.4
1
^i
«
-m
>,
«
^^i
\ri
^A
1^. 3^
WM
:VrM-'-
■>s
v
¥??•
•^^
W/^
X
%fß^'t^.
Ä
\)
v.o.'.^j.NivT^v'iK.^'^'X V'i
IV
aottootl.
germaniftifdien ^tntneifungen toiebevum öon D. 33 renn er. Um btefe toid^
tigen unb einge^enben Semerfungen beffer in it)rer ©efamt^eit toirten ^u
laffeii unb jugleid^ auä) einen bcutUc^eren Ü6er6Iid über ben ©efamtumfong
bieje§ immer bejonberä ju beac^tenben SBeitragS ju geben, finb fie anä) f)ier
am Sc^lnffe beg 2;ejte§ für ^iä) juInrnmcngefteUt.
Sreölau, ^uli 1913.
Sari 3)rcfc^er.
S n N 1 1.
» ©ette
5]Dr«)ort öon Ä. Srefd^er III
'^rebigteu ber 3at)ve 1540 bis 4. ^luguft 1545, ■^erauggegefien Don @. Suc^=
ttalb.
©efamteiiilettung ^u ben !pvebigten üon 1540 — 1546 VII— XVI
ßinlettung ,^u ben einzelnen ^piebigten XVII — LH
SJev SSeric^t über bie 5)3rcbigt bei bev SBeibe ^ifolau« uoii 9lin§bDvf§ am
20. Januar 1542, IjcrauSgegeben öon O. 911 bvei^t . . XXVI— XXIX
2:ejt bev «ßtebigtcn 1^-805
S)Qtion im 16. Sfa'^r'^unbevt gebrutft:
1540: 9lr. 24. 25. 26. 3iud ^jJvebigten D. Wart. ßn%r auf bev
Äinbtaufe bc§ jungen .fievvteinä S3evnI)Qvb§, fTüvften 3ol)on[cn
tion 9tnt)alt ©on, 3tem ein fd^önev Sevmon übev 3fob. 20,
gcbracft 1540 111—160
1542: 9lv. 1. ©in ^^Jvebigt auf bae (Jöangeliuui be§ ©onntagS
3tubitate, gebvurft 1542 255
SOiev ^vcbigten öon bev loten 9tufevflet)ung nnh legten '^ofauneu
gehalten 1544 unb 1545, gebvudtt 1564:
1544: 9lv. 14. S)ie evft '•;^vebigt 395
«Hv. 16. S)ic anbev ^|ivebigt 422
1545: 'Jlv. 12. 5Die bvitte ^pvebigt 727
5lr. 15. Die öievbe Ihebigt 761
1544: 5lr. 34. Gine *pvebigt übev bie ©piftel, )o man liefet öon
ben tieiligen ©ngetn 1544, gebvncft 1544 570
1544: 9lv. 35. ^vcbigt bei bev (*inh)eil)ung bev ©c^Io^fivdje ]\i
lovgnu gehalten 1544, gebvncft 1546 588
VI Sntialt.
Sfitp
1545: Ta. 19. 3""^' ^vcbigt, bic crftc Dom 9ieic^ ßl^rifti aus beut
8. *Pfalni, bie Qiiber öom (Sfjeftaiib nad) ^ebr. 15, gebvucft
1546. ^ievl^er gel)brt bic ,5Uieite '.^Uebigt, bei bev ,^od),5eit
Signiunb* öon fiinbeiiau in ^Jlfcrfcburg gctjatten 4. ".Jdigiift 1545
(9lt. 19), gebrudt 1546 797
Sie erfte ^:pTebtgt (über «pi 8) "Slx. 21 (6. 9lugiift 1545)
ift 58b. 51 öer3eid)net.
Vlnmeitungen , iprad)lid)e unb gennaniftifd)e ^rtlännigen , £pvid)lDbrtev k.,
.yijaminpugefteüt Bon C. '-Bvennev 806
^ad)tväge unb 3?evid)tigungeu 849
3)te Sßibliograpbieii öon 3t- l'utlieT.
^rebigtctt bcr 3a()re 1540—1546.
Sßii tievloeifeu >uie in ben fvütjcieu Salven auf bie alten ^l^rebigtücv^eicfjniffe
A (Sföicfau), B (ßtoicJau), C (Sßeimax), üoii benen «b. 10 », IX ff. au§füt)iti(^ bie
5Äebe getoefen ift.
Sie 5pvebigten ber 3a^« 1540 — 1540 (legen ^mneift in ^Qnbfcf)rifttid)er
Überlieferung öcr. Qä tomnien folgenbe ^anbfcf)riften in Setrai^t :
1. (R) .^anbfc^rift 5fir. XXVII ber 9iat§fc^ut6tbtiot^ef ju äteictau.
5Bcfc^rief)cn Unfve Slueg. «b. 46, IX f. (bgl. SBb. 47, XII). ^ier finben fid)
au§ bem Sa^rc 1540 gir. 1 -23. 26 — 33, qu§ bcm ^ol^ve 1541 ^h. 1-10
unb QUO bem Sa^re 1542 9h-. 1. 2.
2. (R) ^anbfd)rift Bus. q. 24" ber Unitierfität^bibliot^et ju 3(ena.
jSiefe ^anbfc^rift, bie on anbrcr Stelle (4. Söanb ber „S)entfd)en Sibet") ju
bef(^reiben fein Wirb, entmt öou ben ''^vebigten beg 3Q()re§ 1540 Dir. 30 — 33,
be§ 3ia]^re§ 1541 9lr. 1—10 unb be§ ^ai)ui 1542 Tiv. 1. 2.
3. (R) Cianbfd^rift Ros. q. 24f ber llniöerfitQtSbibUot^et ^u 3ena.
58efd)rieben Unfre 3tugg. 58b. 41, Vllff. .^ier finbet fid) m. 2 bei 3at)re§ 1543.
4. (R) ^anbfd)rift 5lr. XXVIll ber Matäf c^ulbiblt ot^c! au Stoidau
("ögl. ''^oadj^ ()onbfd)riftli(^c Sammlung ungebiurfter ^IJrebigten ßutl^erg t|erau§geg.,
üou SBudjnjaLb. 1. Sab. 1884 S. Xlll).
2)iefe in ein ^^ergameutbtatt geheftete CanMdjrift befielet auö 184 SBlötteru
in Quort (bie unbefc^viebenen iMotter — brei nad) 331. 7:i, .jUiei nad) 531. 129
fiub nid)t be,5eid)net). Sie |)anbf(^rift ift buvd}gängig Don 'liood; gcfdiiiebcn, aufeer
ber einer unbefannten .g)anb entftammenben ^^rcbigt »om ßpipbanioltag 1544.
SJßir l^aben c§ b'^i' "••' ^f^' 3lbfd)rift eine« jetjt öerfd)olIeiien iKbrerbanbei ju tun.
2)er Sn^att ift fotgenber:
33(. 1* ftetjen nur bie Ste^epte: Piaeservativum contra Galculum. .ffrebi^
äugen, ^Ingttier piilverisenliir ol bihanlnr in optinio vino Malvalico. Aliud
cerluiii: ipulüev Bon groffen ©id)eln unb ein tvund brantcr tucin vel Malva-
ticuiii. 3111 tt)od)en ijmal gebrandet certo praeservat.
331. 1''. ftebt ein lateinifd)eg Crbinationi.ieugnii 'Dalae Wilenl): Die
Bartholomaei Anno 1542' ü()ne Unterfd)vifl. 2)0 ber ungenannte Dvbinievte at^
3)iatonu§ und) ^Jtürnbevg berufen ift, ift bae .»Zeugnis oI)ne ^'^»ueifel für yjtidjael
8d)mib üou 'jifaffeutjufeM auegefteltt, ber am 23. Vluguft 1542 buvd) 5röfd)el
VIII iprcbigtcii bor 3Qf)re 1540—1546.
orbinicrt trovben ift („bcruffcn gein Tiuernbcrg 311111 ^l'rirftcrambt"). i*gl. 2Bittcii=
bergei- Crbiiiicrtenbuc^ 1537-1560. aieröffeiitl. üonSuc&tDalb 1894. ^J!r.429.
aSI. 2» ftet)t Sermones R. Patris D. D. Martini Lutheri.
In quodam faniiliari congressu dixit D. Marlinus Liitherus ad D.Casparum
(>reiitziger, Divinam scripturam esse velut ingentissimam sylvam, Sed nnUani
in ea esse arborem, quam non pulsarit manu, et unum atque alterum
pomum ex ea decusserit. 33gt. Sifd^reben (^örftcmonn) $b. 1 ©. 3.
931. 2" — 3» fte'fit Sermones D. Martini Lutheri Anni 1543.
Tarunter bie Praelectio p ber Sorlefung übcr^ef. 9 (botiert 17. Decemb:
1543 praelegit 9 caput Esaiae). Söon i^xehcx (öielfad) n6tt)eid)enb) 'öerQU§=
gegeben = Opp. exeget. XXDI ©. 803 — .'!06 (3- 5 Bon unten: pacificus).
jDarunter ftel^t Sermones D. Martini Lutheri Anni 1544.
• 331. 3'' — 4'' Die natalis domini Anno 1544.
331. 4'> — 6^ Die Stephani A prandio.
931. 7» -7'' SBrief tion 5}jQrcu§ Srobcl an Wattt)öu§ 9tai3cbfrger i'Iorgan
1544, otjnc 2ag unb aiionat). il>g[. aiHg, föi). SutI). Äivcfien,}. 1884. Dir. 24.
93L 8^ — 73^ 74^-128>' »|H-ebtgtcn Bon epipt;onia§ 1544 bi§ 17. Sa=
iinor 1546.
SL 129" ftel^t Von Poltergeistern.
Dl'ionber "^elt, ba§ nichts fei) mit ben ^jottergeiftcrn. S)a fagt S). SJlartinuS
alfo : 3d) t)alt, ba§ loa« brau fcl). Cfianber mu§ aHroege tua§ jonberlidjS I)abcn..
2id) §ab§ erfaten propria experientia. S)enn ba id) ein mal nu'ibe mar Bon ineinen
lioris Canonicis ^ubeten, ba {)ub fid) ein gro§ gereüfd) I)iiiber ber t)eüen, bae id)
mec^tig fcer crfd)rQd. Sa id) ober niardt, baS eS bee 2euffet§ fpiel mar, gieng
id) ju bette, bat ®ot unb fprad) : Tu omnia subiecisti sub pedibus eius, scilicet
(ilii tui, l|at ber 2cuffet 1bq§ mad^t an mir, fo t^ue er mir loa§. 5Unb fc^lieff alfo
ein. 2. 3ii^ toar ein mal im iRcmptcv, ba mac^t er ein fo(d) geplapper Bon töpffen,
ba§ id) meinete, ber t)ime[ mürbe einfallen. I'lber id) gcbac^t balb, ee iccre bee
Jeuffelä merrf, legt mid) in ©ottei iianim unb fdjlieff. 3. tani id) ein mal au§
ber 5Jletten unb tudet ,^u meiner Peilen auS in garten, ba fal^e ic^ ein groffe
id)mar^e fam im ©arten umb()crlauffen, ©0 bod) am felben ort fein ©am ()in
tumen fünbe, unb balb öerfd)manb fie, Sag mar aud^ ber Seuffet. 4. S)a id) ju
SSartenburg fdaiüber: 6d)[o5 bei) @ifena(^y mar, Sa fd)oe ein Wan aug ber
.ÖcHcn ,5u mir mit nüffen. 3tem er rid)tet Bor ber Stuben ein gros gerümpel
an mit feffern. SöeldjS aud^ bee Seuffelg erbeit mar. Saruinb badete ic^ mid)
.^nbctte. 3)aS i)ab id) felbg erfarcn. Haec vera sunt. 5Jlan fagt auc^, mie ein
ina( ein ©d)lange in feinem bette gelegen, Unb mie er ba§ bette üufdileljet, madit
er ein 6reu^ briiber unb Icfft bie Soctorin ,iu fic^ fobbern, unb motte ir bie
Sd)lange .^eigen, Sa fie bas bette aufffd)htgen, mar nid)t§ brinnen. ;3tem .yi
äÖartenburg bat er ein mal ein fd)marfeen l^unb im bette fniiben, unb mie er fid)
ermannet, nimpt er ben t)unb unb mirfft in .^nm fenfter ^inauä unb ^6rt, ob er
oud) fd)reien molt. Sa er aber nid)t fc^reicn molt, fragt er bee morgens ben
Ijeuptman, Ob er aud) Ijnnbe im ©d)lo5 l)ette. Sa er aber geljort, hai teinc
^nube im ©d)loffe meren, l}at er gefagt: ©0 iftS ber ieuffel gelucfen.
aigt. Jifd^rebcu (prftemann) ü^b. 3 ©. 37. 92.
(Einleitung. IX
aSeiter ftel^t auf 9Bt. 129»- 129'': luditium Philippi Melantlionis de sacra-
raento altaris et reliquiis, quae non manducentur (ügl. S)e Sßette 5, 572 ff.), foloic
De emptione, usiira et Interesse Philip: Melantli:
Siefe .^anbfc^rift entf)ält üon bcn ^pvcbigten bc§ Sfal^rei 1543 'ih. 3 inib 4,
bon bencn be§ 3af)rcs 1544 'Rx. 1-34. 38-40, üon benen be§ 3fnf)veg 1545
m-. 1 — 18. 23—33 mib öon benen be§ 3a{)re§ 1546 "Dh-. 2 unb 3.
5. (S) |)Qnbfc^rift 5ir. XXXI ber 9{atöfd)ulbibliotf)ef 311 ^loiifaii.
JBefcfiTieben Unfre SluSg. Sßb. 46, X.
^ier flnbcn fid) bie 5prebtgtcn 9lr. 3 unb 4 bei ^afjrei 1543.
6. (S) C)anbfii)rift 5ir. XXXIi bev 9{atifd)utbibliDtf)et ,^u p.njittan.
S)icfe eineg ©inbonbeS entbe{)renbe, in einen ^Peigamcntbogen getjeftete .^anb'
fd)vift ift Bon 3fot|ann ©tol^ (tigl. Unfre 9lugg. Sb. 41, XI; '^oad)^ Sammlung
a3b. 1 ©. III ff. XII f.) gefd^viebcn unb entf)ätt 170 Blätter in Cuart (baüon (eev
bie ^Rüdfeite be§ erften — unbe^eidineten ~ Slotteg, foteie 581. 166'' — 169).
^ai elfte (unbejeidjnete) ^Blott trägt ben Sitel: LIX ' Conciones D. M. L
Anno 1544 , et 1545 habitae. £;avunter fte^t öon ^Poac^S ^anb: A M. lolianne
Stolsio exceptae.
581. 1 — 166^ ftel^cn bie ^prebigten bon epipt)ania§ 1544 bi§ 4. 3tböent 1545.
^ter finben fid) aug bem ^a^re 1544 5h. 1-12, 14, 15, 17—24, 26, 27,
29-33, 38-40, qu§ bem Satjre 1545 9h-.l-10, 12-17, 23, 24, 26-29, 31-83.
7. (R) |)anbfd)rift Bos. q. 24" ber Unit3erfität§bibtio tl^et ,?u Senn.
S)iefe an anbrcr ©teile ju befdjreibcube ^anbfii^rift ent£)ält bie '|ivebigten
5Rr. 8, 35-37 be§ 3at)rei 1544.
8. (Z) .&anbfd^rtft GAR V, 204 no. 33 unb 34 be§ |)er3ogIid)e n
9tvd)iB§ iu äetbft.
3)iefe ^onbfc^rift enttiält bie einer unbetannten Jpanb eutftammeube 9tuf--
jeidjnung ber sprebigt 9lr. 22 beö 3at)rei 1545.
9. (W) Canfefdlitft Cod. 863. Nov. Dir. 13 ber Cierjoglidieu
aSibÜDt^et 3U SOSolf cnbüttel.
S)iefe |)anbfd)rtft entplt 9k. 1 ber *prebigten bei 3a:^re§ 1543.
5paralletauf,5eid)n ungen, bie für fic^ feinen Sßert bcanfprncben unb
baruin unberüdfidjtigt geblieben ftnb, bieten
10. .g)anbid)rift GAR V, 258'' no. 1 bei .gier^ogtidKn '.?lvd)iüi ,^u
3evbft, unb ^mx ber ^rebigten gir. 8 unb 30 bei Sofirei 1544,
11. .^anbfdjrift GAR V, 416'' no. 40 bei .&eväogtid;en 3lrd)iüi ,iu
3erbft, unb atoar ber *Prebigt 5lr. 38 bei 3af)rei 1544,
12. .»panbfd)rtft 9tr. 74 ber Stabtbibliotbcf ,^u .Ciamburg (Bgl.
%i)toi. ©tub. u. Ärit. 1890 ©. 341 ff.), unb ^Wax ber ißrebigten 5tr. 1 unb 31 bee
Salutes 1544.
3lurifaberfd)e 58earbeitnngen fRörerfd)er 9lad^f(^rtften ftnb erbattcn in
folgenben .!panbfc^riften :
a; .gianbf^rift Dir. 48 ber ©rofeljerioglid^en Uniöerfitiitibibliütljef ,(U
^eibelberg. |»ier finben fid^ 1540 *Jtr. 1, 2, 6, 12, 13, 21—23, 20—29.
X «Prebif^ten ber 3al)te 1540—1546.
b) $anbf($Tift ^Rr. 42 ber @ro61^er3oglid)en Uniüeif itüte bibt iotfjf!
311 .öcibetberg. .^ict ftnben fid) 1540 9h'. 11, 14—20.
c) .£)Qnbid)rif t 9iv. 44 ber ® vo^fjer^ogt tri)en Uniöevfttät§bibIiDt{)et
fiW .^eibelbcig (ogl. Unfrc Sluög. 3lueg. 33b. 46, XXXIII). ioin finbet
fic^ 9tr. 10 beS Satireg 1541.
(1) .£) anbjdirift 91t. 659 ber @roB^er3ogttd)en Uniöerf itätSbibtiof^et
311 fieib ctberg. ^in finben fid) «0111 Sabrc 1540 Ta. 3 — 5, 7 — 10.
(') |>Qiifcfd)rift Ilelmst. 840 ber C^evjoglidjen üMbliottje! 3U 2ßolfeii=
büttel. *;?araaetf)anbf(^rift ,^u oben d. Slbgcbrucft 6rl. 3lu§g. ^ 20 1, 265-361.
1) ^Qiibfd)rift Dir. 97 ber Cier.^oglic^en y3ibtiotf)eI ,yi aBoIfenbüttel.
•Öier finbeii fid) 1540 9lr. 6, 29; 1544 9lr. 4-12, 14, 15, 17—22, 24,
26, 27, 29-34, 37-40; 1545 9lr. 1— 7, 9, 10, 12, 15-17, 23, 24,
26-29, 31 — 33.
g) iTanbfd)rift Höhnst. 99 ber .soer^oglicfien SßibItotl)ef ,5U aBotfen^
büttel. .Oier finben fid) 1540 Sk. 11, 14-20.
3in bell testen Sobi^^cii, bercn 5prebigten luir in biefem SSanbc mitteilen, fiel
für i.'ut()cr bie ißernntaffung fort, 33ugcn'^Qgen ^n öcrtreten, ba biefer auBer im
5rut)jal)r 1542 iiid)t met)r auf längere ^dt öoii Sßittcnbcrg abmefeiib luor. Xnmit
t)ängt eö ^ufammen, ba^ SSutl}er in bicfen S^b^Tn ,ui"ieift mn Dinc^mittag bie
•ffaii^el beftieg.
l'Qiigc Unterbred)Uiigen aber erfutjr 2ut()er§ ^prebigttiitigtcit biird) tuiebertjotte,
Qnt)Qltenbe Äronfbeit nnb fonftige törper(id)e £d)iuäd)c. 3m Februar 1540 ftagt
er über heftige Dicuratgie im rechten 3lrin (@iiber5, t'utbere 33riefroed)fel i^b. 13, 4),
9tnfang 9JlQi int allgemeinen über ©d)toäcbe (a. a. €). ©. 52), ebenfo Einfang ©ep=
lember fo. n. O. ©. 175). 6r Dertritt ben franteu Sugcnbagen, 'etsi occupafissimus
sinn et nunc sencx et parnm lirmus', aüerbinge nic|t in ber tprebigt. 53on
DJlai bis SBeibnadjten 1540 befteigt er, abgefel)cn üon ben tucnigen *prebigten
über ba§ 9Jlattbän5= imb baS 3o^i""f§cöangelinin ^ögt. Unfre 91iteg. i8b. 47,
Vlll. XI), ein cin.jigee ^Jlnl bie .ftan.^el (22. Sluguft).
ajon aSeibnadjten 1540 bi§ 9Jhtte Januar 1541 fvebigt er loieber fleifeig.
Cieftige totarr£)a(ifd)e Sdjmer^en nnb £d)U)inbelanfälIe ,^n)ingen it)n aber bann, faft
bae gan,^e 3ol^r ()inburd) auf feine 'iprebigttätigteit ,511 t)er,^id)ten (Dgt. GiiberS a. a. £>.
S. 253. 27;t. 292; .«?omerau, ^onaS' i^riefmed)fe( 1,428; ,Sfitfd)rift für fird)t.
aßiffenfctiaft 1, 51; Corp. Ref. 4, 172; .ftöftlin = .ffatt)eran, Vntl)cr 2, 536; Sut^r^
«erid)t über feine firont^eit gnber§ a. a. C. S. 300). Tiod) am 22. 5Jlai Hagt
er: 'Gerte non sum tarn firmae valetiidinis, nt liceat iina liora luto et intente
vel legere vel loqui. Tentavi iani id saepius, iil qni cupidissimiis sum deniio
loquendi, scribendi, legendi, tanta fiiit vis morbi, quisquis fiierit. Nee adhiic
totus, ul antea, audio' (6nber§ a. a. C <B. 351). S)a,5U fam im fiuli ein 9InfaH
feinet SteinleibenS (Corp. Ref. 4, 559).
Vhid) bie beiben folgenben Sabve (1542 uiib 1543) (äfet futtere KefunbbeitS-
.piftanb fcbr Diel ^n ii'ünfd)en übrig (ügl. ,ftüd)enmeifter, 2ntl)er« .ftraitfengefd)id)te
e. 97ff.). aJlit ßiibe be§ Sa^re^ 1543 beffert er fid) aber. %xo^ f)eftiger 'Meit
bürteit, '•Jliifttnnt nnb bäufiger lobeggebanfen (ögl. Se aSette 5, 633. 637. 701. 702)
entfaltet er luieber eine rege '^.Uebigttütigfeit. i'lm 24. gebruar mu^ er wieber
(Siiticttung. XI
'propter subitam aegritudinem' bie 5ßvebigt üor^eittg abbrechen (unten S. 352, 18.38)
unb bann 3ttjei ^ifionate paufieicn. 3lni 8. 3uni gefi^iol^t boS g(ei(i)c 'dolore capitis'
(unten ©. 470, 28). 3tber er fe^t nur einen Sonntag bie *Pvebigt aug. S)ann
mu| er iDtebcr bon Witte Cttober auf feine Äan,^e(tättgtett öer^idjten. %m
5. S/Cjember tlagt er: 'Sane piger, fessus, frigidus, id est: senex et inutilis sum.
Gursuiii nieuni consummavi: reliquiim est, ut congreget me Dominus ad patres
meos' (SDe SBette 5, 703). Slber gegen (Snbe be§ ^Jlonati tritt eine ev^eblidK
Seffevung in feinem 3?eftnben ein. 6v fteÜt 3lm§borf feinen 33efucö in *Mu§fid)t
unb bericf)tet il)m nm 27. S)e,icmber: 'Caput et pedes uiei satis firmi sunt pro
isla aetate. Concionatus sum bis in bis festivitatibus^ sine omni difficultale et
molestia (Dei gratia) praeter spem meam et oniniuni' (2)e SBette 5, 706). ?lucf)
bie fotgeuben aCöodtjen pvebigt er roieber fleißig. Scboc^ fc^on am 17. Januar 1545
()öven n)ir i^n bon neuem flogen (a. a. C ©. 714). Irofebem prebigt ev nod) bie
bciben nädjftcn ©onntage. 6vft am 7. 9tpvi[ tann er loicber bie Äaujet befteigen.
■Dbgicid) er fein l'eben ali ein Ärantfein ('vivendum seu verius aegrotandum'
a. a. C. ©. 737) bejeidtinet, prebigt er toieber bi§ 5Jlitte 3funi regelmäßig. 3tm
15. i^nni flogt er ttjieber über l^eftige, oußerorbenttid)e ©d|mer,;en Bernrfodjenbe
Steinbefd^ttjerben (o. a. £i. ©. 742f. 747). 9tad^bem er bonn nur nod) einmot
(19. 3uli) gcprebigt l^at, öerläßt er äöittenberg (fief)e irciter unten). 9Jiitte 9tuguft
febrt er tt)iebcr .jurüd unb prebigt bonn uucber ntit .jiendidier Stegetniäjiigfeit.
3Jtet)rfad) würbe oud) Sutf)cr§ äOittenberger *prebigttätigfcit burd) SReifen
uuterbrod)en. 3m 5tpril 1540 finben Inir ibn in 2)cffau (ögt. unten 1540
9lr. 24 — 26), im Sfuni unb Suti begfelben 3at)re§ in aScinior, @otf)o unb Cfife=
nac^. Prft am 2. Sluguft feiert er nad) Sßittenbcrg juriitf (Pgl. .^fitfdjv. f. .fird)en=
gefd). 19, 104 f.). l^ion einem 2tufcnt£)alt «ut^erS in *4>"Mcf) im Sofire 1541 lueiß
Single (5Keifegefc^i(|te ©. 266) ^u berid)ten. ßut£)er foü in biefcm 3af)re an einem
nid)t me^r ju ermitteinben Soge bort .öan§ bon Söfer bie XJeic^enrebe gel^olten
t)aben. jDog ^J^rebigtregifter läßt t'ut()er om 16. Januar 1541 in Seffou fein
(bgl. unten ©. XIV). 3tm 3a^re 1542 reift Untrer naä) ^Joumburg (bgt. unten
©. XXVI). 3m ©eptember finben Ibtr it)n in Deffau (ogl. unten 1542 9ir. 2). 3m
Satire 1544 reift ßut^cr am 13. Sluguft nod) 3ei^ (bgl. S)e SOJette 5, 677), luo
er fid) nod) om 21. Vluguft oufbölt (bgl. o. o. C. ©. 681). 3lm 27. 5tugnft ift
et teieber in SÜittenberg (bgl. o. o. ß. ©. 682); fiingte, o. a. D. ©. 2 75 ff.). l»lm
5. Cttober besfetben 3a'^re§ n)ett)t Üuttier bie Sorgouer ©döIo6fircf)c (bgl. nuten
1544 yir. 35). ©onntog (Sroubi 1545 fotl Sut()er in (Silcnburg geprcbigt f)oben
(bgl. fcingte ©. 281). Süou (hibe 3uli bis ^Mfitte Sluguft 1545 tueiltc \?utt)er'in ;]eil5,
^JJlerfeburg unb ^oüe (bgl. unten 1545 9Jr. 19—22). ?lnfang Dftober, fotoie (*nbe
Seaember 1545 reift er nod) '•JJtonäfelb (bgl. unten 1546 9^r. 1). 3lm 23. Januar
1546 bricf)t er ju feiner legten ;Heife nac^ (Si^leben auf (bgl. a. a. C).
*Jti^t gering ift bie ^a1)[ ber in biefen legten 3at)ren auStoärtä get)allenen
^.prebtgten: in SDeffau (1540 iJir. 24— 26; 1541 3iir. 6, 8, 9; 1542 yh. 2), in
Dionniburg (1542, 20. Januar; bgl. unten bie (5in,^eleinleitung), in Jorgau (1544
yir. 35, 36), in ''JJhrfcburg (1545 '«r. 19, 21), in Jpolle (1545 9tr. 20; 1546
9lr. 1, 4), in «eipjig (1545 'Rx. 12), in («iSlebeu (1546 «r. 5-8).
') Untfti ®. 631 ff 638 ff.
xn
«Prebiglcn in Sn'^tc 1.540-1.540.
®ie G'piftelpvebigteii übeTtniegen toeit bie (Jöangclienpvf bigten. Söir
werben ipol)! nicf)! fe^( gdjeii, luenn toiv biirdigäiigig bie Gpiftelprebigten, oud) too
bie befonbere Slngabe fcblt, Quf ben 9iod)inittag legen. Stei^enprebtgten liegen
un§ öor in ben ^Hebigten über ben 72. 5pfalin (1.540 ^Rr. 3 — .5, 7 — 10), über
ben 1. ^folm (? 1.541 9lr. 8, 9), über ben 9. 5pialm (1 1542 5lr. 2), über
1. %m. 1, 15 (1544 3lr. 28), über 3ol). 5, 39 (1545 3lr. 20). 9lu^ bie aHer=
bingg äeitttdb teeit ouSeinanberliegenben *prebigtcn über 1. ßor. 1.5 finb ^ter^er ju
red)nen (1.544 Dir. 14, 16; 1545 5lr. 11, 12, 15.
Sßic fonft prcbigt t'utfier in ber iReget in ber ©tobtürc^e. ^"^roeinml ober
bitbete bie Slnluefentjeü fürfttic^er 5perfonen für i^n bie Üerantaffiing bie .ffanjet
ber e dt) tofeftr die au befteigen (1.540 9tr. 28; 1545 5tr. 8). i?ietleid)t ift oud)
1544 gfJr. 28 in ber Sc^toßtirc^e getialtcn. 3m Saufe finb gef)Qltcn bie
^4>icbigten 1548 Dir. 1 unb 1544 Dir. 25.
3in bie Sird)cnpoftilte würben aufgenommen bie *^*rebtgteu 1540 Dir. 26
unb 1542 Dir. 1.
9lic^t ermatten finb uns iau|er ben 'iprcbigten, bie auf ben bon Üingte
berid)teten Steifen nad) *|ire^fc^ unb nac^ (Silenburg gehalten fein foCen) Sutl^erS
5prcbigt bei ber SBifi^ofSlueifje 9tni§borf# am 20. Sannai-' l-'>42 (nur eine ©fiäje
be^fetben ift un§ überliefert unb unten in ben ß-inaeteinteitungen £. XXVlIff. mit--
geteilt), bie ''^.(ftngftprebtgt am 13. Mai 1543 (irenn anber§ Sut^er luivttid) an biefem
Sage geprebigt t)at), foiuie eine am 31. 3uli 1^44 in ber ©(^tofetirc^e üor bem Äur=
fürften gehaltene 9ieif)enprebigt über 1. Xim. 1, 15. 9{brer ^atte fie in bem 5ia(^=
fd)riftenbanbe ber föcnefieüortefung aufge,5eid)nct (ögl. unten £. VIII; 525, 5 9Inm.).
53on ben ^prebigten biefcr ^a^vgönge erfd)ienen im S)rud ju Sut^erg Seb=
Seiten 1540 5lt. 24-26; 1.542 «Kr. 1; 1544 91r. 34; 1545 5ix. 19—22, na^
2üti)ex% %oU 1541 5lr. 10; 1544 Dir. 14, 16, 35; 1545 «Kr. 12, 15; 1.540
DU-. 1, 3-8.
Übevfi(^t über bie ^vebigten bcv ,^al)re 1540-
1540.
1546.
gal: 3. die circumcisionis vesperi (145)
gal: 4. do: posl fiircumcir: (150)
pfal: 72. in vigilia Epip: pfal: 72. (15.5)
Die Epip: ex pfal: (158)
do: 1: post Epip: ex pfal: (162)
1. cor: 13 dorn: in qiiinqiiagef: epistola (166)
Haec proinitio pfalmi sumi pos.siint ^
Do: inuocauit ex pfal. (169)
dorn: reminifcere / (174)
do: oculi ex pfalmo (178)
do: letare / (182)
loh: 11:
pafs: hift: do: iudica pafsio
') Zugrunde gelegt ist rhif: Verzt
unten S. 30 N. 1.
1
R
2
R
3
H
4
R
5
R
n
R
7
8
9
10
11
l.Sanuor nad)m.
föat. 3, 23 ff.
1
4. „
@at. 4, Iff.
6
5. „
*Pfatm 72
11
6. „
1/
15
11. „
„
21
8. fvebruar
l..«?or. 13, Iff.
25
15. „
^IMolm 72
30
22. „
»/
35
29. „
tt
40
7. Wära
»
45
14. „
3oT). n.iff.
50
««re Ausg. Bil. in',1.
^ff ^l Vgl
@titleitimg.
XIII
pridie aiiiuinciat: Llicc 1. (187)
Die incarnationis domini (188)
die palmaiuin vesperi (198)
pridie cenae domini (200)
Die cenae domini (205)
a prandio (210)
Die dominicae pafs: mane (214)
Vespera eiusdem diei (217)
Sabbatho pafce (221)
Mat: 1. Canti. angel:
pfal: 72.
Die pafce (225)
die lunae in feriis paf: (229)
[Vespera diei Martis in feriis]
die louis post fer; paf: in def: (236)
die Veneris / (239)
do: quafimodogeniti (243)
Sab: misericordia domini (249)
1 cur: 2: 6. post Cantate in arce (252)
do: 13: Ep: 2: cor: 3: (255)
pafsio
.7.
lef: 9
Malli: 1
Iffa 7
lefa. 9 Die circumcif: ad vesperam (17)
\ In vig: Epipha: (20)
lefa öO Die Epipha: vefperi (24)
Matth: 1
lefa: 7. 9. 60.
Rom: 6
Sab: post Epipha; (29)
Do: 1 post Epipha: (34)
Math: 3 Do: 2 de baptifmo (38)
in defsaw '
Do: 2. post trinitatis (42)
lefa 9
Ro: 12
Contiones viri Dei D. M. L.
Anno XLI habitae.
In vigilia nat: Domini (2)
Die Nata: Domini a prand: (5)
Die Stephani Episto: (8)
In vig: Circumcifioiiis do innocen-
tibus (13)
12
R
13
R
14
R
15
R
16
R
17
R
18
R
19
R
20
R
21
R
22
R
23
R
24
S)i-
25
S)v
26
RS)i-
27
R
28
R
29
R
30
R
31
R
32
R
33
R
1. pfalmi enarratio per Lutli. (44) 8. 9
Contiones viri dei D. M. L.
qua» paucas liabuit anno 42.
loh: 1. die Natiuilatis Euan: (52)
10
1541.
R
R
R
R
R
R
R
R
RSA
17. Wäx^
18.
21.
24.
25.
25.
26.
26.
27.
iindjin.
28.
29.
30.
1.
2.
4.
10.
9H)ril
in
[ Seffau
1. mai
22. 9lugu)"t
iiäuf. 1, 26
3ef. 7, 10 ff.
©ad). 9, 9;
Sut. 19, 44
8eibengcieid)icf)te
©iiifet^ung bei
3ll)enbma()lö
|.'ijcibcns=
9efd)irf)te
^JJJottt).27,62ff.
1 m=
> crftef)un9l=
] 9cfc^icl)te
«IJlattf). 3, Iff.
3?Dn bei- Saufe
m- 20, 19 ff.
33Dn 6f)rtfti
S?luferftel^ung
l.,ffor.2,lff.
2. Äor. 3, 4ff.
24. S)ejemt)et gjlattf). 1, 18 ff.
25. „ iiad)iii. ' iiut. 2, 10 ff.
26 ,3ef. 7, lOff.
31.
I^httt). 2, 7 ff.
1. 3ianuar nadjm.
5.
6.
8.
9.
16.
iiadjm.
26. Siunt
3ef. 9, 2ff.
3cf. 9, 6
3ef. 60, Iff.
3ef. 9, 2
mm. 12, Iff.
5)lattl). 3, Iff.
Sut. 14, 16 ff.
3cit unbcftiinmt 5pfattn 1
25. 2)cäcmber
3ol). 1, 1. 14
54
58
62
66
72
79
84
87
92
97
102
106
111
124
135
160
164
167
171
176
181
186
191
196
201
205
211
216
221
223
228
233
') Vgl. die Eimdeinleitung zu Nr. 8.
XIV
'^Jtcbigtcn bcr 3nl)ic 1540-1546.
loli: 16 |Sericf)t Über bic bei bei 3Bcit;c ?Iiiie=
in dcffau borf6in5{Qumbiii-9geIjn(teiie*4.Ucbigl
i)o: iuhilalc Euangul: (56)
l'fal. XXVll 9 lep: (60)
Anno 43 proiTus nullas liabuit con-
tiones ad po: propter imbecilli-
tatem ca])itis
[Concio privata dominica Quasi-
modogeniti
[Ex contione in die pentecostes
(Jontiones viri dei Liith: «luas
anno 44 habnit.
Diu natali domiiiji (10)
Die stephani (18)
154kJ.
: 20. Saiiuiul
H Dr yind) 30. '•Jlprtt
, 1! !•. September
1543.
1 . '•Äpxü']
13. gjlail
1
W
2
R
3
RS i
4
RS
25. SJc^cmbcr
26.
m- 16, 16 ff.
5Pfalin 27
3iol}. 20, 10 ff.
Scrmaljnung
Hut. 2, Off.
gut. 2, 10 f.
eiltUitiinj
XXV 11 ff.
255
269
271
278
279
286
ITriuiu Regum]
de bap: Do: prima post terias iiiaguruiii (17)
contra luristas nialrinioiiia
Do: 2: posl Epip: claiidef: (29)
vocatio cjo- 3 de centurio (40)
gentium jg ju^e confultis
do: 4: post Epip: (52)
1 cor: 9: Do: in l'eptiiagef: epistola (56)
Do: in rjuinquagef: (60)
imprelsa Enarratio cap: 58 ^ (62)
DIE pafcae a prandio (71)
. 10 liUnae in feriis pascae (75)
• 13. martis Ep: actor: 18. (79)
1 loh: 5: Do: quasimodogcniti (83)
1 pel: 2 Do. miferi: doniini (85)
Deest Do. lubilale ex petri ep: (98)
contio [Cantate]
die afcenfionis domini (141)
l.(jor:15. Do: exaudi moc^t iemanb fa9en(144)
Vespera diui peiite: ( 148)
actoi': 2: Lunae in leriis pcnte: (151)
Act: 3 Martis in furiis penteco: de claudo
(155)
lou: 2 Dominica Trinitatis loci: 2 (159)
1 loli: 3 Do: 2 post trinitatis (161)
Die baptistae vesperi (166)
1544.
1 1
S,?
2
RS
3
RS
4
RS
5
RS
6
RS
7
RS
8
RS
9
RS
10
RS
11
RS
12
RS
13
R
14
SS)r
15
RS
16
RS)r
17
RS
18
RS
19
RS
20
RS
21
RS
22
RS
6. 3n""av'
13.
20. „
27. „
3. Scbnuir
10. „
24. „
18. 9lpril uad)m.
14
15
20. „
27. „
4, mai
11. „
22. „
25. „
1. 3[Ultt UQdjlU.
3.
22.
24.
iiad)m.
Wnitt). 2, 6
TOnttl). 8, 1 ff.
3ol;. 2, Iff.
mattl). 8, 1 ff.
matii). 8, 23 ff.
1. .ßor. 9, 24 ff.
1. fi'or. 13, Iff.
maxf. 16, Iff.
31pg. 10, 34 ff.
3Ip9. 13, 26ff.
l.Sof). 5, 3ff.
I.^.;!etri2, 2 Iff.
I.^;iictri2, 11 ff.
l.ftor. 15,35ff.
aipg. 1, Iff.
l..«'Dr.l5,39ff.
?1P9. 2, Iff.
91P9.2, 14ff.
31P9.3, Iff.
3lpg.2, 17
1.3liI). 3, 13ff.
l'iif. 3, 1 ff.
294
308
318
325
334
343
351
353
361
369
377
384
390
395
415
422
441
449
456
464
471
479
') Nach S vesperi. -) Liitlteri exegetwa opera latina. ]!})-l. et Franco/. I. Vol.
XX 111, 43'Jff. V(il. KosUm- Kawerau, Initiier Bd. 2, öSS.
©inlettung.
XV
\%m 3. ©onntag itac^ IvinitatiS]
MagiiificatDie visitationis Mariae (171)
praefente principe Georg: AI':
Do: 4 ante prandium Demi (181)
Rom 8 Do: eadem in teniplo episto: (174 j
Rom: 0 Do: 6 post trinit: Epi: (178)
l.Timo. I.Do: 7 die Magdalenae Ep: (187)
Hie deest contio de eodem diclo
fidelis sermo 1. Timo: 1. quem ha-
buit in arce praefente electore loh:
Frid: vlt. lulij, quem require in
enar: Luth: in Gene: pag: 975
Koni: 6 Do: 8 post trinit: Epistola (193)
1 Cor: lODo: 9 Epistola 1 Cor: X (198)
Gal: 3 Do: XIII Epistola (204)
Gal: 5 Do: XUII Epistola (208)
Gal: 6 Do: XV Epistola (212)
Apo: 12 Die Micaelis Epist:
[Dominica XVII. Torgac in nova]
[A prandio ex Epistola]
[Dominica XVIIl.]
Tit: 3
Til: 3
Contiones viri Dei D. Lutheri
Auno XLY habitae
Die Natal: a prand: (222)
Die Stephan! a prandio (226)
Do: intra ferias nat: (229)
23
S
24
RS
25
R
26
RS
27
RS
28
R
29
RS
30
RS
31
RS
32
RS
33
RS
34
RASr
35
R®r
36
R
37
RS
38
RS
39
RS
40
RS
Ro: 12
Gal: 3 Die Gircumcifionis velperi (233)
lefa. 9: Do: post fer: Gircumcifionis (287)
\ 60 Die Magorum velperi (240)
Math: 3 Do: 1. post Epipha: Euang: (244)
Do: 2. Si quis prophetiam (247)
Rom: 8. 6.
1. Timo. 1.
Rom: 6
Apo: 12
Tit: 3
Act: 13
Do: 3 Non alta fap: Ro: 12 (250)
Martis in ferijs pafchac (253)
l.loh:r) Oualiinodogeniti in arcc (257)
1 pel: 2 Mifericordia Domini (261)
1 |)ct: 3 lubilate Epist: 1 pet: 3 (265)
1 cor: 15Cantate 3Jlorf)t teinanb fo (270)
\ pridie i. e. fenfi podag:
Vocem iocunditatis (273)
lel'a: 9 60
iVlatth. 3
1 COR. 15
Ro: 12
Ai;l: 13
iini^)iii.
29. 3[uni
2. 3ult
6. „
6.
20.
22.1
[31.
3. 3(iiguft
10. „
7. ©eptcmbcr
14.
21.
29.
5.
5.
12.
Cttober
iiad;ui.
25.2)c,iCllltH'nmii)ni.
26
28
1.5petri5, 5ff.
gilt. 1, 46 ff.
2ut. 6, 36
mm. S, 18ff.
3ibm. 6, 3 ff.
il. lim. 1, 15
['Verlorene
^PrcbigtJ
5Höm. 8, 12ff.
1. .$?DV. 10, 6 ff.
&al 3, 15 ff.
&al 5, 16ff.
@al. 6, Iff.
Cffenb. 12, 7 ff.
ilul 14, Iff.
tfpt).4, Iff.
l.flor. l,4ff.
«ut. 2, lOff.
{'iü. 3, 4f
1545.
1
RS
2
RS j
3
RS
4
RS
. 5
RS
6
RS
7
RS
8
RS
9
RS
10
RS
11
R
12
RSS)r
1. 3aiiuüi-' uadjm.
4. ■ „
ö.
11. „
18. „
Wal. 3, 23 ff.
3ef. 9, 6ff.
Sef. 60, Iff.
5narM,4ff.
mm. 12, 7ff.
488
492
499
503
511
520
525
534
547
554
562
570
589
615
621
631
638
645
652
660
667
675
681
25.
^iniiuav
iRöm. 12, 17 ff.
687
7.
3(ln-it
Slpg. 13, 16 ff.
694
12.
ft
1.^0^. 5, 4 ff.
701
19.
1.5Petn2, 21ff.
708
26.
n
I.q3etrt2, 11 ff.
716
3.
mai
l.Äor.l5,35ff.
723
10.
l.Äov.l5,51ff.
727
') Vgl. die Eimeleinleitttng.
XVI
?!rcbiateii bcr 3al)tc 1540—1546.
Die peiilecos. vel'peii (277)
Act: 2 Lunac in feriis penle: (280)
1 Cor: 15 Die trinitatis (284j
l.Iüli:4 Do: 1 post trinit: Ep: (287)
I.IoIko Do: 2 post trinil: Ep: (292)
Rom: ti Do: 7 Epist: Rom: 6 (296)
[■iPvebigt bei her .^oc^.^eit Sigmunbä
üon t'inbennu in llJcvicburg]
Gal: 3 Do: XIII post liinit: Episl. (299)
Cial: 5 Do: XIIIl Epislola Gal: 5 (303)
Eph:3 Do: XVI Episto: (308)
Eph:5 Do: XX Episto: (311)
Eph: 6 Do: XXI Epist: Ephe:' 6 (315)
phil: 1 Do: XXII Epistola (3201
phil: 3 Do: XXIII Epistola (323)
Co): 1 Do: XXilll Epistola (327)
Rom: 13 Do: 1 Aduentus Epist: (329^
l.Coi:4 Do: y Adueiittis Episto: (332)
phil: 4 Do: 4 aduentus Epist: (335)
DiiaeNouifsimaecoutioiiesviri
Dei Liitheri quas breui aute
traiifituni iuuiu habuit Vuit-
tenibergae Anno XLVI.
Til: 3 Do: 1 post Epipha. Epistola (342)
Do: 2 quae erat 17. lanu: (346)
l^rebigt in .palle geljatten]
p.J3rebigt am 4. Sonntag nad) (^pipt).
in @i§tcbcn gehalten]
I^Prebigt auf ba§ ?feft ber Dpfevung
ßljrifti in ©trieben gef)a(tcnl
I '.probigt am 5. Sonntag nad) t^pipl).
in ©iätebcii gct)altcii]
['i>\it\)ex§, le^tc ^rcbigt]
13
RS
24. mal mdjin.
aJpQ.2, iff.
746
14
RS
25. „
9lpg. 2, Uff.
754
15
RSS)r
31. „
l.Äor.l5,54ff.
761
16
RS
7. Siuni
1.3ot). 4, 16 ff.
780
17
RS
14. „
l.Sol). 3, 13 ff.
788
18
R
19. 3uU
mm. 6, 19ff.
794
19
S)r
4. 3(uguft
^ebr. 13, 4
797
■Sb.51
20
S)r
5.
Sfo^. 5, 39
1
21
S)r
6. „
$iatm 8
11
22
ZS)r
12. ,.
Suf. 19, 41ff.
22
23
RS
30.
®al.3, 15ff.
42
24
RS
6. September
®aL 5, 16ff.
49
25
R
20.
gp^.3, 13 ff.
57
26
RS
18. Cftobev
epi 5, i5ff.
60
27
RS
25. „
gp^.6,41ff.
67
28
RS
1. -JiDöember
5Pf)it.l,3ff.
76
29
RS
8.
Spp.3,17ff.
82
30
R
15.
Äol. 1, 9 ff.
87
31
RS
29.
mm. 13, 11 ff.
90
32
RS
13. Se^embcr
1. Äor. 4, Iff.
96
33
RS
20.
Wl 4, 4 ff.
100
1546.
1
3)v
6. 3iii"UQ'-'
^JJfottl). 3, 13ff.
107
2
R
10. :3iiiuiai-'
ZU. 3, 4ff.
118
3
RS)r
17.
Möm. 12, 3
123
4
S)v
26. „
9tpg.9, Iff.
135
5
Sr
31. „
ffllattf). 8, 23ff.
148
6
S)i-
2. Februar
5iut. 2, 22ff.
163
7
S)v
7. „
5)tattt).13,24ff.
173
8
S)v
lö. „
9)lattl).ll,25ff.
187
einleitimg. 1-4. XVII
(SittlcttunH 5« bcu citt^elucu ^^ccbigtcn.
1540.
1. 1. Saiuiav 1540.
^^jrebtgt am Sage bcr Seft^ucibinifl, «at^mtttagö.
6vt)oltcn in 9töici-§ 9lQrf)fd)rift (5poa(i)ö 9lbfd)vift) in bev ,g>uicEauev itanb^
fc^rift 9tr. XXVII 581. 03'' -64''. 9liivifnbev§ bcutfdie Bearbeitung bev Utincvfdljeii
5lad)fd^rift in bei C)etbetbcrgcr .ÖQnbfd)rift ^Jv. 48 58(. 15 '•-21''.
Sturifaberg SBeavbcitnng nad) bev .^leibelberger ^ianbfd)rift uiobevuifiert mit=
geteilt in Sud^toolb, Ungebvucfte i^vebigteu 2). Wartin £utt)erö auö beu ^ialjren
1587-1540. fieipjig 1905, S. 633 — 641.
2. 4. 3aiiuavlf<40.
^rebigt am Soiuitog iiad) bcr iBeft^iieibiuig.
6t:§aUen in Otörerä ykdjfdjrift (5poad)§ Slbidjrift) in ber Stoiifancv |>anb--
fd)rift DU-. XXVII 331. es^^GÖ''. 9lnvifabcv§ bentfc^c SBeavbeitung bcr 9Ji3vevfd)en
giadifc^rift in bcr ^eibclbergcr .^anbfdjrift 9h-. 48 58t. 28 ''-Sr,''.
3Iurifaber§ ^Bearbeitung nac^ bev ^■'"belbevger ^anbfd)ritt mobern ifiert nnt=
geteilt in ^Budilualb, Ungebruifte '^prebigten ufiu. S. 642 — 650.
3. 5. afanuar 1540.
(Srftc ^^-^rebigt über *4<fa(m 72, ge()alteit am Sage üor ©^'V^nHiä.
Über beu 72. '|üfalni tjielt Sutf)er im Sotive 1540 ficben '^ircbigtcn, am 5., G.
imb 11. Sanuar, am 15., 22. uub 29. J^ebvnar unb am 7. 9Jinr,i. X'turifaber^
umfängliche beutfdje Bearbeitung — ut)ne ^^weifel unter ^ngrunbelegung bcr ;li'örer=
fc^en 9tQd)fcf)rift - bcfinbct fid) in Cc'^e't'erg, ^anbfdjrift 9fr. 659, fomie in
äöütfenbüttct ( .^laubf c^rift Heimst. 840). ©rtangcr 9(u§gabc '^ 20', 266-361
bringt biefe Bearbeitung nad) bcr 2öolfenbiittler .^laubfdjrift ^um 9lbbrn(f.
Sie tjorliegenbc ^^irebigt ift ert)atten in ;Kürerö 9kd}fd)rift C-lioad)© 5Jlbfd;vift)
in bcr atoicfauer |)anbfd)rift 'Rx. XXVII 581. 66''-68\ Sie umfofet 6rl. Vluä9.''20i,
266-285.
4. 6. 3nnnar 1540.
Bincite ^.^rcbigt über ^^jfnlm 72, gel)altcn am Inge (f^jt^jliauiä, iiariimittagö.
58gl. oben ju 9h-. :j.
grfiatten in iHörerä 9iad)id)rift f*:pDad)ö 9(bfd)rift) in ber aioidtauer .&anb-
fditift 9h-. XXVII 581. 68»-70^ Sie umfaBt ©rl. 5)(usg. ' 20', 285 -299.
iiul^ets aöerte. XLIX H
XVIII Sptcbigteii bog 3n()rc4 1540.
5. 11. Snnuar 1540.
dritte ^.ßrcbigt über S^iaUii 12, gegolten nm 1. Somitng uatf) (fvipi)"!"«"-
iigl. oben ju 'JIr. 3.
ei-'^alten i)i Storerä gtad^fdjvift (5}5oac^§ 9(bfd)rift) in ber Swicfauer fianb=
fcOrift 9h-. XXVII 581. 70"— 72». Sie umfaßt ötL 9Iu§g. '- 20i, 299—308.
6. 8.5ebtunrl540.
^^Jrcbigt am Soinitng @ftomt^t.
(vvljaltcn in atörcrs 'i)iad)id)rift (*4)0od)e älbfc^rift) in ber 3jUii,fQuer .t)aiib=
fdji-ift '"Jh. XXVll 33t. 72^ — 73''. Sluvifaberg bcutfd)e Seavbeitung ber ^libreridjeu
ytad)id)rift in ber ipeibelberger 4iaubfd)rift Tiv. 48 331. SG^' — 41^ fowie in ber
aöülfenbüttter .&anbid;riit 9h. 97 33t. 103^' -110''.
aiitrifoberS Bearbeitung nad) ber Söolfenbüttler .^anbfc^rift mitgeteitt &rt.
9tu5g. 2 201, 362-371.
7. 15. gc&viiav 1540.
SBicttc ^JJrebigt über *4>inliK 72, gcl)oltcu am 3omttag ^uoofauit.
338t. oben ^u 9h. 3.
(*rt)attcn in ;)fiirer« 9iQd)id)rift (5pDnd)§ 9lbfd)rift) in bev ,p,widauer .fianb--
fdjrift 9h-. XXVll «1. 73''-7Ö'' [33latt 74 ift teerj. Sie umfa|t ßrt. 31uSg.'-' 20',
308 — 332.
8. 22. get)vimv 1540.
S-üiiftc i^rcbigt über "l^falm 72, gel)alteii am Sonntag iHeminifcerc.
3>gl. oben ju 9ir. 3.
(Srtjatten in 3iörer§ 9iad)fd)rift (^^ioadje yibfdjrift) in ber ^loidauer C-)onb-
fdjrift 9h-. XXVll 33t. 76''-78^ Sie nnifaBt 6rt. Muäg. ^ 20', 332-337.
9. 29, gcbruav 1540.
£cd)fte *4>rel»igt über ^^ffalm 72, getjalteii am Soitutag Ofult.
3!gl. oben ju 9h-. 3.
6rf)atten in ^JtbrerS 9Iadiid)rift (*poac{)e ?lbfd)rirt) in ber ,'5roidaucr |)Qnb-
id)rift 9tr. XXVll 331. 78 •'-80''. Sie umfaßt (frt. SIneg. ^ 20', 337-349.
10. 7. 9J},irj 1540.
Siebente *4^rebigt über i^fatm 72, gcljaltcii am Soitutag Sütare.
3i9l. oben jn 9h-. 3.
erl)nlten in 9iorere 9iad)!d)rift (^oad)5 Ibfdjrift) in ber Slvtidaner .Oanb--
fc^rift 9h-. XXVil «l. 80''-83» [33Iatt 81 leer]. Sie umfaßt §rl. 9lu§g. ^ 20',
349 — 3ül.
11. 14. ÜKärj 1540.
*^?rebigt am Sonntag Jfnbtfa.
ßrl^alten in iKürere 9iad)fd)rift O^poadjS 9lb|d)rift) in ber ^'^widaucr .'panb=
fdjrift 9h-. XXVII 33b. 83 "-85". Slurifabers beiitfdje 33enrbeitnng bicier 9iac^^
eiiileituiig. 5-16. XIX
ydirift in bev ^leibclbcvger C''ani>W"ft 9tv- 42 181. 177"— 184% fotuic in bcv
SÖolfenbütttcv ,£)Qnb)d)rift Heimst. 99 331. 7» — 14».
Slurifabere Bearbeitung naä) bcv Sßolfenbüttler Jpnnbfdjiift mitgeteilt @r(.
3lu§g. 2 20', 372-383.
12. 17. ÜKärj 1540.
*^Jrcbtgt om Soge üor SJJartä jyettünbigung.
gv'^alten in Mmi 5cacf)fc^rift C4>oad;e ^ilbfc^vift) in ber S^uiiinuer ^anb-
fi^rift 5lv. XXVÜ m. 85-^-861'. 9luvifaberä beutjc^e «earbeitung bicfev 9kd)=
id)rift in bcv .Oeibeltevgev ^onbfd)vift 9h-. 48 Sil. 42^-46\
9turifabev§ ^Bearbeitung niobernifiert mitgeteilt in Söuditualb, Ungcbvuilte
^vebigten nfro. <B. U51— 655.
13. 18. 3Kära 1540.
^.^rebigt am Sage 9Jlüriä 3?crfiiiibigitug, uad)mittag§.
6vl)alten in iKbrevS ''Jiacbfdjrift (^poad)« lUbfdjvift) in ber äwitfauev .f;ianh=
fc^rift 9h-. XXVII ä5(. SC'' — 88^ 9hivifabevS beutfdje Bearbeitung biefer yiad)=
i(f)i-ift in ber ^eibetbcvgev ipanbfc^rift 5h. 48 331. 46"— 51^
lUnriiabevS Bearbeitung mobernifiert mitgeteilt in Bud^malb, llngebvucttc
^4Jvebigten ujw. <B. 655 — 660.
14. 21.3Käral540.
^4?rcbtgt oiu -ilSalmfoniitng, iind)mtttagö.
gvfialten in 5Kövcv§ 9lad)fcbvift ('|!oad)ö Vlbfd)rift) in ber ,3>^)iifauer .C-)anb=
fdjvift 9h-. XXVII Bl. 88»- 89''. 3htrifaberö beutfi^e Bearbeitung biefer 9!ad)--
fc^vift in ber |)eibelberger |)anbf(^rift 9h. 42 Bt. 184''-189^ fotoic in ber
Sßolfenbüttler C^aubfc^rift Heimst. 99 BI. 15'' -21%
Shaifabers Beavbeitung nac^ bcv aBolfenbüttler $anbfd;vtft mitgeteilt 6rL
9tu§g. 2 20', 384-393.
15. 24. «Kätä 1540.
^^^rcbigt nm Xa^e üor (iiriiubouucrsJtag.
(är^alten in 9{orer§ 9iad)fd)vift i%\oüdß 3lbfd)rift) in bev gmirfauev iianh^
Ic^rift 9lv. XXVII BI. 89''-92». Jluvifabevg bentfd)e Beavbeitung biefer 9iad)=
fd)vift in bev Cieibelbcrger .fxmbftiinft yh. 42 Bl. 190»-197^ fonne in bev
3BoIfenbiittiev .f>anbfd)vift Heimst. 99 Bt. 22»— Sl».
9luvifobev§ Beovbeitung nad) bev äöolfcnbüttlev .Cianbfdjvift mitgeteilt (ävt.
Slusg. '■' 20', 393-408.
16. 25. aWära 1540.
^^srcbigt am (yrüiibouiicräitag.
evt)altcn in iKöveve 9iad^fd)vift (jpoodjö l'lbfdjvift) in bcv ,p,mi(faucv .s>anb=
fd)vift 9h-. XXVII Bl. 92''-94^ 9tuvifabcvä bentfdje Bearbeitung biefer 9!ad)=
fc^vift in ber ^eibclbergcr i>nbfd§vift 9lr. 42 Bt. 197 "-206% fowie in ber
SBoIfcnbüttlev .f'aiibfclnift I leimst. 99, Bl. 32»- 41^
9tuvifabev5 Beavbeitung nad) bev äUolfcubüttlcv .^anbfi-t)vift mitgeteilt ®rt.
Sluäg. ■''20', 408-422.
II*
XX 5Prebiflten beä Sfatjtel 1540.
17. 25. ÜJJärj 1540.
^4*rcbiflt nm ©rünboiinercitrtg, itadjmittagö.
ßvljalteu in JRörere 3lQd)f(i)rift (*:l.>oai$5 Slbl'djrijti in ber 3tu'rfi"er ^anb=
fc^rift 9Jr. XXVIl »(. 94•''-96^ Stuvifakrg beutfdje «eavkitung biefev Tiad)^
fd)rift in bcv .^icibelbergci- A^ianbfdjvift 'Rx. 42 3?l. 206" — 213-', fotuie in bcv
aßülfenbüttlcr Jpa»t>)d;vift Heimst. 99 331. 42»-49»'.
3turifa6eri 33earbeitung naä) hex SBolfenbüttlev 4''Qnbfd)iift mitgeteilt Pv(.
9luäg. 2 201, 423-435.
18. 26. ÜJJär,^ 1540.
^^^rcbigt nm Karfreitag.
(Svtjatten in JHbrcv« '•.lind)id)vift (*4>Dad)5 SUifdjvift) in bev ^^jiuirfancv .(öanb^
fdjvift 'ih. XXVII 2?I. 9()'»-9T-'. 'änriiaberö bciitidje ix-arbeitung biefer 'Jiod)=
fd)rift in ber ^eibelbevgev J&anbfd^rift yir. 42 St. 213^-217 '', fotuie in ber
3lki(fenbüttler .Oanbfdjrift Heimst. 99 931. 50» — 54i'.
yiiirifaber^ ^Bearbeitung nad) ber äßolfenbiittler Jpanbfc^rift mitgeteilt (*rl.
Slusg. 2 201, 435—442.
19. 26. mäxi 1540.
"^.^rebigt am Karfreitag, itad)mittagd.
grölten in iHöxn^ 9iQi^id)rift (!poac^§ 3lbfd)rifti in ber 3»uicfa""' •^a'ni>=
fd)rift m-. X.WII «1.97^-99='. ".'lurifabers bentfd)e Bearbeitung biefer yiad)=
fdjrift in ber |)eibclberger Ipanbfdjrift 'Jir. 42 BL 217''— 225-'', iomie in ber
aßulfenbüttler Jöanbfdjrift Heimst. 99 33t, 55^-63-\
?turifabere S3earbeitnng nad) ber 9Bo(fcnbütttcr .^önnbfdjrift mitgeteilt (Sri.
Sluäg. - 201, 442-455.
20. 27. ajiäv,5 1540.
^-j^rci'iflt "w Soniiabeub üor Cfteni.
©rtjatten in SKörer» 'Jiacbicfirift ('|'Oad)§ 9lbfd)rift) in ber ^'^rointaner ^anh'
fdirift y^r. XXVIl S5I. 99^-100\ Sturifabere beutfdje ^Bearbeitung biefer 9kd)=
jdjrift in ber .^eibelberger .ipanbfdjrift Ttr. 42 33t. 225"'— 230'', fomie in ber
äßotfenbüttler .6anbfd)rift Heimst. 99 33t. 70^—78».
Vturifabere 33enrbeitung nadj ber SBotfenbüttler .^lanbfdjrift mitgeteilt Prl.
9tu§g.2 20i, 455—468.
21. 28. 3Knrj 1540.
•i^Jrebigt am Oftertag.
Grtjalten in 9iörer§ ^}tad)fd)rift C^'oadje Vlbidjriftj in ber 311)''^'"'"' ■C'^anb^
fc|rift '■Rx. XXVIl «t. 101"— 102'-. l'lurifabcrs bentfd)e 33carbeitnng biefer ^iadj--
fd)rift in ber .*^eibelbevger .*öanbfd}rift 'Jfr. 48 3^1. .")1'' — 56''.
3lnrifaber5 33earbeitung mobernifiert mitgeteilt in 33ud)malb, Ungebrutfte
^rcbigten ufro. ©. 661—666.
22. 29. «Dlärj 1540.
^^Jrcbtgt am Cftermoutag, uad)mittag§.
(Srfiatten in dtbxexi '•Jiadjtdjrift 0^'oad)5 3lbid)rift) in ber ^wi^Q»« ■i">anh=
fc^rift 'Rx. XXVIl 33t. 102''-103''. Slurifaberö beut|d)e 33eorbeitung biefer giac^=
fdjrift in ber .^'"•ibrlberger .Oanbfdjrift 'Rx. 48 331. 57»-61''.
«iiilc'iluiiu. n-2i. 25. XXI
\'[iuifal)cvg JBt'avbcituug iiiubmii|icvt iiiitgclcilt in iBudjlmUb, lliigcbviirttc
^ßi-ebigtcn uftu. (£. 666-671.
23. 30. 3)Mv,i l.Hü.
^^.^rcbigt nm Ciftcrbieuötafi, itarfiniittngs.
KT^alten in Siörerä 'Jiadjfc^vift C^'oncl)^' 31tifd)vtft) in bev ^iricfniicv lQani)=
idjtift ^Jtv. XXVll "m. 103''-105^ ^(urifakvä beutfd;e S3cnvbeitiiiig biejcv ^cad^
fcf)rift tu bei- |)eibelbergev ^lanbfi^vift Ta. 48 Sßl. 61" — 67\
9lurifa6er§ Sßeavficitung mobernifitTt mitgctcift in SBiidjUnilb, llngebviicttc
^4>vebigten uftu. S. 672-677.
24. 25. 1. imb 2. 9H)ril 1.540.
3wei ^^Jrcbigtcii bei bcr Saufe Söerufjatb? uou ^tu^alt iu 2)effnu gcljnltcu.
"ilod) am 30. Wärj reifte ßutl^er bon SBittenfceig ah — bev ®vimmnev ^pfafver
^olianu Sd)veiner fatib if)n an biefem 2age 'nid)t anlje^nr (6-nbevg, 33vicfU'ed)fct
13, 21) — , um mit bem iöifdjof öou Sjraubenburg, Watt{)ia§ üou Sngotü, unb
bem SBitteubevgev Suviftcn Senebift 5pauti bei bev Jnufe be§ am 17. 'iiläx^
geboveueu Soljue'j beö iJüvften 3of)aiin uub bev 9Jiavfgväfiu 9JJargavete, bev
lDd)tev 3oad)ini5 I. Hon SBvaubenbuvg, 93evnf)arb VII., ^I'ate ,5U ftcljen (ügt.
ßrofev, l'ut{)evg 2ifd)veben in bev y3tatl)efifd)en ©amnilung 9iv. 46). Sißenu
iifd)v. (Sövftemanu = S3inbfeil) 33b. 3 6. 240 gefagt wivb, ba^ i.'utl)ev „ou einem
Cftevtag ju S)effau ©eüattev geftonben", fo ift bicfe Zeitangabe tootil foum bevavt
,^eitlid) ju pvcffen, bn^ Sutber nn bev laufe felbft ni^t teitgcnonimeu t)ättc (@vl.
migg.- 20', 470).
Sveimal f)at ßutbev bamal§ in S)cffou gepvebigt: am SonucvStag, am f^-vci--
tag unb am folgenben ©onntag. S)ic Eingabe bcS Cvbinicvtcnbud)i'§ (il3nd)Uialb,
2Bittcnbevgev Gvbinicvtenbnd) 1537 — 1560 5h'. 175), U'onnd) l'utfjev am Sonntag
Quofimobogeniti beveitä njiebev in 3ä)ittenbevg ovbinicvt b^ben foÜ, ift besbalb
unvid;tig.
2lIIe bvei '|<vebigten cvfd)ienen im Svurf in fotgcnbev l'luegabe:
„3roo ^*vcbigten, ;; S). 5JJavt. £'utl;ev jj 9tuff bev Äinbcvtauffe beg [j jungen
.(pevvtein 33evnl)avbö, güv= ]' ften Soljanfcn Don 9lnT)aIt ©on. Su H
gegeniücrtigteit bcffelbcn 33vitbevn, |j bnb bce i^fdjoffä üou 5Branben=
buvg. ■ 3w 2)effoUi, 2)ovnftag§ önb [t ^^vcitagS in Dftcvn ge=||fc^el}en. ||
3;tcm, (Sin ©d;ü= ne Sermon am folgenben " Sontog, Quafi modo
geniti. £i. ; Maxi ^'utt;. übcv bcu Spvndj Sot;. \] am .20. ®(eid) toic
micf) ber i'atev f gefaub \)at, <Bo fenbe id) |j eud) k. [| aBittembevg j|
M. I). XL. II" Si'telvüdffeite leev. 50 unbe.iiffevte 33Iättev in Cunvt
(= Sogen 31- y!), Wjte Seite leev. -am 6ube (5ÖIatt 3i2--' 3-18):
„©ebrutft 3U 2ßtttembevg ,j burd) 'iMd l| Sd)iv(en^. || m. S). XLI. ||"
Sinjehte ©icinplarc finbcn auf Statt 31 1 bie Signatur „0".
ä!or()aubi'u: .ftuaatfirijc Sauimluiiri; i^crlin (Liitli. 7421), ®re?bcn, öiott)a,
GStcifsloalb lt., .^laÜe lt., .<;icibelbctq , fiöuifi?bcrg IL, Vcipjig lt., 3Jiünd)cu .§).,
aBcinigfrobc, aBittbtictjcii, SWiltcubctg, äyolfeubüttcl; l'onbou. — fötl. 'ilwog.-
201, 469.
XXII SPtcbigten bc§ 3a'^tei 1540.
Snteinifci):
1. S)tc jtüei laufprebtgten in:
,HOMILIAE ; DEBAFTISMO, I). " MAUT.LVTH. ^' Ulurtrifsimis
& laudatifsimis Pnn-||cipibus ab ANHALT j{ dedicatse. i, Tit. 3. jj Po/?-
quäm appaniit Bonitas &> ijhUunthropia [er \ uatoris noßri Dei,
non ex operihua, qua funt in j; iufticia qua facicbanms noR, fed
fecundn fiiä miß || ricordiam faluos iios fecit per Laiiacrtmi \\
regenerationis ac renouationis || Spiritus fandi. |] Ex officina Peiri
Bnibacliij , Anno ]' M.D. XLIII. ]'" Sitelvüctfcite leer. 108 Bezifferte
aSIätter in Cftati (= Sogen A— 0), tc|te Seite (cer.
^ex Ütcrfe^cr ift Soljaime? fjit'b"'- — Uti]c« 5}}rcbigtcn ftef)cii oiif
Slatt 72»— 108».
Sorfionben: S^erliit (Luth. 6902), ^nrntiivg gt., fiönigibetg U. — gtl.
9liiig.- 201, 469; Unfte 9liilg. »b. 37, XLIV.
2. S)ie britte $rebigt:
,D- MART- i; LVTHERI DE ABSO- LVTIONE ET VERO VSV
CL^ F/FJl/ {j Homilia, plena eximi* confolatio || nis, habita die Dom!
nico Quafi j| modo geniti. In qua obiter etiam ]] agitur de Ecclefife
miniftris & " Ludimagiftris, quid Ulis de || beatur, &c. Item de cor dis
humani duritia ac jj mollitie, &c. || lOHANNES SALOMON. \\
Hcec legat, innenict mosßce folamina inenti, II Scrpins offen/i quem
prcmit im Bei. ü Anno M.I). XLIII. Ii" litelrürffeite leer. 36 SStütter
(8 uubeäiffcrte, 24 bejifferte unb 4 unt)e,5ifferte) in Cftab (= Sogen a— e),
Statt a8^ eS'' unb bie Ie|te Seite leer.
1:n Übcrjc^er ift Sotjanue» Jtfbet.
5!tu(f boii 5peter Srulmd^ in gftnntfurt a. 3J!.
SBot^nbcn: ^laotefcdc Sammlung; ftönigäberg U., 5!iiinc^cn .fi., ©tuttgort.
3n ben ©eforntQUigoben: (Seutfc^; nur bie atuei laufprebigten)
aSittenbcrg 4 (1551), 359^-371»; 3cna 7 (1558), 4:53'>-466''; 3ttten6urg
7,430-443; geip^ig 12, 161-178; Söatd) ' 7, 976-1023; SBaldj^ 7, 678-711;
erlangen i 19, 52-88; (?rtongen ^ 20', 469-504; (bie bvittc ^^vcbigt) (Jrlangen 2
11, 355—386. — (gateinifd;; nur bie ^tcei 2onfprebigtcn) äöittenberg VII (1558),
367''_379''.
26. 4. Slpril 1.540.
''^Jrcbigt am Sonntag Eluafimobogetitti m ^effau gehalten.
S8g(. oben ,^u 51r. 24. 25.
erl^alten in 9{ürer§ 9{ac^fi$rift (^poadjg 3lbfc^rift) in ber 3tt)ic!ancr .&anb=
fdirift 5ir. XXVII SI. 105^-107''. iHnrifaberö bcutfc^e Bearbeitung hiefer ^Jtac^=
f(f)rift in ber ^eibelberger Imnbfd^rift ^h. 48 SI. 67''— 77\
3lurifabcvi Bearbeitung niobernifiert mitgeteilt in Suc^walb, Ungcbrucfte
':prebigten uftt). <B. 678 — 687.
eintcituiig. 24. 25—31. XXIII
Sin bcm oben äu 9h'. 24. 25 öeväcid^neten ©injctbviuf ftctjt bic ^vebigt
55(. .^^1 2^— 91 2''. 5I3on bo nu§ imirbe fie in bie fiivificiiVüftine nufgcnuinincn.
©ic finbet fidj in bcn ©cfnnitniiggaben
S)n ber ©injctbrucf bie ^pvebigt üiclfod) anbevS anorbnet, aU fic nnd) 9iövcri
9ind)fd)vift geljnltcn U'ovbcn \vax, iinb nu^erbctn noi^ bcn ©d)Iu|j ber nni ©ünn=
abcnb üov 9Jlifevicorbiaö 5)oinini geljoltenen '^^rebigt anfügt, nutzte babon abgefcljen
»erben, 3{örer§ ^ladjfc^rift unb ben ©inäelbrud untereinanber iv. |e^en.
27. 10. SHiiit 1540.
^rebigt am Sominbenb üor 5)(tfcrtcorbin§ ^lomtni.
ßv^aUcn in 5Hörev§ 9Iad)fd)vift (*Poad)§ SIIifd)rift) in ber ^^luirfaner .f)anb=
fc^rift 9lr. XXVII 331. lOTi'-lOtV'. yiiirifoberä beutfdje ä3eavbeitung biefer 9Jad)=
j^rijt in ber ^leibelbergcr CanbWrift 9h-. 48 »t. 77''— 82^
3hirifnBer§ SSearBcitung nioberniftert mitgeteilt in SSu^tealb, Ungebrudte
5prebigten ufro. ©. 687 — 692.
28. 1. 5)ini 1540.
':|3rcbigt am Soiinaüciib itad) Äantnte, in ber Sdjlopirdjc gc()altcn.
6rt)alten in 9{örer§ 9tac^fd)Tift (5poocb§ Slbfc^rift) in ber Swirfauer .&anb=
fc^rift 9lr. XXVIl 931. 109••'-110^ 9Inrifaberä beutfdje Bearbeitung biefer 9?ac^=
fdjrift in ber .fieibelberger ^anbfdjrift 9h. 48 931. 82^-85\
3(urifaberö SSearbeitnng mobernifiert mitgeteilt in SBudjmalb, Ungebrudte
5|}rebigten ufto. ©. 693 — 696.
29. 22. 9luguft 1540.
*4?rebigt am 13. Sonutog uod) Xriuitatiä.
er'^atten in Mörerä 9tad)f^rift {^^oad)^ Slbfdjrift) in ber ^»imidauer .i-)aub=
fi^rift 9h. XXVIl SSL 110'*-111'\ 9lurifaber§ beutfdje Bearbeitung biefer 9iad)--
fdjrift in ber A;-)eibetberger §anbfcbrift 9h. 48 331. 85''— 90'', fotnie in ber SBolfen^
büttler ,i''a"bfd)vift 9h-, 97 331. 284''-288'\
9lurifaber§ Bearbeitung nad; ber 333olfenbüttIer |)anbfd)rift mitgeteilt §rt.
aiuSg. -211, 504-512.
30. 24. ^^eäcntüci: 1540.
*4?rcbigt am Jage üor 9öci^iiad)tcn.
(är^alteu in 9J5rer§ 9iod)fd)rift in ber Jenaer .^lanbfdjrift Hos. q. 24"
a3(. 2»-5». ^;!oad)^ l'lbfc^rift biefer 9tai^fd)rift in ber Stuidoucr .g)anbfd)rift
9h-. XXVII Sl. lia''-115\
31. 25. Jcjcmbcr 1540.
*.|*tebtgt am Sage ber ©eüiitt C^firifti, itadimittagö.
ermatten in 9iörer§ 9lnd)fc^rift in ber Jenaer Ipanbfdjrift Bos. q. 24«
951. Ö'-S*-. ^;<oad)i 9(bfc^rift biefer 9iac^fd§rift in ber ^rtidaner C-)aubf(^rift
9lr. XXVIl 931. 115''-116''.
XXIV ^prebigten bei Sotireg 1541.
32. 26. -Eejember 1540.
^rebiflt am ifagc Stc^iljani, itai^mtttag^.
ßtfiQlteii in Wöveis *Jiad)fc^vift in ber Jenaer .^lanbidjrift Itos. q. 24'=
581. 8''-13». $üac^5 ^Jlbfdjrift biefcv ^Jiadjfd;vift in bev ^nuefaucr Cionbfi^rift
«Rr. XXVII 2*1. 116>'-118^
33. 31. ^c,5embct 1540.
■incbigt am Sage uor bem J^eftc ber 33c|ri)ncibung.
&rl)a(ten in SRoreve SJac^fdjrift in ber Senaev .^anbfdjrift Bos. q. 24"
331. 13 '' — 17». '|iuQC^§ Slbfd^rift biefer 'Jind;fc^vift in ber ^tüidauer .'ponbjctirijt
m. xxvii m. ii8*-ii9'>.
Siefe fprebigt fanb 2(ufnat)mc in bie .'pangpoftillc (iü. Sluig.^e, 305-315.
1541.
1 . 1. 3fl'"lfll^ l.'iil.
^4?rebigt nm lagt ber Se|rf)ueibuug, uatf)mittagö.
©r^atten in SRörere 5Jad)fc^rift in ber Jenaer .Ipanbfdjrift Bos. (|. 24"
331. 17 »-20«. 5pDad}3 9lbfd)rift biefer 3ind)fd)rift in ber ^loicfauer .^»anbfctirift
gir. XXVII 331. 119''- 121b.
'Jlaä) einer fpäter eingetragenen ^Joti^ Junten ©. 191, 1) innre biefe ':prebigt
nm 5}ac^mittagc be§ 2. ;3annar gef)a(ten.
2. 5. 3aiuiat 1541.
■•.I^rebigt am Tage vot C<^vivl)auiä.
(irf)alten in Siörers ']iac!^fct)rift in ber Jenaer .^lanbfdjrift Bos. q. 24 <=
231. 20''-24''. ^oad)§ ?lb!d)rift biefer yiac^fd;rift in ber ämictauer .g)anbfc&rift
%. XXVII 931. 121»' -123b.
3. 6. Januar 1541.
i^rcbtgt am ^Tage (fjjipljaiiiä, natiimittagö.
©r'^alten in iHcirers 9Jad)fd)rift in ber Jenaer .ftnnbfcbrift Bos. q. 24«=
331. 24 "-29«. %-oaä)S, 9lbf(^rift biefer "Jindjfdjrift in ber ^>idnuer ,g)attbfd)rift
5h. XXVII 331. 123 »'-125»'.
4. 8. 3nnitar 1541.
^ircbtgt am Soiittabciib itad) ©^Jtp^attiä.
erl)aUen in gförerä 5kd)fd)rift in ber Jenaer «ginnbfc^rift Bos. q. 24 =
331. 29''-34^ ^.JJoQc^ä 3Ibfd)rift biefer 5Iad)fd)rift in ber Btoicfauer .&anbfd)rift
5lr. XXVII 331. 125"- 127 b.
5. 9. Sanunt 1541.
^rebigt am 1. Somttag naitj &pi\)i\ani'd.
6t{)oltcn in 3iörerg 9lod)fd)rift in ber 3tenaer Jpanbfd^rift Bos. q. 24 <=
331. 34 "-37". 5poac^5 Slbfdjrift biefer 9}ad)fd)rift in ber 3n?ictaucr ^onbfc^rift
9lr. XXVII fBl 127"- 129".
einteitung. 1540, 32-33. 1541, 1-10. XXV
6. l(i. 3amirtv 1541.
^rebiflt am 2. Sonntag nad) G^viV^*»""-
grfjnftfu in fliöveit' ''J!acf)fcf)rift in bev 3(t'"ncr .t»niibid)i'ift Ros. (|. 24'^
i8(. 38" — 42*. 4>0Qcl)ö l'Uiidn-ift bicfi'v Jtad)idjri|t in bcr ^uiiifnuer .^mnbfdjrift
5Rr. XXVII St. 129>'-13P. 3lad) bem 9{egiftev (oben S. XIVj tft btefc *45vebigt
in Scffau gef)aUen.
7. »;. 3miü l.f)4i.
^tcbtgt am 2. Sonntag nari) Trinttati§.
@r{)alten in JKörevg yjadjfc^vift in ber ^L'nnev .f)anbfd)vift Bos. q. 24 '^
SBt. 42''-44^ 5poad)5 9lbfc^nft biefev *)lad)fc^rift in ber ^njidancr .!panb((^rift
9h-. XXVII 581. 131''-132\
8. 32it unbeftimmt.
^^Jrebtgt über bcn 1. *.)?falm.
aSann biefe unb bie folgenbc *|kcbigt ge'finitcn li'ovben finb, läfet fid) nid)t
fid)er fceftimnicn. 2Bir reiljen fie ^ier gnnä| \ijxn Stellung in bev .^öanbfd)vift
ein. 9Im ©djUiffe bev jlceiten ^pvcbigt ftef)t bev 5!evmev!: '3fn Seffatu ' (nnten
<B. 232, 41). i!on einev 9{cife 2utf)i'v§ nad) Seffau in biefeni Solive ift abev einher
bem 33evnievt im Jüegiftcv (oben ^^u 9tv. 6) nid)t^ befannt. 'iiad) unten ©. 223, 9
I)at i'utbev nnc^ am oov'^evgclienbcn Xage gepvebigt. llnmoglid) roäve e§ nidjt, bie
äBovte: 'uon respiciendum opus, sed quanla et quam uohilis persona, cuius ver-
bum est' (nnten ©. 223, 9 f.) auf bie ^pvebigt öom 2. 3lpvil 1540 (3. 33. unten
S. 128, 38 ff. 129, 21 ff.) in 3)effau ^u be^iefien. S)ann wiivben beibe '|!vi'bigten
iibev bcn cvftcn ^pfalm ouf ben 3. 3(pvi( 1540 ju legen unb in jDeffou geljattcn
fein. ^Ilögtid) toäre eg aber aud), bo^ Snt^ev etftioä Sl^ntic^ci in ber 5ßrcbigt um
2. Sonntag nad) ©pipfjanin gefagt ()Qtte. S)ann lütive bie evfte ^^^vebigt iibcv ben
1. ipfalm am 17. 3annav 1541 gcljntten. Cb finttjcv bnniit Steibenprebigtcn übev
ben 5pfoltev begann unb ob er am 9. September 1542 mit bev '|^»vcbigt iibcv ben
27. 5pfalm (unten S. 269ff.) gelegentlich feine§ 9(ufentt)nUcä in Seffau toiebcv in
biefe 3foit)cnpvebigten eintrat, mufe baf)ingefteIÜ bleiben.
Gr^alten in 5Hörcr5 ''Jiacbfdjvift in bev ^enaev .*pnnbfd)vift Bos. i]. 24''
S3I. 44» — 47''. 5pDad)5 Slbfdjvift bicfev '•Jiacbfd}rift in bev ^mictnuev .t)anbfct)rift
9lr. XXVII S3I. 132''-134\
9. S"t unbeftimmt.
3tocite ^^Jrcbigt über ben 1. ^fnlm.
3JgI. üben p 9h-. 8.
gr^atten in iHorerä 9tacbfd)vift in bev Sjenacr .Ipanbfc^rift Bos. q. 24"=
SI. 47''-51i'. 5pond)e 51bfd)rift bicfev 9iad)fd)vift in bev ^tuictauev Cianbfdjrift
3lx. XXVli 581. 134" -135".
10. 25. Scjemkv 1.541.
i^rcbigt am Xagc bcr ©ebnrt G^Ortfti.
©r'^atten in iKbverg yjodjfdjvift in bev ^cnnev ^aubfdjrift Bos. q. 24"
»t. 52''-55\ in Stol^' 9lad)fc^vift in bev ^Wicfauev .£ianbfd)vift 9lv. XXXI
XXVI «Prebiatcn be§ 3al)«ä 1542.
m. 171»-174-\ ^oaä)^ 9lbfi$rift ber Sörer|dE)eii 9lad)fd}iift in bcr ^»1^0""
.t)niib)cf)nft 'Rx. XXVIl 331. 137»-139^
Slurifabevi beutfdjc Scoi-beitung ber 9lDtcrf(f)eii 9lod)fc^vift in bcr .'pcibe^
bevflcv .öniibld^rift 'Rx. U St. öi^'-TS». 2)ort rei^t fie gturifaber in bte Se--
avbcitung ber ißrebigten Sut^erS über ba§ erfte Kapitel bes ^o'^niineöcüangcttumi
ein. So fnm biefe 5prebigt mit in bcn ßiälebencr tergänjungSbanb II, 331. 438''
biö 442'' (ügl. Unfre 3lu5g. «b. 46, XXXIV. 643 n. 3).
1542.
Senil)t über Sutljer'j i'rebint 20. Smmat 1542.
liei ber 2ßei()e 5{tfDlaii§ von 3liiiöborf» äiim Sifdjofe üoh SJaumburg.
Sögt. Ä5fttin--S?aroerau, Suf^er 2, 551ff.
S;ie *prebigt, bte Siittjer am Sage gabioni unb ©ebaftiani, 20. Sanuar, 1542
im 2)Dm ju 5iaumburg bei bev 6inlDeif)ung be» i6i]d)o\i SiicotauS üon Slmsborf
gel^alten ^t, ift nnr qI§ Süäje überliefert ', ganj furj in ©palatins beutfc^en Stnnaten
Ijrsg. oon Giiprian (1718) <B. 666f., ou^füfirlid^er ober in bem eingcfjenben 33erid;t
über 5lmäborf§ Ginlüeifung, ber auf Srnnb alter Slbfcfiriften meljrfad) gebrudt
lüorben ift. (5§ tommen baüon fotgenbe Xejtübcrliefenmgen in Setrodjt:
A M. ©ijtu§ Sraun, Tiaumbnrger 9lnnalen i'. 3. 799 bi§ 1613, nac^ feiner
im ftübtifd)en 9ird)iti befinblidjeu ^lanbfdirift l^rig. üon Dr. Softer, 9laum=
bürg a./©. (1892), ©.310-312, in ber ^anbfc^rift SI. 142''-143".
B „Sßarfiofftige önnb grunbtlid^c ^liftoria, tnetc^er geftalt ber @;§rn)irbig it/n gott
.f>er 5hcoIauS 9(mPorff, ber l^etjtigen fdjricfft Sicentiat, jhi einem redjten,
ltinrt)afftigen, d)riftlid)en Sßiffc^off jU'r neumburgf crluetet, beftetigt ünnb ein=
gefurt tnorben ift, 9lm tag g^abiani ünb Sebaftiani be§ 1542 3arä." |)aub=
fc^rift (in einer alten rinb einer neueren Slbfc^rift) im ©tabtort^iö ju 9lannu
bürg, bonac^ gebructt in ben Plenen 5JHttei{. ani b. ©ebiet l^iftDr. = antiquar.
fyorfd^ungen beg 2:f)nringifd)=Säd)fifd|en 9ntertuni5Uetein§ II (1836) ©. 181
m 183, in ber ölteren C^ani-fdirift (Ms 61) 231. 17•'-18^
C Sine ?(bfd)rift berfelben ^^iftoria luie B im ®eti. .^aupt= u. ©taat§ard§iü ju
aSJeimar F 622 S3I. 29f. Saju fdireibt 5p. Witjfdjfe, ^R. £utt)er, 9kum--
bnrg a. S. u. bie 9{eforniation (1885) <B. 28 9tnm. 1 nad) ßru'äbnnng ber
an5 bem Sinnmburger Stnbtarc^iü in ben *iJeu. 5]Jitt. a. a. C. üeröffcntlidjtcn
9tbfd)rift innfreö B): „(Jine atoeite 1735 gefertigte 91bld)rift beäfetben 33e=
rid)t§ . . . 5U Söeinmr F 622 . . . ift genauer unb ,5Uüerläffigcr aU jene unb
Ijat naä) einer beigegebenen 9loti^ ,5ur ©runbtage ein leiber nidjt me'^r Dor=
') 9.10t bem ^Ibbrudf bcr Bt'me in ben ^feiten QJJittciliingen be§ T^firiiigifdj^iSäc^fifdjcu
Slüettumabeteinä li i l.s;;6) ©. 181 3liiin. l)cifet c-S irttiimlid), buft biefc *ptebigt Sutl)«-!- betauiillid)
gebritrft fei. ©cincint ift S3utl)e» Sdjvift 'ßjcmpel, einen redjtcn djrifilidjeii Sijdjot ö" lucil)cn,
9efd]cf)cn ,yt 9?Qiuiibntg 1512, 20. Januar'. S^ns ift aber nid]t bcv Jlbbrnrf feiner ^pi-'cbigt.
S^iefer ^tttum ^ot lange uadjgeiuitft, nod) in ber trefflidjen Slrbcit »on @. ijoffmnnn, ^iaiiiu-
bntg im Se'taltct bcr Sfefotmation (1901) ©. 127 9lnm.
einleifung. XXVII
'^anbcncä 9(ttenfiucf beö Gniefttn. ©efnmtardjiüg ju aScirnnv gefjatit, \vaf)x=
fdjeinlic^ bnS Crigiimt, au§ bcm Qiid) btc ^Jinuiiiburgcv ?(t)|d]tift gc=
floffen ift".
D 6tne anbcre 9(t)J($rift berfelBen .giiftoria in ber .g>cr3ogt. Sibliotl^el ,51t ©otlja.
Ctjne .^eniitnig bon Jl toiirbe eine aii§füf)r(irf)e 3nT)aItSnngn6e bcvieUn'ii ('ein=
fc^lie^lid^ ber Sntljerfdjen *^!vcbigtfti:5iie) in ber 3lIIg. eb.4iitf)er. Äirdjcn.^eitung
öom 14. fjebr. 1096 (5^r. 7), angeblid) qI§ au§ bem „Criginolberid)!",
gebrucEt. S)iefe .!pQnbfd)rift njar je^t nid§t aufjnfinben ; ögt. ou(^ 3citfd)r.
l Äird)engefc^. 19, 172 Stnm. 4.
2Btr (egen unferm Slbbrud bie DJanmburger ^onbfdjrift A (.fföfter§ ®rudE
ift fefjlcr^aft) jugrunbc unb geben ba,;n bie Se^nrten nn§ bcn A^^nnbfdirtftcn />'
uiib C; (entere imirbe für uns im 2Bciinorer 9(rd)iö üerglidjen. C ^at bie beften
Seäorten, bie befonberg ju beachten finb, unb fte"^! lüo^t bcnt Criginot am nädjften,
obgleii^ Ä frü'^er gefdirieben ift.^
f3?[.142''] Ssarnuff Ijntt ber t)er 2). «martinuä gutr^er für bcm 3lttar ftetjenb
eine febr geUmttige ünbt troftlidje prebigt get^an nn§ bem 20 gnpittell ber 9lpofte'H
gefd)id)te, bn ^Ijnulng ,5U ben Sifdjoff ju i'iiletü fpridjt: So Ijabt nun adjt nuff ai»«. 20, 28
eud) felbften tinb auff bie gancje b«be, ünber lueld^e euc^ ber I)ci(ige geift gefe|et
!t)att ,5n SBifd^offcn, jn tneiben bie ©emcinbc ®Dtte§, >tie[d)e er burc^ fein eigen
blutt crttiorben ^aÜ.
9(n5 bicfem lejt '^att S. ^.'ntljer angezogen ©vftüdjeu bie gro^e befdiii'crnng
eineg SSifc^offeg, bj er onff bie d)riftlid)c fel)(en, Uield)c bnrd) b,; blutt Sfjcfn (?^rifti
erfauffct^ önb i^me öertrauet tinb beul^oKen, ac^tung geben ünb biefetbe tjüttcu
önb lueiben foüe.
3um anberen b^tt er angezogen bie gro^e Sc^U'adjeit, fnrd)t ünbt btobigteitt
ber red)ten ttiar^afftigen Sifdjoffe, fo bicfe§ 9(nipt§ Tjerligfeitt bnb burben berftanben
ünbt gerne bnffelbe redjt fnl)ren motten, h^ nid;t uninber niet)re, b,5 einer bartjon
trüc^e, roen er barüon nid)t lauffeu tonbte.
1 tjatt] tlöet BO für] alfo für LC 2 gctfian fehll BC .5 Sifcöoffcit B
7 tejt Soge Doi^tor Miirting crftttc^ o^n, bie groffe ^grofjc 6urbe (') »nb ticfrfjwoniiig BC
vor fiefäjroerung "lehl »nbt durckslriclien A 8110 bj bis \oüe] luetdieü Ouclc^ciin ' ') bo§
titut onjcrd licfien ftern 3f)eju ß^tifti, »nb ("finb bie Cj ßftrifltic^cu [den, baniit rbamitj fo
bamlt C) crtauft, Bnb glcic^eä tocrbcS fein, ju fjuten l'nb ju weiben Bertrauct »nb iefolc locrc BC
II jog ct)t o^n BC 12 fo] wellige /.' fctflunbcn B<' lo bnffclOc fehlt li fulircn]
ftucn C 14 wen er] wo e§ B boroon nicf)t| nic^t boiton /•'
') ^ugteid) fei l):cr auf fflruiib ber Uorfteljenb gcnoiintcn Söeridjtc nuf Siitl)trs tucitcrcii
Slnteil nn jenem geftgottesbienft nufmertfam gemncf)t: l'ut^cr fang nndt) feiner !]]rebigt ben
SUetfifel nnb bie itollcftc Don 9lnrnfnng be* Ijcit. (Reifte? „ßaicinifc^ unb nnftocnbig, So etjt
bod) jnnor in :?0 jorcn in feinem C?f)or nie eine Potlcctcn gcfiingcn Ijnttc"; bann ridjtetc er an
bcn neuen iöifc^of eine Slicrmaljunng, toorin er iljm fein SImt befntjl; und) ^tmsbovfÄ ^ntnort
legte et nebft ben «icr 'Jljiiftentcn iljm bie .(jdnbc nuf fein .£mupt unb jpvad) ein irdftlid)c-i öiefaet.
Sharon erinnerte in feinem crften *rief an il)n nni 2lnfong gcbrunr 1542, f. gubev^-flatterau,
Suti)crä aticfnjccftjet 14, 174 ,3. 17 ff.
XXVIII ^Prcbigteii bc§ 3nt)tc? 1542.
3uin britten f)ati er angcjelget bie grole trofft ünb maä)i ©ottcl, fo bitvd)
foWje fdjmai^e l'euttc biefeä SBer! glcicfjtpoll crl)ilbtc ünbt niiffuT^rctc nncbor bcii
großen gelimlt oUcv böfcii ©eiftev, ber Ji)vaiiiicn üubt gelnaltigeti biefer Uielbt,
wädjt ©Ott ftüv^te Dnb ju nidjt ino^te, >pan fie fid^ iBtcber bi^ fein ©ottüd) 9(mpt
ünbt 2öcrg! aufftcgen luolbten, luie ev ben bni'ju b,5 @j-einpet 9Jloi)fi gebradjt, »uic &
berfelbe aifj ein nvmcv [SBI. US"»] ©djafffncdjt in Stibiam, bev feine Sd)Uiadjeit
önbt btobigfcit luoü ertaubte, nücinc aus bloßem beutjeü (SotteS juni tonige ''^(()araon
gel;cn önbt bj üold aus ggipten fucl^ren mufte, Dnb loie aud; ©ott ben 5p(]araoneni,
fo nid^ti tion i^nie luisfen U'olbte, fid) an ber Sperfon ünbt fi^loodjeit lltoijfiS
ergert bnb tuieber ben beurjell ßiotteö aufftetjncn bnrffte, baljero er ban fo gewaltig lu
in bj rott)e ^JJJe^er geftur^et »nbt barinnen crfeuffet niorben.
3um SlUerbcn rebette er öon ber niartjnfftigen d}tiftlid)en tird^en, tceld^e e§
tüc'^re, für bie 6f)riftu§ geftorbcn, fein bintt ücrgoffen, bnbt fte barmit ertßfet ünbt
crtaufft f)ette, ^Icmbtidjen bj es nid)t bie üerjioeiffelten 58uben bie ilMfdjoffe tinbt
"^.'faffen in Sabftunib wetiren, lueldje mit t)offavt, ®eiq, Sl^rannet), Sd^iuetgerei) is
tinbt anberen Siaftern belaben, fid) aud) mit .^utjren fd)(cpten, ©olc^e teutte tcufftc
(St)riftu§ nid)t mit einem fo teurem tncrbe feines blutte^ !c. Pr ^atte aber biefcm
'l^uncte abgebroriien ünbt bas Sßold üff i^ren '4>farrern ju 5iaumburg remittirt, uon
betjme fie foldjcä ,^ut)I)ore offtmaf)l tool gct)ocrct ünbt nod) Ijoeren lourben.
3nm funfften '^att ^. l'utter bj bolrf üermatjnet ,3U beftenbigteitt, ob ctiuan 20
mit ber ^nü biefes 6l)riftlicf)e5 3Berd anfedjtung gciuinncn nmrbe, ben l^iermitt
fd)tnegc man ben leuffet anffs maul, bor tuurbe gemi^lidjen ergrimmen ünb ,iornig
U'erben, [Sl. 143''] ©ie folbten ficf) ober bor an nid)t tcljrcn noc^ entfcc.^en, nnc
öbelt eS ftd) oud) an loffcn umrbe, bnbt bj cqlid)e benden modiitcn, c§ Uielirc beffer, b,5
e§ nie angefangen, £en ci ic olleine in beut lieben Bnb l)ciligem nafimen Öiotteä 25
angefangen, Sünbt n;urbe tjier mit iniber gelbt, el)er nod) gutt, Sefonbern allein
(viottes lob, e'^re Onbt '4>i'ci&, an^nrii^ten, ©in red^t marl^afftig Sifdjofflid) 5!lmpt
noc^ feinem ^eiligem äBorbt ünbt ben^ell, 9]nbt ber armen 6f|rifteut)eitt gebeten
onbt wolfarü), gefndjt, ^Darumb fo nnirbe es @ott and) mieber alle menfd)lid)e
UJernunfft moU l^ienaus fuljren. 33nbt bott barbei) ange,iogen ben Sprud^ Abacuck, 30
öai.. :f, 8 ba er in feinem gebctt am 4. gopitt. jum 4">"n fprid)t: 3)a bu üff beinen Soffern
ritteft ünbt beine tuagen ben Sig bel)ielbtcn. Sarauff fngtc er Hon biefem SBogen
Glottes, wie er fd)Uiertid) forbtginge, Sen es Ijendtc fid) bred an bie 9{eber, Stein
ünbt ,J?lo| liegen in bem 2ßege, Ser mögen fd)Iuege üon einer feilten ju ber
1 ifait er angejeigct] leigt cf)r afyi HC J au^fu^rete] auffurct (1) H 4 ®ott
fturjle] 30t lomfit irc gclualt ftuvjcl MJ nach ®olt durchstrichen iailipt i^r .1 "1 Woflcn HC
mic bis gcBrac^tl Hub trotzte ('brauchte C) bicju bj @. 2)i. JlC 8 9fl)en] gttjiitt
('f FiSrKtemann liest gcfuty '-'' ""Id ouS] Bolcf 3ftn()ct aui< C tiuiftc] iunfte Ji 10 vor
luichci: ist fic^ durchstrichen A bell] joliJöcil B bo^ero cv ban /'ehll JJC 11 bj his
inorbcnj bcm votcn me^v fturcjcn fffi^jet ty finb crieuffct. BC 12 ber iBOvrjafftigcu]
ber Siechten lviflrl)afftigen C IS »nbt vor fie fehlt B 16 anbcvcn] aüen anbcrii i:
■flutten] .Jmtlcin B IT mit bis teurem] mit jo eine teuren li 6r] S5nb BC nach
tjottc ist brac^ durchstrichen A ITJIS ^attc bis abgebrodjen] brac^ biefcn punct ai BC
IS Bnbt] bnb remittirt BC ifiren] bem C remittirt fehlt BC ■><) ^ott bis cermaljnct| uer-
monct er boS gancje fgoncje fehlt C) botet BC 24 WurbeJ mochte B 25 ongeiangen, 2en]
angefangen luere, bon B ie] heäj ie B 30 Jönbt bis S^irucf)! bnb jpge I)ie ein ^ie ein)
^ierju CJ ben fprud) HC :>1 liegen] legen D
eintcitung. XXIX
anbeten finbt breche bte Sldjfe, bnbt fielt bev fuvman öon beni *:^Sfeibe. 9lbev gleid)=
IDOÜ Ijieä er it)n einen umgen be§ t)eil§, bev bcn fieg befjiettc Dnbt enbtlic^en l)in
aufs ful)ic !C.
-fiatt olfo S) Suter fjiev mit feine '4>«biget, bie bngefcvlii^ eine gntt f)alt)e
5 ftunben gemljert, befditoffen, ifnbt üov bem |i!3(. 144"J 'ü-lttav nlfo ftcl)en btieben.
1. Tiai) 30. aptil 1542.
^4?rcbigt in bcr Sl>od)c uad) bem Sonntag ;3i'bil<itc.
1x0^ ber Überfd^vift 'Dominica lubilate' (unten ©. 255, 1) ift btefe ^^rebigt
nid)t auf biefen ©onntag felbft ju fc^cn. S)a§ gef)! beuttid^ au§ bem Eingang:
'Hoc est Euangcliuni doniiuicae praetei'itae' (unten ©. 255, 2) tjetüor. 'iiwd)
ber Xitel be§ Srude» be.^eidinet ben Sermon ali 'eine 5prcbigt onf ba§ @uau=
getinm be5 ©onntagS 2fubi(atc'. 3)a bie 5prebigt üor bem Änrfüvftcn nnb bem
Sianbgvafen ipt)ittpp Bon Reffen get)alten U'orben ift, Ie|tercr aber am 5. Mai in
aGßittenberg loeitte (Enber^, aSriefmcdjfet 14, 261j, fo ift bieje i^rebigt moljt mit
Sid)erf|eit biefem 2age äu,5ultieifen, c§ mü^te benn fein, ba§ ber fianbgraf mehrere
Soge in äßittenberg geioefen wäre.
6r^alten in 9törer§ 5tad)fd)rift in ber Senner ^anbfd}rift F5üs. i|. 24"
33t. 56^-59''. ^^]oad)ä SIbfdjrift biefer 9tad)fc^rift in ber ^-lundaner .^lanbfdjrift
m. XXVII m. 139 ^-140 1'.
2)ie ^prebigt erfd)ien in fotgenbcn 6inäetbrucEen :
^luägaben:
J „(fine ^'rebigt, " 9(nff bae Enangetium be§ ©ontag§ Subitate. jj 3ur
bem 6t)urfurftcn ju Sae^ffen k. äinb bem ■ XJanbgrauen ju 4'^effen ||
gett)an. S)urd^ || SD. 9Jtart. Sut§er. jj äßtttemberg. |1 M. D. XLII. ||"
«Mtit liteleinfaffung (®D|e: %. 103; 3. Snt^er: Xafet 25). Jitet--
rüdfeite teer. 16 nnbejifferte SBtütter in Ouart (= Söogen ?l-S)),
le^te (Seite teer. 9lm (Jnbe («latt ®4» 3. 1): „(Sebriidt ju aBit=||
tcmberg, bur^ 1; ^tidel Sd)ir= j| len^. 3tnno |! 9)1. ®. XLII. j;"
2]orl)Qnbcn: Serlin (Luth. 7581), Sresbcit, Sffietnigerobe, Sloidou; Sioitboii. —
Sri. Slu^g. ■' 12, 82 5Rt. 1.
B „(Sin troft(ict)e ^lebig, ' ouff ba§ (Suaiigeliü bee Sontags Qu |; bilate.
gür bem 6I)urfürften ju <Baä) ' fen !c. 9}nb bem Sanbgrauen ju jj |)effen
gct^an. Surd) , £>. 9J}art. Sutf)er. j 3n tndi^er melbung gefd)id)t ber
freub ünb \\ bes nei)be§, beljbcr *Papiftcn ünb Sürden, , miber bie redeten
g^iiften. il M. D. XLII. jj" 2itetrüdfcite teer. 10 unbeaiffertc 33tätter
in Quart (-- SBogen a-c), te|te§ «tatt leer. ^Im (inbe ('«(atl cl
3.14): „(SJebmdt ju ^türmberg, burd) Sotjan üom Jöerg, ünb 33trid)
9leuber. ||"
ffiot^anbcn: finao{efcf)e Sammlung; SBertin (Luth. 7584), Sterben, 5Jiai;=
6utg U., mmäjm .f), ilöittciibcrg, äBolfeiibiittcl. - (Sit. Sliiäg. - 12, «2 *Jit. 2.
ii
2 iftn] fehlt (' inen B einen] ein /-''' S jc. fekU JIC 4 §ott i« mit] uub 6c=
id)(o? bamit otfo /.'' ' 5 geto^ctt] luetet /; fiefc^Iofjen fe/äl i:c aSnbt bis Oliefien] unb
l)tieb aljo üor b. a. flehen H<J
XXX $tebigteii bes 3at)re^ 1542.
Sn ben ©efamtauägabcn: Seipaig 13, 598—602; S&alä) i 11, 1150—
1166; aBatd) ^ 11, 852 — 865; erlangen ^ 12, 69—82; (Sriangen ^ 12, 82-95.
S)er lUbvucE f)at ungcwöfinlidC) mobeme @cftalt, u. n. Biete gvo^e 9(nfangibud^--
ftaben, latcinifcfje SBovtc in 3tutiqua (in B erfc^eint wiebev grattuiv. B ift fel^r
flüdjtig gefegt.
li (Slugeburg) bergtidicn mit A.
I. iBofote: 1) Umlaut: o ^- o folt^, öotttg, T)önig, jc^unc;
o- gvoffer; u ~> ü, ü für, für^ (9Ibj.), fünbe, tiiijetn; oi [tuet, ftiinblin,
barumt). eu >> au glaube.
2) i unb ic, ü unb ü, u unb ü finb nicf)t immer gejd£)ieben; maifc iogar
^»eife; — o^u müglid;.
3) unbetonte^ e füEt in ftnnb, gebend; oi fru^te (5piur.?), geluirtfet.
n. ßonfonanten: b ^ ■ t getibten, frcnntli^; b>p Sapfal.
III. 93or= unb 5tad)jitben: gnabe > gcuabe; -liu > -lein, -nie
>-nuB.
IV. Konjugation: 'ijatie'y^ 'ijeite, gebendt ^ gebend.
V. ©unftige SBortformen: bann, fonbcr, nun, je^nnb, bar^ü.
fif;e>©ie; I)6fjeft >• tjugft ; fdjrodlirf), meift : nieinft, fotd), uuter=
nanber ^ untereinanber, trefflid^ >■ treffenlid), ^JJloub > *JJion, ^JJtat)a=
mct^ > 9J!al)omctl^, rugc ]>- ruf) c.
2. 9. September 1542.
^^rcbtgt in Tcifflu gcljalteu.
Slnfong September tuben bie dürften üon '^(ntjntt Sutlier, ?}}ctanc^t^on,
6ruciger unb 2tuguftin ©d)urff p einer 6rt)olungsreife nad; Seffau ein (iigl. Üingte,
JReifegefdjidjte ©. 273). 'Ascanii Principes', |d)reibt SJlelandjt^on an 6amerariu§
unter bem 4. September (Corp. Ref. IV, 862), 'Lutherum, Cntcigeruni, D. Augusli-
nmn et me vocamnt'. J^utfjer Berfprad^ am 7. September nad) Seffau ju fommen
(a. a. C). S)ie 3tbreife erfolgte iebodj erft am 8. September (a. a. C. Sp. 865).
3tn§ Seip.jig roaren ^oadjim 6anierariu§ unb 9tnbre gleid)fallä nadi S)effan ein=
getabcn (a. a. C Sp. 802.865). Gb gamerariue ber gintabung folgte, crfd)cint
nad) bem Sricfc 9Jieland)tt)Dn5 an ßamerarius (a. a. C Sp. 870) 3meifelt)aft.
Um 9. September pvebigte Sut^er über ben 27. ^pfatm (ügl. oben ju 1541
9lr. 8).
!JJad) feiner SRüdte^r I)attc Sntl^er ben Sd)mer5 feine Sodjter SJiagbalene ,5U
Perlieren. 'Post redituui nostrum «.tö tiJs ty.TOom]q tov ui'/u)or Lulherus
llliam lionestissam puellam cxtulit' (3Jle(and)t^on an 6amerariu§ Corp. Ref.
IV, 870; ögt. (änberg, 5öriefrocd)lel 14, 335).
6rl)alten in SfibrerS Diac^fi^rift in ber Jenaer |)anbfc^rift Bos. q. 24''
«BI. 60* -60''. ^oadß Vlbfd)rift in ber .'^»idauer ^anbfd)rift yjr. XXVli
831. 140'' -141^
ginleitung. 1542, 1—2. 1543, 1—4. XXXI
1543.
1. 1. Ul^uil 1543.
*45rcbigt om Soiiiitag duafiiiiobogcuiti.
S)te SCßotfenbüttlev .'panbfdjvift Cod. 863 Nov. 13 enthält in iKeinfc^vift eine
'Goncio Lutheri de resurrectione 1543 1. Aprilis'. S)ev Xitel trägt beii Slanicn
Albertus a Lynlieim. S)ie Überfc^rift bc^eic^net bie ^prebigt qI§ eine 'Goncio privata'.
28ir baten c§ al]o öerniuttid) mit einer .ffausprebigt ,^1 tun.
3Jocf) ber äBolfenbüttter Jpanbfdjrift in moberner ©c^reiblneife gebruift 6rl.
9lu§g.'^21i, 513-523.
2. 13. ajjfli 1.543.
2tuö ber 5|Srebigt nm ^ftitgfttag.
9Im ^fingfttag 1543 erliefe Sutf)er eine Mahnung an bie ©tubenten gegen
bae un3Üc£)tige treiben int ©pedEnjoIb. Siefe SBlatjnung liegt un§ Uor in Mörere-
Diacbfcljrift in ber Jenaer ^Qnbfdjrift Bos. q. 24'' 331. 80»— 81% foujie in bcr
aßolfenbüttler .Oanbfdjrift Cod. 20. 6. Aug. 4. p. 1531. 331. 79''— 81''. 9ln le^terer
Stelle ift fie betitelt: 'SBibber bie ©ped Pub l)urn Stubenten D. Marl. Luth: ex
oontione. Anno 1543 in die pentecostes'. Sßir ^aben bicfe ?)lnl)nung bc5l}alb
ben ?}.kebigten eingerei'^t. S)ie Jenaer 9lu§g. (93b. 8 331. 172^) läfet fie unter bcm
13. Wai 1543 „öffentlich an ber ßirdjen angefdjlagcn" fein. Sd)ü|e, Sutberä
bieder ungebrudtc 33ricfc 33b. 1 S. 404 — 406 bringt bie (Srniatjnung ongeblid)
„aug bem Original" (Pon äBetftein ^u 9tnifterbom mitgeteilt), legt fie aber iug
^af)X 1544.
3tn ben ©efamtouggaben SBittenberg 12 (1559), 208''f.; Scna 8 (1562),
172 »f.; 9lltenburg 8,343, l'eipjig 22,425 (unter bem :3al)re 1531), SBald) i
10, 814 — 817 (unter bem ^al)Xi 1525); SBald) ^ 10, 686f.
9lud; bie 2ifd)reben bringen biefe SBarnung 3örftcmann=33inbfci[ 33b. 4, 127f.
3. 25. Xt^mbn 1.543.
^rcbtgt am Söetf)iiatf)tät«ge, nadjmtttagS.
ßr'^alten in i)törer§ 91ad)fd)rift ("l'uadjö 3lbfd)rift) in bcr ^tüidaucr .£)nnb=
fc^rift ^J!r. XXVIll 331. 3''-4'', foluie in Stul^' 9}ad)fd;rift in ber .yiuidaner
Cianbfdjrift ^J!r. XXXI 331. 160t'-163\ 3n beutfd)er, freier 33earbeitung öon
unbefannter .gianb finbet fi(^ bie ^|*rebigt in bem .iper,iDglidien lUrdjiü ^n ^crbft
GAR K 78 V, 416" 3tr. 40.
4. 26. Scjembcr 1543.
^.ßrebigt am @tcpl)aii@tngc, nari)mittag^.
©r'^alten in 9{örer§ Dkdjfdjrift (^^*oad)§ l'lbfdiriftl in bcr ,3>uidfiuer ^anb-
fdirift 9h-. XXVIll 581. 4»— 6'', fotuie in Stollj' yjad)fdnift i" b"' .Siuidaucr
Vanbfd)rift to. XXXI SJl. 1Ü3''-165''.
XXXII 'ihebigteii bo? 3at)rea 1544.
1544.
1. 6. ^inuai: 1^44.
^4.*rebigt nm 6-viVl)rtntti«tagc.
3u bicfci' unb ben fotgcnben (5lr. 2, 3, 5) 3. 2:. nu§eiorbcutlid& fdjavfen
^»rcbigtcii flnc(\clt fid) !i'utt)evs ^orn gegen bie fünften tocgeii bcr (jeimlidjen Hci-
lübniije luibcr (^ugt. .ftöftlin-ßatuetau, t'iitfier i^b. 2 ©. 569ft.j.
grt)alten in 9teinid)tiften tion unbetaniiten .^önben in bei ^^jUndaucr ßanb^
fd)nft 'Jh-. XXVlll 231. 8"— 24'' unb in bev -f^amburger .'panbfdjrift "Jiv. 74
5ÖI. 263 — 272 (ügl. 2£)eoI. Stubien unb Äiitifen 1890 6. 341f.), foiüic in bcv
©toti3fd)en 9iad)}d)vift in bev ^luidauev 4;-)anbid)vift 'Rx. XXXll iBl. 1"— 4\
'Hon S. 297, 14 bi§ 307, 12 aufgenoninten in bie liidjrebcn Obvftcmann»
Siubfeit) 3?b. 4, ©. 491-499 (2. 3l6fa|); Don S. 297, 14 bis 298, 24 a. a. €).
e. .503—505.
2. 1:'.. 3nminv ir44.
!:|>rcbigt am 1. oüuutag nad] 6;pivl)aiiiii.
5i(gt. oben ju 'Dir. 1.
(htjattcn in ;Hbvev5 Tiodjfdjvift C^.bad)? 9lbfd)vifti in ber p.iincfüuev ^onb=
fd)vift 'Rx. XXVlll 331. 24 ='—20-', foluic in Stol^' '^lufjeidjnung in bcv ,'>itfauev
^anbfd)vi?t ')lx. XXXII 231. 4"-8>'.
3. 20. Mnnax 1M4.
^rcbigt am 2. Sonntag nad) (f^iivfianiä.
SSgt. oben ,^u Tiv. 1.
ei-IjaUen in gibml 9lad)fd)vift (;;bad)i 9lbfd)vift) in bev Stoidaucr .'pQub=
fd)vift Dir. XXVlll 931. 26"— 27^ foluie in ©tol^' aiuf^eic^nung in bcv ^'"irfauev
•Oanbfdjvift m-. XXXll 2M. 8'' -11« unb in bev SÖolfcnbüttlev $anbfd)vift Tiv. 97
231. 167»— 169».
mx(x& "Jkdjfdjvift (unten ©. 321, 8 bis 324, 12) bearbeitet aufgenoninten
in bie 2ifd)rcbcn 2?b. 4, -500-503. 3Iuf biefe «Pvebigt befiel)! fid) Sutljcv in bem
23viefe an bcn Äuvfürften üom 22. Sauuor 1544 (S>e SOäette 5, 616). Sie eriäl;Iung
Sutl)er« unten £.322, 12ff., 29^. nnljm 2!otentin i^ooarus in feine 'Rliapsodia de dictis
et scriptis Lutheri' auf (ügl. lenljcl, .ipiftortfdjer 23erid)t ufw. 1718 6. USff.;
Cevgel, 23oni jungen ßut^er. 1899 ©. 72 f.).
fMd) bcv 2Bolfenlnittler ^anbfcljnft gcbrudt gvl. 91ueg. ^ 20'i, 1-5.
4. 27. Sfaniiat 1.544.
^rebigt am 3. Sonntag narf) ©^Jtp^aniä.
(vvt)atten in Mbrerg giad)fd)vift {fmüß ''Ibfc^vift) in ber ^tuidouer ^lanb^
iri)rift "Jh-. .N.Will 581. 27-' 29^ foluie in etol^' 2tuf.ieid)nung in ber ;>idauev
.&aubfd)vift m-. XXXII 231. 11'— 15' unb in bev aöolfcnbüttler .£)anbfd)rift Dlv. 97
231. 169'> 172»'.
91ad; ber SBolfenbüttler .^anbfdjvift gebrudt 6rl.- 20", 6—12.
ginleitung. 1—9. XXXfll
5. 3. ge6tiinr 1544.
^rebtgt am 4. «oitntaci iiad) @^t^r)autn.
ffrl)alteit in iRörevä 'Dlad^fcfjrift ('^^oacfjä 3lbfd)i-ift) in bev 3>i'icfaii" ^anh^
f(^vift 'Jh-. XXVIII Jßl. 29='— 31^ fotuic in ©tolti' 3(iif,^eid)nnn(] in bev 8>incfauer
|)anhfd)vift 9h. XXXII 1^1. 15='-18'' nnb in bev aBolfciibütnev C')anbf(^vift "Jk. 97
iöt. 172"— 175b.
^ad) bev aöotfenbilttlev .panbfdjvift gebvuctt eil Vluäfl. ^ 20" 12—17.
SRbrer« giac^ji^rift ©. 338, 8-342, 13 bearbeitet in ben Xifd£)veben SBb. 4,
507-512.
6. 10. gebriinv ir>44.
^rebtnt am Sonntag 6c|)tua(ieftmä.
ffvljatten in iRövevä yiad)fd)vift (^*DQd)ö 9lbfd)vift) in bev ^tüitfniiev .s>nnb'
f^vift 9h. XXVIII iöl. 31» -32'', fomic in Stoliy ',lhif,ieid)nnnc5 in bev .S'O'rffiii!!^
^anbfd)vift 'Rx. XXXll 581. 19»— 21'' nnb in bev Söolfenbiittlev .tpnnbfd)vift Ih. 97
«r. 175'' 178K
9Jad) bev Söülfenbüttlcv .tianbfc^vift mitgeteilt ff-vl. 3lu§n. ^ 20", 17-23.
7. 24. f5:e6vmn- 1544.
*^<rcbiflt am Sonntag Clninqnagcfimö.
8utf)ev evtvanltc luälivenb biefev ^Pvebigt nnb mufete bie .^nn,5el bevtaffen,
ofjne bie '4>ifi>'flt DoIIcnbcn ,511 tonnen.
gr'^alten in Sörevä 9ind)|d)vift ('4.!oad)ö aibfd^vift) in bev ,3»-'icfauev Cmnb--
fd)vift 9Jv. XXVIII 931. :'.3», fotoie in ©tDlJ3' ^.»tufjeidinnng in bev Smidauev
.&an5^d)vift m-. XXXII 5ßt. 21 ''-22'' unb in bev Sßolfenbüttlov .i>vnbid)vift ')lx. 97
St. 178b-179\
"Rad) bev SÜoIfenbüttlev .C^anbfdirift niitgeteitt (fvt. ?tu?g.2 20", 23—24.
8. 13. ?lpri( 1.544.
^.^rcbigt am Dftcrfonntog, Had)mittagei.
©rtjatten in JRövevö 9iQd)fd)vift in bev ^eiioev .önnbjdjvift Hos. (|. 24 "
St. 313»— 316» {^oad^^ Stbfdjrift biefev 9iad)fd)vift in bev ,Snnt!cincv .Oanbfdjvift
'Jh-. XXVIII St. 33 "-34''), foiüie in ©totfe' atufieid)nnng in bev ,'^,U)irfanev ^anb=
fd)vift ^iv. XXXII St. 23»-2ß'' unb in bev 2öotfcnbiittlev A:)nnbfct)vift "Jiv. 97
St. 179'' — 182». 3" beutfd)ev, fveiev Searbeitung »du unbefanntev -öanb finbet
fid) bie ".jSvebiQt im .g»ev,iuglid)en l'tvd)!» jn ^cvbft ,f)anbjcbvift (iAP. V, 258'' no. 1.
9iad) bev Söotfenbüttlev .ÖQnbid)vift mitgeteilt Pvl. lUn^g.^ 20", 25-30.
9. H. 9())ril 1.544.
■il^rcbigt nm Oftcrmontng, uarf)mittag<5.
Cfv^altcn in 9tövev^^ '•Jiacbldjvift ('^ion^s ;ilbicbvift| in bev ;^,iiiidanev \inub=
fd)rift 9h. XXVIII St. 34''- 36'', foiuie in Stolfe' yiuT,(eid)nnug in bev »iiuictauev
^anbfc^vift 9h. XXXII Sl. 26"— 30» unb in bev Syolfenbüttlev ^Qnbfd)rift 9tv. 97
St. 182"- 185».
9iQd) bev äüotfenbütttev C)anbfd)vift gebvudt (J^vt. SJuäg." 20", 30- 35.
2ntftet§ Wtxtt. XUX IIl
XXXIV ipteöiaten bei Sa^re? 1544.
10. 15. apvit 1044.
^.)*rcbigt am CftcrbieitC'tog, iiod)inittanö.
(*v^a(tcii in ;Körevä 91acl))d)iift ('].*OQcti© lätfajdjrift) in bcv 3tt'icfüuev .£)ünb=
idjvift 9h-. X.XVIII 5ÖI. 36''— :58\ fotoie in ©tottj' 3luf,^eict)nung in bcv iJiuicfouev
.gyanbfdjrift 9iv. XXXII 331. 30^—33*' unb in bev aBolfenbüttlev .^■)anb)d)virt 'Rx. 97
331. LSS*- -188^
ykd) bei- aöolfenbüttler ^anbfc^iift gebrucEt &xi. Stuäg.^ 20", 35-39.
1 1 . -20. 91prit 1544.
■ilJrc&igt am Sonntag Cuoiimobogcniti.
ßr^altcn in :){brei-^ 9Jad)fc^i-ift (5poad)6 Slbfdjvift) in bev .^roidouci' ■&aiib=
fdjvift '■}lv. XXVIll S3I. 38^— 39\ fonjie in ©tol^' 9[uf,^eid)uung in bev ^Siuicfouev
.^aubfdjvift 9h-. XXXII 331. SS*- -36=" unb in bev aBolfenbüttlev .^anbfdjvift -Jh. 97
^l. 188»— 190 '' unb 231. 205».
9iad) bev Söolfenbüttlev •i5Qnbid)vift mitgeteilt in Martini Lutlieri Scholia et
Sermones in primam iohannis e|iistolani etc. primum edidil D. Paulus lacobiis
Bruns Lubecae .... MDCCXCVil (Dgl. Uiijeve 9Iu§g. 33b. 20, 593; 33b. 25, 3)
S. 173—182 unb (als nod) nngcbvurft) (Svl. 3lu^g.- 20", 40—45.
12. 27. «Ipril 1544.
^^Jrebigt am Sonntag 5JJifericori)ioö S'ontini.
GvI)aUeu in ^Jtbveve 9iad)fc^rift (*43oad)g Slbf^vift) in bev 3iDidauev ^anh-
fd)vift yh-. XXVIll 331. 39=' — 40'', foroie in Stol^' yinfjeidjnung in bev ^loidnuev
Jpanbfdjvift -Jh. XXXI I 331. 36»— 39» unb in bev äßolfeubüttlcv .'pQnbid)vift -Jh. 97
S8(. 205—206'' unb 181. 211^
-J!ad) bev aBolfenbüttlev ^onbfd^vift mitgeteilt Grvl. 3lu§g.2 20'i, 45-49.
13. 4. aJiQil544.
^.)3rebigt am Sonntag 3u''>lite.
ß-vljalten in 9iijvevö 9Jad)id)rift (-4>oad)6 ^Jlbfdjvift; in bev ^»"itfiuf'-' •&Qnb=
jdjvift 9h. XXVIll SÖI. 40''— 41".
14. 11. «Kai 1544.
";}?rcbtgt am Sonntag Üantnte.
grljalten in ©tol^' -Jlufjeicbnnng in bev 8mirfauev 4''a"tifd)vift 9h-. XXXIl
58t. 39''-43'' unb in bev äöolfenbüttlev 4)anbfd)vift 9h. 97 331. 211 "-214''.
iKövev 0;3oQd)2 \nbfd)vift) madjt in bev ^roidouev C'>nnbfd)vift -Jlv. XXVIll i8l. 42»
auf bae geilen biefev *Pvebigt in feinen -Jind)fd)viften aufmevtfam (deest contio
Cantate).
3^on biefev -^^vebigt ift bie Siebe in ben lifdiveben «b. 4 <B. 281 ff. S)ovt
cvfa'^ven n?iv audj, bnfe !i'utt)ev am -Jlbenb fagte, „ev ^ätt ein anbev Soncept unb
9JtQtevie im Sinn gehabt, baoon ev aSillens wäre geroeft ju pvebigen, iinb roiive
ungefäl)vlid) fomnien auf ben SIvtitel Don ©ottce -itlIniäd)tigEeit".
^.poad) gab auf @vnnb bev ;ttovevfd)eu -Jiad)id)viften , bie i^m nlfo and) für
biefe -^.Uebigt üovgelegen l)aben nin§, biefe nebft ben nuten 9h-. 16 nnh 1545 -Jh-. 12
ginteitung. 10-15. XXXV
unb Str. 15 — 1545 'Jlv. 11 tjat ev übergangen — in feiner nmfänglici^en 3lrt
im ^aiixt 1564 f)erau§. Sa ber Srucf nad) Suttjers Sobe erfolgte, fetjen mir üon
einer iöefc^reibung beffelben ah. @r trägt folgenben 2itel:
„:^iev $icbigten, Jöon ber Sobten 3(uffctftcl)uiig, uiib legten *|*oiaunen
©otteä, 3tu^ bem 15. (Jap. ber 1. föpiftel ©. ^Pauli, an bie (Sorint^er,
©eprebigt Don bem 6f)rtDirbigen ^exxn tnb tfjeturen 5Jtaun ©otteä,
S). 5Jlartin. ßut^er ju Söittenberg, Sluno 1544. ünb 45. 15 [iöilb: "Sie
^l'ofauneii bee jüngften ©eric^ts unb bie Süiferftebnng ber Soten] 64.
5Bot nie im ^nttf nu^gotigctt, i^iib jc^t nemlid) auä *ÜL (Seorgeii
JRorers gefdjriebenen aSi'ic^crii infamen bract)t, S)urc^ 'OJi. Slnbream '■^ioac^,
*45far^err jun 'Jüiguftineru in (^rffurb." Xitelrücffeite teer. 96 unbe=
jifferte SSlätter in Cftaü (= iBogen 3l-ä-9]t), le^tc Seite leer. 9Im
6nbe (Statt ^WtS" Seite 9 ff.): „©ebrudEt p grffurb, burc^ ©eorgium
iPamman, ^u bem bunten Sauien, bei) ©anct ipaul. [3ierung|". 2itet
3um 2eit in Stotbrud, ber t)ier burd) ^cttbrucf wiebergegebeu ift.
äJorfjQnben: Sie^lau ©f., ©ttafeüutg U., äübiiigcn 11., äBeimat, äÜotteiibiittfl.
- (StI. ^ilii4g.= -JO", 50 (einziger Svuif).
?tnmerfung. Sie Doit äßald) ' 8, Sßorrebe ©. 12'' iinc^ 3uft. gtjriff. *3Jlotfd)=
moiiiiä Erfoidia litteiata S. 429 Qiigejüfjrto *)liiigabc öoin 3a^ve 15G.'5 beruht
auf i'ineiii Wittum, inbeni ba» Saiiim ber llotvebi' nU t^rjctjeiiiung^JQljv betrachtet
ift; büä ©leiere gilt für aSaldj^S, 1272 anm.
Spätere %nö%ahin:
1565. „(Mebrucft ju ßrffurbt, burd) ©eorgium S^otuman." Stuf bem Sitel
gteidjfüüs mit ber ißemertung „Ü>or nie in £rncf ansgangen".
5Bort)anbeii : Steltau ©t., äßeimav (St.^Jp. iö., äüernigetobe (uiiüollftäiibig:
»tfltt ÜJ12 Wl ans, mit ber Sturfangabe, fct)teu). — gfe^lt (Sri. «usg.
1574. „©ebrucft ju Grffurbt, jum bunbten Satten, bei) £. ^Jüaul." ^tuf bem
ütet glcid)fattä mit ber iBemerfung „Üjor nie in ®rnd auegangeu".
Sortionbcn : SStcmen ©t., ©öttingen U. — ife()It Sri. %n-iq.
Sin ben ©efamtauSgaben: mtenburg 8, :{79-412; Seip.^ig lü, 41G 451;
Söatcf)' 8, 1398 — 1509; äüaldj-^S, 1272 — 1351; Cnlangen ' 19, 104-18Ü;
Crtangen^ 20", 49 -81 unb 86—104 unb 313-334 unb 334- 355.
'ilaä) ber aSolfenbüttter ^anbfc^rift ift Stol^' ^(ufjeidinung biefer ^^Hebigt
mitgeteilt (frl. 3luög. - 20", 75-81.
15. 22. «üiai 1544.
*45rcbigt out .öimmclfolirtötogc.
ermatten in iHörerS ^J}nd)fd)rift 04.!oad)S Slbfdjrift) in ber .»^roiifaner .gianb--
fd)rift yix. .XXVIII Jöt. 42»- 43^ foiuie in ©toltj' *^uf,ieict|nung in ber .'^tuirfaucr
■'panbfc^rift ^Jlr. XXXII SÖI. 44''-47\ füiuic in ber aöolfenbiittter .Oanbfd)rift
*Jlr. 97 m. 214'' unb 231" -232 '\
9tac^ ber SÜolfeubüttler .panbfd)rift mitgeteilt (nt. ^lusg. '^ 20", 81 — 86.
Ul*
XXXVI ^Prebigleii br-3 3af)rfS ]r>U.
16. 25. ^Jlai 1544.
$rebtgt oni Souiitag O'joubt.
339(. o6fii :,u Tiv. 14.
(»■■v^alteii in ^KövevS 9iocf)f(^i'ift (*^5oad)§ Slbfdjtift) in bev 3>i'ifffli"'v •^■?anh'
fcf)tift SJv. X.WIII m. 43" -45^
17. 1. 3nttil544.
*4>rcbtflt am ^4-'fi"0fttn9» «arfimittogö.
(M)a(tcn in ;lföver5 '•Jiac^fdivift ("|Sünd)6 ^^lbfd)riftj in ber ,"')tuidnm'v .'j^ianb'
id)rift Sir. XXVIll 581. 45^— 46\ fotoie in Stolfe' '.'htf.ieic^nunR in bcr ,'',ipirfnucv
.t)nnbfd)rift Ta. .XXXll »l. 47'-50" nnb in bcr aSolfeubüttler .£)anbfd)rift "Jir. itV
5B1, '.^33^ -^2:^5''.
3lad) ber aBolfenbüttler Cianbfdn-ift mitgeteilt grt. 9tu§q. ^ 20", 105-109.
18. 2.3!ini l.'i44.
l|?rcbtnt am ^?ftitgftmontag.
Ofrt)Qtten in üiBrerö 'Jiadjfdjrift (^juind)« 9lbfd)rift) in ber 8>vidnui'r ,^anb-
fd)rift Tix. XXVIll y.-^!. 40'' — 48-', folnie in (stolfe' Vlnt.ieidjnung in ber 3'üidauer
•Oanbii^rift IWr. XXXII 5öl. 50'' — 54'', totnic in bcr aSolfcnbüttler Oanbfrfivift
Sh. ii7 ißt. 235''— 238 ■\
Sind) bcr äüotfeubüttler .&aubfd)rift mitgeteilt 6rl. ?Iu§g. '-^ 20", 110-114.
19. 3.3uiii 1.544.
^^Jrcbtgt am ^4>ftugftbicit§tog.
(Srljalten in SJiirerÄ 'Jiad)fd)rift (^ioQC^§ ?(bfc^rift) in ber ^iPifffinfi' •0<i"b'
fcftrift ^r. XXVIll 331. 48-''— 49'', ioroie in ©lol^' 9lur,^eid)nnng in ber ;^n?irfauer
C)Qnb|d)rift 'ih. XXXll 33t. 54 ''-58= nnb in ber aiUilfenbiittler .&nnbfd)rift 'nx. 97
m. 238» -240''.
"ilad) ber aBotfenbüttler ^anbfd)rift mitgeteilt ©rl. Stuäg. ^ 20", 115-120.
20. 8. 3mü 1.544.
^^Brcbigt am Somitag Xrinttattö.
3)tefe 5prcbigt tonnte !ii«tt)er lucgcn .ß'opfwetie nidjt tioKcnbcn. i^gl. unten
©. 470, 29.
(*r^atten in iRbrerS 5iad)fdirift (i'Dnd)^ ?n)fd)rift) in ber ;'',iindEnuer 4^onb=
fd)rift m. XXVIll m. 49'' — 50'', fotnie in Stolfe' Slufjeidjnnng in ber .^»i-'iifaiifv
.Önnbfd)rift Dh. XXXll «l. öS-'-öO^ nnb in ber äßotfenbüttler .ÖQnbfd)rift m. 97
5J^l. 240'' nnb «t. 261^-262''.
9Jad) ber 2Bolfenbüttler -Ipanbfdjrift mitgeteilt m. 9lu§g. ^ 20", 120-124.
21. 22. Siini 1544.
*4>rcbigt am 2. Sonntag nad) Srinitattö.
(Jrbntten in Sfbrerc- '')iQd)fd)rift f^'^ndjä ?lbfd)rift) in ber ^i-'i^fuf^' •6oiib-
fd)rift 5h-. XXVIll 3<l. 50''-52'', fotoie in Stoltj' 9lnf,ieid)nnng in ber /^jundauer
Piiilcilmitl. Hi—2b. XXXVU
,'panb|c£)vift 3h-. \XXII a?(. 60^-64'' iiub in bcr 2l>ulfcitMittlcv .f^aiibfdjrift DU. 97
SI. 262 ''-265''.
'^ad) ber SBoIfeubüttler ipanbfdjrift mitgeteilt üon SiniiiS (bgl. oben ,^u
m. 11) S. 157-165 iiiib (als iiod) iingebvuift) (Sxl 3luäg. ^ 20", 124- lao.
22. 24. Siuni 1544.
*4?rcbtgt om ^ngc 3o^'>""C- ^^^ SöiifcrS, nar()mtttag§.
6vf)Qlten in ÜJötevä ^fai^jdjvift (^(ood)« ?(bfd)vift) in ber ."^undnucv .fmitb--
fc^rift 'Jtv. XX VIII a?t. 52''— 54'', fonne in ©toltj' ?lufjcid)niing in bcv ^Jituicfonev
.!panbf($vift 9h. XXXU 331. 64 '' - 69 •■ iinb in bev Söolfenbütttev .sSonbfd^nft 3U-. 97
SI. 266«— 269^
9Jod) ber afolfenbüttler C''anbfd)vift nütgeteitt M. 9lu§g. ^ 20", 180—136.
23. 29. Suiii 1544.
^^?rc&igt Olli 3. Sonntag nad) Xriuitatis!.
Über biefe ^|*rebigt berichtet Scorg |)eU nod) an biefem %a% an ©eorg üuu
9ln()alt; 'Domiims doctor in coiicione tractavit epistolaiii divi Petri ciiiii magna
contentione et vidtu' (33rieftüed)fel ^eranögeg. tion Ctemen ©. 140).
Sie Swidauer .sponbfdjrift Ta. XXVIlf SB(. 54'' bcrjeidjnet bog ?fef)Icn bicfcr
^45vebigt ('Deest contio III. Dominicae"). Sie ift nur in Stot|' 2tiifjcid)nung er=
f)altcn in ber Swidauer ^lanbfdjrift m. XXXU 331. 69"— 73" unb in bev aöolfen--
büttlet |)anbfc^rift Dir. 97 581. 269 ^'- 272 •\
9iad) ber SBolfcnbüttler ^»anbfdiTift gebrudt 6rl. 3Iugg. ^ 20", 137-14o.
24. 2. 3ult 1544.
^^Jrcbigt am Sage 9Jiatiä ^ctmfnd)nng.
C*rl)alten in 9töver§ 9kd)|d)rift ($oQd)g 9Ibfd)rift) in ber ^luidaner ■'oanh=
icfirift 'Rx. XXVIII 581. 54'' — 55'', jotoie in Stot^' l'Uif,5eid)nung in ber ,Sii-ndnner
^anbfd)rift 5h-. XXXIl 581. 73^-76'' unb in ber aüolfenbüttler .tianbfdjiift yh. 97
581. 272»-275\
9iad) ber aSoIfenbüttler .f)anbfdöi-ift gebvudt (^xl 3lueg. ^ 20", 143-148.
25. ö. 3ult 1544.
^I^rcbigt nm 4. Sonntag narf) Srinitatiö, im .^onfc gegolten.
(Ärljülten in iHövers 9tad)i(^rift (^poaetjS 2Ibfd)rift) in ber ^iluidauer ,V)anb=
fdjrift 9h-. XXVIII 581. 55 ''-57».
Weorg Don ^ilnlinlt luar in ber SSBodjc üor biejer '^'i'cbigt nad) äüittenbcrg
gefonunen. ^ett Ijotte i^ni geraten bei fiut{)er Sßoljnnng ju iieljnien, ba bort eine
58cfprcd)ung mit bemfelben (Äbftlin = Äamei-QU, ^ntfter II ©. 562) am leitliteften
fei unb Cutter, ber U'egeu eine^ (^n|tciben§ nid)t gern onsget)c, ei fo am be=
quemften i)abc. £)a üiitljer unb feine ®attin bem Ji'^fteu fetjr gern @ioftfrennbfd)oft
crttjicfen, ift luo'^l aui^ oI§ gelvife anpnel)men, ba^ berfelbe bort lool^nt. SDamit
I}ängt eä jufQmnien, bo^ Snt^er biefe ^rebigt 'in aedihus suis pracscntc principe
Georgio ab Anhalt' l;ielt. 5i!gt. ,^clte 58rieflued)fet f)erauSgeg. öon Giemen S. 139 f.
XXXVni qjtcbigteii bei 3ol)«s 1544.
26. H. 3ii(i 1.^44,
^i^rcbifit nm 4. Soiintng und) Trtiittatiö, iiörfiniittoflS.
©reiten in iHöinä ^Jiadjfcfjrift (*pDQd)ä 9lbid)vi|t) in ber ^'^rcicEauev ^^laiib^
fctuift *JJr. XXVIII 58t. .57" 58', folütc in Stol^' 3lufacic{)nung in ber ^.S'ü'rfcuEV
.&nnbfd)vift m. XXXII 581. 76'' -80* nnb in bev aBoIfenbüttlev Canbfdiiift ^Jv. 97
«1.275»- 278*.
^lad) bei- SBolfcnbüttlcv .fianbfdirift gcbructt erl. Slueg. ^ 20", 149-154.
27. 20. 3uli 1544.
*4?rebi(it nni (i. Souiitng und) Trinitatiei.
C^^rfiolten in 9ibvcv§ 1iind)id)vift ('^.'oac^s 9lbfd)vift) in bcv ^-^ttiicfaucr -öanb^
frffrift Ta. XXVIII 581. 58» — üO*, ioiric in gtol^' Wuf^cidjnung in ber 3wicfaucr
.fianbfc^rift gir. XXXII Sl. 80»-84» unb in ber SBolfenbüttler .£'anbjd)rift m. 97
581. 278*-281*.
-Raäj ber aSoIfenbüttler .f)Qnb|d)rift gebrutrt gil. SluSg. '^ 2U", 154-161.
28. 22. 3itH 1.S44.
iHcil)eu;jrcbigt über 1. lim. 1, 15.
grl^Qlten in 9ibrcr§ DJndjjc^rift (':pond)5 9lbfd)rift) in ber Su'irfnucr .^lanb--
fd)rift m. XXVIII 581. 60*-61''.
Irol ber Eingabe 'Dominica VII.' (unten <B. 520, 1) ift biefc *4.kebigt m\}{
auf ben Sog ?Jiariä ^^togbalcnä ,^u tegcn (tigt. <B. 525, 3). (5^ Icörc and) ctmo«
^'In^ergemöfjntic^ee, ii'eun X.'utl)cr an einem £Dnntagnad)niittQg ftott über bie Gpiftet
ju prebigen, eine Seil^enprebigt gct)attcn bätte. SBir b^ben es öictmel)r mit einer
3Sod)cnprcbigt ,5u tun. 3)ie 58crantaffung bn^u, bafe 8utt)cr in bie 9teif|e eintrat,
bot bie 3lntt)cfenbeit be§ ,<?urfürl"ten , ber am 21. ^uli in SBittenberg erwortct
ftmrbe (ügl. S)c SBette 28b. 5 S. 675; ogl. ^onae' 53riefired)fel 58b. 2 S. 127). giod)
— ober lieber — am 31. 3uU weilte bet Äurfürji in Söittenberg. Gine an biefem
Sage öon Sntbcr gteicbfaH? über 1. Sim. 1, 15 'in arce' gebaltene ^^.'rebigt, öon
ber fid) eine 5iad)fd)rift in 5KiJrer§ 5]adb!d)riftcn ber ©encfisburlefung befanb l'ögl.
unten ©. 525, 5) ift üerloren.
29. 3. «iigiift 1544.
^rebtgt am 8. Sonntag nort) Irinitoti«.
grl^atten in 5KörerS ^Jtactiidjrift C4.ioad)§ 5lb)d}rifti in ber .^witfaner .g)ünb=
fcf)rift 5lr. XXVIII 581. 61 ''—63'', fotoie in ©tol^' ^^luf,5eicbnung in ber ^-^anrfauer
.fianbidjrift 'Jlx. XXXII 581. 84^—87'' unb in ber JiBolfenbüttler .!pnnbfd;rift 1h. 97
581. 281^—283'' unb 581. 289».
9lac^ ber aßolfenbüttler Cia"bfc(;rift gebrurft Cfrl. Stugg. = 20'M61— 167.
30. lu, auguft 1.^44.
^rebigt am 9. Sonntag nodj l^nnttattä.
grl^alten in 9i5rerä ^fadjfdjrift ('^poad)« Slbjdjrift) in ber ^toirfouer .g)anb=
fcf)rift 5lr. XXVIII 181. 63''— 66^ fomie in ©tol^' Stufjeic^nung in ber ^li'irfauer
einU'ihmg. -2t;-M. XSXIX
.t-ianbicf)rift "Jh-. XXXII »(. 87''-92» imb in bcv SBolfnibiittkv A>niibid)vift "Jh. 97
581. 289" - 298''. 3't bciitfd)cv, freier iLn'nvbcititiig Ddu uiibcfatiutcv .£iniib finbet
fid) bic "lUcbigt in bem .spev,iLiglid)cn 'ilxd)i'o .jit :3"'bft .Ipnubfdjrift (iAR V, 258'' ^v. 1.
5tQd) bcv aBolfenbüttler .^nnbfdjvirt gcbrucft ©rl. Stusg. 2 20 ", lö7 — 17ü.
31. 7. ©cptcmbcv 1544.
^.jJrebtgt nm 13. Soiiittng iind) 2^riintati§.
ter^altcu in ;Röver§ Minc^fdjvift ("|kiad)S ^(bfdjvift) in bcr ^l'i'^a'K-'v ■tianb-
idirift m-. XXVIII m. 66''-68^ fowie in Stültj' 9ai|3cid)uiing in bcr ^micfaucr
•Öanbfdirift "Jir. XXXll iBl. 92'>-95^ in ber 9Bolfonbüttler C^mMdjrift "Jk. 97
«I. 293''^295\ «I. 348» unb in bcv .^ambuvgev .*öanbfd)rift "Jiv. 74
«t. HS''— 119^.
■ilad) bcr aBotfcnbiittlcr ^anbfdjrift mitgeteilt (^rt. \'lu5g.2 201', 17() — 181.
32. 14. ©eptemkt 1544.
'ilJrcbigt nm 14. Soutitafl und) Trtnttntii§.
(*rl)a(ten in iliörers 'Jtad)id)rift (".^ioadjä lUbfdjrift) in bcr .3'i'irtf>i'ci-' 'S^cmb^
fc^rift 91r. XXVIII m. 68"- -69", foroie in ©toI|' 3aif,^cid;nnng in bcr ^iuidauer
.£-)nnbfct)rift "Jtr. XXXII $(. 95^—97'- unb in bcr SBolfcnbüttlcr ^lonbfc^rift ^h. 97
m. 348" -350''.
'Üad) ber aBotfenbüttler ^anbfdjrift mitgeteilt Sri. 3tu§g.2 20i', 181—186.
33. 21. ©cptcmber 1544.
^.ßrebiflt am 15. Sonntag iinri) Iriuitatt«.
§vl)altcn in iRörcrö ''Jfadjfc^vift (^oaii^g Vlbfdjrift) in bcr ^'jiwirfaucr .'poub-
fd)rift "Jtv. .V.WIII m. 69'»— 71% foluic in ©tolti' Vluf,u'id)nung in ber .'^loiifancr
.&Qnbid)rift %. XXXII »l. 98*— lOO" unb in bcr Sijolfcnbüttlcr .!panbid)rift "Jlr. 97
m. 350''- 353''.
'Raä) ber ilBolfcnbüttlcr i^anb)d;rift mitgeteilt fört. 3(usg.'- 20", 187 — 192.
34. '2U. September 1.544.
^^?rcbtgt am 9)Jtt(jacIie(tage.
Chljnltcn iu iHörerä "JtQct)fd)riit (5poQd)ä Stbjdjrifti in bcv .Smiifaucr .^aub^
fcfirift mx. XXVIII 331. 71«— 73% foiüie in ber 3luf,ieid)nnng nad) Stol^ in bcr
aSolfcnbüttler .CiQnbid)rift "Jh. 97 ißt. 353''- 356 ".
"Jiüd) bcr aÖDlfenbüttler .(panbfctjrift mitgeteilt ©rl. Vlueg.^ 20", 211— 217.
2)ic iprebigt er!cf)ien nod) in bemfelben 3abrc im S)ruc!. bereits am
8. "Jaioeniber tuivb fic ücrfenbet (Dgt. 93nd)Uialb, £tabtid)veiber Stcpt)nn iKotl) in
feiner literarifd) = buc^t)änblerifcf)cn U3ebcntnng für bie yiefurniationsjeit, "JJr. 770).
SitiäelbrudEc:
A „(*tiic "IWebigt über bic (^piftcl, fo j, mnn tiefet Bon ben l)ei(igen ||
engein. sipoc. „ XII. |i ^avt. Sutl). [ aSittemberg. " M Ü XLllII. ||"
XL 5^!tEbigteii bes 3«')«^ l-''44.
^»lit litelcinfaffung (®ö^e: ^h. 103; 3. l'utfjev: lafel 25). Ittel-
riicf feite (cer. 16 uubeäiffevte 83lättev in Cuntt (= IBogen 91 — 2>),
te^te (Seite leer.
Ivucf Hon ^!icfe( ©djirteitfe in Sßittenberg.
iI!otl)nnben : .ßnnofeid)c gammtung ; Serlin (Luth. 7746), &Dti)a, .»jcibelberg,
^Binudjcn U., Sl'cxnigcrobc, SSJittenbcvg, Sffiolfenbüttel, ^toitfau; Sonbon. — Krl.
Slusg. - 20", 19:5 finjigcr 2tucf).
J) „(Sin 5prebi(j übet bie Qpi \; ftel, fo man tifet Don ben i; !§eiligeii ©ngeln. |[
aipoc. jij. ,; SBittembfx-g! i| lH. 5£). Xliiij. , maxt. &itt). {" Jitehürtfeitc
leer. 16 inibejifferte 33lnttci' in Cnart (= Sogen a— b), le|te Seite leer.
S:i:ucf Don 3ol)annc^ ^pfttti»^ '" *JtürnbeTg.
Süot()nnbcn: .ftiiaati'jdjc Sammlung; 58cr(in i Luth. 7749), §eibetbetg, 5ö(iinc^fn
.f). 11. 11., Stuttgart, aBittenbetg; ^'onbon. — gctjlt grl. ÜtuSg.
3n ben (»JefamtouSgaBen: 2Bittenberg 4 (1551), 535»— 540''; 3jcna 8
(1558), 203''— 210"; 9l[tenBurg 8, 356-368; Seipaig 12, 525—532; Söalc^* 10,
1285—1307; fiSalä)^10, 1066—1083; gvlangeni 17, 221— 238; ßriangen* 20",
193—211.
S)er UrbnicE A jeigt ]ä)DU tim einige Uorljergcljcnbe i nirbeiiiere öeftalt ali
bie mcifien früfieren aBittenberger S^vncfe, iubcni bie lateinii'djen .yitatc in 9lntiqna
gebvurft finb Uiic fdjon etivus fvüljer in obexbcntfcljen Svndtcn. Ser S)vucf />' t)ält
ftd) am Vlnfang peintid; genau an bie iiorlage, er toirb erft jpäter freier, bud)
nie gleid)mnfeig. 9lud) Ä ^eigt fd^on inanc^e^ Dberbeutfc^e.
B (^Jürnberg) berglid)en mit A.
I. Sßofale: e >^ a tangeft, >■ ö ©d)5pffer (oud) A nid^t frenib), o 6
tuöUen, fonnen, mögen, 5}i6nd)e, niorblid) (nid)t immer) t)Dl)eft, groffev,
I}6ret; es- fompftn; — u ^- n fnnff, füret, ßi'igen; — eu ^- an glaubet,
bo^ aud) o. gegleubt; — ^ in il)rc; — e fällt in lueld)§, fonft fanm,
II. fionfonanten: b > bt, t toirbt, beutfd).
Sioppeltonfonanten: ftimm, nimmer, genommen, fommen; o-
©ötlid), ®ot, trit, gefaft (< gefafft), aljeit, ffd) > fcl).
III. Konjugation: fömft >■ fompft, tnoUcn > »ßtlen.
©eflination: be§ |)errn unb ©d^opfcr > . . . ©d^opfere.
9hif bie SBiebergabc ber 6tolt3fd)en 9lufaeid)nnng öer^ic^tenb, teilen toir Ji
unb borunter ben DrudE A mit.
35. 5. Oftobet 1544.
^rebtgt nnt 17. Sonntag undi Xriuitatiö
6ei bcr (fiuutciljung bcr 3(l)Iof)ftrd)c jn lotgnn gcljaücii.
3lm 5. Cftober 1544 fnnb bie einU)eif)ung ber 8dt)lo|tirc^e ju lorgau ftatt
(ögl. ©edtenborf, Comin. du Lutli. III. 11'. 118, 4; l'ingfe, Seifegefdjidjtc S. 280f.),
35gt. üud) 5ptcb. 1540 'Hx. 25, 1.H2 9h. 1.
einleituiifl. 34—35. LXI
beö erfteii feit bct iReforiiiation in Sad)fi'n crbautoit (^otte§I)Qiifc5. gütiger (jnt iiidjt
nur am ilJOTmittag burd) (eint '4-h-cbigt biefe» „nclDC ^nus, fo jum 'ipvcbigQinpl be§
.Ipeiltgen (Snongelij ticrovbiiet unb \)on aHer aSebftifd}^! falfrfjcv iiete, älbgotteve»)
iinb 5)Ji5t)reiid)e unbefc^mi^et gcl)Qlten", eingctoettjt, fonbern aiid) am '•Jtadjmittagc
niiebcnim geprebigt.
Sie Söormittagäljrcbigt ift un§ in Sfbrere ':)!ad)fc^viit in ber Renner .g)nnb=
fd)vift Bos. q. 24" SSL 399"— 406^' erl^altcii.
Siefe sptebigt befbvbertc .ffafpar Cn-ucigev iiad) 8ut^et§ lobe ,(um 3)ruct.
S)aä QU bie •öev.jbge 3io()aim (Vriebrid) unb 3pt)flnn SBiltjclm ,^u ©ad)fen gerichtete
3Öibnuiug§fd)rcibcn ift batievt: „äßittembcrg pvima Cctobris 1546". ,'^U)ifd)en
gtucigcrä äBibmungsbrtcf unb ber ^Prebigt bringt ber Srnif ein trefflidje« ^ilbuis
2utt)er§. 3luf ber »i'ücEfcite biefee «latteS fte^t fotgenbeS ®ebt(^t:
S)i5 ^au§ j^t ^m geboWet ift
3u lob bem .öeotm 3f)cfu g^rift,
2;c#gleid)en nie gettjeft 6i§f)cr,
®a§ unbefdjmeiffet funben »ocr
i'om SBopft unb feiner (Srettjel gifft,
Die er inn alten bat geftifft,
(Sott gebe, ba§ ee fort bleib rein
^Jlid^t§ ^ort benn ©ottel aSort altein.
S)V(§ bot gebarcet unb nolnbrncbt
ytug fonber Öotteö SBortS anbodjt
3u ©ad)ffen ein C^r^og fiobcfam,
^ol^onS griberid) fjeift fein 'Jlam,
eijurfurft be§ 9{eid)§ unb 'DJJarfc^atlj mar
3m taufcnt funff^nubertcn ^ar,
2)0,^1 öicr unb üicr^ig gcf^an,
Soctor Wortin, ber ®otte§ man,
2!ic erft *prebtgt barinne tf)at,
Damit bi§ .!paug geuiet)t)et l)at,
Äein ßrcfam, äBeti^maffer er braudjt,
Äcin Serben, ^abuen nod) 3Bel)raud;,
Das ©ottlid) Söort unb fein ©ebet
©ompt ber ©leubigen bOj^u tl^et.
1544.
Sodann Stigct öerf)enlicbte ba§ 'Templum Torgenso' in einem lateinifdjen
©cbic^t (Poemata rec. Adam Siber. Vol. 1, 129 ff.), in bem es Ijcifet:
Primum in hoc liabito ad populum sennonc Luthcrus
Exposiiil summi verba tiinenda Dei.
Per quem vera Dei mundo doctrina renala est,
Versaque pontificis gloria falsa iacet.
Sßorbemcriung jur 58ibliogvapf)ii':
Die .^erftellung ber Drucfe biefer *^'vebigt gefdjat), mie fidj aus ber tkx^
glcict)ung ber öerfdjiebenen Gjemplare ergibt, auf folgenbe äöcife;
XLII ^rcbiatcu bcs ^nljteä 1541.
1. o'ifvft nnivbeu bic Sogen 4^ ~^, tt)e(d)e bic ^^.h'cbigt t'iitfji'v? imb, als
l'ürfenbiifecr, beii 2crt bce 84. 'ISialmg nefcft (äinleitiing entf)ie(teu, gebnicft.
2. S/orouf crft tourbe bev 2^ogen9t, bev bie äütbmungeöorrebe beö >^eiau§=
gcbcrS Pofpar (^veutjiger bringen foHte, gefegt. S^a biefe i*orrebc felbft bereits ad)t
Seiten unifnBte, fo tonnte fie mit bem Jitel ,^ufanimen ntc^t auf einem Ouart=
bogen Bon üier 33lättern nntergebracbt merben. {*5 »unvbe bat)er für bie goHi^e 6in=
leitnng ein lernio Don feif)g Sßlättcrn öorgcfeI)cn, auf meieren bev Seit bcrart tier=
teilt unirbe, ba^ ba§ erfte iHatt nur bcn Jitct mit leerer 3{ücEfette entf)ielt, bic
näcljften öier iJ3lnttcv bie äBibnningeüorrebe uon Pnfpnv 6ren^igcv bvnef)ten, baö
Ic^te Jßlott auf bev Üovbcvieite füv ein SBilbnis X!ntl)ev5 fveigel)alten, ouf bev ))iM=
feite mit bem ©ebic^t „S)i§ JpauS j^t ^JettJ gebamct ift ..." bebvutft njurbc.
3. T^ev SirncE bieieg Icvnio untvbc, in bev banialQ üblicfjen SBcife, fo t)er=
gcfteHt, bo^ juerft bie äußeren jwci i.'agen, b. i. inatt^ll 312 9(5 91 (i nie Cuart=
bogen, bnvnad) bie innere 2age, b. i. 33latt 313 3t 4 gebvucEt rouvbcn.
4. |''f'''^5' t^'t't ^olgenbee ein. Seim Svurf ber ©d)bnbrucf feite bcr inneren
i'age, b. i. Seite 313* unb 914'', üevfäumtc bie lirndcrci, Bevmutlid) um bev
fdjncUevcn Jycrt'Sl'fßi'ig bcS Svndes luillen, bie J?ovreftur be§ Stutor» ab.^miiarten.
(Sine größere 3ln,^Ql)l non Cyremplaren biefer Sdjijnbrudfeite war beveitg abge',Dgen,
al§ bie ßorveftur eintraf. S)ie bereits gebvudten (Sjcmplave würben inbeffen nic^t
mntnlievt, fonbevn fic umvbcu tvo^ i^ree fefjler^aftcn Xertes bef)alten unb iljnen
bie tovrigierten Stbäüge jngefellt.
5. Seim S)rucf ber SBiberbrurffeite biefer Smiciilage, ulfo bev Seiten 3(3''
unb 3(4", miebevl^Dlte fid) bev gleid)e üovgang. Sic Umvbe gebvudt, ol)ne bic
Äorvcttuv bc5 3(utov5 ab,iulDavten, unb bonn mit eingefefetcr 3lutorforveftuv «oücnbct.
G. 3^ie 3(b3üge bev Sdjönbvudfeite bev i^nnenlage maren augenfd)einlid) auf-
cinanbevgelegt, fo bafj bie fcl)levl)aften 3lb,^ige unten, bie tovvigievten bavübcv lagen.
Seim Scbvnrfen bev äSibevbvndjcite tnuvben nun bie 3(b,5Üge Bon oben abgenommen
unb in bie *|!veffe gebvnd)t. So tom es, ba^ bic oben (iegenben, fovvigievten 2ert
fül)venben ©djönbvndfeiten pevft auf bcr SBibevbvudfcitc unfovvigievten unb erft
im Serlaufe beS Srudee forrigievten icjt cr!^ielten, tBÖ'^renb ber unten liegenbe
2ei( feblerbaft bebrndtcr Sd)önbrudfeiten auf bev 9.l>ibevbvudfeite nur fovvigievten
2ert evl)ielt.
7. 9lad)bem fo bev S)rucE ber gan^^cn Sd^rift fertiggeftcltt mar, ging man an
eine Bcrgra|ertc 3lu5gabe, inbcm ftatt bee urfprüng(id) aU l'ücfcnbii^cr angefügten
Icxki bes 84. '^ifatme nunmcbr biefer '.pfnlm mit ber Bollftänbigen 3ln5legung
6a|pav 6veu|igevÄ angefügt univbe, unb ,^mav fo, bafe nidjt bcr gan^^c -4*|al"itei"t
Boriingefcbirft mürbe, fonbern auf jeben Sers fogteid) bie 3luslegungen folgten. Se5=
Ijalb unirbe ber ii%i)n Ic^te Sogen |) be§ uvfpvünglid)en SvudcS entfevnt, bev
übcvfd)ie^cnbc 2evt neu gcfetit unb nodj bie Sogen 3- 3.li bin.^ugefügt, bie Sogen 31— S
abev in ben fvüljeven 3lb,jügen benu^t. Sabei ift allcvbings bavauf gcfcljcn, ba§
Bon bem Sogen 91 nur bie 3lb,5Üge mit Boüftänbig torrigievtem lert eingefc^t
iBurbcn.
8. 3in biefeä Si)ftem poffen alle uergltd)enen Sjcemplavc binein. (?« ftimmt
im befonbeven baju, ba^ ficf) feine ©vemplare finben ober bi«I)cv gefunbcn Ijaben,
tu benen bie Si"ifn(age beS Sogens 31 auf bei ben Seiten untovvigicvten 2ejt
l^at. "Sic Äonftvnttion ciuev folc^en 3(uggabe ift unnötig.
(Stnlcituiig. 35.
XLIII
0. ipon ben ^iinbermigeii auf ber ©djönbvutffcite bev ^niienlagc beö 3?ogenS ?(,
alfp auf S3latt 913* unb 314'', fcicu fotgenbc yiv Gljnvatterifievuug aufgcfüljvt:
Uufovrigicrter leict:
913» 3-2 ,,'onii ^ufamcn I)altiing ju fe^eii,"
5 „fotc^et trefflid)!' 2ßiin ';[ bcricutc,
iDte bie . . . ijjtopljcten ge= [; hieft bei
luclt, noc^ ..."
1 B. u. „Bitb ba§ fold^ f)en- \\ [fluftos]
flin" II
31 4'' 3-1 „bcnii bem t)od)löbltd)eii 6()urfutHI
ftcii"
12 „bitten, bai ev joti^cn anfong Dnb
guten || toiHen , inn 6. g. ©. gc=
toitrfet, and) bas ool: ^ bringen baju
Herleiten loolle"
17 „butc^ t)od^gebad)te9 6l)utfütft[ict)ei- \'
es ... . tvelDcn Uleiä"
24 „Qud) t)tnfutt fotc^e feine (Sabin"
1 ti. u. „fc^fi^en bnb erhalten"
Äovrigicrtev 2cj:t :
„m jufamcn f)altung gcroid ,iu fc^cn."
„fold^cr tvefflic^et j SSJunbcrtcntc, Wie bic . . .
5}topI)c= |[ ten getoeft, nud) . . ."
„Unb btto fie || [flufto^J eben"
„bell Uon bem fjoc^löbtic^e te^utfitt !| ftcn"
„bitten, biil et, jo foldjcn nnfong Unb gnten ||
toiÜen , inn (f. g. ®. gctoirrfct , and) bo§
Uol= li bringen baju bcrieiljen rtolle"
„biitd) f)ud)gebac§ter (5f)utfiitftlid)ct |! & . . . .
ttcluen bleiÄ"
„and) lueitcr (ol^c feine ®aben" [„tjinfnrt"
fommt einige ofilfn tueitet nodj cinnintöot)
„fc^u^crt bnb bcmaren" [„crljnlten" fommt
einige 3^''^" loeiter nod) einmal bot]
J'du ben Anbetungen auf bcv SBtbevbrurtfcitc ber Snnentage beä S3ogen§ 31,
atfo auf Statt 9t Sb unb 914» feien fotgcubc ciluäljut:
fionigicrtcv 2e;t
„[fie] Ij eben inn bei ©nmnilniig folleii"
31
Untorrigievtcv leyt
i'' 3- 1 »Cjcufj li flin eben inn bct ®amtnng
fol"
:j „ÖJeletet, ©clernet"
9 „benen bie || jn tieben , nl§ jtcm
tremen .|)ci[anb"
20 „fteb"
22 „auc^ juuot bemelter *4*fntin"
23 „im fjoufe bc^ .f)@rtn"
914» 3. 6 „ficf) etl)al= il ten"
4 B. u. „lieben, e^ten"
„gelciet, gelctnet"
„benen bic |[ jn lieben, ols jtcu tvemon .fiei^
lanb"
„ftet"
„nnd) Bot bcmettct 5!fnlm" i jpntct nod) Ineitct
in „Uorbemelter" geänbett)
„im .^aufe bei ^citn"
„fic^ entl)al= || ten"
„lieben Bn e'^ten"
.fiiet.jn fei bemerft, bnf? and) in bem nnnmel)t bereits toirigierten lext fpäter nod)
gebelfert loutbc, unb jloat anfeet bet betcitä angegebenen flottettnt ^l. 913'' ;i 22 „Bui
bemelter" in „Borbcmeltet" noc^ Statt 914" 3- 11 „2)iefe t)offnung" in „biefe l)offnnng".
10. gtbev auc^ fonft tuurben mäf)reiib br§ Svurfee nod) einige i'iiibevungeu
öorgenominen, unb jlnav luiebevnni t)auptfäct)ticl) nuf bon offeufidjtlid) in größter
(Site gebrucEten Sogen 91, t3on ber oben bereite befjanbetten 3ii^'f(iF"ln9i-' (Statt
91 3 5Ü 4) abgefcf)en. SfotgenbeS fei angefü'^rt :
Sogen 31. Slatl 31 2-' 3. 19 „gtoj= jer" geänbett in „gröf= fct"; 3-20 „in biefeii
fd)eu§liH: d)e jerüttungen" in „in biefen fc^eusli=Iid}en ^cttiittungen" ; 9t yi» p,. If! „fnt b,i jcligc
liet^t bes i; (»nangctii . . . fo Bn« ©Ott mit . . . gegeben ji t)al i:" in „für bo« feligc liedjt
bcä (^nangelij . . . fo Bus ,] ©Ott mit . . . gege--||ben t)at. "; 3. 1 B. u. „Bnb fo gov nid)t?
auff menfd)tid)=, [flnftoe] en fc^ulj !!(... ^n fctieni" ,iunöd)ft in „Snb ift fo gar niri)t.J anff
menfd)= p [fl] (id)en id)nti (. . . ju fe^en)" unb bann in „53nb ift nid)t-3 anff men[d)lid)= |i l'ft] i'ii
fi^u^ 11 (■ • • m fe^en)"; 315» 3. 2 „.£)etbetge, Bnb || Bnlcttjnltnng . . . er=,,l)alten Bnb bleiben
LXIV^ 'ISrobifltcit be-3 3nt)«? 1544.
mögen. :" tu „^ctbergc Uiib || luilcrijoltmu-i . . . cr= Uralten tocrbcn imb bleiben mögen. ";
3-11 „|i Don Dü-H'tcucfie «nbefdjmifeet gct)alteii, " in „| Bun *Dli#=
bteudjcn unbefcfjinijsct, gel)nlten, "; o- l*» »'■'^i" lautet" in „rein bub lautet"; ?l ä'J 3-9
„getilgct luetben Vlct. 5." in „gelilget luetben, 'äUt. 5."; 3-16 »^- ßaipat Stentiigct. |;"
in „6o|l)oi (>veu= ^iget. 2: "; Slatt 31 Ü" füUte ein SBilb 8utl)et5 ctl)alten, abet bie etfleu
(5-rcmpkte ((iSöttiugcn) gingen mit Icetet Seite aul-, bann Uiurbe ein 9iunbbitb 8utl)etv in
Si<tnftfigut , in bct betannten Totflelluug mit bcni S^arctt auf bem fiopfc unb bet llmid)tift
„MAK'i'INVS- LVTERVS -DOCTOH •' eingefetit, bieje?- abet ouct) roicber entfetut, unb butd)
ein bie Seite nict)r üU5)ü[Ienbe-5 unb neuete-ä iöilbnic- J.'ut^er!j, battjöuptig in SBaurfjtjolie, mit
bcm ®ebctbuii)e in bell |)änbcn, baju mit bet 3al)teÄ5nI)I 154G unb fitanadj-i geflügeüct Sdjlonge
bctfelien, in bietccfigem (yrtmot ctjclft; SBlatt 916'' Ijatte utfptüngtid) feinen fluftoä, bet
fluftoS „ÜJifin" ttiutbe mäljtenb bc-J Srnctc:- zugefügt.
SBogen g: 33(. 9^1^ 3-5 lautete ntjjjvünglid) „uiiteinanbet, baä Söott |i I)öten", fpätct
„miteinanber ©otte-S SBott [| ()öven"; 3- 12 „bnv |j iJau-J" tinitbe geänbett in „bieje* i .iianä",
3. 16 „alio" in „Slljo".
Sie gesamten ^ovveftitvcii fiiib foltjol^l für bie Äeiintnie toon bem Äorvcftui^
lefeii bev banidigen 3cit qI§ für bie ?lvt, irie fi($ bev Sefiev bei 9Borteinfd)iebuiigcn
hiirclj tDpograpfiiidje ffüv5ungen ,^u ()clfcn liiufjtc, üon ^iitevcffe, fic ciiaubcn iugav
bei bem Srucf bcr Snnentagc bcS 33ogenÄ 51 einen ©inbtid in bie Sh-bcitenjcifc bev
Sviicfcmcn, wie mir i^n in anbever Söejie^nng and) bei bev „Söantung nn meine
lieben Seutfdjen" (llnfvc 3(u§g. 33b. 30', 2(i5) gctoinnen fonnten.
11. gin 3ln«finanbcv(}aften ucvidjiebcncv ^luegaben bev Dovliegcnben Sdjvift
nad) fQmtlid)en 33aviQnten ift nnnötig nnb nnftattbaft. 3" nntevjdjciben finb nnv
A. bie tieinere Slu^gabe, auS !öogcn ?( ^ befte()eiib, bie am Sd}lnjfc nuv beu
leyt beä 84. *.pfalm§ nebft Einleitung bringt,
1). bie gvöfieve ^luSgobe, nn« 3?iigcn 5( — 9.1! beftel^cnb, bie am Sd)lnffc ben
84. ^t^fnlm mit ben Einbiegungen CSven^igevs entljält.
ilifu bev Slnegabe A finb ferner, obmot)l bas für ben Icvt bcr ^.^vebigt l'ntt)cr5
nicE)t in iöetrad)t tommt, nac^ bcr Seiljenfolge bev ^ertigftellung ber ^""cutage
be* 33ogen5 91 au'5einanber,5ul)alteii :
.■1' mit forrigiertem Jert auf bcr Sd)önbrurffeite bcr S""C"ln8e ^t-'* y3ogens 51
{iBIatt9l3» unb 914''), unb unfovrigicrtem Zext auf ber äßiberbvncffcitc
(23lott 9l3'> unb 914^'),
.. yl" mit forrigiertem leyt auf ber gan.^en Snnenlngc ( 35latt 91 3 »'' unb 4»''),
^"' mit uutorrigiertem Sejt auf ber gdjbnbvucffeite biefer Sage (Statt 913»
unb 91 4''), unb forrigiertem 2ert auf ber SBibcrbrudfeitc (23latt 913''
unb 314-').
S)a biefe llnterfdjeibnngen nnd) ben üben unter 9ir. 9 gegebenen i.'c5artiu
leidjt auö,(ufübrcn finb, geben loir uadjfteljenb nur bie einfadje 3?efd;reibnng Don
A unb /)*, unb bcfdjräuten uns für A' — ^"' auf bie 9lngnbe ber ^unborte.
A „(.'•imueliljung " eines lUemen .f)nn= fes .yitu 5).srebiganH.it Wöttlid^g aBurti
erbauiet, 3m (4biu'fi°ir|t- lid)en Sdjlofe ju lorgam. ' [3 ^Blöttdjcn] Snrcl), '
Soct: Wart: ' i^iutfier. ,] ©ebrnrft ,^u Sßittemberg, bnrd) ©eorgen iKMiam,
3m jar M. D. XLVI. \" Jitelrücffeite leer. 34 nnbe.jifferte SBlattev
in iZuart (= Sogen 31— .^), le^te Seite leer. 9lm (änbc (Statt ^4«
einleitiiiig. Sf)-»?. LXV
3. 17): „@ebru(ft 3U Söittemberg, burd^ [| ©eorgen '3tf)atv, 3lnno ||
m®. jtöi.-. I"
■Hotljonben: .41; »erlin (Luth. 8221 s Luth. 822Ui'is = frü'ftet flnaateid)??
(Sjemplnv), ©öttingcii, aJiüitc^cii .*;•). (Th. U. 104,111.4), äBolfenbiittel ^i;-)arbt
1853). — Ali; SBctliii (Lutli. S221 ; Luth. 8221«'^ = früljcr fiimQtefdje^
(JremplQt), ^cibelberg, aßraiigerohc (!1p 189ui. — .■)!": »fvlin (Luth. 82211').
— (hl. 'Jliiäg.'^ 20", 218 (einziger Stiitf, otjnc jebe iBemettung übev innere Uter^
jdjiebentjeiten).
B Xitel tote A. iitelrüctfcite Iccv. -^O Hnbe,iiffcvtc Sßlättev in Qunvt
(= Sogen 31 — 5Ji), lc|tc ©citc leer. O^ne Smpreffum am ßnbe.
aSortjonben: Serlin (Lutli. 8221-'; Luth. 8221:'t'i'^ = frül)er flnnnteirf)e§
gscntplar); ^aüe U. (Vg 2449). — gef)It CJrl. ?lusg.
3n ben ©efamtauSgaben: Söittcnberg 7 (1554), 613^-622" uiib
G22''-628''; 3ena 8 (1558), 212''-222»; 3Utenbuvg 8, 367—377; «eip.iig 12,
551—562; Sffiolc^ ' 12, 2480—2515; «ffinld)'^ 12, 19.50—1985; övlangen • 17,
239—262; Chlaiigcn '^ 20", 218—243.
5ür ben Xcyt Vutl)er§ fjaben bie äöanblungen be§ Cogens % feine '.ik'bentnng.
36. .5. Dftofaer l.'-.+4.
*4<rcbigt am 17. Souutog uad) J^riiiitntiö, itad)iuittnge!, in 2orgau gcl)altcu.
^gl. oben ,iu 'Jh'. 35.
erI)Qlten in IKoverö 5lad)fd)tift in ber Jenaer $>anb(d)vift P.os. q. 24"
581. 406''— 412 \
37. 12. Ottolier ir.44.
^4?rcbigt am IS. Sonntag narf) Jtinttatiö.
Cvrt)aUen in ;Kbver§ '}cac^trf)Tift in bcv ^enacx .ßanbfdjvift Bos. q. 24"
S3(. 413''— 418^, fotoie in Stut^' Vluf,;eid)nung in ber ;^|Undaner .Cianbfdjrift
9tr. XXXll iJ31. 100"— 103'' unb in ber äüolfenbüttler Aöunbjd)vift 'Jir. 97
581. 356"- 359».
<«ac^ ber aSotfenbüttler C)anbfc^rift niitgcteitt (Sri. 9tn§g.- 20ii, 244—249.
3u bem nnten ©. 028, 11 ff. 20 ff. (bie yieöntion bec^ ©nh-nnient§ betr.)
Kefagten uer^eic^net iKorer in feiner .öanbfd)rift 331. 413» fotgenbeS ®nta^ten
l'ut^ere nnb i^ugen^agene:
■»IKit ber e-teöation in bent ;lhid)titjer .^rcie ad)tcn mir, bn^ alfu ,in
faren fein folte, »eil fold^ ßerenionl) frei) ift erfanb önb bent (Ü)riftUd)em
glauben (too fonft fein bofcr jufa^ gefd)id)t) l)ierin fein fat)r ift, ©0 \ai man
ligen, was gefallen ift, feilet bae anbcr I)in nad), fo magä and) ligen. yhtff=
rid)ten aber jols inan§ fid)t, (*-s mufte benn gar fonberlidje not fnrfalleu,
iDeld)5 Ijierin, als bas nic^t^ ift an im felber, nid)t leid)tlid) ,yi uermnten ift,
®otte§ gebot folt man l^alten, ba lege mac^t an.
■DJJartinus Sut^er 5):
Susannes 5öugenl)agen ipomer S).
3)ie beiben ^lanien§uutcrfd)riften ftanimen t)on 58ugent)agen§ .s^anb.
XLVJ «Prebigten ber 3n^tc 1544 uitb 1545.
S)a§felbc (vJutaditen kfinbet fid^ in ber @otI)Qcv .&anb|d)rift A. 451. St. 546,
bort an eine yi6fd)ritt hei i^ricfeä Je SBette 5, 392 ff. (Dorn 2(1. ^tugiift 1541)
angefüst. iHgl. bo^u ,Söfttin--ÄaiDerau, Vutt)er 33b. 11 ©.688 ,5u S. 578 n. 2.
Ärofer, lifdjrcbeu in ber '•JJlat£)eii)d)en Sammtnng 'Oir. 652.
38. 25. Seäembev 1544.
^rebigt am 3Öcit)noti)tötagc, iind)mittng§.
(h-fjatteu in iKörer^ 9tQd)fd)rift ('4.*üad)5 Vtöidjrift) in ber ,'',U)iifnuer .öanb-
fdjrift -Jir. XXVIll 33Iatt 74"— 75", folrie in Stollj' i'lnf^eidjnnng in ber ,;^U)iifauer
.&anbfd)rift 'Dh'. XXXll 3^t. 103"— 106» unb in ber 3i>oIfent)üttlcr .t-)anb)d)rift
9tr. 97 5ÖI. 365^— 368 \
•ilaä) ber aßotfentjüttter C'>a"bfc^rift mitgetcitt &xl. iHnsg.^ 20 n, 250—255
39. 26. 2;ejembov 1544.
*J>rcbtgt niii löge Ste))l)aui, iinrtimittngö.
(?rt)ntten iu ;liörer5 yind)fd)rift (4.*oad)ä l'tbfd)riftj in ber ^roidnuer .Ofliii»'
fd)rift ytr. XXVIll iöl. 75' — 76'', fotoie in Stot^' 'Jtuf^eid)nung in ber .'iiuidouer
•Ipanbidnift Dir. XXXIl ißt. 106"— 108'' unb in ber äßotfenbüttler .panbfc^rift
yjr. 97 «t. 368"— 371''.
9iad) ber äßotfenbüttter .öaiibfdjrift mitgeteilt tht. Vlusg.- 20", 255 260.
40. 28.3)ejembev 1544.
^4^rebigt nm Sonntag nac^ ^JBet^nad)ten.
(*rI)Q(tcn in iftbreri 9iad)id)rift d^oac^S 9l6fd)rifti in ber ^raidouer $Qnb=
fc^rift Dir. XXVIll 351. 76'' — 77'', fotoie in Stot^' 'Jluf,^eid)nung in ber .Swidauer
^iünbid)rift m-. XXXll 551. 108''— 111» unb in ber aBolfenbüttler .^nnbfi^rift
<)}r. 97 S8t. 372"— 375".
"•Itnd) ber ai^otfenbiittter C^nnbfc^rift mitgeteilt (hl, Vlnäg.- 20i', 260—266.
1545.
1. 1. 3aniinv 1545.
^.^rcbigt am Jngc ber iBci(i)neibnug, uodjmittag^.
(h-t)altcn in yiörers ytadjfdjrift ('l'oadjs lUlijdjriftj in ber ;^)nndaner .Ipanb^
fdjrift ''Jlr. XXVIll 331. 77''— 79", foiuie in Stollj' 'Jliif,5eic^nung in ber ^'uidauer
Jpanbfi^rift Tir. XXXIl 331. 111"- 114" unb in ber äöolfenbüttler Jpanbfd^rift
"IJr. 97 331. 375'-- 378''.
yiad) ber aüolfenbüttler .£)aubfd;rift gebrudt 6rl. Stusg. « 20 ", 267—273.
2. 4. 3aininr 1545.
*4>rebigt am Sonntag nad) bcm Jcftc ber 23efd)neibung.
(hljalten in mxni '•Jtad)fd)rtft ($oad)§ 9I6fd)rift) in ber ^tuidaner .^anb-
fdjrift Dir. X.Wili 3<l. 79"— 80'', foluie in Stoll}' Vlnfseidjnung in ber .'iuiidauev
|)anbid)rift -J!r. XX.XII iöl. 114" 116'' unb in ber aßolfeninittler 4)aubfd)rift
eiufeitung. 1544, 37-40, 1545, 1-7. XLVII
5h-. 97 m. 379»— 381". Sie ©tol|fcl)e l>tuf5eict)mmfl läfet hie ^:piebi9t Nonis
laiiiiaiii b. i. nm 5. ^aniiav getjolten fein.
'ilad) ber aäJolfenbüttlcv ^mnbfdjnft öcbnitft (Sri. ^higg.'-' 20", 273-278.
3. <i. Saniiat 1545.
*4?rcbigt Olli S^ii^iljnHioetngc, itodimittagö.
6v()aüen in JHorer'S 91ad)fc^vift (5poQC^5 Slbfc^xift) in bev Swictauev Jpanb=
fdjvift '•Jh-. XXVIll m. 80'' -82», jornie in etoltj' Vluficidjnnng in bev .«^iinifauev
^anbfdjrift yiv. XXXll iBt. 116''— 119» unb in ber äBolrcn'büttlrv Cwibfc^rift
9h. 97 331. 382»— 385 ^
gjnd) ber 3BütfenMttter .^anbfc^rift gebrudt (5rl. 3(ulg.2 20", 278—283.
4. 11. Snnnnv 154ij.
^^rebigt am 1. Sonntag nad) (£-ptv^aiitä.
6rf)atteii in JHbrers 9Jad)[d^rift (^Poadje SIbfdjrift) in bev ^Jnurfaner .öanb=
fd)rift m-. XXVIII *ßl. 82"— 83'", foltjie in ©tolfe' 9Iuf3eid)nnng in ber .'^mirfanev
.fianbfdnift 9h. XXXII il-il. 119"-121" unb in bev Sßolfeiituittlev .ipanbidnift
9h-. 97 m. 385>'-388^ ©tot^' 3luf,ieid)nung legt bie ^4.!rebigt tälfd)lic^ anf ben
6. 3o"iiav. '')lad) unten ©. 075, 3 tonnte bie '4-*rebigt aud) am 9JQd)mittng
gehalten fein.
9iac^ ber SÖolfeubüttter ^anbf^rift gebrudt grl. äueg.'-' 20", 284-288.
5. 18. Sanunr 154.5.
^.(Jrebigt am 2. Sonntag nad) (?;)iv()nniä.
&r|alten in 9{örers 9iad)f(^rift (*^*Dnd)S ^,!lbfd)rift) in ber ,'^Uiirfnuer .<j)nnb-
fdjrift 9h-. XXVIII «I. 83"— 85», foiuie in Stot^' 9hif,ieid)nnng in bev ^Hüdauev
^ianbfd)rift 9h-. XXXil 581. 121 "—123» unb in ber Sßolfenbüttler .*>nnbfd)Tift
9h. 97 m. 388"— 390».
9iad) ber Söolfenbüttter .(panbfc^rift gebrudt, aber fälfdjlid) auf bcu 11. ^nininv
gelegt (Sri. yiueg.^ 20", 289—292.
6. 25. 3anuar 1545.
^4-^Tcbtgt am 8. Sonntag nad) G^Vt^V'tt'i-
(är'^alten in iübvers 9tad))d)rift (:j>oad)5 Vlbid)vift) in ber ,8iuidauev .«pmib-
fd)rift 9h. XXVIII *l. 85»-86", fotüie in Stol^' mif.jeidjuung in ber .Sluidauer
^anb)d)vift 9h. XXXIl Sl. 123»— 125» nnb in bev Söolfenbüttler .S)anbfd)vift
9h. ;t7 m. 390"— 393»>.
'Rad) ber äBolfenbüttlcr Caubfdinft gcbrnrft förl. ".'lusg.-' 20", 292—297.
7. 7. 3tptil 154.'-..
*.|*tcbigt am Oftcrbicneitag.
(h-l)alten in IHbrerS 9Jnd)fri)rift (*^.(uad)6 '•^lb|d)vifl) in bev J^tuidauev .i^-)anb-
fdjrift 9h. XXVIII 'Sl. 86" — 88", foroie in etultj' yiuf^icidjnung in bev ;>,luidaner
4boiibfd)rifl 9h. XXXIl 5131. 125» 127» unb in bei aßolfeubüttler .C^anbfdjrift
9h-. 97 5Ö1. 394» 396".
XLVIII ^ptebigtcn bc? ^ai)X(? 1545.
Sie ^prebtgt fanb fpdter 9tufiiQ:^nic in bie ffird^enpoftitte (M. JdiSg.^ 8
196—209).
3lncl) bei- SÖolfnibütttfi- |)aiibf(f|nft gebrucft 6rl. 9lu§g. ^ 20'^ 298—303.
8. 12. -Jlptil 1545.
^^Jtcbigt nm Somitng Cuafimobogcititi, in bcr Sdilopirdic gcljaUeu.
6rl)altcn in 9{övcr§ 9lad)fc6vift (5l>oad^§ lUtifd)rift i in bev ^ttiicfaucv iianb^
fcfnift ^Jh. XXVIII 331. S8''-!»0% foluie in ©tol^' 9luf,5cid)nung in bev .Siciifanfv
.&anbid)vift ytv. XXXII m. 127''- 129».
''Radj Corp. Ref. V <B\>. 729 ttjurbc am 10. Vtprit bn .*?urfürft in SÖittcnberg
frtOQi-tet. ©eine '.'(ntuffcnfieit tonv bie UVranfaffnng, bn^, Vntftov in bi'v Sd)(o§tird)e
prebigte.
9. 19. 'ülpril 1545.
^rebigt otn Sonutng '"JJIifcriforbia^ ^oiiiint,
Grljotten in iKörovS 'Dladjfdjvift ('^!oQd)6 Vlbfdjvift) in bev SwifEmifV .öonb^
id)xift ?lv. XXVIII ^t. 90'' — 92«, fotüic in Stüllj' 3luf3eid)nun(^ in bov ^Stnidauev
|)Qnbfc^rift 3h-. XXXil Sil. 129''— 131'' unb in ber aöolfenbiittrcr i)Qnbfd)vin
'Rx. 97 m. 201^—208''.
9lQdj bev Sßolfenbüttlev 4)Qnb)c^iift gebvuift (Svt. 9üi§g.'' 20", 303-308.
10. 2(;. %pxH 1545.
^.Prcbigt am Sonntag ^M^ifate.
gr'^aÜcn in iUorevS 9lQd)Htvift (*Pond)e l'lbfd)vift) in bev ^roidnuer iianb^
fdjvift 9h-. XXVIII «l. 92^-94 -^ fomie in Stolli' l'hifieidjnnna in bev ^Sa'idauev
■ipanbidivitt ^h. XXXII «l. 131''— 133'' nnb in bev äBolfenbütttev imnbfc^vitt
'ih. 97 m. 207 ■■' — 209''.
Ilad) bev SUoltenbüttkv |)anbid)vifl gebvudt ^vt. 9lu§g. ■•' 20 ", 308—312.
n. 3. Wnil545.
^4^rebigt am Sonntag Mautatc.
(Jrvl^alten in itiiheve Jiod)id)vifl i^'^iondj« Vlbjdjvift; in bev ^'^)iDicfanev ."panb^
fd)vifl yh. XXVIII ä5l. 94''-95".
12. 10. 3)iai 1545.
*4?rcbigt am Sonntag ä^occui ^ofww^'toti^.
45gl. oben ^u 1544 9lr. 14 unb 5lv. 16.
(vvfjQlten in 9{i3rev§ 9lad)fc^rift (iSoad)ö 9lbfd)vift) in bev ^'üidEnncv .^anb-
l'c^tift Dflv. XXVIII 231. 96" — 97 ', foiuie in Stollj' l'luficidjnnng in bev ^',iuidauev
^onbfdirift 5h-. XXXII --81. 134^'— 136'' nnb in bev aöolfenbüttlev .Oanbfcfttift
m-. 97 581. 229»-230''.
"Rad) bev 2Bolfcnbütt(ev .'ponbfd)rift gebvudt 6rt. *ilu§g. ^ 20", 330 — 334.
einteilitng. 7-17. XLIX
13. 24. Ttai 1545.
*4?rebigt am 4-*fii'9fttng, iiatlimittagä.
(frlialtcn in 3Jüvtr§ '•Jiüc[)fd)vift O^ipadjö Jlbjdjnft) in ber 5"-''cfniiei' -'Qan^-
fdjvift 5h'. XXVIll 58(. 97 »--Og^ folute tu etol^' 3Uifjcic^nuug in bcv .'^wicfoucv
.^anbfd;iift m-. XXXII 331. ISS" unb 142''-144\
14. 25. ÜJlai 1545.
^^Jtcbtgt nm ^.|Jfiiigftmoiitag.
6v{)alten in 9i'bverg 9farf)fd)vift (^^oad;§ Slbfdjrift) in ber ^'^midtauer .g>anb=
f^vift 'Va. XXVIll 58(. 99^'-100'', foluie in ©tot^' Sluf^eid^nung in bcv ^tuicfauev
.£)Qnb|c^vift 9Jr. XXXII m. 144 ^'-145''.
15. 31. aWot 1545.
^.ßrebigt am Xage Sriiiitattä.
»gl. oben ^u 1544 g(r. 14 unb 16; 1545 9lr. 12.
grl^alten in fRörerS 9tad)fd)vift (*pDQd)ö 21bfd)vift) in bev ^;micEaucv ,'Qanh-
fdii-ift mx. XXVIll m. 100''- 102 ^ fotDJe in ©toltj' ^(nfäeidinnng in bcv ^StuicEauev
iiaubfc^rift 'Rx. X.XXII Sl. 137^'- 140'' unb in bev 2ßolfcnbüttler .^öanbfdjvift
5)lv. 97 m. 241''-243».
mad) bev Sßolfenbüttlev |)anbfc^vift gebvudt ©rt.lugg.^ 20", 350-355.
16. 7. 3um 1545.
^rcbigt am 1. Sonntag nad) Jrtiittatiö.
evf)altcn in 9iövev§ 5ia(^fd)vift (5poad)ö 9lbfi^vift) in bcv Stnidauev .!pQnb=
|d)vift '■Rx. XXVIll Sßl. 102-'— 104'', fomic in 6toI^' 3lufieid)nung in bev .^roidauev
,C-)anbfd)vift 9lv. XXXII «l. 146^-147'' unb in bcv aSBotfcnbütttev i>ubfd}vift
Rx. 97 Sil. 244"-24G\
5ind) ber 2Bolfcnbüttlcv C^oubfc^vift mitgeteilt Don 33ruuö (ögl. oben ju 1544
Rx. 11) e. 165-170 unb (als nod) ungcbvndt) (Svl. Sluäg.'-' 20", 355-359,
"Rad) 2ifd)vebcn (güvftcmann=a3inbicil) *b. 2, 404 iüqv ßutt)ev am iUovmittag
im ©ottcäbicnft — aud) nu5 biejcm ©vunbc, abgcfe^cn üon bem epiftolifd)en iejte,
mivb man biefe !:^U-cbigt auf ben ^ladjmittag ju legen f)aben — unb iivgertc fid)
übet bie, „fo bo niurniclteu unb bvummetcn, )uenn man bie ^^falmcn unb geiftUdjen
ßiebev funge".
tein icil biefev 5pvcbtgt (unten ©. 780, 23—781, 29 ftnbet fid) in ben
5Lif(^v. 2, 404 f. j
17. 14. 3uml545.
*4?rcbtgt am 2. Sonntag norf) XriHttotiö.
(W)nltcn in 3Jövcv§ ^Jndifdjvift (^pond)^ 3lb!d)vift) in bev 8>oicEauer .f»anb=
jdjvift ''Rx. XXVIll 5ÖI. 104* 105'', foluic in Stoltj' ^In^eidjnung in bev ^rtidauev
.^aubfc^rift 9tr. XXXll St. 147'>-149* unb in bev äßolfcnbüttlcr Conbfc^vift
'Rx. 97 58t. 246''— 248 \
Sutftetä Wixte. XLIX IV
L 5;tebigten bei 3at)tea 1545.
3laä) ber aSolfcnbütttei' >t)anbfrf)vift mitgeteilt bei Siuni (Ogl. oben 311 1544
?lr. 11) ©. 170-174 unb (als iiodj ungcbrutft) (Ht. 3lii§g.2 20", 360-363.
Sutl^er öevlic^ an bic|cm läge ben Svü^gottcebicnft toegen bc§ Srumtiiens
hjö^ieiib beg Gäejangcs (ügl. oben jn 9tr. 16).
18. 19. 3uli 1545.
^4?rcbtgt am 7. Sonntng uart) Jrinitati^.
6rl)alten in 9ibvex§ 9Znd;fd)tift ('.poQct)g yibfdjvift) in ber 3widQuev ^anh^
fd)ti?t 5lr. XXVIII 331. 105''— 107 •\
19. 4. ?luguft 1545.
*4?rebi(}t bei ber i^o(f)-icit Sigmnnbä öoii Stnbcnnu in 5)Jcr}cbitrg gehalten.
<Bd)on im Sn^ve 1544 I)attc £utl^ev bie ^Ibfid^t befnnbet, „aöittcnbevg ,511
bevlaffen, fo ha% Siigen'^agen unb anbete 5Jlannev bev ^ivd^e, Uniberiität unb
Stabt i!)n mit SBittcn nnb 2ränen pvüdtialtcn mußten" (Äöfttin=Äanicvan, lL'ntf)ev
33b. 2 S. 5731. 3e^t üeranla^te i^n „ba§ fovtgcfc^te unfittlid)e, unjticfitigc Srcibcn
in feiner nädjften Umgebung", aber aud^ fein för^serlii^er (Sd)Uiäd)e5uftanb , feinen
6ntfd)(ufä auS^ufü'^ren. ©egen 6nbe ^uli tiertie^ er SBittenberg. Über Seipjig
begab er fid) nad) S^i^> ^^o" *"" et feiner J^rau am 28.;3u(i fd^rieb: „3d) motttS
gerne fo matten, bal i^ nid)t burft miebcr gen Sßittemberg fonunen". — „5lnr
toeg au§ biefer ©oboma" (a. 0. O. <B. 606f. S)e Bette 5, 753). S)ie Uui=
öerftät, ber SJat unb ber Äurfiirft Baten Sut^er inftänbig, fein Sor'EiabEn auf5U=
geben unb nod) SBittenberg ^urüd^utetjren (,ßöftlin=.fiQluerau, a. a. C S. 607).
i>on 3e'^ au§ loar ßutl^er in3mifd)en nod^ Werfebutg mcitergereift. >^kx
bpUjog er om 2. 9(uguft im S^om bie Drbination be§ ÄoobjutorS ©corg öon Wn()alt
(ögl. Söeftpbal, S^ix grinncrung an (T-ürft ©eorg ben Wottfeligen ju ölnfjalt. 1007.
©. 52 f.). „©leic^ nac^ biefer Crbination mürbe aud) ber el)clic^c Stanb beS
2!ombed)anten ©igi^munb öon i'inbennn öffentlid) öon ber Äird)e beftätigt. @r
"^atte fdjon fiebcn Saljre lang in ^eimlid^cr 6!^e „aus ©ejmang" gelebt, aber bie=
felbc nic^t öffentlid) befenncn biirfen. ^^lun aber burd) bas ^Kanbat beS fioQbjiitorS
bie ©^e ben @eiftlid)cn freigegeben, Äontubinate ober ftreng oerbüten iiiaren, luurbe
baS ©"^epaar am 4. Wuguft bon ©eorg unb ßutl^er 5UT Äirc^e gefül^rt unb nad)
einer fßrebigt ßuf^ers über ben Iieiligen Stanb ber ^1)e öom dürften felbcr getraut,
med^er aud) bie ^od)3eit au#rid)tete" (3Beftp^I a. a. C <B. 53).
ÜagS barauf prebigtc Sutl^er in ^afle (unten 3Jr. 20), am 6. Slugnft micberum
in SJJerfeburg (unten 5h. 21), am 12. 9(uguft in Seipjig (unten 5lr. 22). Jim
16. 3luguft finben toir it)n mieber in Sßittenberg (ögl. Äbftlin-ßaroerau a. a. £).
©. 608.)
S)ie Werfeburgcr .tioc^jeitlprcbigt (9}r. 19) gab jugteid) mit ber nm 6. Sluguft
in Werfeburg gebaltenen (5ortfc|ung biefer *|3rebigtcn Unfrc 3lu§g. S3b. 51 9lr. 21
©. 11 ff.) W. Watt^ias Söandcl, „«Pfarrer äu i)alle ^u S. ^J^ori^en" (über if)n
ögl. (Snber5--tatt)erau, ßutberä 33riefmec^fel S3b. 13 ©. 73 ff.) in 2)rud. Saä 33or=
tnoit ift botiert „©ontag Soanniä (Suangcliftae 3lnno 5Jt. 2). J.iüj" (b. i. 1545).
68 liegen folgenbe !£rude bor:
I
eintettung. 17-19. LI
A „3ttJD ^Pvebigt S). 1| maxüni 8utf)evä, Sie erftc, Som || ^üä) ^^vifti,
au§ bcm Uiij. "^ftfalm, || .gicw biifcv '^cnjcfH'v k. jl 3)ic nnbev, S5om Pfji'^
ftanb, nu§ || bem Sejl, .f)ebv. iij. 3)ic ctje jol e()v= [[ lief) gefinlten
»oerben bei) al=||Ieti, önb boä 6(;ebette |! önbeflectt. j| ©eprebigt 311
«öhräbuvg. j] ©cbnidt ,^u SBittembevg Ij biivif) t^icurgcii mjniu \\ 3lunoXLVI. ["
2iteh-itctfeite lecv. :52 unbcjiffcvtc 33lättcv in Quart (-= SBogcn ?l — .&),
bie bvei legten Seiten (eei\ ?lm G'nbe (ißlatt C^-' 3. 7): „Sebrnift
ju SBittcmberg |l bnvc^ ©eorgcn [[ Üffjniu. ;|" ,^tbx. iij ift S)vncffef)lcv
für jüi.
l!otl)niibcn: .<iiiQofcf(^c Sdiiimlmig; SPorliu ([juth. S'iOl), .flamtnivg, OTiindjcii
^. mib 11, Stuttgart, atJctnigctobc, äBittcnbcrg ; «ouboii. — ßvl. ?lusg. '- 20 ", 3Go
(einäiger ®rutf).
B 3tDo «prebigt || S). gjlartini Sut^. [j Sie crfte, »om itteic^ 6f)rifti, aug
bcm biij. II 5pfatm, .sS(59i9{ bnfer bfi'i" 11 jcber etc. |{ 3)ie anber, 5ßoni
@I)eftanb, au§ bem Xejt, || C^eb. iij. Sie ßlje fol etjtlid) getjolten
teer il ben bet) allen, tinb ba§ ©f)ebet= [j te bnbeflertt. || ©eprebigt ju
9Tlcr§bnrg. || SBittemberg. || ANNO. 1546." || Sitelrücffcitc leer. :52 un=
bezifferte 93(ätter in Quart (= SSogeu '■ä — ^), bie brei testen ©eiten
leer. 3(m inbe (Statt |) 3' 3. 8): „©ebrucEt ,5U aBittemberg bnri^ ||
©eorgen gj'^alu. ||"
Sottjatiben: Äuanfcfifie ©nminluitg; Serliu (Luth. 8202), ©tuttgort, SBitteiu
bctg ; Soiibun. — 5^1)" (Jt'- ?luSg.
3tn ben ®efamtan§gaben: (®ie erfte ^U-ebigt) ?irtenburg 8, 487 — 494;
ßeipjig 12, 150-156; SBold) 1 5, 348-369; Söald)^ 5, 238—255; (Srtangeni 19,
25—40; erlangen^ 20", 394-409. — (®ie a^eite Sprebigt) Slltenburg 8,
494—498; Seipaig 12, 253 — 257; SBaW) 1 10, 692 -707; aBald)- 10, 588-599;
(Sitangeui 20, 45—56; erlangen ^ 20°, 363—375.
Unfere i^rebigt bietet ben nier!ioürbigen 5all, ba^ ber IhbrucE nac^ einem
oberbcntfd)en 5)lanuftript gebrucft Polt oberbentfd)er (figentiinilirfjfciten ift. S)er
jtoeite (gleid)falls äÜittenbcrger) Srud t)at biefe nid)t bnrdjlueg bnrd) bie 9Bittcn=
berget formen erfc^t.
Ji (SBittenbcrg) Perglid)cn mit A (SÖittenberg).
I. Süolale: 1) Umlaut: 6>e fd)epffen; o>6 fönbte, css ^robftet);
u >■ 11 loünberlid^, fd)nlbig; ü ift rid)tig burd) n crfe^t.
2) o> u fünb, mügcn, furd)ten, Mund), fur(^t, ru^; ü ift befeitigt.
3) Unbetontes c ift oft angefügt: toeife, l)ette, neme, tüerc, böfe, ant=
tDorte ic^, gerne, gcftiffte, alle (*ptur.), geboren, f)nren, fc^einet,
ob eS; SOS DJle^, a3u|, tüeld)§, fompt, tuem, tierorbnet (•< berorbenet);
i > c eltefte.
4) 1) fällt in jn, jr, jre, unclid), feluifd); cvs ne'^ren.
II. Äonfonanteu p> b Ijeubt, b ^- t gett, anftat; rabt ":- rat;
>• ti 3tt)eiüeln, cv;vbefel)l.
LII ^Jtebiflten bes 3of)te§ 1545.
Soppenonfonati t: fiDiiuHc, inuttcr, bitter, Tonnen, os ober,
iuiebv, ntmft, in, fc{)upcii, Icii|el.
&xo^c ?lnfnngg6ud)ftQ(icn fiiib crljctltd) üerme^vt bei Subftniitiüen, foiift aiic^
üevminbevt: reid), locUlid^.
III. ä'ov-- iinb 9lnd)filbeii: üdv= >• öei=; lein ^ lin; fieUiid;en >
frelugen, flivpid)en > tli^igen.
IV. Selduation: ein, tt)n > einen, jt^nen, 3)te(5 (5p(nv.) >■ IJleff cn,
bicfclbigc ('^^llll■.) ^- biefetbigcn.
Konjugation: fein> finb, tievglic^en > bcrgtcid^ct.
V. ©onftige SSortfornicn: bann ;> benn, anberft >■ aubcv§, felbft^
fctb§, t|nd; > igtic^, Joannes > 3iot)in"cl.
*i^rcbi(^tcu bc§ ^al)rcg 1540,
1. 1. Sanunr 1540.
^rebigt nm Xngc bcr S^cldjitcibmig, undjmittag?.
CIRCUMCISIONIS Vesperi.
hodiorno fcsto scribit Pau][us Galat: 3. Quanqiiani (pio-ßHii. 3,23ri.
tniinis isla praedicemus, tarnen Deo 311 lo'6 linb bourf lUlb
uns 311 [tcvrfiiiig unb ev^altung be§ ©lauBeity subiiulo ista
repetenda sunt. Nam liaec praedicatio fuit mundo iu-
cnguita et adhiic siib papatu illam ueqiie papa neque
sui intelligiint, de quo PaulLus loquatur. Nos l)eo gratias
agamus, qui dedit gratiam, ut iiitelligamus istani loquelam
Spiritus. Nam timeo post nos jc. ut quisque etiam rudis iatellig[at, volo
in auff§ beutlt(^ft baöon rcben. Nos iuterpretati haue vocem 'Legem' '@efc^\
si secundiini lingiiam maternam joUcu lebeit, d[iceremus 'rec^t'. Ut (luaTulo
dieitur: ^ä} Ut nic^t um6§ xeä)t, sed gnabe, ^ä) f)ab ba§ niti^t au§ rc(^t, sed
gnabc vel guten VoiUcn. Hoc discrimen bene intcliigimus nos Germani.
(•iuod ergo uos Germani dicimus red)t, idem @efe| contra (Snabe. De bac
15 lege ift eitt gro§ iucfen in aEcn turf^ern unb Itielt, unb fcf^vetfien feer biet omnes
docti, sed ticrtrren fii^ et abo.«. 8ic distinxerunt sub papatu, quod triple.x
rcdjt: Naturae, Mosi et Euangebi vcl Cbristi.' Sed non lecte inte]lex[crunt.
3ft ähjar hjol gerebt, sed uon luol gebeutet. Wbn biefe recf)t finb fomen
feifci'licfj unb tticltlid) lecf^t. Tiuca iial:)et aUam, Caesar aliam, postea etiam
20 ba§ gciftlict} iecf;t papac et £'anbre($t, ©tabrecf;t ut Sajenipicgel, quac nidjt
hjcitci; gcl)ct <|iiam ©aputreis. S)ie aUjumol get)ürcn nict)t in biejc ^uxbigt.
Sed tüir JüoUen bie bixl) vcc^t für un§ nemen k. mebus di.\issenl nntüiiid)
tec^t, 5Jtofe ved}t unb ©nabc vcl G5nabeuvc(f)t, ut ipsi intelligant nos jc.
51atuiltdj redjt ift bie lu gefiot. Saffelfi est scriptum in corde omnium
') Vgl. Nachträge.
Sut^ctä aöerlc. XLIX
2 ^tebigten be§ Sa'^reS 1540.
R]li(iminuni per Crentioueni. Et ift flav unb fein gefafft in montc Sinai niib
feiner fiuam a pliilosophis. Idco naturalis Lex im fjev^cn gcfcf^nffcn nnb 90=
fdjriebcn, nou fleufft hoc ab iiominib[us, sed ift ein geidjaffcn rccf}t, onnüs
aiidiens nui§ baju ja fagcn. Ut quando andis obedienduin parentib[ii.';, ut
ediicent parentes, non fraudem faciendam proximo jc. £)a§ fogt bir bcin '■>
^ixk K. Item ut Deura coias. Ista iura scripta in corde, licet sint obscurata,
et tarnen sciunt corda ex hoc, ba§ man ®ot el)ren unb biencn fol. Idco
naturale vocatur, quia in naturam scripta. Postea ift» eigentlich gcfafft per
Musen, nnb {jatS tjeiffcn prcbigen, et tarnen ift bor'^in ante Mos! adventum
ah Adam usque ad finem niundi. Ideo est elüig red;t et deinde gemein, ba» 10
bn Betrifft nou solum Christianos, sed omnes Reiben, S^urcEen, Snrtern et
omiies hoinines sub isto coclo. Nam homines omnes non sub Caesaris iure K.
nee sub ©ayenfpiegcl. Sed Iiaec Lex communis, quae Betrifft omnes homines,
(pii nascuutur jc. Unter bi§ red^t getprn alle f)er, etiam Mosi xiäjt, ^uriften,
Sur&n, papae, bie muffen bn 2cl)en empfa'^cn. 5iatnrlic^ rcd)t ift meifter 15
eilen super omnia iura. 'iiU luenn ficf) aiicjiiod ins ftoffet an biü redjt, ift-?
!Di,itiii i2,3j( nid)t rcd)t. Quicquid euim est contra hoc: non honores parentes, folt fielen,
Ibi homo naturaliter in corde dicit: S)a§ ift nid)t rerfjt. Omnes leges muffen
biencr et Servi huius fein, etiam Mosi. (^ula Matth. 12. legimus, ubi David
esuriebat, non aderat panis nisi prohibitus Laicis. Quid tiebat? David 20
dicit: ego esurio. Da panem. Nou sunt nisi sacri. Sa reifft 3)atnb bnrdj
TOofe rcd)t. Naturale ins. ^^ IjnB nid)t .yieffen, id^ muy ftciBen, lange fie
Ijer, si etiam f)unbert taufent mnl luercn licrboten. Sie mad)t nuffjubinbcn
al§ tierrn redjt aßen anbern redeten. Ibi Mose ret^t ift Verboten bnrd; hci'i
natnriidj Ijoljc redjt. Senn id) mn3 ()ungern, fterben. Sic nibrigen redjt 25
füllen ir 'iltijtn cmpfatjcn öon ben obcrn. Sic in monasteriis usus. (Juando
nuiter educavit tilinm mit ir fatDcrn arbeit, is lieff in§ ttofter nnb trat in
ein llhnn^slappen. Sa» ift» tlofter rcd^t. üJiutter lam unb jiirnet Pon
mmtii 15, 2[i.l)crljen, ut saepe audivi. Sü fd}lie» man gn ti)uren, o^ren. Si doetus vir
tum fuisset, d[iceret: Su bift fd)utbtg matri e!^rc ju tl)un unb la» llofter so
läppen. Sic Christus ad ludeos, cum vellent eum meiftem, quod non manus
lavissent. Tollitis Dei mandatum. Mose praecepit, ut obediatis parentiblus.
Sa» ift naturlidj, gemein, fjod; red;t jc. quando veniuut parentes et cupiunt
esum et bn bift fd;nlbig inen zugeben, dicis: 3<i} löil§ lieber 3ur lirdjeu geben
nnb opffern. Kljriftu»: ir blinben leiter. @ot i]at geboten, ut parentes k. ^s
quid Dens curat sacrifitiumV Sa» Ijcifft abemuit in -IlJofe rec^t griffen
proptcr t)odj red;t. Bene, bu folt Opffern k. ift red^t. Sed ha lompt mein
Oater, barff effen, filius tunieam, vicinus, amicus panem. Sa fpric^r ^u guter
uadjt, £ieber lUofe, mit bem opffer. Sa ftofft 5Jlofe rcc^t an ba» l)ül)e redjt,
nnb ^JJJofe» mu» hJeidjcn, et qui non crcdunt, sunt coeci, coecorum Duces. •to
Tales stmt oumes leges jjapac: Parentes tu! sunt tantinn carnalcs. Sed
Abbas cum suis siuit spirituales. Sic docucrnnt ba» naturlid; rcd)t nnb
9Jr. 1 [1. 3anunr]. 3
R] gotlid) l'cd;t mit fuljcii ticttcn. 2)te ^errn recfjt, <jnae Dens in cor scripsit,
sunt, nt obedias pareiitib[us, nou econtra, ut in coeuobinm. Si pareutes
Icibcn not unb ftevtiClt Tjunger, nihil enras. Ista pro exeniplci induco, 'i)a§
ba§ natiulid), gemein, (}od) rec^t jol meiftcr unb Sfit^tcr fein (imnium inrinm.
5 Ut in ©ajenfpicgel tft ein eBentctoevIii^ recf)t. Sßenn iv man iv nic^t t)at
mivgcmarfjt, fol mnn ir ein rocfen nnb ©pinbct geben.' (?v tüivb ein nrjnd)
tjübm gefjntt, luerben bic (neibev liftig ber guter r}in 3C. S)a§ luciB bleib in
feinem ge[)orfam vel non ben man in e^ren genomen, fol ntdjt trogen conti-a
maiitos, et per hoc dederiint occasiooem faciendi hoc ins. Si autem con-
to tingeret ex insperato, quod vir niorei-etur et ipsa pie et bene se gessissel,
S)q muft man jufaren et dicere, bo mufte ba§ tjolje rec^t ha^ unter ftopffen
unb ftraffcn. ©onft Inürbc eS 3uget]cn sicut mit ber yRunä)c red)t. @§ mufte
einer tljuu tuie ber anber, unb ber geringfte mufte bo§ tljun al§, qui veniebat
aus ber fcfjule. Item loarb er !rancf, fo muft er fort in 6f)or unb folt er
16 bruber fterben. Ibi folt ein Stegent im flofter geba($t ^abcn : 3)a ift ein f nit
gef(fjel)en, ber ift !rancE. Idee dicere debebat : Jnfirnms mu§ uid^t bem ftarclcu
glcid) fein. Non aeipialiter omnes, cum non aequaliter valetis omnes.- Sic
fol man bie ^o^en rec^t für oEen. §ot postea ein igli(^§ in feinem rebiev.
SBenn aber ha^ Ijotjc rcdit lompt, ut, cum dicit: parentes honore afficiantur
20 a liberis. Item frag ni(J)t nad^ bem I)eiligen brob, et solvit Mosi leges omnes,
S)a§ lefft ftd^ nic^t lenden, alia finb ftudlid} ut Saxouum. Sed foEen aEe
Ijerunter unter ba§ natürlich redjt et decem praecepta, ut: bu folt parentes
e^rcn, Deum honore afticere. S)ie uemen fein auSjug ober bifpenfation JC.
Alia autem praedicatio de Gratia, ubi nulluni ret^t habemus, sed nobis
25 annunciatur re[missio p[eccatorum per Dominum on aEe§ ret^t, habemus
verbuni gratiae, Sacramenta gratiae. Nou fol bona opera Öerfauffcn. £)a§
ift ia^ Guangelifc^ redjt, quanquam melius esset dicere gratiam. Primum
(licanuis, lüie tnir öom f)o!öen naturlie^en rcdjt erlofet finb. Über ba§ naturlid)
rerf)t est praedicandum in Ecclcsia de Mosi iurib[us. 5Jtofc Ijat über ha^
30 l)ol)e naturlid) rcd;t auffgcridjtet ein fonberlid) xcä)t. Ubi ibaut ex Egij)(o,
gab er inen orbnnng geiftlid) unb Irieltlic^. ©eiftlic^, quod Slaron angieug
et sacerdotes. 2. lüeltlid), loie fie folten rid;ten über blut, luic furftcn, louig,
loeiber, finber Ijalten, et (juic(juid est civilium morum, ut etiani lurisfae
habcnt. Sic finb nu ftrada auffgc()aben unb tob. 2ln be» ftat tjabcn tüir
35 3Uiel) anber rec^t, !eifcr red;t, ha^ ift "u'i'tfti-'» befoll)en. Isti cnrent, luie fie
an 9)lofe ftat red;t erl)alten. Au ,,"j berboten ift, non praedicamus. Mosi
7/8 6Iei6 mit nid^t durch Strich verb 17 Aiigiist[iiii dictum r 21 über SaS tefjt
steht lus iiaturae 3ö An aS] Aurifaber las Audis
') Vgl. Tisch: Bd. 4, öl; Krokcr, Tischr. Nr. 777 d. ') Auch zitiert Unsre Auxg.
Bd. 42, 50.% 24 f. 041, 4 f. u. 0. MSL .32, 1.378: Dish'ibuatur unicuique vestrum a praoposito
vestro victus et tegumentum; non aequaüter oninibus, quia non aequaliter valetis
omnes (Uegula ail scrvo-s dci c. 1). Vgl. auch witen Predigt vom 39. Noveiither 154.5.
1*
4 $rebigfen bc§ 3n^re§ 1540.
H] ins praedicaudiim necessario, (jiiia tantiim apiul ludeos ^ai§ gcgcBcn. Sa§
anbei" (\ciftlicf) rc^t ift aud) gar tob, quod non ampHus tales sacordotos,
Lcvitas, sacrifitia, templum haljeniiis. Papa f)at un£i nil 5Jlofi ftat eilt gciftlid)
rcd)t Qiiffbvacfjt. 5lber e§ fol nic(;t fein, quia ^JJJofc red;t ift tob, sed folt
ölicljen fein tclj bcni gnnbcn ftanb. Sed ift jugefaxen et gravavit Ecelesiam &
pluril)[ii.s laqiieis et legib[us i|uani Mose^:. Si tautiiin Monachorum iura et
statuta folt f)alten, 'ijdbm aEein mefjr ^n tfiun quam Mose cum suo iure,
sed uoviim fol OTon nid}t Quffbringen. 2)a5 gciftlit^ lüoüen tnir nidjt leiben,
quia deus non praecepit per Miosen, sed tantum auff fein öold. Ideo tuoUen
papae decreta mit fuffen 3C. ©djon bing abtx ift bitn. §ur ift anä) fi^on. ^
Mose Lex tailfcnt fc^oner bing et sap[ientiae briu quam pap[ae. @r fjnt»
Hiel fd}oner gcmad)t, tnie ein priefter fol gcfleibct. Ideo fd)Ied)t tob gcfdjlagen
nnb begraben papam cum suis et Mose. 3iad; bem (if^viften ftanb servamus
i>aä natuiltd} l^od^ rec§t i. e. decem praecepta et gnab, ut salvi tianuis per
Dei gratiani, et opera facimus naturalis iuris, postea praedieabimus niagi- is
Stratum et lüoEen mit Ijalten, tüü§ fie tjaltcn. ®a I)aben loir vedjt ubei fat
et uunquam facimus. Postea ha§ gnabenvedjt, 10 praecep[ta et dcinde, nt
cum mundo jufaicn Unb f)Qlten ir vedjt mit ir, bu cum uxore in domo,
lib[eris in RepubLlica et regno. 3)a t)üftu glouben, G)nabenred§t, politiam,
oeconomiam, ju f^un gnug. Sed pa])a f(^legt aUe bvcl) nibcr dicens fein 'm
geI)orfnm fpljer unb beffer quam Dei gratiam. Item fctjt fein S^etvctal nbev
legem naturae et 10 praecepta. Si non urgeret, tolerabile. Non (jot red)t,
ba§ er geriete, ideo nee serv-ab^imus, vel tantum ex gnab, ni(^t ex redjt. ä>in
l'orfjin mit ben je^en getoten unb lücltlidjen red^iten gnug gebunben. 2)a§ ift
nutcvfd)ieblii$ öom X(ä)t gerebt. Xos vocamus legem i. e. redjt. Quando as
liabenuis ba» Ijotic, uaturlidj rec^t, quod omnib[us liominib[us inscri|)tuni,
postea 5JJofe red;t mit feinen beibcu feiten, geiftlid) unb lüeltlid), 1. inter-
pretabinun- textum, (|uomodo Mose regirt pupulum suum geiftlid) unb llH'ltlid).
Nullus ludeus intelligit Paulum tj^. d. (^iiaie vultis redire ad ludaismum?
oiferebat et servabat leges M[osis, quid? non amplius est sub lege MlosIs, so
est mortua. Tarnen erexit nobis legem spiritual|em et corp[oralem. Nuni
f'rustra? Non. Sed folt gerichtet feiu auff ben glauben. Vos ita beutet, quasi
folt cloig unb gemein in bie gant^e luelt fein, ut adimc praedicat totum mun-
duni ad legem jc. Ibi M[oses habet veluni, non spectatnr vultus i. c. non
vere agnosc[itis cum. Sed Paul|us: inspicite vere, cum velum habent ocnl[i, 35
ncscis, quo oculos vel caput l)in!ere. Non est, quod Lex Mosi de corp|o-
rali et spirituali regno sit aeterna. £)a§ f)cifft 5J}ofi in bie Sorben vel tnd)
gefel)cn, non in faciom. Sed ex Dei mandato ordiuavit leiblich uub geiftlid)
ftanb, sed nuff Cljriftum, non ut für fid; bcftunb einig, ut i)er eam salvare-
mini. Huc non s])ectavit Mloscs. Sed tuil populum juc^tigen, ftenpen, ,yel)cn jo
(ucltlid) unb geiftlid; i. e. locfeu mit opffcru, gefengeu, ut expectent verum
Messiam. Sie l)at gciidjtet legem in adventum Christi ntq[ue non soUnn
9it. 1 [1. Snmtatl. 5
R) 3Uli}tig [lä) r)icltcil, std ut aiulircnt Moseii et |)R)|)lKtas de vcnüin) Cliristo
concioiiantcs. 2)0VUm6 loviict n cllicf; in ClOCr fdjul [ilUIClI, <]Uod Christus
vcntiinis Jrit nurf) ein jeitlaiig fjatten sub viiga luib loctcn, doueo veuiat
Christus, baju tv gclotfet fcib. Tum folt iv aiiy bcr Sdjul ge'^cn, ut disci-
5 pulus Paedag[ogns, qui Ire^ret, fteilpet, bau er llii^t Bofc et ut diseat bonos,
uon ttc^t bal)in, ut perpetuo in bcr fc^iil, sed baä man fein Braud^cu tonne
boju, bort f)in. Sie Mo-es ex pueris vult facere vii'os 3C. ut ipsi ludci
fatebantur Christum venturum. Si pop[ulus uon sub virga ita cohercitus,
omues idola[trae facti, ut etiam on bfl§ gcfd^ad}. Neu ergo ut perpetuo nntcv
i" bcv 3hitcn nnb ftccfcn jierpetuo mancaut, sed ut Icute lücrbcn, qui Deo et
liiiminib[us nulj. »Sic vos ludaei gejtDUngcn sub Mose, et sie praedicavit:
o'v foIt boS gebot fjaltcn l'on lüeltltrfjem nnb gciftlic^en rcgiment, ut aguoseatis
Christum, «jui veuturus, queiu audietis, deinde non auiplius me. Nou quasi
prrpetua lex luea maneat 2C. Nos, qui Euaug[elium habemus, intelligLiuius.
15 Autcquani veniret fides, quid faciebat Moses? goß bem pop[uio bay locltI[id)
Ullb geiftli(^ rec^t, non ut perpetuo nianerot. Sed post me veuiet, iiium s.u'foicis.
audietis. Cum adolevistis, depouo virgani et do parenti 2C. Sed iuterim nc
seducatur a malis nebuloiiib[us, Sic: ic^ Jüil tntr ein foUf jiefjen, uude
filium K. qui non solum discat K. sed etiam exp[ectet Christum. Hoc prae-
20 cipue in scholis 3C. 'Sub lege', quam diu? 'Donec veni[ret'. Ideo isai. a, as
recte legem inteliigite, (piid est? paedagogus noster. 3[ßoI)itl? ailff 6f)li[tuni.
2)a§ berftc^en tolv nn tooL 3ft gerirf^t auff (?f)riftnm, fo nmu ja 5Jtüfe§
aufff)oven, praecep[tor mus raten locglegen nnb bcn Srben eiufetien et reddere
parentib[us et dicere: Eruditus est jc. Ut per fidem. Per red^t, paedag[ogum
25 iioii fimus haeredes, sed I^elt, JCUdjt liaeredem, baS er nid^t lüilb toevbc nnb
berliere humilitatem. Sic Mose conservat haeredem et füret in ab idi)lat[ria
ad Christum, et qui in hac schola salvi facti, quia fjobin fid^ auff ha§ enbc
5Jlof{ gcridjtet, (][uaiiquam conclusi sub paedagLogum, tarnen nuuiseruiit
hacicdes, ut puer adhuc scliolasticus, moriens pater liabet pro haerede. ''Hbtt
30 fo ift bay f)0(^ rccf;t nid)t '^inlocg. ®a§ ift Se'^en red^t, .sjerrn vedfjt nnb
gotlid), elüig, gemein red;t. Sic ludei intellig[ere deb[cbnnt, quod Mosi Ix'x
mortua, nisi jn bicnft circiuucideremur, nou ex iure. Sed papa loco Mosi ....
Christus eduxit ex recfjt Mose, ducit in aliam scholam graviorem, 'i)at nil§
mtber jn ünber !ncd(jt gcmacfjt nnb ftenpet nn§ mit ftodfen nnb plodfen et
35 addit, (piod per iioc iustificemur, ut im|)ii ludaei cog| itabaut. 2)a§ ift, in(|uit,
Euangeiii lex, quod, qui mihi obedit je. macf;t lüiber ^ü narren nnb ünber
et dicit esse ba§ netü tefta[ment. Sed die: ^d) toctö öon !eim uäjt, mit lci6
nnb gnt, sum sub magistratu. Jbi mit gef)Drfam fein. S)a§ i)ah id) md)t
gemacfjt nee funben. Postea habeo gratlam. Clu'istus sno sang[uine me
« red[eniit, ut al) onmil)[us vedfjt 3C. 35on bem 1)01)611 xcd)t aild) Icbig, sed fo
32 , . .] ein Wort naclujemalt
6 ip'-ft'ig'"' !>'•-' 3a5)tcä 1540.
BJfcrn, ut is pro uobis aiitluortc, <]iiia duplex rccfit. Debitor tan Io§ gcgcficu
löcvbcit i. e. si fol mit, sie umujuaiii Christiaiii liberi. Öcd sie, (juaudo dieit:
Sit Bift lOüO fC fdjulbig 3C. Vade, tibi remissa peccata, jol cBcit jo tiiel fein,
alö I)cttc[tu kjnlet. 35a§ ift ein anbev pvebigt, bie a,e\)oxt nidjt anff ^JJIofcn
cigentlicf) nidjt. Ista 2 sciat. Ego Cliri.stianu.s, qiii vivit in gratia, iiou finb
cfi- 3, 3 unter bem I)üt]cn redjt, ut me öcrflag, quia habeo pignus Christum. Postea
nulli obuoxius jc. unfcr l^err ®ot in Apoealyp.-i ncnnet§ feI6§ Synagogam
Satanae.
7 Apocalypsi] Apost
2. 4. 3niiiuu- 1540.
^-I^rcbigt am Somitag unrf} bcr SBcfrfjiicibmtg.
R] DOMINICA POST CIKCÜMCISI0N18 4. lanuarii.
®ni.i, iff. Galat: 4. lo
Isla Epistola cohaeret cum ise(]ueuti, de (jua nuper dix[inuis. ^ft boä
(judjft ftniJ de Theologia unb nid^t iebevman§ l)ei:ftanb§ k. 6» Inerc li^ol
Inüid), ut bicfe \pxaä) rei^t tool Herftunben, sed per papam seducti et doeti
aliam linguam. 6)ot i)at bQ§ t)0^e rC(J)t gc6en toti iiaturae huraanae, ex (|uo
iiou exemptus ulius honio, et ab eo gef)en aUe redjt jn Setjcn nnb mufjcn \iä} is
ridjtcn laffen naä) bcn 10 geboten. Supra M[oseu lex lüeltlidj, 'genfer, ©teb,
2;o(i)tcr, 5Jtnttcr rcc^t, ut dieitur. %[]üt bem ^anblrercE fein, fo lueit ge^etl
Ijeruntei". Sed eitel finber red)t gegen bem t)ol)en, ex quo Huit omuis sap[i-
eutia in mundo, aUct ^Itl^if^^'^ IJUcIjei". Uli libri pliilosopiiorum, poetaruui
Uievben nn§ ba» red;t iu cor braloen, bn§ Innffer mu§ au§ bem 6vnn iincHen, so
Iiou ecdutra. Sic iura JC. Sie Budget fli)c|et S. Augu,st[inus, quod benifc=
3ebbel finb. ^ Homo, qui habet omuia iura iu eapite et öiel mef)r, quam scribi
potest, bau ift ÖDvf)in iu corde humauo. Sed homo habet tres hoste.s. Caro,
quae geneigt ad !^üffürt et oumis 3c. ut lux et l^euStquell loirb tjevfinfteit
talib[us vitiis, ut bergiffet, si etiam est cxcelleutiss[imus lurista, Theol[ogu.s. as
;oi: eigen ftcifd) unb natnr ntiereitet fic, ut obliti huius iuris. Idee suut libri
ba ut mouitoriou, ba§ fie unS evmanen nnfev§ Tjeubtiec^tS , quod in corde
scriptunj. Postea tarn rüdes quidam ho[miues, ut regautur ab aliis, et quaudo
im felbcr einer nid^t im Iied;t ba, fo ift mundus ba suis excuiplis, et 3.
Diab[olus, ut obliti iuris, si etiam liab[et iu corde, nid)t balJel) bleibet. Sllfo 3o
2)aüib erat plenus Spiritu sancto et datus, ut deamb|^ulavil, luar bcr Üenffel
tjinber t)er et facit adult[erum. Certe scivit Deum timeudum et nou adulte-
raudum, et tameu obliviseitur. Ideo manet iu couscieutia et ratiouc lux quidem.
') Weldie Stelle Luther iiic'mt, ist nicht ersichtlich.
9h. 2 [4. Saiiiinv]. 7
K] Seil ubi iioii aclinoiietur, oljliviiscitur. Itleo ailmonetiir per libnim. Si iioii esset
priiis in corde, uoii adiiionerctur. Sic videtiir, ba§ btlä xcd)t HUI» ex li()[mine
!omcn et noa üon auylncubig in ho[miueni !ome. Ut si Cain 100 jar prebigt,
iie bci'3 K. non fltlct, qiiia non scriptum in corde. Si vero hoino adniDiictiir,
5 fulet, quia scriptum. Et tamen quidam tarn mali, ut etiam admoniti jc. Sic :
Nou iiabetis Deos alieuos 3C. fte^ct bviniten. Sed scio Deiim lionoranduiu,
gl^ratias a[gendas, nou adulteranduni, nou furaudum. ®q§ fagt mil'§ i)Cli}.
Si loil öevgeffcn, ftel)et ba ber fpiegel imb öermanet. Si vero additur: Si
Deum colere volo, oportet gralu fappeil .'C. 3)a§ fte^et iu corde iniiuauo
10 liidjt. ©unft inuftcn \vh au ^iliimi^. Ideo ift iu couscientia, quae mit
gdüolt gemacht, uou creata, ift ein 'bvanbmal'. Deus autem praecepit, ut
iiabcnt Kl praccep[ta. Ideo quod addunt, ift bcr Icibig Jcuffcl, <piae facit,
ut obscuretur ba» ijod), noturlid^ recCjt, et intiat lio[mines, ut superb[iant et
alios contemuant, et tegunt mit bci" fappcn K. et manent iu idol[olatria tob.
15 Hoc servit uou solum caro, sed etiam niundus et praocip[ue DiabLolus suis
pulch[ris cogita[tionibus.
2. Moses legem gefegt, sed uou fol etoig ioei'en. Cum illa abrogala
sit, uum etiam ba§ natüilid^ red^t? quod Lex Miosis et papae t)intücg, ift
rcdjt. Sed 10 praecop[ta raaueut, et conclusi nianeuuis. S)a§ ift fccr f)üdj
20 praedicatio. S. Paulus fe|t sua verba diserte. Nou dicit: Conclusi sub lege.
S)a§ tocvc öernunfftig gcpreb[igt ol» loeifcr thcol[ogus. Sed fdjilt föefc^
fcl6§. Tameu Lex Mosi ift ein treff(id), ]d]on, tjervUc^ bing, ad cuius sap[i-
entiam papLae stercora. ©olc^ l}ervlic^ bing, quae Moses erb[ac[)t, fid^t er an.
Nou dicit : a laft et gravaraiue legis nos liberavit, sed simpliciter Bricht legi
-'5 bcn f)nl'3 ab. 2. Nou dicit: Douec Euaugelium vcniret, sed fides. Sed op|)ouit
fideni legi. Quare? @r toil bo§ ©efe| f eiber iüegncmen, ba§ nic[}t mel)r funb
fnnbc K. 5)a§ ift aBer lex, toenS Binbe et sie geftelt, quod scrvas, facit
iustitiam contra peccatum. äßenä bie fc^neit nid;t t)at, bau nii^t fcinbc unb
gefangen neme, uiliil est, finb Ijulfe. Haec potentia legis, quod ho[aiiües
30 urget, capit jc. ut si audimus de ]cgib[us Turcae, nihil curamus, quia uos
uou ligat, uou cog[it, haB löir folten barnad) leben. Haec est Irafft, !evn
nnb ma(f)t legis, propter quam dicitur lex. Econtra Turca audit, (juod
babemus bap[tismura, Euang[elium, Sacra[meutum, nihil curat, maif)t im Iciu
couscientiani, si uou servat, sie ucc ludei. Ideo lex non habet apud eos
35 vim, sed audiunt ut historiaui. Sic cum pap[ae leges in Irefften gieng|Cn
et hab|erent cuspidcm, omnia serv'abam pro tobfunb. Ibi efficax pap[a cum
suis legib[us. ^ä) muft» Ijalten bei) Oertuft amissionis salutis jc. 5lu sope
au<listis: Si pap^a coucederet u<iu lüolgetljan tjciffcn, si facereuuis vel ouiitt|c-
remus, tüol ic^ noc^ h)ol laffcn vel facere. Sed nou facit, IcilS für rcd)t i. c.
« bie fc^ncitcn, f rafft mad;t, ut niid; bafnr fnrdjtc. S)a§ Ijeifft öot angebetet.
Ildc contra 1 )eum, (jui solus vult timeri. Ideo non soluni abiiuinms pa]>am,
(juod liberati a peccato, sed etiam a vita et !rafft suae legis. Ideo (juandn
8 iJSrcbigtcn bei ^ai)xt^ 1540.
lljinspicio eins liljros, lego ut Sietevid) öon Sern, et furdjtc mid) fo tuciiig aI-3
für cini tobten. Ideo nou iititur soliim verbo peccati, scd etiaiu bcä red}tC'.
Iiiilci (|u:uido prius noii ob.servarunt praecepi^ta et Cerenio[nias, timuerunt
et conscientiam K. lam fol bie fnrcfit au§ fein, ut uos nou timeiuus, qiiaiulo
nou eircumeisi, quod non sacritico lerosolLymis, non habeo timorem. Quare? s
(|uia fides venit, per quam debemus salvari, ut cog[itemus: Fides est iustitia,
(jnia iustitia iam praedicatur, quo plus legem servab[iinus, plus iuiqua 3C.
lam ultra legem venit gratiae praedicatio, quae etiam geltet ubcr ba» ^oä)
et naturalem legem, bod) mit unterfd^eib. Prius sub lege, iam fides, quae
est agnitio gratiae, non legis, xeä)tB, non saj)[ieutia de natural! mor[e, (|Uod lo
docet, quid ego debeo facere, praesertiui 10 praecep[ta, sed non faeio. Iileo
venit t)o^er lere, quae nou praedicat, quid faciendum, ut salutem consequar
et peccatmn vitem coram Deo. Nulla lex docet hoc et praestat. Sed talis
praedicatio gratiae est de Christo, cjuid fecerit mihi ju gut. Legis praedi-
catio tantum, quid mihi faciendum, unb luirb ba^tu gebeutet, ut per hoc is
salutem consequar, alioqui quis faceret? Ceca conscientia bringt ben 3nfnlj
uaturaliter mit: qui facit, iustificatur. Optiuii papistae sie scripserunt: CJui
servat 10 praecepta, salvatur, et possum salvare. da i[t Juol ^qIB red)t, ut
tiaut, sed haue praesumptionem addo: Ego servo, Ergo salvus fio. Gerte
10 praece])ta foUen mi(^ leren, quid debeam facere, et docent 10 [)raecep[ta: -'o
id; fol» t^un. Wed ipse debeo agnoscere, (juod nee possum facere nee jc.
quomodo ergo salvabor? Conscientia dicit: eloiglid) Derbampt in aBgrunb ic.
Ideo audienda doct[riua 10 praGcep[torum, donec veniat "geller liec^t de
operibLus tilii Dei, nou meis. Si lex dicit, quid mihi faciendum, dicit con-
scientia rae non fecisse. Sed alia praedicatio: lesus Christus missus a jjatre 25
ins fleifc^, üou eim loeib gefiorn, factus maledictum, ut omnes, qui jc. lila
praedicatio non est iu 10 praecep[tis, si praedicatur ut naturlid) redjt, si
ut promissio, ifta anbera 3C. Talis ergo est praedicatio, (juod Dei lilius ex
muliere et sub lege, ut legem impleat. 2Bir foHeuS tl)nn, sed non facimus.
Is venit, qui non solum in corde habet scriptum et novit, sed etiani fecil, 30
et ideo, ut nos, qui sub lege JC. et ut deinde etiam faceremus. Sic per
Euang[elium tDtrb gelüeifet auff feine opera. Quae? concipitur, nascitur jc.
i. e. umti ©otteS tüiKcn gcopffert unb eublid^ meinuug, ut a lege libcrati. Ergo
non praedicatio de uostris operib[us ut M|^osis tocltlid) unb gciftli(^ redjt et
papae et natürlich, sed quid Dei filius fecerit pro nobis, ex illa fimus Christiani, 35
quam semper urgemus. Ideo bene discamus distiuguere legem et (idem,
quae offentLltc^. Lex, 10 praecept[a finb ein ^od) bing et talis sap[ientia, ijuae
suj)rema in terris, quae nou cessat. Sed illa sublimior jc. äßic fol ofier
@ottc§ luerd mein toerben? nou mit faften, tuolfartcn, nee oratiouc nee
10 praecep[tis: ift jugering unb unrein, quomudo? Aummciatur tibi per 40
2 t debeo agnoscere] debere ag
9ir. 2 [4. SüiiUQi-]. 9
R] Euaiigeliiim gnabciiprcbigt, non rcd)t, quod niäjt fanft crfiiUcii, «niae piMc-
dicat, niiiil Dens donavit [ler filium. Ilic liabcs filium in criice moricntciii,
trcgt bcin funbe auff bem I)alfc uiib Jücfc^t in Hut. Ibi fnge ja et ex cordo
gratias age, quod sequitiir fidein. Fides ift eilt f)er|lirf) jatoovt, ba§ bvouff
s ftivbt. 2Boi"aitff fufjct beim fides? 3luff Christo nato ex muliere, facto sub
lege, inortuo K. ut pueri orant. Saju fag id^ ja mit gan|em ertuegen inciueä
Ijerfeen, propter mc, ut ex lege lib[erer, non soluiu a peccato, .sed vi legi.s.
Si potes dieere ja bajil, bQ§ Ijcifft ©laub, et ea fides foI§ gar f&un. Ibi
nullniu dubium, quod verum, bfouff lüil ftevBen unb IcBcn. Sed ista fides
10 non crescit ex uostris virib[us. Sed Spiritus s[anctus adest et scribit in
corda, alii dubitaut. Ideo ge'^en ^tn Unb öcrail)ten» neque ja ncque ncilt
baju. Ideo feilen fic. (iuidam dicunt nein boju, ja fpcricn ha§ maul nnff et
expectant assani colunib[ani, ut alius pro te crucifig[atur 3C. et dicunt iiaeresin et
quod homines reddantur segnes. 9lein, Oportet tu sis contritus jc. ^\t ia^ I)[i)llifcl)
• 5 f [cucv tuar, bei" Seuffel )3rcbigt§. Sed sie praedicandura: Sic beue facis, salvaris,
ut Math. 25. Stuff bcn l"cis [tel)cn fie et nihil audiunt de fide, sed damnanti'"iiU).25,35
unb t)altcn bie leute unter bcni rcc^t. Sed qui cog[itant salvari, non contra-
dicunt nee in ventum, sed dicunt verum, ^ä) Ijob !ein 3lriciffel bran, quod
Dens misit filium, unb tft mir ein trefflicher ernft. Ubi Spiritus s[anctus
20 lumc lapidem posnit, incipit canere Angelorum Canticum, sequitur obedientia
Dei, gratiaruni actio, unb toeiter treiben ]>raedicationem Euangclii, Bel)nt ®ot
a peccatis. ®a§ gefjet tierouS tüic mit eint ftrom. Si etiam Caro repngnat,
tarnen Spiritus reliquum peccati 3C. et pater noster orat, ut non iniputelur.
S5a geljort benn I^er locus de bonis operib[us, qui facit bona opera k. 10 prac-
25 cepta nemo servat perfecte nee ideo praodicatur praecipue. Sed ut viilcas,
quid tibi facieudum, et ubi vides, quid tibi desit, ut venias jum guabenrcdjt,
ut fide statuas Christum pro te 3C. ut bona opera non sint fruetus meae
vüluntatis, Sed Spiritus saiicti et fruetus fidei. Söeun haS iatüort gcfcf)id)t,
seijuuntur bona opera. Sic ubi virgo facta mater, Ang[elus dicit: Eccc eon-üur. i.öi
3u cipies leitilid). S)a f^ut fie gar nid)t§ ju, tantum audit ab Augelo, ([uod
leiblich fdjtuanger Icerben. Ideo inci|iit, gebencEt auff ir tonä, tarnen virum
non cognosco. (gie tappet aucf) ouff ir o])us, vult aliquid 3Utf)Un. Ang|elus:
Spiritus s[anctus vcniet k. tan nirf)tö baju, donec Angelus ouSgcprcbigt,
dat Spiritum i. e. cor et gibt ha§ jaloort. Ubi fecit hoc: credo hoc
35 verbum verum, fiat mihi secunduni, tanttnii dicit ja, ijuia fides ift jalDOrt,
ubi fagt sine omni juttjun, faften baö jaluort, flnj: in bem motnento est
mater Dei, ift (Sot unb *JJicnfcf) bereit in eins corpore bereinigt in una ]K-r-
sona. Si audio praedicatiDncm gratiac nilb gcf)e bation et iu ventum, |o iftS
Hergcblid). Si lefter unb fdjenbe et dic<> nein, non habeo. Si vero ja jc.
40 Ideo voco fidem, illic legem, non peccatum, (piia ablata lege fol bie fnnbe
•/ brouff] braufft
10 «Prebigtcn bc3 SoI)«? 1540.
Kloitdj Ijiiitocg. IJco gvcifft er legem optimam. Fides nimpt ba§ I)crlj uiib
I)Ctigt§ nn bie giUlbe, ut dicat Amen, Heb[iaice Eimiii*, fidos, bic fpierfjcit
in forde: biiä ift \vax, 3tmcn. Ubi hoc, secimmtiir lt)ci"if imb UnuibciluciÄ
mit t)auf|en, quod omnia peccata remissa, btr bie tjeHe 3ugef(^Ioffcn, Diab|olns,
mundus Iciu fc^oben, coelum tibi apertum et beatus. S)a§ gel)et aÜcS I)cr, s
tibi cor dixit Amen. S)q§ ift praedicatio non nostronim operum, sed Dei,
unb ba§ ic^ Slmen baju fage. Ubi ergo fide.s non amplius lex, qnoraodo
potest esse captivus, qui in corde habet HHiim Dei Deum. Est fein praedi-
3oi). 1. 17 catio legis per Mosen data. Sed gratia et veritas per lesum Christum facta
longe maior. Antequam veuit gratia et veritas, ba§ ic§ ja baju fage, ut fiat lo
mihi veritas jc. ^c§ gleub in Deum et filium i. e. Eb[raice: ic^ fpiedje ja
ba3U, S)a l)ab \ä) !cin Jtueiffel bran, quod Dens creavit coelum et misit
tilium. jDa gel)en bcnn bie potentes praedicationes l^er. Ibi sumus filii Dei
®ai. 3, 28 omnes. 'Non est grecus', mirabilia haec, quae iu 10 praep[tis, quae servant
distinctiouem inter pareutes, liberos jc. ^it tft§ oIIe§ au§, X praecepta is
doccnt honoLrare pareutes. Sed ista praedicatio nin^^t 5Rofen cum 10 prae-
cep[tis I)in. Nou dicit: si etiam sauctus pater, filius secundum legem, eris
salvus. Sed sie: ©in lüet6 leiBcigen fprii^t fo Inol ?lmcn oI§ ein freier. Ergo
man, tucib, tnect)t, freier ift and; ein bing, 3nbe, f)eibc, priefter, l'aie, 3iun9=
frato, 6f)eioeib. Sunmia summarum: e'^e Ijeben ficf) alle red}t anff. Qnomodo? 20
man mu§ leges ^^aben, et status patris, matris tiriiigcn ir eigen ret^t mit.
Sed supLrema sapjientia de Gratia nim^Jt alle biefe unteifc^cib. 6t)riftuö nun
fil)et an l)ut, fd^leier, !ran^, quae mauent im rcct)t et 10 praecep[tis, Sed in
gratia, bap[tismo non. Quia mulier fprirfjt ibcn fo tool 9lmen ac maritus,
sie puer ut pater. Omnes distinctiones statuum, iurium hie cessant, quia 25
hie omnes unum iu Christo vel fide, ac esscnuis omnes uuus homo, sed
iu Christo. Iu 10 praecep[tis est vir vir jc. In Christo vero: qui dicit
[a, huic remissa peccata, est salvus, bcm S^euffel cntrant 3C. Haec omnia
ac(]uirit, quod jo baju fprid}t. Ista praedicatio Christiana Euangelica, de
(jua papLa et optimi sub eo nihil sciuut, ducunt in legem, et si in optima«, 30
tarnen nihil nisi custodia, carcer ut P|anhis. Si non accedit fides et dicit
Amen, nihil. Si vero, est liberatus a lege, si a lege, etiam a peccatis,
aeterna morte et positus in vita aeterna. Ergo filius Dei et miterfccn, <iuis
potest dicere, ut hie dicit? Si lilii, pater misit in corda 3C. Habetis louge
aliud cor, quod potest dicere lurtj Oater unfer, Abba pater, non solum potest 35
dicere, canere, sed clamat unb mad)t foldj gefdjrel), ba ber l^imel bon bol
lütrb, (]uia est talis clamor, quod misit 3C. Ideo cum es filius, potes K.
Abba, SaS ift ba^i gantj pater uoster, ft(f)er fprecCjen, quando oras pater noster,
dicis ccrlo, tpiod cxauditus, quod placeat. Hoc iu papatu non potui. Cum
legi horas Cauo[nicas, quando abii. cogitavi: utiuaiu diguus, !ein geioiS ?lmcn, 10
') m
mx. 3 [5. SoilllQT]. 1 1
K] ja i>a gducft. Sed iam ciun dicis jn ad istam praedicationeni gratiae ex fide
imb tjci'^licf) CVlOCgLcn, dicis: ista oratio exaiidita. Si noii fit, ut piiixi et hoc
teiiipure, ut iibcnter velim, unb nitff bic pcrfon, bie iä) fui'fd)Inf(, taiiieii ba§
imter unfev fo angenciu, quod bcit (jimcl cvfullct mit feim gcfdjvel). Dens
6 11011 promisit, quod quidem oiuiiia velit exaudire, quae oramus, quia iiou
scimus Rom: 8. ©oltctt lüol fo jd;tcr Bitten, quod nobis nocet. Si tarnen aiom. 8,26
non dat, tameu placet et cxaudita oratio, per quam omnes aiig[eli vident et
Diab[oli contremiscunt. Exaiiditur homo, quaiido iucipit, et mirab[iiius et
gloriosius cxaudieris, ut tempore suo dices: Deo aLgo gLratias, quod uon
lu mo exaudLivit. Ideo lüil gvoffct unb l^errUd^er geben, quam possumus pro-
ponere. 3Jei'nf]Qtb sie ad fratres, quando oraturi: orate sie, quod certo
cxaiidiamiiii. Si uoii tit, melius dabitur.^ £)a§ loort %'bha finbct ein luibbcr=
laut in coelo, qui lautet: liefier <Bon, Qb ic^§ niii)t ^ore, la§ in barumO
joigcn, er loirbS Beffer nemen. Ista ergo praedicatio longa supcrior quam
15 10 praecep[torura, quae nou abrogauda, quae serviunt, ut agnoscam, quam
mihi nccesse sit gratia Dei, ut ergo aud[iamus et discamus, ad quid Christus
un§ gut |el}. Mcdicus inu§ evftlid) aegroto iufirmitatem anjeigeu vel dat
gifft pro mediciua. 1. ut d[icat: ha§ ift bie francteit. 2. contra haue bienct
bie ei^tiel), too er§ nic^t vccf}t )ueiy, gi6t ein Bofe 3C. Sic praedicator niuö
io 10 praecep[ta, bo§ I)of)e rccfjt beljnlteu in Ecclesia, ut homines agiiüs[caut
sua peccata, ut avidius audiam gratiae praedicationem, ut -credant et faciaiit
lioiia o]u'ra Jc. non quidem daiit gratiam, sed gcBcn juertciineu, lüie fcei luiv
bei- gnabe buiffen.
T quam fehlt
') De triiilici modo oiationis scrmo 5 (oi^p. Basil 1566 Sp. Uti).
3. 5. Srtiiiinr 1540.
(^-rftc ^rcbiflt über ^^fnlm 72, gcfjnltcii nm Xngc mt i&)fip\}am'tt.
R] In vigilia Epipli a uiae. l'sal. 72.
25 Sßeil bi§ fcft Ijeiffct bic ei-jdjeinuiig vel Offenbarung l^omini, lüelcijS an=
gefangen l)at mit bem ftcrn, ber bie Reiben gen ^erufalem bracfjt, reimet fid)
ber pfntm fein brauff, <|uia dieit Christum manifestandum oninil)|us gentil)|us,
regib|iis. p]t iam elarus est, ut etiam ludaci cogantur dieere, (piüd non de
Salo[inone, sed omnes ludaei et Christiaui fatentur simul dictum de uiiico
30 Christo, (|iicm ludei Messiam. ®a§ ift einä unb geiüiS. Etsi tiluliis lautet
baöOU, (piod Salomoii cum composuit. Alii |)utant DaviiHs psal|niuin, beuu
er lautet Saüibifdj. Salomon rebct uiel geringer benn 2)at)ib, luie feine
24 Vide Doiniiiicum iuuouauit r
12 55tcbiglcii btl Sa'^tcl 1540.
K]33llC^er nuslucifcil. Et iileo ante finem ceciDit c1ulciss[imum Carmen, lüic man
Dom ©(^tuaii faget. .Sic David etiaiu hoc canticum ceeinit et taincn dedit
tidiliim Salo^moiii, iit alibi ledutliun, Assaph, qui non sunt facti ab ipsis,
sed ipsis commissi ju fingen, ju (cfcn, ju ftubieren, ut nos possnnius
d[icere: Apost[oli fecerunt S3-mb[olnni unb ber ürc^en jugcfcfjvicbcn. 8ic '^
David sibi ipsi multos psalnios jugcfc^rieBen, bic er fonberlicf; gcbrnu(f)t 'ijdt
fie ju ti'ofteu iinb fterdcn. Ideo snmmus psal[mus Davidis unb enbelieblin.
6§ ift an§ ber maffcn l)ü'b]ä) unb foüen fel|am nett) ftncE unb ttmubcrincrdE,
iiK'ognita mundo, «jnac ipso catiit, (|[nicquid brin fte{)et, bn§ fol man an3eigen,
ha^ iDUnbcv finb, bie ®ot jelber tf)Ut, iiuani|uam Tudaci ditunt ])sal[mnm in
factum de Messia, tamcn jie^en gar "herunter nuff ba§ loeltlid^ vcgtnicnt, lt)ic
Sntomon fol ein fonig fein, ber fol l'iel Uici6, >5on fjaticn unb bo-? fc^onftc
fd)lo§, fi| 3U 3i-'nifnl[cin unb bn feinen ftuell unb ber lucU guter Ijaöen, et
omnes gcntes foücn fidj an 5Jleffiam Ijolten, jieljenS in ein loeltUd) pxa^t,
ut ft'onig mundani, (|uod rcid) ift üon golb, filkr jc. SaS ift has lunnber, is
haä fie ertnarten an ircm 5Jleffia JC. Sed uos habenms verum intellectum
l)salmi, qui scimus verum Cln-istum venisse, et is psal[mus ift im fÄJloang
gangen ab initio manifestati regni Cliristi anuis 1500 et ista nova mirac[ula,
quae liic scripta videmus in historiis et expcricntia et nos sumus ein ftudE.
Sic incipit Uom ()0(^ften ftuciE. 2«
^'1.72,1 '6Jot, gib bein gerieft'. Saüib ift mnbc, ^at oud) geridjt, gevcdjtig-
feit gef)altcn. Sed ift ni(f)t juf rieben, cücitur a tilio. Non dicit: Confirma
tnum iuditium, iustitiam, quam liabeo, ftogt, quasi nulluni iuditium et iusti-
tiam, quan(j[uam Dens det. Sic pii magistratus optime administrantcs Rem-
p|ublicam tamcn parum cfficiunt. Ideoi)ue orant Deum. Econtra impii as
ncgligentes offitium superbiunt propter emiueutiam JC. Certe habet rcguum
et pins Rcx 2C. Sic nos praedicamus magistratum et eins regiraen ein toftlid),
tclücr ]i)a^ unb fleinot, foHen galten nnb efjrcn propter i)acem, ut Ecclesia
ertjalten. Si vero aliquis cogitat ut nnilti, ipunl ideo gen t)imel luült tomen,
(|Uod hie esset Rex k. ut si puclla !^ette ein \d)On xoä. an et put<iret so ideo ao
digtiam regno K. ut multi. Certe maguus thesaurus unb fleinot front Rex,
sed ber 3liff I fompt bnjn, quasi ideo placeat Deo. Sic Turca ftirSt brauff,
er fet) u[nfer3 f)[err @otä licBe» finb, quod tot glmi, victorias. Imo nullus
iudex, Consul fo gering, qui non ftol^ieret :c. sie 3l"-'ift/ Theolog[us. Sed
finb narren, qui d[icunt: Dei dona habco. Ergo supei-ljiendum et contem- ■«
nciidi liomines et hoc detcriores, si etiam bie aller feincften '".Jlmptleutc, iKirf;tcr,
W. 2, 2 omnes communiter sunt Dei hostes psal: 2 ßein emptlin fo flein unb muö
©Ott feinb fein et Christo. Ideo cpiando audis magnum principein unb cr(inr
213 In fiiie psaliiii aililitur iiiii psalini DnuiJis, quod certuin est iuditium esse Hauidis
|)sal[muin r 7 über ciibclicblin steht JCctjUcblia 10 über eilt ftudE steht sie nobis accidit
23 über iustitiam (I.) steht vt psal 7 SN über ([uaudo audis sieht vsque ad infimos
3ir. 3 [5. aonimr]. 13
R] toblidj [)Crvn iHM'.se(|ui Eiiani;[oliuin, noii sil, iiiinim, quando hi suiis pardchos,
praeilicatores et subditos prenuint. ^e. mc'^V in ®ot gcllHllt, ct)ix gibt, je mef)V
Deiini ('(Mitemnunt. Sic quidani Romaiii d[icebant: S3}ie flcfjct luivS fo llOel,
bie meufe Ijabcii mii; bie fcljud)S non niimm, sed si calcci bic mcufe I)cttcn .'c.
5 Ipse in psal[mo ((ucritur: Non est insttis jc. Sed bo» ift toutibci", bn-S cin*i >J.'
^lirft, I)evr, Nohilis, ]iiaefoctus fvoiu ift et (liristnm diligit. 511-3 bau Uicilt
§LCvr üon toadjfcn verbum diligit, S)ü5 \d)xni fuv ein tounber. Si ipse non,
videres, qni Noblles, Senatores in urbib[us, luristae, inio pai'oclii. Jje feincv,
gcfc^idtev Tiieolog[ns, Je ftugcv, t)ciUgev, fromcr Icjft n fitf} buncfen, cv fonnc
10 alles urteilen unb richten nac^ feiner fünft unb tonne im nid;t feiten. Vide,
quid lustici et Cives t'aciunt. Dens dat !oftlicf; jar, et tarnen fii;arrcn, ac
ba§ !orn in grnnb öcriovn. Fuit largus et beneficus Dens. Ergo oportet
eos esse ingratos jc. Ideo non niinun, cum (jueritur in primordio psalnii,
quod debeat iuditium 2C. non mirum, si mures ac. Non mihi agnatnin, quod
15 Tlieolog[us pius. Prius impius contra Deum. Quod iara babeo pias cogi-
ta[tioiies, fidcni, doct|riiiam, est tuunber. Sic qui creilit, non habet a divitiis jc.
Sed je t)ot)er Oernnnfft, getualt, e^re, je feinber @ot. Ideo «jueritur, luie
fcfjenblid) bing um6 bic tnelt, si etiam l^at ©eric^t unb ©cre(^tig!eit, tameu
maior pars bofetoic^ter. Si pii ut David, tüdäjC finb ein lüunber, tarnen
20 non possunt cKCfpii. Ideo da verum Regem JC. Si alii liicl iiabent, finb
ftol^. 91ocf) muffen regua fein, ut Ecclesia crjogen lücrbe, tantum regit in
hoc mundo. In niorte nemo iuvat nee priuceps, Sed Dens, qui in medio,
sepulchri p[eccatum, mortem JC. Ideo mirab[iliter describit Regem et tamen,
qni hie in terris gubcrnet, et suus popuhis finb hie in hac vita, et tamen
25 non sunt be§ Ie6en§. Nam Christian! non baptisati, ut fiant vii-, nndier,
fonig, t)errn. Sed quando cessant isti Status, sciant, ubi maneant. Per tidem
iiieipimus et cxpectanius, douec apparebit in illo die. S)a§ ©cridjt, ttoget
er, fei) nic^t in mundo, si etiam Domiiii rect}t from finb unb feine Siegcnten,
bennoc^ finb fie Iniber ®ot et Cliristum ut psai : 2. Si ultra, ut David jc. '&. i, 2
30 pii et l'^cclesiam tuentur, S)a§ ift etu felljum lüilpret, tamen uon possunt
iuvare, quia David mortuus, öertoefeu, non potuit se iuvare, sed alium iuvocat.
Is est Christus, de quo dicit: 'Da Regi.' Sr tjeBta t}0(^ an, Sßil bcn füuig '^ij. 7lm
flugg fcijcn ad dexteram Dei ut psal : 110. ^ßm\ ©Ott, id) bitt, bu lUoUeft '^if. m», 1
\siW. fonig et filium Regis i. e. Messiam, da ei tuum iuditium i. e. Ia§ in bir
3^ glcidj fein, ut baä 03erid)t et iustitiam luibeat, quae tu. Quod ludaci aliter
iiitelligimt, nihil luis moveat, de regno mundano. Est (piidem pulchnnn
donum, sed non liberat a morto. Ego peto, ut des Regem et verum h<)[mi-
nem, qni iudicet secimdiun tuum iuditium et iustitiam ut tu. (^ucul 1 )ei
;S nacJi ©crcffjtiflleit sleld vi ba§ lojc flvnffc et «der bcm autcii fjaltc s^)
') Viß. Plaut. 'I'niatl. TCi.'i: Nof mi adco pst tantilliiin jiensi iiun quo iii]iiain
caiceos.
14 5Ptcbigteii be§ SnfjteS 1540.
R] iuditinni orgo? Sic praedicamns , qnnd non soliim nos lib[erct a oareerc,
dcfenrlat contra Tiircam, iit ])|i'iiieipps, Rcoos tJjlin foUeii bcti unfrf)iiIbi(V'ii,
iit gut !iid)t gcnomen, tncit, finb nidjt gejcf^cnbet. £al ift ouff (fibcii fdjone,
I)CVi;lid} gnb, et il)i reii^tf)UIU gut. Scd per hoc uoiidum liheratns a niorte,
p[eceato. 8ed volo, ha§ mir JU Ijulff !omc timm iiiditium et iustitia, ut tu &
iudicas i. e. quod öerbomnic unb l"i(i)te moos hostes, qTii sunt acterni i. c.
l>eccatum, mors, Seuffcl, Inclt, C'aro. l)iab[oliis Ijat gefaugcn miindnm snh
potestate sua, quod in peccatis vivit et moritur aeterna inerte, fleifclj uub
Hut ftirft UoEcr im]iietatc k. Hie ridjtc, ©Ott i. e. rette, ftraffe ia§ fÄ^iiIbig
l.Hlvt, fdjlng tob uub la§ gef)CU beiu gciidjt, quod est, (jnod pcccatum, mortem lo
U)il tobfdjlngcu uub foücn grculidjcn fciubeu Uie^^ren. S)q§ ift Dei inditium,
ber bcn tob an§ 6vcu^ {)engt et peccatum fopfft et crfeufft carnem in l>ap[-
ti.smo, ut peccatuQi, imo ista vita cesset, ira Dei. ©ot olletu ftct)et ba§
©eitdjt 3u foId;e fc^euslic^e uiorber ju vid}tcn, umtfcringen, l^inridjteu. S)o§
©cridjt In§ ein mal get)cn, ut peccatum, mors jc. nullam potestatem amplius is
lial)|eat, ut Iudex iudicat fnrcm, homicidam, "^eloet im gtillb tneg, ne amplius
faciat. Soy ift aud^ Dei iuditium, quod mundo donavit. Sed ba§ fol fein
eigen geritzt fein et ponit ad dex[teram Dei, ut eandem potestatem iial)[eat,
quae Deo juftefjet i. e. tob ertnuvgeu, peccatum etfeuffcn. Haec Dei opera
sunt et illa da ludici: (^uare non dicit: ludica tu'.' (Sr fol» bou fid} geben, 20
(|uia fol alia persona fein. Non tibi, quia habes bereit, sed fiiio regis. Quid
ipse retinet? Est idem iuditimu et ftueE. Gerte servat sedem suam. Ergo
Sei. 42, sidom iuditium. Non dabo gloriam mcam alteri nee laudem sculptiiil)[us.
^ä) loil fie felbcr bc!)alten et in mea sede fol !ein frembb tonig. (iuomodo
liaec conveniunt? @o: Is Rex mu§ nicf;t ein ©0^ uoc^ frembber fonig fein. 25
Sic ergo d[icit, quod filius patri in elüigfeit gleic^, eaudem sedem, iuditium
5oi) IC, lict iustitiam habet, quae Deus. Alibi: Quicquid pater habet, ift mein. Sic
unum iuditium et duae personae. Unus dat, alter accipit, et tanicn unus
Deus. ®n§ ift ba§ lek lieblin, ha§ uLnfer r)Lerr ©[ott lüolt felbcr 3iid;ter
fein unb fein ©eric^t laffcn gcljen contra suos hostes, et tarnen fein lieblid), ;io
ut sit Hex et natus ex Rege et homo. @r meinet ni(^t IciblLid; ©alo[uio,
s}Si. HO, ised Christum, de quo in psal[ino: 'Dixit Dominus.' <Bol ergo verus, natürlich
5ici. 42, 6@ot et non frembb, quia Isai[as et 1. praecop[tum, et tarnen habet istum
titulum. 6r ift in sede, qui ridjtct im ©otlid;en '^mpt, quod nuUi Creaturae
com])etit, et tameu homo. Sic disccrnit personas divinitatis, iuditium, sedem, 35
offitium, et qui accipit, non habet aliud offitium, sedem, iuditium (juam jc.
(iiii accipit, est homo, qui dat, non. S)a§ Iq§ tounber fein. Ipse dicit, quod
velit caiiere ein Umnberlid^ lieb, certe verum. Christiani veri hoc credimt.
Iiidei et iinpii non. Ergo vertis Deus, non alienus praecep[to 1. Deinde
verus homo, quia filius Davidis regis. Ergo Deus et homo. Et tamen non 40
est ipso pater, sed distincta persona, cni datur. ©0 ftimuict bicfcr ÜCV»
spi.iio, igcvab cum 1. versu psal: 110. Videt ergo, cjuod iuditium terremim non
5Iir. 4 [6. Sonuat]. 15
R] fecit. Ideo da verum Regem, qni venis Rex et regat siciit tu i.e. qiii tobfcfjlcfit
peccatum, mortem, quae impedit homiiies ab aetenia }C. Meum iuditiiini ift
ein Xiä)i t'cttettticvtf, facit suum iudifium in terris iitcuuqne, sed non libeiat
a morte, peccato 3c. S)a§ ift ein ftücE bc§ nra^it», quod ©evid^t t)clt, boa
5 6ofe ftraffet, oecidat peccatum.
2. rettev. S)a§ anbcr teil, bnS gclibbcn f]nt. Breviter offitium rcgis iinb
ba§ foftlid;ft ouff ©rbcn, Kcilicot SKegcnt, ©clb, gut nichts ad ilhul rcgiinen.
Si non est, nihil manet. Si vero ecoiitra, \)a§ 6ofe ftvaff, bttv gut fobbcv.
Sou ift ofHtiuni magnum a supremo jc. Verus ergo Dens et liomo et 1 ftuiJ
10 fcinC'3 ampt§, ut iudicet. 2. i. e. sicut tu iustificas, sie ipse ac. quomodo iuvat
[laiipores, et a peccatis liberati et morte, potestate Diab[oli et contrarium
aequirant, dat, ut ab omuib[us malis eripiantur corporaliter et spiritualiter.
Istam iustitiam uemo potest dare iu terris. Nemo potest sie iuvare, etiam
piissimus Rex, alii iufiati donis persequuntur. S)a§ ift 1. versus: 'Da reg!.'
15 Est ergo Rex et natus ex stirpe regia, et tarnen verus Dens et liabet in bcv
tjanb Dei iuditium tobfdjlagen peccatum, morlem, Diab[olum, jngcbcu nUc
feligfcit, leben, iustitiam. Sßiv finb mit, sicut dixi, in hoc psa][mo, si tanlum
grati, gratias ageremus, laudaremus. Papistae, Tnrcae contra. Nos pars,
quae pertinet in hoc regnum, consecuti hoc iuditium et iustitiam, filiuni, (]ui
20 dcdit nobis signa, quia per bapLtisnium redempti ab omnib[us peccatis,
potestate Diab[oli, ^eEe. Deus per filium destruxit iuferos, tob evtüUrget et
douavit vitam, ut simus saucti, ut invocomus patroni, et ipse rcsjtondoat,
filii. Den pfotm fjot ev tiinbcr ficf; gclnffen 3uv letjc unb fvolid) bvouff ge=
ftorten, imo ciugcfdjlQffcu.
1 üher fecit steht Daniil
4. 0. Snnimv 1540.
^wcitc ''^^rcbiflt üDer ^^^fnlm 72, fjcfjnltcn nm Xa^c {Sp\p\}\mu\,
nnrfjmittngc*.
li) 2i DIE E]Hi)haniae vcsperi.
And|ivinnis lieri, Inic f)eilig JJVOpI)Ct in hoc psalLmo caiiit et prophctavit
de vero Rege omnium rcgum et (puid dcbeat esse verus liomo et Dens in
una ])ersona, (pii fol cnipfa()eu a patre gotlidjcu ftucH, geicrfjtigfeit unb gevidjt,
qui eadem opera exerceat jc. Ideo ex operib[us ficfrfjltcffeu, quod verus Deus
3n et tarnen in iumiana natura 3C. del)|et ei gctcn gotlicf) gevid)t, gcltinlt, u( in
Dei sede sedeat JC.
lam sequitur, ipii sint, (pios debeat iudicare k. '2)a§ er bem H 0 1 cE.' M- 72, 2
äßir !onnen§ nicf}t fo gut ©eutfcf) niadjen, aU in Eb[raico ftet)et. Necesse
est, ut sciunuis prius, quomodo ludnci de Messia suo sentiant, ut videamus,
16 $rcbiglcn be§ ^ai)Xii 1540.
R](jiiomodo is psal[mus et tota script|ura fic^ mit irtcn rctmc. Ipsi expectant
Cliritstiim iam 1500. Proplietas sciuiit scribere de eo. D[ieuiit oiini sie
veiitiiriiin, fjUGd tetMid)cr tjeiT imb !ontg, unb ju ^icrufaUcm Hievbe fein ftiicl
fein iinb fol unter fid) ^abcu omues reges jc. Item quod fol [)aBeu leifalid;
fvieb unb ©eredjtigfeit, quasi Kex, qui teneret totnm orhera in pace et institia, s
qui habet d)X, getuolt, gelb, gut satis, unb tuer ein from, tjeilig boW cum
Messia. Ergo fol ein i?onig fein ut Salomou, nou aeteriuis uec Dens, cuiiis
rcgiium cxbd auft jeine .ftinber, unb Jol bleiben in attem u6erfiu§ jeitlidjev
guter, deindc daut ei, bQ§ er nief;t fol fdjreiten ultra caput 1. Gene. Lyra
roccnset.i 5Iim bir§ in jljn nidjt, quod Messias alia re toerbe brandjen, lo
(|uam G dieblus creatae sunt Gene. 1. lüirb m(^t bruber jc^reiten, toirb§ nidjt
l)Df)cr unb bcffer machen quam Moses, sed tuirb 5D^ofen l)aUm unb gebieten,
ut totus mundus servet, cireumcidatur. ©eben alfo *)JiO)i beu tiorfprung, ut
otiani Messias fol fciu bud) t)altcn. tSicut ergo Salomon, sie ipse, tarnen
gloriosior per totum orbem. Tum tnirb quisque felb§ front fein, legem 'galten n
et per suam iustitiam iustiticabitui', nou opus habebit Christo, qui pro se
moriatur. Imo rideut nos, qui tradimus, quod Messias morietur. Turca est
roter Sui^e^ ^elt nii^t öiel anberS quam ludei. 5Jlofe§ rec^t |at man nic^t
gcf)Qlten, postea David, Christus. Iam Mahomet, sub quo lüil Turca nn§
aüc f)Qben, i)at G^riftum lang Ijinlncg geiuorffen. S?apft ift ein locnig tlnger, 20
uon abieoit scripturam ut Turca, sed ift nic^t loeit a Turcis et ludeis, quia
depravavit, imo prorsus abolevit vcrani intelligeutiam script[urac et suos
Cauones. Nos vero haue tidem habemus credentes, quod Christus fuerit
ab iuitio couculcator Capitis serpentLs per patriarch[as, prophetas, quod
verus Dens et horao et vcniens iu carncm nou incepit uovuni regmun terre- 25
uum, sed prius approbavit et confirmavit et aetcruum reguum inchoavit,
Ubi animae liberantur aeteruum a peccato, raorte. Haec fides Christiana
et de hoc Messia scribunt prophetae. ludei velum ob oculos habentes furcu
ott fd)rifft de institia, pace ad temporalem. Dicimus esse ein fein üeinot
Joeltlid^ regiment, praesertim si magistratus front, sed ber nteiftc teil ift frfjelf, 30
qui abutuntur creaturis Dei ut meretrices auro. Xunc videamus, cmu
quib[us fid) psalnuis reime. 1. aud[ivinms Davidem sie scribere hnnc psal[-
muui de Davidis filio, cui dare debeat Dcus fein geridjt et iustitiam, ut filie
in sede sua et habeat in mauu aUe§, quod ipse habet, S)q§ fein gcrid)t sit
tuum. ]psi ludaci, ut in terris regat ut alii reges. £)a§ ift nid}t n|nfer?' 3:>
t)Lcrr ©lottS eigen @erid;t unb @cred}tig[feit, »neld^eS etlna» [)of)cr ift.
il!i.T.',3 'Ut iudicet populum cum iuditio.' Ibi vides, tooS fein tnercf unb
QUipt fol fein, bn§ er fureu. (y-3 fol ein öotc! fein, haS^ arm, clenb ift, bie
burffen Ijnlffc unb redete, unb ba» ift n|nfer» f)|ern ©jottä regiinent, quia
dicitur: (pii vivificat uiortuos, deducit ad inferos K, ludei dicunt tale ossc 40
') Vfil Nuchirüije. =) So auch Tisch: (Förstcmann) 3, 189.
9h. 4 [6. SanUQt]. 17
R] regmiin, iu quo uuUi clenbe, arme leute, sed fitüe unb genüge unb eitel pax,
iustitia iu terris. Ergo non elenb. Ergo nou reimet textus cum glosa. Sed
iios praedicamus, quod filiiis David sit constitutus a Deo Rex, juerretten
bic clenben, betrübten, benen e§ mangelt an gcrc(|tig[leit, ^ulffe, leben, feligleit,
5 unb finb öcrbanipt. Inspice Euaugelium et opera eius. Cecis dat visum
Math: 11. obsessos et tantum iuvat elenben, Matheum, Magda[leuani pecca-i'iatni. 11,5
tricem convertit unb laut dicit: 'Nou veui vocare iustos, sed peccatores'. iwiattii. 9, 13
Infirmi habent opus medico, uon saui. Si Messias ludeorum fol fi|en unter '"'""Hä. 12
gefunben, reichen, geredeten, luvertendus est is versus. Ideo glossa ipsoriuu
lu Hou cum isto textu. Si non Mess[ias talis, ad quem obsessi, in peccatis,
potestate Diaboli constituti ju im lauffen. Non vult esse Salvator eoium,
qui uon indigent. Hoc vides iu toto Euangelio. ßlenb, armut nou soluni
corporaliter, bad einer nid^t effen, trtncten, gelb t)at. Sed ba§ armut, bo
Seifer, ßonig, pü ut David über Hagen, ha fie mit irem gelb, filber, ^arnifd)
15 nic^t Riffen lonnen, quando ftredenbein tompt, ista nihil iuvant, tum libeuter
daret principatum, ut prorogarc posset vitam aut certe Diab[olum superare,
ne posset eum daranare. Hiue fuudarunt Reges coenobia. Si igitur talis
Rex Messias ut ludei, quid me iuvaret, si in morte, peccato tentarer? Nolu-
nius hune Messiam, sed ülum, qui talis Rex, qui est miserorum, infirmorum,
20 gemeutiuui cordiuni, qui mit bem S^euffel finb uberrtJetbiget, in peccatum
ceciderunt et nesciunt, quomodo liberentiu-. Sic describitur hie noster Messias.
Talem Christum habemus uos, quem et papa uobis abstulit. Piuxit eum in
Iride iudicem, ut iuvocaremus B[eatam \irginem et sanctos, qui me I)elffen
berbitten iram irati iudicis, ut fütibe auff mein l^eilig leben ftcrben. Monachi
25 in ber legten not : Ibi habes omnes niissas, opera, quac feci, dono tibi, ha^
fie bir au^utffc fomen jc. S)a§ ^eifft nid^t (S^riftum ein fonig ber elenben,
sed ein Sijranncn au§ im machen, fein fron unb el)r genowen unb laufidjte
!appen l^o^er gea(f;t quam sanguinem. Sic ge^etä, Usenn man sciipt[uram
s[aerani unter bie band et Cauo[ues, ut perdanuis Messiam, ©erec^t machen
30 i. e. öon funben ^elffen, ut habeanms bonam couscientiam erga Deum. @[enb.
Qui? non habemus aliud verburn. In Magnificat: 'Respesit fein clcnb magb', s-'"'- 1. ••s
quando honio l)axt geplagt et nemo potest ^elffcn, filmet einer fein jamcr et
elcnb brau. Tales ge!^orn unter in, ^ülfflofe leute jc. in-aesertim in l)of)cn
fa(f)en, quae betreffen ba§ ehjig, non äeitlidj fterben. S)a§ fol bein gotlic^
35 geri(^t unb gere^tig!ett fein, ut des aeternam iustitiam, ut lii)cri a lege, si
ab illa, a morte. 2^ie propbtten ba^enS beffer gemad;t quam ^nben. Prophetis
ift§ imer jutljun umb gerieft unb gereif}tig!eit.
'Montes.' 2)a§ ift ßbreifd) gerebt. Serge unb .^lugel lieifft t)ie bic
l)eilige 6^riftli(f)e ftiri^e. Terra sancta luirb gelobet, (luod lial)et montcs.
40 liinc Christus Math. 5. Nou i>onunt sub, sed montem i. e. praedicatio dea)iait^.r,,H(.
29 über &n((^t steht retten
Sut^crä WnU. XLIX
1^ iprebigtcn be? ^aijxei 1540.
H] isto Rege, de iustitia ttirb nidjt in ein iüincEel fried^en, sed toirb ofientlicf)
frei) pei- totum orbeni ge'^cn. Sic MOS suiuus coucordes, iibi scitur de ista
5ci. 52, 7 nostra Ecclesia. Is^aiae 52. 'SBie gar teloer finb pedes Euang[elisautis in
5cf. 40, 9 moutib[as.' Et Esai. 40. praedicatores in niontes, iit getieft fd^rete, ut aiidiii
possit. Ubi ergo praedicatur Euangeliiini, fte'[)et§ auff eint berge i. e. Sic s
regnabit rex iste, ba§ jein firdjc f)in unb t)er dispersa per orbem apparebit,
ac videres midtos montes, boranff luirb er fte[)en unb tretten auff, man h)irb
gebenden, al§ fei) lux auffni t)oI)cn berge angeftecft. Bap[tismiis. Sic Abso|lutio,
Eiiang|elium ein offentlid^, baä jeberman tool ^oren !an, Inirb 'ijoä) gnng
gcftectt, ut videre et audire po.«sis. Ubi Ecclesia vel S^auffftcin, ibi berge, lo
Item Babyl[oneni vocat montem, qiiae tarnen in plauicie, quia I)OC§ ger[)umet,
man I)oret tücit bon ir, et filmet fie loeit. Ibi erit mons i. e. Ecclesia, ubi
audietis frieb et iustitiam. Sie nostrnni Euangjelium dicit: Si vis iustificari
ben elenb, qui terretur morte, quae sub luorte, .si \'is pacem, vitam habere.
3a. Ibi habes Hegern, qui praedicat paceni et iustitiam, quia praedicatur: is
Si credis iu Christum filiuni Dei, re[niittuntur p[eccata et iustus es coram
Deo per sang[uinem eins. Postea habes pacem cum Deo et audes eum
vocare patrem per Christum 'Pater in coelis' et ipse respondet 'fiiius\ Si
hoc habes, ut tanft l^inauff gaüen, et econtra habes pacem. Haue facit
Christus isto et in omnib[us montib[us. Si pax facta i. e. ira Dei ablata 20
et pacem cum Deo habcmus, farcn tnir JU, ut gloriemur, tt)Cn§ un§ ubel
gc^et. Prius cum couscientia öer^agt, tnenn ein blat raufest, putabamus
Deum chiva retro nos stare. Sed nunc cum iustus per tidem iu Salvat[orem
et habes pacem, fd^Iegt üiplin. ^a ti^ofe Dei irae et iuditio, Satau, nihil
euro et fis talis, (piod nou times nuuidi et Satanae furorem (iactes pacem 25
erga Deum), sed si homines irascuntur, laetus es. Quis facit ben mut? unm
Salomon in Hierusal[em? ISIessias, qui suo sang[uine nos reconciliavit et
t)inge'^abcn p[eccatuni, mortem. S)a toerben Iime, leiben et intrepidi, quia
sciuiit nihU sibi uocere, si etiam occidautur, comburantur. Ilanc pacem et
iustitiam hjirb man I)Oren in montib[us et colHb[us i. e. Ecclesiis per totum so
orbem, (juae longe alia <|uain ea, quam sonuiiant ludaei. Si nemo indigct
iustitia et iuditio, fo hjere fein 3lmtit on§.
IM. 72, 4 '@r toirb.' S)a§ ift eben baffelb, (piod iam dixit. ©it)et tmcr ba!^in,
quod sit Rex ber clenben unb armen ut in Euang[elio. Nou pro sanctis,
sed peccatorib[u.s mortuus. S)au lDiberI)oIet er imerbor unb treibet§ I)art, gu 35
öerbrie§ induratis ludeis, qui aUiun Messiam et regnum somniant, sed cum
5Pi. 72, 5 istis agit, (|ui ubcrltielbiget a Diabolo. 'Waxi iDirb bid^ furchten.' 'l'efter'
ift nid)t gnng berbeutfc^t. S)a§ bcutfd) gibt ben fl)n ber mort nid)t flar unb
beutlic^. 3n ineUtirfjcn regiment bcifitS ge)imlt unb unredjt tf)un ben leuten.
Osechim*, nemen inen bü'i ire, ftoffen» au-5 ben '^cufern. Sed eis mu§ ber 4u
') Plural roll p-iT Px. 72, 4.
9Jr. 4 [6. SQnuor]. 19
R] tefterer no($ ha gu fomcn ad priora. £)a§ ift bev 6:^rtftliif) glauB, quando
iusti pacem habent, tro^tg unb !une, Ccrle ibi adest Sieuffel cum mundo,
DJotten, uihil facit quam gelnalt unb unrecht an inen, tl;umet, unb tütl e'^r
baöon fjaBen, non simplex. Christus: arbitratur se obsequium. Non solum 3ot). 111,2
5 unrc(^t unb gehsalt tf)un, sed bie eijx et ornatum baüon tragen, quod bene
et pie feecrit, obsequiumi praestiteiit. Qui in mundo hoc patitur, bei" bel)elt
boc^ ben glauben. Hie qui geinalt unb unrecht ti)ut, ber füret bcn glauben
baju, illic betjnlt ic^ ben glauben. Ergo qui perscquuntur uos, habfbunt
tituhim, quod ipsi pii 3C. et non faeiuut nobis iniuriam, sed biüic^, red)t.
10 Non dignus Christus, ut in terra moriatur, sed iu cruce peudeat, acetuni.
Cum illis ergo agit, qui non solum suo populo faciunt unre(f)t, gelualt, sed
qui etiam coronara in coelis per hoc iactaut se accepturos. Papa non vult
audire, quod getoalt unb unreif;t t^U, quando nos persequitur, damnat et
comburit. Sed si omnes funbe tobfc^lagen, diceret Deo gratias in aeternum.
16 Hoc opus Deo gratissimum, quod bie buben ausgerottet ftnb. Sic lefterer,
qui non solum getüült unb UUred^t, sed Deum etiam blaspliemant, quod ij)si
bene faciunt unb Wagen, quod ju barm^cr|ig finb über un§. 3)a§ ift ein
bupel rot unb ^loifeltig leiben, ba§ mir geftialt unb unrecht gcfc^id^t unb
jnu§ baju fcf;abeu unb fpot l)aben unb ben (äffen xiä)t fjaben, qui vim facit.
20 Quomodo hoc tetmet fid^ cum Messia ludaeorum? Si omnes iusti k. quo-
modo exercebit hoc opus? Ibi nulli lefterer, quia omnes ELeges in pace.
Sed Christiani talis populus in terris, haB fie ben Osek muffeu leiben, qui
facit getoalt et vult rec^t get^an f)aben et quod sie serviat Deo i. e. berjaget
bie !e|er. Talis est papa. Sic iustificare voluut Ducem Georgiiim, er fet)
2i ein trefjlid;er, f romer furft getoefen.^ 6r tjat gern Elcctorem entfe^en unb
au§ bem lanbe getrieben et postea laudem habere, quod rec§t get!^an.^ Tales
Tyrannos mu§ man tjaben. ^ä) meine, er ijahc bcn lefterer ju fdjeitcrt, quia
non solum pie, sed aly ein GfjriftUc^er, frotner furft, et (jnilj[us im'uriam
faciebat, muften unrcdjt fein. Talem Osek muffen S^rtften tjaben. Hoc
30 finbet man apud nullos quam illos, qui doct[rinam piam habent. Si omnes
from et 3C. Ideo scriptura reimet fid^ cum nostra fide, qui Euaug[elinm
suscipiunt, fatentur, hi liabent mundura et iuditium contra se, tan man fie
ntcf)t tobten, maledicuntur. Si non, quando eos persequuntur, finb§ Ioblid)e,
frome furften, quia fdjenben, leftern, berfolgen Lutheranos. Sed nos com-
35 mittinius Christo, (pii habet oftitium a patre datum, ber fol fic tobfdjiagcn
unb bie elenben retten et dare vitam, et qui persequuntur et volunt t)eilig
fein, bie reifft er Ineg, ut talib|us, ber occidct.
'Donec Sol.' S;a§ Itirb ja aud; nictjt Messias ludaeorum fein. Talis>;i(.7vi,5
Dominus, ber ni(^t ein jeitlang ut ludaei regiere. Sed er luirb felber filjen k.
3S vide infra r (vi/l. unten S. 24, 25).
') Vffl. ilie Predigt vom IS. Juli 103'.). ■) Bcziclit sich auf (leorys Teslnment.
2*
ä{) ^Ptebigten bei 3a^rei 1540.
R] Ideo t!^ut§ ber 3uben ßf^riftuä nic^t, quia dicuat: 6t fol nid^t toeiter fomen
quam Moses et leiblicher fonig. 5Jlofe§ l)at niemonb geljolffen a jieccato,
morte iiec si. Is jol ein einige pcrfon fein unb etoig, nou habebit sucessores.
-tM-72, r, '5)tnn Uiirb bid; furchten/ S)a ift im giel geftidft, bo» er fol fi^en, et
regiuibit, biS ©on unb 5Jionb anffljoren i. e. usque ad finem mundi, et alius 5
Dou an feljn Stab tome. ^.'uuc per me pracdicat, per vos audit, sepultus,
sed resurrexit a niort[uis, donec videtur cursus Solls et Lunae, ue cog[itemus.
Ideo ludaei et Turcae feilen, qui dicuut auff^ort Mafien. Papa etiam ainisit
hiiuc Messiam. Sed nos qiiaindiu vidcmus Soleiu et Luiiam. Nuni cessahit
'■*"ipf iioA''''^g""'" gi„j^9 i Coriiit. 15. psal. HO. legt ba§ fein au§. Paulus: 9Jlu§ regieren, 1»
donec ouines inimici, tum tradet patri, et Deus erit omnia in omnib[us i. e.
hoc regnum Christi, quod hie deseribit, fol Rex fein in fide, qui nou videtur
i. e. für ber ©onnen unb *]Jconb i. e. hie iu terris sub Sole, uou supra, et
tanien nun corporate, sed iu fide per bap[tismum, Euaug[elium unb finb
.sub lauff Solis et Lunae. Iu vita futura uou amplius criunis iu fide. Ideo is
roguum eius fidei, et ubi fides cessabit et Sol et Luna bcrcnbert et uiillu
nox, sed aeterna dies. Ideo ex reguo fidei fiet regnuui bcr ^eriiic^en, !laren
anfrf}aUien ©otteS fel&cr, tum nou verbum, bap[tismus, uou Magistratus,
parentes, ©c^ulmeifter, Ünb, 3)lagb, sed ouuies similes et omues Deum uuum,
et ueniiuc indigebimus quam Deo, ut angeli, ante reveiationem huius regui 20
ge^et bi§ üteic^. Tndieat sinud, baS Sol et Luua muffen öerenbert luerben.
Sed prius fol 6t)riftu§ regieren, ante fuit. Falsum est ergo, quod Mahomet
et ludaei souuiiaut, <juod, cum veuerit, non ^ol)iX quam Moses, sed luanebit
eius sedes, uuica persona, fol regieren in fide, im öerbunöeln , öerliorgcn
rcgimcnt. Post toirb er ba§ regiment patri uberanttnortcn et nos borfteüen -'s
fnr ®otte» angefleht, ut ipsum videamus. Hoc non iam vidcmus, sed iiabe-
nius per fidem, quanquam idem regnum Christi et Dei. Ideo discretum,
(piod hdc ücrt'orgen, ilhid offenbar. Idem corpus et anima, sed "^ubfdjer.
a.flüv. 5,7 ^^t finb tüir im glauben, illic im fdjüloen. Ideo Messias uou habebit erben,
sed mauebit iu sede, ut semper habeat frome ß^riften. Iterum dat ei divi- 30
aci. 29, isinmi honorem, furcl)ten, quia timere significat colere Isaiae 29. i. e. eT)ren,
luoÜen mic^ auruffen, sed non secundum meum verbum, sed nact) irem eigen
biuirfcl unb traUien. '^^urdjtcn i. e. bienen (Sot i. e. 5)lan lüirb bir ©otte§=
bienft tl)Un, fo lang Son unb ^Jionb. Ergo mauebuut et erunt semper, ctiani
sub |)apatu et Turea, qui Christum agnoscunt Deum et adoraut, et uemo 35
fol§ )üei)ren, donec Sol et Luna et an ben ;3"ttgftcnt09- Si esset ut Moses,
quomodo? Sed mu§ verus homo et regnum sub Sole et Luua ijobm et
tamen non eor])orale regnum, sed spirituale in fide, ba§ nic^t in Haren
fcl)atnen, sed frf)h.)cbet in Dei verbo et fide. Sic reguat Christus. S)a» lan
niemanb jugeeignet loerben quam soIi Christo. «o
^t. 5 [11. 3otiuat]. 21
5. 11. SomiQt 1540.
S)nttc ^l^icbigt über 'ij.^frtlm 72, flcl)(ilteu nm l. Simittnß uorf) (^•^i^^J)'""«-
R] DOMINICA I. POST EPIPHANIAE. 11. lanuaiii.
Hie psal[miis describit bell tcd^tcil ChrLstuin vel Messiam, quod is verus
Dens et honio unb fol ft^cn in @otte§ftiieß, be§feI6en &(x\d)t f)n6cn, <|uao
Deu8 ipse, et offitiiiin fol boS fein, büS er alfo rid)tc, i)clffc ben armen unb
5 elenben noc^ ®otte§ @ert{i)te unb jufi^meiffe unb jujrfjmettere bie feinb et
adver.sa[rio.s illonim miserir(ir(l[iiim. Quod est eigeutUd) iuditiiini Dei, \)a§
er im furgcnommen tjat juerretten unb juerlofen, (lui sunt .sub istis trib|us
iuimicis, morte, peccato et (Sefe^. Sieiit aud[ivimus ' in epistola Esa: 9.3ci.s»,6
\nwv natus fol toegnemcn ?> bo.stes: bic loft, ruten unb ftecfen. Eadem liic
10 dicuntur. S)aa tft ba§ Ool(J, quem debet reifere, ha§ arm, eleilb ÖoW, qui
sub lege, peccato et morte tooHen jlriingen unb brunter behalten, ut semper
accidit, ((uod tales fnernnt in rcgno eins. Papa nihil quacrit quam ut le6cu,
loie fic iDoöen, ut maneamus im funblii^eu ftanb, in quo ip.si, et Deum Icfteru.
3)atoibcr ift ba§ regiment gcorbnet k. ut mm solum DiabLolura jufdjmeiffe,
15 .sed omne.s ma.^[imo.s Poctores, papam, MahoLmet, item U)c(tltd}C regeuten,
durften, lontge, :^errn, bie c§ alles ijaUn Inotten ut ber Xeuffel. Sag finb
2 ftnd : por.sona, (piae richtet pupuluni, quem guberuat, et hostes, quos destruit.
Item quamdiu fein rognuin fol Ine^ren, donec Sol et Luna. S)a§ fol uid^t
berftaubeu lüerben de Me.ssia ludaemum, qui fiugunt talera, quali.s Salomo,
20 (pii niciritur et lefft erBeu "^inbcr fid) in .suo reguo. Sed i.s fol gcc()rct, ge=
furchtet iuerben unb fo fi|en, ha§ man im »otrb @otte§ e^^re t^un. Erit talis,
qui manebit et invocabitur K. lüie er beu gotUc^eu ftuell innen '^at, fo lijirb
man i^n auc^ erfennen unb el)ren, ut nou sit fictus Me.ssias, ut ludaei
somniant, (pii moriatur. Qui enm invocant, moriuntur quidem, öon !inb§
25 finb, jiost nos pueri invocabunt, po.st aiii et alii pueri. 3)as ^eifft bon ftub§.
Sed ijjise fol fic^ ni(f)t tnedjfeln unb anbern, .sed quamdiu Sol et Luna jc.
Sa fol ein iunger 2:f}eologu§ jutomen, ber gern gelert irere unb !unb
lt)afd)Cn i. e. ISlessiae reguum, in quem crcdimus. S>a§ ^cifft ein legnum,
ia^ ift be§ glaubenS. S)a§ ift unterfc^eib bom fc^aiuregimcut, non lefft fidj
30 tappen neqne sensib[as ncque ratioue, .sed alle§ über rationem ic. Mundus,
papa vult nos sub legem bringen k. @§ mu§ gegleubt fein, ut quando
baptisor, debeo eredere, quod Christus sit, qui me lavet a peccatis. Quis
haec videt? video ministrum baptisantem et proferentem verba, sed ipsuni
non ,'c. S)a§ l^eifft bo§ reid) bc§ glaubenS, qui sub Christo suut, hoo credunt.
13 über Deum steht cum ipsis 28 nach waji^en steht t)ie jein fünft iclBcijcn et boä
re$t auSftrcic^en ap
') Vgl die Predigt voni 31. Dezemher 1539,
22 5Ptebigten bei 3al)re§ 1540.
B]Umb be>3 glnit'6cn§ vei($§ toitlen factus homo. 2)enrt ba Unr in funbcn 9C=
fallen troven, impossibile, ut divinitatem inspiceremus on ^nUe, ut quando
2.Woic33,2o Adam lapsiis, ubi audivit Dciim, Uerttoc^ er ftc^. Hinc locus: 'Noii vidobit
nie homo' ?c. Tdeo '^at ©ot ficf) miiffen Derfleiben, öcr^üüen un§ ju gut,
ba§ man '^in julotnmen funb, quando Sol ^ei§ fc^einet, grata est umbra, 5
1. zoi. i, 1 umb bc§ ©lauBenS reicf}§ factus homo ut 1. Tohan. 1. getappet, tft greifflic^,
fidltbarlic^ gemacht. Ubi nos in sepulchro öerluefet unb öerfaulet, in illo
die vult uos focere, ut Daum sine omni nube inspicere possimus. S)a§ '^eifjt
ba^ \ä)a'm regnum, iion glau6cn§. Adam ante lapsum non territus ad
I. mofc 2, 16 vocem Dci, cum diccret: de omni ligno comedes. Ita Eva non timebat lo
serpentem, ftdEielt mit iv. S)a§ meinet © 5ßaul. S)a§ teid^ fidei mu§ bleiben
i.fiov. 15,25 "^ie iu terris, donec omues iuiniicos 3C. tum patri. Aug[ustinus de Trinit[ate
pulchre ista verba exponit^ i.e. ex regno fidei toivb er un§ bringen in ba^
fc^aiürcgimcnt. Ideo dicit: Christi regmim miiä ttief)ren sub Sole et Luna
i. e. est auff erben, et fameu non terrestre. Video hominem adniiuistrare i5
bap[tismura, Sacrameutum, uou Christum. S)aä mu§ bleiben, donec Sol et
Luna tre^ret. ®a§ lan öon niemanb üerftanben toerben quam de Christo
nostro, uou de ludaeorum Messia. Po.st be'^ne e§ toeiter, Sol et Luna, qnod
aliud regnum a Mosi, ut sit differentia Legis et Gratiae. ludaei Tjoben rcguuni
Mosi gebunben an ftet, perfon ju §ieriifalem unb regierten att ir festa nad^ 20
bcm TOonb me^r, benn nad^ ber Sonne ut adhuc. 3ire fefte incipiunt fere
im ncUien unb bollen 53^Dnben. Sßir Sljriften reiffen burdf) beibe§. Isti, qui
fein 5)ionbcn achten, vcl qui ad^ten, sunt eins populus. ©0 ttjeit bte ©on
fc^etnet über ^uben, .'pciben, ibi regnum eins, ut jol nicfit angebunben toeber
gen .'picrufalem, Ütom, scd ubi est ßrben. ludaei fe^en Messiam allein auff§ 25
fd)Io§ ju .sjicrufatem.
'Descendet sieut pluvia.' S)a§ i[t ein I)o{)er prebtgt, quam a ludaeis
intelligi possit. Aud[ivimus, qui sit pop[ulus eius et quamdiu gubernabit,
et ubi locus, (pialis persona sit. lam bie ttieife, bte er füren Inirb in feiner
©cmein. '&Uiä) loie ber regen' jc. Sie ^uben, Wo fie foEen etmaä gut» 30
leben pro se, berberben fie c§ et econtra. ©djafsfell intellig[it Ebraica vox
lüie ber regen auff ba§ beftfjoren i.e. fett, ba» befr^oren toirb. Ipsi faciuut
mctapli[oram brau§, quando loifen abgcmeit)et, fo ift§ befdjoren, ']o )ä)nt ber
{jcnctcr on laugen, quando capnt ami)utat. Sed l^eifft t)ie tüie ber ©tiefer
bie ©döafe 3C. Ad hune locnm gel^ort auc^ novus Theol[ogus. Lege lud: 6.7. 35
2)0 ba^ öold gefunbigt l^atte, cxcitavit contra eos Amalek et morgenlenber.
4 un§ 3U gut] aus J'oach eingesetzt für die in der Handschrift nachgemaltai Worte
^9, e Bt) 22 über qui steht gentes 23 über qui steht iudnei 25 über §ierulalem
steht Sioii 29 über persona slelU eterna 30 über ©emein steht OoIdE 36 über et
steht 3 hoRtes
') Der Zusammenhuiui crifibt nicht, auf welche Worte sich dna besieht.
-Rx. 5 [11. 3'QitiiQr]. 23
R] bte lamcii in« lanb 10. 15. bic fre|ten rjinlocg qEc§ et plagten poituluni.
Po|uiliis fdjvel) umb vettung. Ibi Guleon Iudici.s filins. @r ntac^t ex co ein
^ricgufiiiftcn, ]wv quem voluit salvarc populuni, f)at öicl locfeii iiüt iiii, el)e
er haS ampt aunimpt. Postea con^rcgat ein tjauffcn. Ubi hoc et folt contra
5 tain niagniira populuni, Bittet ei" signum a IV'o non proptor so, sed vulgus,
qui advcncrat, mc'^r honics jufcljcn (juam jufc^lagcn. 3)te finb tiereit, ut alles
fc^eto nnb Hob machen, et pi-imi surgunt, fugiunt. Ibi collegit 32000, contra
10055 JC. Ide(j Bittet ev signum a Deo, (|ui ])romiserat ei victoriam. ^(^
lüil, inqnit, legen ein feü, ha§ abgefd^oren ift, nnb loil§ legen anff bie teune.
10 Non habuerunt horrea ut nunc. Si cras ros K. tum erit signum, (jnod per
me vis iuvare, q. d. ])op[ulus duljitat. Hoo factum, tait) fiel mane ouffä fcH,
nnb ha§ ganl^e lanb f)ernm'6 )xnn trocfen. >Sed nihil vcl parum I)alff, quia
erant tviegei', bte fltel)en Itiolten. Ideo repetivit adluic. Cras si vellus aridiuu
nnb bcr talo lige auff ber ß-rbcn. Sft in i^" tüetticn ernb getoefen, ubi ros
15 non solet cadere. S)a§ geff^ad^ auä), iiabuit 2 sigua, (juoil illos 10055 deberet
prosternere. Congregat 82000. Sed quid ad tarn magnuni exercituni? ubi
folt anjieBen nnb tarn an bte feinbe, \pxaä) ber .'p®}i9i: Sa§ au»frf)reien, qui
Blobc nnb öerjagt, jiet)e iiäm. 22000 jogcn >t)eg, et manebant 10000, illi
tantum spectatores fut[uri. 3ir ^f^ '^'"^ 3" ^''^■^' '"'l"it Dens, et possent
20 dicere, quod ipsi sua virt-ute vicissent. ^ure fte an§ tuaffer: qui mit ber
l^anb haB tuaffer anl maul f)jrii|en nnb trinken, sequantur te. Alii, qui moie
canum bihuut, non. Ibi tantum bet)ielt 300. Istis foltn fdjlagcu. Stnb
400 man geloefen gegen einen. ®er grojfe, trefflidje "^auffe loarb gcfcf)lagen,
ut videretur, quod esset signum. ^ft ein t)errlidj gcfc(;icf)t et a pi'ophetis
25 eingefurct ut Esaiae 9. ©ol ein Irieg tuerbcn ut tempore Gideonis, quo jol3ti.9,<
brel) feinbe fcf;lagcn, legem, peccatum, mortem, ut istic Gideon triplices bestes.
Cum prophetae istam liistoriam fo I)errlic^ anfct)en, etiam in psal[mos ein=
gefuret. '6r Irirb crauff.' Sicut illo tempore erafi fiel ber tato auff§ feit
Gideonis, bo fein regen Inar, sed gar ^eHe, et postero die anff§ lanb, 6Ben
30 fo fol§ bo and) jugetjen. Inspice historiam. Videbis, qualis fides iu Gideone
et illis 300. Non cogitaveruut de gladio. Sed fides gro§ gebraut in ipsorum
cordib[us, quod fides hie celebretur: 300 contra 10055. llBcr haä ift script[-
ura s[acra fo xtiä) uub maä)t md)t allein I)iftorien brau§, sed etiam toetffagnug
de Christo, ba§ bie gef(^iii;t gel)6rt anff ben rcif)tcn ©ibeon, rpii non Midianitas
35 ut Gideon fide, sed legem, [leccatuni, mortem fol fdjiageu. ®arau t)angen
Diab[olus, mundus et caro, finb laröen istorum 3 hostium, legis ic. Si non lex,
non peccatum nee mors ic. Mors non f(J}abet, si non peecatimi, nee j)e(V.atnm
mihi nocerct, nisi Iudex, lex ferret sententiam. diai, f(i)U)erb, ©algeu t^llt !ein
fc^aben, sed quando carnifex bajU loxnpt, et Carnifex ift tt)oI jnfrieben, sed
40 quando rtl^ter fert sententiam, fo mu§ fterben. Sic isti 3 hostes siinul staut
2 über filius steht in Ciuitate
24 5ptcbiglcn bei Sn'^rci 1540.
H) contra nos. Sie (laBcu Juaffcn, S^eilffcl, bev fic treibt, muncltun ot Tyraimos.
Hos Tvi'imiios in criice per sangLuiiiem uuo die gefc^Iagen, iinb fd)Ieqt fie
liod) on unterlag, quia praedicat, quod omnes, qiii cvedimt in cnm, folteii
frei) fein a lege, peccato, niortc. Sie f($Ia($t getjct noc^ t)euti9ey tag» jier
vcrhuin. Saeranienta. S)ie prebigt lefft ftdj fo nicf)t auSftrcic^en 5C. luirb au3 s
biefcr gcfdjii^t gcnomen 3C. ftuö. Sic pluvia k. fif)et in jene liistoriam. Idco
qiii Ehreae linguae studiosi estis, non sinatis vobis eripi per Rabinos, qui
beuten öon gemeinem regen et dicunt bie toifen, bie obgemeiget, nihil audiunt
de Christo. Eb[raica vox "^eifft tondere.i Siciit Balbirer haxi vel !opff. Tu
tota Scriptlira usus hiiiiis verbi burc^au§, iit videret, tüie fd^off feieret, l)abm 'o
ein coüaljen getjaBt, ut nobiscnm ßirdjlneitje. 2a§ bie hist()[riam nid^t ncmcn.
In niargine Biijliae assignavinms, sicnt Ics: 7. scriptum.- Hie vocat regen,
non talr q. d. e§ toirb ein reiff talü fein. IlHe historia sie facta, non erit
regen tatü, tuaffer, baS bie @rbe gefeudötet, quia in messe tritici. Hoc David
inspicit, ba§ getnefen fctj ein inunberlii^er tato. In vere ift ba§ oEer loftlic^fte "
bing, quaudo aurora venit et ros cadit et coelum ift lauter, et tarnen in
graminc fi^et man, Inie e§ fein grato unb frau§ bie Metter. Sic David
$i. 110, spsal. TIO. compnrat. Sa§ fif)et er an. Hoc mirum, quod cadit in vellus
et lefft ba§ anber tanb trodten, non est natura roris, quia oinnia iniplet jc.
Sed hie primo die ift tantum ba§ feil na§ Dom tatt), ba§ fclb trotfen. S)e§ 20
anbern morgen! lefft er ha§ felb trocEen Bleifcen unb trifft allein ba§ lanb.
S)o§ luunber fi^et pro^stjet an et inspicit histo|riani. ludaei contrarinm
faciunt. S)er taio feilt, ut nulla nnbes boju fompt, et nemo seit. Philosophi
non possunt assc<|ni, mit bem toh) gar ein Irunber, feCt, (|nando So] oritur,
ift er fein auffgelctft ben r'^umen. 2. miracnlum, ha^ ber tain feit fo eben 35
auffg feE unb lanb. Sic iste Rex veniet. S)a§ tnirb bie toeife fein, ba er
mit auff ßrben loirb fomen, on atter menfd^en ttiiüen, triffen, üerftanb. Sft
nidjt aEeiu auffer unfer gelualt, sed etiam toiffen, mac§t. Sicut de vcnto
Soi). 3, 8 lohan. 3. Incipit et desinit iicmine sciente, Sic fol eins regnum aud^ fein.
Sic patres de B|eata Maria \nrgine int«llex|erunt.' Sic pluvia 3C. ut in 30
Antiphona* canitur, quod Christus sit honio factus de pura virg[ine on man§
jutl^un, lüiüen, öerftanb, ratione, fit gravida on aller menfd^en ei ipsa nescit,
quomodo. 25on oBen I)er ttjirb§ na§ ut terra. Sic virgo ift homo, habet
animam et corpus, hjirb na§ i. e. frud^tfiar. 3ft nid^t Bog, sed red^t, sed
non proprie. Ut terra luirb na§ rore, ut nemo sciat, Ino e» Ijer fompt, Sic 35
ista e supernis foecundatur. Sicut pluvia. ^^t ein fein, freunblidl) gloS, nidfjt
25 -TTT r vgl. oben aS'. 19, 38.
') in. Fell = nj; *) Eine dementspreeliende Bandbemerkung loar bisher nicht
zu finden. ') Vgl. z. B. Bernhard, Homil. 2 in laudibus virg. matr. (opp. ed. Basil. 1566.
p. 19. C), Sermo siiper Salve regina (l. c. 1357 C). *) Vgl. die Sequenz 'Are praeclara
muris Stella'. Vgl. ünsre Ausg. Bd. 3, 468, 22.
9!r. 0 [8. gctivuor]. 25
if] utjel gebeutet a i)atrib[us. 3ift o^dwxn on ix eigen öerftanb, f rafft, oEcin baS
fie baju gelil^en ^at ir jungfratolic^ glieber. Scd hie declaraudo psalimis
(licit: Christi reguum tale erit: 5)tan lütrb fein t)oW fe'^en, qui ciedot et
lüunber t£)Un contra legem, peccatum, mortem, et tarnen nemo tüirbS tonnen
s fagen, unde veniat, quia e§ bienet lein maäjt, Ivafft, ratio ba^U, Sed venit
potuntia illa e coelo, quae non videtur. Et tarnen videtur, quod credant,
ge{)en I)in, ftnb fteibige perlen, fragen mcf;t§ nadj bcm Siob. TJbi DiaI)[olu.s,
prius ein erf(^rec!t, iam fte'^et feft. Nuilus ajjoteler '^at getien remedium nee
golb, filbci", inen geten nee externe ei juBrac^t ettua§, ut tales homines ficrent,
10 et tarnen tales facti per bap[tismum. Ibi Ciiristus est, quem non vides, et
tarnen ita agit et operatur in te, ut sinas leib, leBen. Sic erob fevet ut ros JC.
.^etn 6f)rift tuirb gejogcn menfc^Iic^er toeife, sed sicut natus ex Maria ntc^t
menfcfjlid^er Joeife, sed ipso nascitur jc. 2)a§ contra iustitiarios, qui dicunt
operibLus satisfaciendum pro peccatis. S)a§ tft eben, qI§ si Doctor Medi-
15 ciuae velit dare ttand, tJUrgation contra peccatum, mortem, jiotest dare pro
scrvando coi-pore, sed conscientia, mens Hetbt tierjagt unb 6Iob. Si etiam
daret Turca omnia regna, nihil iuvat, quia humana opera t)elffen nid)t contra
istos bestes, @§ mu§ ber tah) tomeu bon '^imel ^erafi. Idee non est, ut
ludaei somuiant, quod corporalis Rex glndiuni gerens. Sic tft Bebentet, fui'=
20 gemalet unb f urgebitbet : ber inbifc^ ^auff ift§ feE, Gentes bag laub, eeontra.
3lllc beibe per rorem foecundati: per verbum et bap[tisn:um, c supernis datur
in cor, ut credamus an ben ©iegntan, qui vincunt mortem, peccatum, legem
et eos, qui e§ treiben i. e. Diab[olum, uuindum et legem. S)a§ fei) ber ÖCl'S,
ben tc^ !ur|Iic^ uberlauffen ^ab, dignus, qui longiore explanatione enarretur
25 sed committo iuveuib[us Theologis. Vide Dominicam Invocavit.^
') Vgl. unten die Predigt am Sonntage Invokacit, in der Luther die Auslegung des
Psalm f'misetzt.
6. 8. ^ebxmx 1.040.
'i^^rcbiflt am Sonntag (Sftomifji.
R] Esto mihi. 8. Feb:
1. Corint: 13. i. stov. i3, i ft.
Epistola, quam semel tractare non possumus. Occasio haec est. PauJLus
scribit hoc ad Corint[hios, qui iam credebant et habebant varia pulchra dotia
.10 Spiritus sancti, tunbeu toot prebtgeu, tractare script[uram s[acram, miraeula edere.
S3e^ talib[us donis Sjm'itus .sancti fd^lug ju bie leibige Ijoffart unb macfit,
quod Ecclesia Coriut[hionmi hJOtb untevnanber unein§, tüolt alius alio beffer
fein propter dona, ita ut etiam in Coena inordinate se gererent, ncc uno
modo 2C. Alii praedicabant contra resiir[rcctionem et quidam novercam K.
26 ^rebigtcn bc§ So'^tfi 1540.
R] Sic EuaDgeliü ahutebantiir ;u iveill X'fjmn, Ull^, Quae est conimtinis plaga
in Ecclesia Christiana, quasi ideo datuiu ic. ^ä) lan prcbtgen, lounber tf)Un,
ideo alii me admirentur. 2)a§ tft vetns plaga, nou nova. Ubi Paulus hoc
crferet, scribit hanc Epistolam unb ftvafft umB bis unoibig loefcu, ut nou
(juaerat gloriam, sed quod alteri bonum et utile. S>a§ h)ere bcr reifet 6I)riftlicf) »
@IauB. Si nou, tarnen scirent, quod eorum fides fie ntc^t» lüurbc I)elftcii.
Sic et uos praedicamus, quanquani papa nos accuset, quod bona opcra
prohib[eauuis. Sed sie, quod Christus pro nobis mortuus, ut a nostris peccatis
libcreuun-, cum per opora et meiita uon lunbcn ergeben. Ideo '^at§ ®ottc§
©on für im§ muffen tljun, ut ex p[eccatis suo pretioso sang[uiiie. Et hoc w
nou bo^irt gerieft, ut in peccatis maneamus et facianius, lria§ un§ geluft et
placet, sed ut ante oumia Deum diliganius et nos inviccm. Nou fudit
sang[uinem, ut in veteri cute maueani, sed ut veniam ad Dei obedieutiani
et dilect[ioneni et prox[imi, vel fides Itiirb nicfjt tec^t fein, ©euten male,
quod sine opcrib[us ad iustitiam veniamus. 6§ nTU§ on unfer juf^un et is
opera gefd^e^en, ut iustificenüU', ut postea possimus Ijene operari, Deum
diligere et prox[imum. S)a^in tonnen tüit un§ nicfit ^clffen. Sed Dei filius
in se suscepit peccata, ut ouines in eum cred[entes aceipiant re[mi.ssionem
])[eccatorum et accip[iant Spiritum s[anctum et gratiam. Sed ad hoc non
venienuis per Cappas. Non ergo fides data, Christus mortuus, ut superbiaiii 20
et contemnani prox[innmi et d[icam: Ego doctior illo. S)ci" fan reben, bu(i)ev
fc§rei6cn. Non ideo Christus mortuus, ut ftoI| unb lioffertig luerbe in feinem
telnrcn Blut. Ideo mortuus, ut getobtet loerbe K. Ego contrarium intclligo
et lüeltlid), ut superbiant Tvrauni. Non ordinavit potestatem, ut mutlüiEen
uBeft, sed bomit bieneft, lionos etireft, malos ftrnffeft. Sic de alüs ordLinibus 25
praecipuc loquitur, de doctorib[us, qui varia doua habeut, quisque pro sua
meusura, cog[itet non ideo positum Dominum super alios, sed ut alüs serviat
OTatti). 2o,28per ea, ut Christus: 'Non veui' 3c. Dunis sermo, bie bie tcntc für bcn topff
I.Rot. 13, aftofft, ben glouBen jurutf fe|t. 'Si montes' jc. S)a§ t}eifft Inunber t[)un,
nod^ ift§ nic^t, si ( "haritatem. Item fo gut unb ^aii baf)tn gebe umb ©otteu. 30
Cei-te magnus fructus Euaugelii non dare 1. 2. 3 ft et totum. Item sie, ba^
ic^ ÖerBranb toetb, tarnen nihil, quia non ex charitate 3C. Tu prius dixisti
fide iustificari, et ubi fides, ibi sequitur charitas. Quod pop[ulus nou intelligit,
non niirum: ne.sciunt, quid bonum opus et üiipossibile. Si talia ftutf nic^t
gefe^cn ()ette, non cred[eroui, ba§ man ben glauben fo fan auffmutien contra 35
charita[teni, doua Spiritus 3C. Multi in Ecclesia, qui magna et gravia opera
fecerunt jc. Donatistae praecipites se dabant ex montib[us. Item obvios
rogabant, ut se occiderent et facerent martyres.' Quid non passi Anabap[-
tistae Monaste[rienses et Sacramentaiii et falsi Spiritus, qui habent varia
32 charitate] fide
') Vi/l. Schäfer, Luther ah KircJunhistoiiker S. 2T3f.
9lr. 6 [8. gebriiQt]. 27
B] doua Spiritus «Lancti? plura putiuntiir (juaiii uos. 9Jo(^ Wfft fiß f§ ntd^t.
In Anab[aptistis vidimus, quod iveruut laeti ad mortem, rideutes et cauentes.
Iiifirmi Christiani coo^Litant: die, quid velis, taiiien isti ])atiuntur etiam mit
fvcuben 3C. Ergo fides Vera. Paulus: no(^ nic^t, qiiia hie ncriptum : 'Si i.stot. la, i
5 unguis;/ 3Cßovan mangelt§? 9ln ber lieb. Ubi illa desit, impossibile, quod
fides vera adsit, si etiam prius affuerit. Potest fieri, quod prius vere affuerit,
sed postea per superbiaui desiuat. Inspice falsos geiftei', nemcit met)V auff
fid) quam veri Christiani. Pii habent sirap|licia exercitia, quae in spetiem
nihil. Ipsi tüagcn ha?^ teticn, tragen gralü roct 3C. S)a§ fiiib (?'^riften, dieit
lü vulgus. Paul[ns: lueiin bu bic^ auä) lierfirennen lieffcft, nihil, quia fa[ciuut
nur 3U f(j^aben ben nnbern unb iren eigen !o|)ff ju öerteibingen. Monaster[ienscs
lieben ttiel 3C. quia volebant gerf)umet fein coram tote mundo et gloriabantur
sc totum mundum subditura 3C. §eif)t ha§ lieB quaerere alterius commodum,
fructum. Ja propriam doniinationem 3c. Idee eorum lieft fuit ^a§ unb ncib.
15 Non ergo fuit fides vera, si etiam prius. Ibi malitia, 5Ieib, §a§ f ermüdet
fid^ nnter bie fd^onc forfi, quod leibet. Sic Diab[olus niax|imus martyr, sed
bamtt juc^t er, ut totum nmndum seducat. Sic 5)tün|er iaetabat magna«
tenta[tiones. Sic Mog[untinus Episcopus idem. Sed quid quaerunt? Ut
mundus ipsos pro sanctis "^alte et occulere suani invidiam, odium. Si
20 .f)[erjog @[eorg potuisset efficere, ut omnes essent idolatrae ut Episcopus
Mog[untinus et aliae Rottae jc. 2)o§ ift bie Sieb Jc. ©teden bot l^a§, neib,
!^offart, bem§ geme§. Sed leiben ift mancherlei). SIC leiben maä)t nic^t
marterer. (Juere Wteifter §an)en, qui multos occidit, qui etiam patimilur,
leiben, ungludf tragen, tentat[iones sentire mad^t biä) nit^t jum 5Jlerterer.
25 Ideo pa|iLa et Rottenses conquerentes, quod multa inen JU leib tt)un. Sed
leiben ift jlDeierlet). Aug[ustinus.i (5§ leibet mancher fein Oerbicntc ftraffe,
toie Christus Diab[olum martert, praedicat contra euni unb maäjt in 3n=
f(f}anben, est homicida et nicndax, ut ignominia eius nota toti mundo. Sed
im gefdjid^t retfit. Passio, ba§ ein felber ertid^t unb rljuniet esse leiben, ut
30 jNIonetarius et Anab[aptistae, Sacra[mentarii. £)a§ anber leiben. Non poena,
sed causa faeit martyrem. Et Christus: propter rae, non te. Gaudete, cum Diattii. 5,11
pcrscquutiones fuerint propter me, tarnen mentiuntur. 6r fol ein reblic^ urfad^
'^oben 3C. Xiiiil valet, quod queritur Monetarius se pati persetpuitionem
priucipum 3C. Sic Anab[aptistae, Rottae praesentes et futuri multa pati-
35 untur, sed inen gefd^ic^t rec^t. Omnes patitmtur ut !0{orbl)rcnner, imo Seuffel.
Ergo bah leiben mac^t lein nterterer. 3uba§ unb üeuffel leibet öiel meljr.
Sed oportet certus sis te pati propter veritatem et Christum. Si hoc; non
potes dicere, gefd^id^t bir nur redfjt. Si etiam videris quosdam, bie fid} lüUrben
üerbtennen laffen, tamen Diab[oli mai-tyres. Mauichaeus ift gemartert luorben
') Mu/ne 37,1894: Aliud est pati iniuriam, aliud pati tribulationem aut poenam
aut molestiam aut supplicium.
28 ^preMgten be§ ^a'^teS 1540.
RJet miilti eins di.scipuli et ipsi mad)tcii ciu ßal[enbei" et Ijielteii ire fefte, ut
Auglustimis: Mauichaei tunrtci'tng (jtcltciia fdjoner quam ben oftcitag.^ 3)ie
I)cibllifc§en potestates greiffeil bieiil interlicientes veros et iinpios Doctores jc.
Sed vora passio est, ubi doct[rina, fides vera, et tl^uft ex chant[ate, quae
ex fide provenit. Si es !e|er, Rott[ensis, non potes habere charitatera, sed 5
ccoiitra TiaS unb nctb contra eos, qni veram doct[rinam et fideni. Seiten
finb fic grcinmei" qnam pap[istis, sie scribnut, quaerunt opprcssionem vorae
doct[rinae. ChaLritas gaudet vcritati. Si pius vore, dilig[it tales, qni syn-
cerani doot[rinam. Sed ipsi odernnt syiiceros, et si possent, occiderent ctiani.
Ista opcra finnt a snperbiss[iniis, invidiss[irais. Si ling[\iis ang[el()rnni, 10
luiiiibevt()un, iitnfi ©ottS ItiUcn geben iinb martern unb brennen laffcn. Arrius
doctus et disertus, ba§ man moc^t fogen: Angclns locutns, dederunt et passi
nmlta, et tarnen Panl|ns conebidit: ^yft Öevioren. Ergo non novuin, quod
l)iabLoli niartylres me'^r leiben, geben (juani veri. Vide, i|t lan man inii)iis
l>octorib[ns geben biel gillben, piis anffertnr pecunia JC. ^0 lefft fic fd)ier i'-'
'^ungcrS fterben JC. 3"!" redeten ©tauben unb lieb linl nemo geben. Ideo
fetjct jn, vos Corint[hii, qni cepistis crcdere. Sed Diab|olus venit et invertit
fideni. Prins feeistis niii'acula et adiine, sed rid^tet tr ^Rotten, fecteu an JC.
2. Jfov. n,!i datis omnia, sed qniii[ns? Rottis, milii non. Sic 2. C'(^rint: 11. Si fd)iiibi'U,
offen, ncvrcn k. äBenn icf) cnif; nur Iran? aufeJje, iftS Oerberbt, mir !au man 20
nicfjt ein Uiort ,511 gut Ijalten. Si ein 9fottengLeift fd^ilt, fo ift§ rei^t, <|nia
ein f)eiliger man k. Rottac bringen fid) crein mit guten tuerden, nt Panl[ns
iiie nnnierat. Xihil moveat to, si qnis nuilta dat, bene praedieat, doctns sit,
])atiatur K- Jia fil^e brauff, ex quo fundamento et causa faciat. Paul[us:
®oi. 1,8 Si AngeLus aiiter praedicaret. Certe ang[elus praedicarCLt angelice et faceret 25
miracula. Nullus homo potest talia facere et pati, qualia Augelus. Ideo
cave: sive sit homo, aug[elus, quicqnid faciat, patiatur, nihil moveat. Sed
primum vide, an doct[rina ex fide et cha[ritate prodeat aut ex superbo, eiato
corde, An qnaerat Dei gloriam et sahitem prox[irai au ecoutra. Si a^t
brauff f)aft unb fif)cft auff Christi exempKim, invenis, quod quaerat gloriam, au
nu| et dominium ut in pap[atu. Sic in omnib[us talib[us ftidEt ein SSapft
a vertice usque i. e. qni quaerunt suum honorem, ^df) meine, ba?^ fcl) ein
man. Sic nostri non praedicarunt. Postea ut reif^ toerbe uub t)errlidf; l)alte
unb !riegt met)r quam alii 100. Post fit Dominus. Ideo dicit: ne credas
voci Ang[elonim, hominis prophetiae, sed num fiat propter Christum K. tum 35
certus et securus es. Miror, quod Pauhis tarn copiosus in loco isto ;c.
Quaestio: Quomodo potest impius facere miracula? quod combusti et occisi,
cei-te multi. Num etiam eloquentes ut Angeli 3C. certe. Num etiam fidein
hab[ent, quae possit facere miracula? Multi disputiirunt, quomodo hoc possit
facere. Impius potest praedicare, baptisare, admicistrare Sacra[mentum et 40
') Migm 42, 179.
'Rx. 6 [8. Sebtuat]. 29
R] vere. Sic ludas fecit ista siue damno accipientiuin. Ista miracula fiuut per
malos, non ut eorum impietas coufirnietur ac. ludas praedicat ut ApostolLus,
dat bap[tisnniin non ut ludas. Honorat Dens offitium, quod non privatae
pcrsotiae. Praedicator non est praedicator siuis, sed Ecclesiae. Offitium
5 non est ludae, sed Dci. S)a§ tan ©ot Irol ef)ien et miracula faccre per
6ofe 6uben, ut per eos baj)tisat, Sacra[mentum, et consolatur raoribundos ac
si angelos, cpiia füret ba§ ampt, quod Paulus. Ideo tanidiu in offitio luanet,
faeit illa opera. Achab erat inipius et idol[olatra. Elias öerfluc^t in uiib
ftrafft mit ber tetoren 3eit, quae iitj \ax, ut tantum 2 equi k. Ubi Hex
10 Assy|riae bellabat contra eum, inittit ei prophetam et ostendit ei, nbi hosteni
fol f(i)Ia9en buri^ bie InaBen k. dabat ei gloriosum ficg JC. Sed erat Rex
in Isr[ael i. e. in populo Dci, in quo moni^er f[romnte menf(^, qui vere
credLidit. ®em tltuftS JU Qut gefc^e^en, qui sub iinpio JC. quia fuixt ba^
. ampt, ba§ toat bon @ot. 3SiIcQm 'mar öoHer Seuffel, vol[uit maledicero
15 populo. Dens !eret im ttiort in ore umb, ut bic fdnfte, trefflid^fle benedict[io
propter popnluni Isra[ei. Idco fieri potest, quod talis bofelBic^t fidein liabeat,
(jnae serviat, ut mira[cula unb tjulffe t^Ue, quae Sancti fecerunt. Dens gibt
giiabe unb fegen per bonos et malos. Sed postea faren fie ju et iactant
se fecisse ut Achab. Ergo adora[bat Baal. Non, si etiam montes loco
20 raoveres K. Quod factum per te non ideo, ut idolatria confirmaretur, sed
ut in conimoduiu populi, cjuem Dens adiuvit per te. Sic Caiphae dedit
])rophetiani, (juaui nos oiunes praedicamus et credimus, quod Christus Dei
filius niortuus pro toto mundo. Sie ptebigt gel^ovt Paulo et Petro. Sed
ubi is tacet et negat. Sed quia erat pontifex i. e. toax im ?lmpt. Et soepe
" accidit in papatu, (|uod Dens honoravit offitium Episcopi, pfaivantpt, ut
fa[cerent mira[cula. Sed per hoc non excusatus es, ut d^^icas: Dens me sie
ornavit K. non te meinet, sed pop[ulum. In illo die multi dicent: 'Nonne' 2C.
(|uare? quia Paul[us dicit: si lic§ mic^ ticrBrcnnen, et non ex Charit[ate. fflotiO.T/.'s
Jdeo finb flingenbe glocEen, e§ ^ilfft fie ni(f)tö, uou audit praedicationcm, sed
30 ho[inines, quos vocat. Äur^umB e§ fol l)ciffen vera fide, quae quaerit Dei
gloriam et prox[imi salutem. @§ ^ilfft nirf)t: ^ä) 'ijob unb mu§ öiel leiben,
Sed credere in Christum et non (jueie^re nu|, ef)r, dominium, sed Ecclesiae.
lll:)i illa vitia. quae cnumerat, ha ift fciu Siefie, potest esse fides Ecclesiae,
ampt§, ut ju gut Dei pop[ul() gefcf)c^c, juDevfud^en bie su[)erbos Rotias, ut
:ii illis non prosit, sed tantum populo Dei.
30 !Prebigten bei ^ai)xei 1540.
7. 15. gettuat 1540.
SBicttc ^rcbigt über ^^fnlm 72, gcljaltcn nm Sonntag ^H^otrtöit.
R] DOMINIA INVOCAVIT.
lucepiuius psal[iuiim de reguo Christi propter illain rationein, (jiioil
quilibet Christiauus biHic^ toiffen foll, tüaa 6^ri[tu§ für ein ßoiiig fei), in
quem ciedimus, ut pos.sit discernere eins reguum ab aliis, nempe quod uou
sit jeitlit^ tonigrcid) vel leiblich f)cnf($afft, quia bic ift Incl 311 gering ba3n, 5
ba§ (i)[ott bcr §ierr umB ber fclben iüiCen fo ein ^^errlid) oertjciffuug ifol
geben unb feinen (5on ouff föiben fenben, cum ctiam regna fueriut siuc pro-
missione ull;\. Ideo beuc discemendum inter toeltlid) ^errfdjafft unb ßf)riftlid^
ßird). Omnes uostrae praedicatioues huc dirigni\tar, nt discernamiis: ln>c
reguum. Et qui voluut Euaugeliei esse, ex Ecclesia voluut ioeltlii^ I^errf d;a ff t lo
moi^en, et DiahLolus reit bie lueltlic^en ^errn, quod ex Ecclesia volunt facere
reguum mundauura. ludaei sonniiaut Messiam fore Regem, ut Salomon fuit,
cui onmes gentes subiectae sint corporaliter. Sic Turca sperat, sie papistae.
Sic Anab[aptistae gebadeten. Et adhuc quidam Eottae luden erfiir. Tdeo
quis(|ue Clnistianus discat discernere iiaec 2 regua. Sßeltlid) Ijcrrldjafft t)at u
iren treiä unb befd^eit, in ha^ geiftUtt; regiment fol fid)§ nidjt mengen. Dens,
ut diximus, ordinavit tres Status. 1. S)a§ Gljriftlid^ SReid;. In hoc regno
est Christus Rex, quod dicitur Christiaua Ecclesia. ^n bem ge'^et§ fo 3U,
quod praedicatur de aeterna iustitia, redemptione a peccato, raorte, et quod
credentes iu Christum gubernatuii super Diabolum , unb baOon tan fein 20
i.Sot. a.ehJeltlid^ !^errfc^Qfft fagen 1. Corint. 2. In hoc regno praedicatur, canitur,
vivitur, oreditur fo, et ubi venit persequutio, fot§ leiben, ftirbt unb Hergeufft
ir blut bruber. Ibi reguat Christus per Enaug[elium et Sacramenta, prae-
dicatorcs sunt servi et Christiani biener. SoS foI man toiffen. Ibi mulla
bona opera exercentur, ©ot loben, bancEen IC. homines ftraffen et couverterc 2.-.
ad Christianam Ecclesiam, bem Seuffel h)el)ren, beten, ruffen, fdjreicn ad
Christum tag unb nac^t unb baruber leiben unb freunblid) fein. Sa» finb
Christiauorum opera. ^^^m hJcltlidjen regiment sunt Reges, principes, qui
mim. 13, 6 malos ftraffen. Rom. 13. S)ie I)aben ire opeia aud) unb I)aben gnug 3nt^un,
nioÜen fie irem 3lmpt tool furftcl)en. lila etiam bona, sed nihil ad bap[tis- 30
nuun. >;on ouim faciunt ad vitam aeternam. 3. ift ha§ ^OUSregiment, iHlter,
mutier, fncc^t unb 5Jtagb. Quando isti audiverunt verbum et credunt, laudant
Deum, utuutur Sacramentis et orant. S)er 2Ran toart be§ hJeibg, econtra
mulier be§ ^aUy. Is Status a Deo institutus, ut genus humanuni multi-
2 llaec priiicipici psalmi siinii possunt r' 20 über gubernaturi sieht i)cxx\äjtn
') Der Aii/'<in<j dicker l'rciliiil atrlU in PikicIis Jiearbcitimy in der Kinleifiniij Krl.
Aiiat/. - i<>\ Mfiff.
9Jr. 7 [15. gebruar]. 31
R] plicetui-. Ista etiam bona opera, praesertim si geljcn fjer unter bem '^o^en
regimcnt 6{)rtftt. U6er ha-i 'i\at papa etluas iouberlid}>3 angcridjt, gc!oc^t iinb
gcbratoet, haö f)of)er unb beffei feii: fol 4Liam i^ti tres ordiues, i[t felb-i ßcifer,
fjurft, (Sot et ouinia tuorben et fecit, ut tres hierarehiae uou intelligantiir.
5 Psal[raii.s: (JI)tiftu§ gefalbet boju, ut redmi[at a morte, peccato et det vitam
aeteniam. Ad hoc iitimur Euangelio, Sacranientis, neminem hoc regnum
exchidit, sive sint jung sivo alt sc. Sed im Iteltlicf^cn regimcnt est distinetio
personarum. Sed ^ie {jeifjtS alle» an einen 3£)cfum 6()riftum gteubcn. Ideo
papa, Tinea, Imiei, rpii sonuiiant Christi regnum corporale, finb unrcdjt. ©y
10 ift tcin IKottengeift, in (|uo non ein fold^er Sapft, :|^nbe ftedt, uhi räum
friegen unb ba» Oold Mafien an fid} gcjogcn, rapiunt gladium jc. Et principes
vohmt gubernare ^far£)crr. Sie ber Üeuffel, ^nbe unb 93apft ftedt in omni-
l)[iis talib[us. Tu Ecciesiastice, öerbüine bid) nid^t ain lücUIidjem regiment.
. Econtra toeltlid; regiment ift georbnet ju jeitlidjem friebe, Ecclesiasticum ad
15 vitam aeternam, Oeconomicum, ut liberi nascantur et educeutiir. Ideo is
salvatur, qui aguoscit t-iiristum esse regem in eim eioigen reidj. Ad lioc
ordinavit Sacramenta, Euang[eiium, ut vocentur. Aud[ivimus: 'da iuditium' jc.
Nim loquitur de Messia ludaico, Turoico, papistico, quia dicit: @r foI geefjret
unb gefürchtet toerben i. e. man fol im @otte§bienft t^un, donec k. Nulius
20 Kex tandiu vivit, douec Sol 3C. lefiet irgenb einer 50, 60 jar, si diu. Sed
ber fol bleiben für unb für, et semper erunt, qui im ©ottc» bienft tf)un, fo
lang er ic. 3Ba» er für ein luetfe ijobe unb inte er 'herunter fare, dicit:
'Sicut pluvia.' @§ geljet gciftUc^er Ineifc su, nic^t >üeltlid}er loeifc, nid}t Don
unten ^inauff. Sed öon oben l^erab. Is baptisatur et fit Christianus, pius,
25 non inteliigo, sed Spiritus s[anctus venit per externum verbuni et Sacra[-
menta. Non iliumiuat eorda per gladium, ftrang, sed sicut ros.
'Tempore suo florebit.' Prius dixit: 'donec SoF jc. Ergo nonsiJi. 72, ?
niorietur, non erit Rex ut ludaei, Turca, papa somniat. Hie dicit: 'donec ».5
Luna'jc. lustus tüirb bliif)en, grünen, toac^fen unb groffer frieb k. unb ba« fol
30 toe£)rcn, 'donecLuna'. S)iefenöer§ ^at man jubleloet in alten gefengen,prebigtcn,
budjcrn unb baljin gebogen, quod Cin-istus natus tempore Octavii Augusti, ubi
erat pax et ijelium eessavit. 3ft i-^uff eins fpric^löortä toeife gemad}t. Ideo fo
fern ift tolerabile. Sed psalmus non patitur, quia non habet Augustus tandiu
paLcem. ^a Romanum im])erium ift mol uu 60U jor in bcr afc^cn gelegen.
35 Si vocarem Augustum Salomonen), Moscn, ba§ toere ein glcid}ni§ vel ft)rid)=^
loort» loeife. Sed loquitur psalmus de alia iustitia (piam mundi, princi])UMi
et luristarum, quae est stercoraria, et tarnen Deus vult eam et ornat princii>es
opib[us JC. Sed psalmus loquitur de iustitia, quae servit ad vitam aeternam,
quae redimit a peccatis, quae coram Deo un§ fdjulbig machen. De his non
40 lurista, princeps novit 1. Corint. 2. purificat ab omidb[us peccatis coram Deo 1. sfot. 2, e
et redimit a pote.state Diaboli et morte aeterna et facit filios aeternae salutis,
si crcdimus in eum. Eam l)at er crlöorbetl sua morte. Ideo dicit: Cum
32 ^rebigten beS Saljte? 1540.
R] venerit Messias, [o toerbet tr§ finben, qiiod iustus florebit i. e. plm-es Sancti
enint in muiulo, et erit groffev, treffIi(^CX' fricb i. e. qui iuceperunt vivere in
aeterna vita et habebunt pacem et tandiu, donec finis niundi i. e. eessaverit
Luna, tnni, illuc veniemus ad paratum regnum per Sacra[menta , verbura.
Sic iustuni vocat noii nnindano more, sed Cliristiauiun et spiritualem, qI§ ein ^
vec^ten, leBenbigcn {(eiligen. Sic omues Christiani in script[ura saueta vocantnr.
Iustus per misericordiam Dei, cognitionem Cliristi, qui peccatum mundi tulit,
abstulit peccatum per mortem et purificat quotidie. Et i.sta iustitia affert
3i)i). !■), 27 secum gnab, frieb, qualem? non muudi, ut Christus dicit lohan: 14. 'paocm
raeam do vobis. In mundo pressuram.' Quis potest efferre istam gloriam lo
pacis, i|uae in Christo est? Secura couscientia etiam habet paceni suo
tempore, sed postea unfrieb gtoffer, quam antea unquam fuit pax. Ideo
alia est pax, scilicet in Christo. Ilia afFert 1. tale cor, ut non timeas a Deo,
quod clava post te 3C. sed !^er|Uc^ juüexftc^t tanquam ad patrem, qui proprio
Soll, u, 1 filio non pepercit, ut te a morto, peccatis. 'Xon turbetur cor vestrum.' Quis is
potest aft'erre istam personam, quod homo per Christum tam fidele et sccu-
rum cor acquirit, quod niliil in Deo videt quam meram gratiam, post cum
plcna tidutia dicit : munde, Diabole, ttiiltu nii^t gut§ tfjun, tljiie bofe§, quan-
tumvis saeviet postea fames, belhim, geluefier, si eitel ^ellepQiten regnet et
si sciret muudi saevitiam, tarnen niliil curat. Ut Agatha annorum 16, 2"
Agnes 13, ba 9{t(^ter inen brattiet mit fpiffen, fd^luerten nnb frfjnit inen bruft
n"6 unb lücirff in bcn leider, dicebant se ad Choream duci.'^ ünde ista jiax?
In Christo. Estcjue inetfabilis, quae incedit auff @otte§ gnob, I)ulb, nihil
curat, Inie ubd e§ im ge£)et, fan Diabolum et eins iram mit fiiffen trettcn.
Sen pacem ijüt einer me()r quam alias. Pauhis etiam sensit contrarium. 25
Et tarnen dicit: pax ^elt ha§ felb 3C. Si in Christo iiabemus pacem, \o
mu-j un§ a[Ie§ jufrieben lafjen. Si Turca venit, Caesar et alii, si verbum
habcnnis pro nobis et praeilicamus, crcdünus, fo '^elffen fie mir 3Um l)imcl,
unb gebe nic^t ein tüp auff fein gorn, si Christianus sum. Si ccontra vel
infirmus snm, caremus illa pace et securitate. Adlmc videmus, (juam multos .w
pios comburant impii reges. Sed pii ge'^en I)inburc^ per ignem 3C. quia cor
tft fidler unb gell)i§, quod mors ipsorum sit sacrititium Deo gratum. Et
spero inter nos fore tales. Talem fidem, doctriuam habemus per Dei gratiam,
quae fo ficElcr tft, nt nihil metuat. Sic ©erec^tigfett tilget non solum praeterita
peccata, fteloret nic^t oEein bem bofen getoiffcn et legi, quae nos accusat, sed 35
etiam illa, in quib[us nocf) ftedeu ante mortem, tam fortis iustitia unb fo
f(f)6ne blüet fie. Etiam caro pleua bofer luft, mu§ lool leiben, tamen foW)
anttopffen unb reiben pcccati fol nid^t fc^aben. Et illa iustitia, quam Christus
donat, non f fliegt niber simplicem liominem, sed DiabLoluni cum iustitia
6 über redeten bis '^eiligen sieht dicitur more Gennanico 20 über nihil sieht ps.il 4G
') Vgl. Scilufer, Luther als Kirchenhistoriker S. 233. 235.
3h. 7 [15. fjebtuat]. 33
R] ludaeorum, papae et Turcae. Sed Chi'istiana durabit, douec Lima JC. ut
supra de cuitu Dei. Et proph[eta simul indicat hie articulum resurilectionis
a inoituis. Cum veuerit futura vita, (Son, '^imel Unb Sfben lottb gar
äu|d;mel|en et Deus novam et eoeluai creabit, et fSol septies toirb fc^ütiei'
5 fein. Ideo i[t Soli, Lunae, Stellis Befc^eibeit ein enbe, ut interim serviat bonis
et maus usque ad finem inuudi. Sol, Luna, Stellae f(^reien feev übet impios,
imo tota Creatura cum coelo et terra, quod vauitati subiecta est. Sicut
inulier, quae ligt in finbnoten unb gefieren fol, ac^jet, feuffäct, Irec^^et unb
toeve gern lo§ be§ letö» geburt. Sic omnes CVeaturae fd^reien über impios
lu et libeuter ser\ii'eiit Deo et sanctis. lam Turcae, SSüpft, usurarii, I)uren=
treibet utuntur omnib[us creaturis, toaffer, felBcr. ©ic t^ut§ ungern, f(^reiet
ut ein fratö in finbSnoten. lu extremo die hjtrbS QuffI)oren servitus iste
et abusus jc. Inirb btmel unb @rben in ein l^auffen faEcn, et novum coelum
■ et terra erit. ©ic muffen baljin fterben et per ultimum igucm gcpanijcrfegct
IS nierben, et resuscitati iuveniemus novum coelum, terram, toirb benn ein
unfterblif^ regnum fein, ad tpiod paramiui per istum regem, ad quod serviuiit
Sacramenta, Euaugelium i. e. Euaugeliuui fol ge^en et Christiaui füllen fein,
qui illam iustitiam et frieb f|aben usque ad finem mundi. ©§ tobe balt)tber
Surd, papa, Persarum et Tartarorum Reges. Si hie non mauet Euangelii
20 et Christi regnum, tarnen alibi. Oportet siut iusti i. e. veri Christiani, (pii
habeant iustitiam et pacem Christi, quia is Messias fol bleiben fi|en ad
dextram patris et fol regieren, donec veniat hora, ubi exuat mundus, coelum
ben iDercfeltagsrod et induat feier Ileiber, donee uos bringe für ben üoter
fclbu, tum Dens omuia erit in omnib[us, tum non hjerben nirf)r teuffen,
25 prebigen, abfolution fprecfjen, non persequutiouem patiemur, non opus scriptura,
quia tum coram videbiuius, quod iam in verbo credimus.
'Donec SoP i. e. usque ad extremum diem, ubi cessabit Sol et Luna. ^sj. 72, :
'Ajerrf (f}en.' Ibi facit Dominum aeternum Regem, secundum humanitatem
regnat vel ut hie in terris habeat Christianam Eeclesiam usque in finem
30 mundi in bie lenge. 3" bie breite ober bom ^oi'ban jc. Euangelium, scitis,
iucepit im lonb, ubi ^orbon, fleufft unb $f)rüt nidjt toeit baöon. Uieruso-
lymis datus Spiritus sjauctus, et Apostoli illuminati et veuerunt in quatuor
partes mundi, bcr ring ge^ct ^erumb. Euangelium, iuquit Paulus, currit ad
omnes Creaturas mundi, fo lüeit bie lüclt ift, quia Christi regnum non solum
35 Hierosolymis, et tarnen eorius locus, ubi capit. £)a§ ift .Öictufalent bei) beut
Siorban vel ^ßfjrat. Sei) bem toaffcr fol« angeben unb ge()en, fo loeit bie
hJelt, non hJelttidjer loeifc, sed geiftlidjer, (|uia Paul[us inquit: Christiani
gebliiet in Romano regno, Persia et liic in mitternacf)t 3C. Sie EuaugLelium
est in perpetuo cursu per totum mundum. Hie benedicuntur. Ideo erraut
40 ludaei, qui somniant Regem sessuruni in lerusalem et ad eum venturos
omnes populos. Romani et alii et hodie Turca habuerunt (luidem magnam
partem, sed nemo totum mundum. Sed jMiaiigelium ift gnngcn per totum
SuHetä 2Ö«Ic. XLIX ;;
34 «prebtgten be§ 3a{)tcs 1540.
RlRdiiiaiimii regnmii. Postea unter bett 5Perfen, 3ini5ten, ^Jlorett. Si au cim
ort [)at Qusgelauffcn, ge^etS lueiter. Sic ex omnib[u.s i-egnis, jungen, fpracfien
füllen (>f)rifteu luerbcn, ipii bluen in @crecf)tigl[cit unb ftf)onen frieb tjobcn
u.sque ad fiueiii muudi. Hie intelligiimis artie[iilum: Credo Ecclesiiuii
Christianani. Papa dicit neminem in Ecclesia CFu-istiana, nisi sit siib •■■
Romana sede.* Hie alligat eam gen Ütom. Sed liic: fo loeit bie loelt. 2)ie
perfcn, quando venerunt Romam, bie lüol 5000, liüOO uieil üou JRom ligen.
Sed Cliristus noster Hex non sedet lerosolyniis. Incepit quidem, sed destruxit,
nee Roniae, habet suam sedem ad dex[teram patris, non regnat tantum in
Grecia, Egij>to, Yitcuborgao. sed per totuni mundnni. Ideo credentos Eccle- 10
siani Cliristianam iiitelligunt (imues C'liri.stianos per urbem terrarnm, qni
credunt, baptisati sunt, praedicant ut nos et babent re[missionem p|eccatonim
nt nos et unaninics secundnm cor. Praedicator in India praedicat psal[nnnu
hunc nt nos hie, qnia habent idem Euangelium, Spiritum, quem nos. Ideo
Christiani similes, si onberlel) jprac^, regna K. @§ geltet per omnia regua, 1;,
Ethio])um, Tarta[roruni, quia si veri Christiani, tum eredunt ut nos JC. Nos
onmes (jnidem Christiani, sed ali([ui ex Ulis congregantur per totum mundum.
H!i.;2,a '5ur im loerben.' 6r lütrb jo Ineit in ber Juelt fpacieren, ut etiam
ad eos veniat, qui in deserto, nbi fein regnum, ut in Arabia muhi feine leute
et adhuc. 'Et qui ftaub IccEcn.' Xon omues, quia pii loerben ir Hut 20
öergieffen. S)a§ reimet fid) nic^t mit loeltlic^em frieb. Ideo nihil ad lude-
orum Messiam. ßtlid^e, qui prius infeusi isti Kegi, couverteutur et iBerben
ftaut) ledfen. Ebraice i. c. fie hnmih'abuntur, ut prae humihtate libenter ftein
unb l)ul^ ledten, non Juerben troljcn, pocf^cn, «pmudo andient Euangelium,
quod praedicat, aut crede aut damnaberis in aeterna gehenna. Ego etiam 2s
eum blaspliemavi in IMonachatu .5 annis. Sicut Paulus. Coraui Damasco
fiel er niber unb ledEt ben ftauB i. e. ftedt bie nafen in bie afc^en, agnoscobat
eniiu Dominum cum timore et tremore. Adhuc multi si agnoseerent
Euangelium, dicerent: Sieger §69t91 Sljefu Gl^rifte, üergib mir, t|uod contra
te peccavi. Habebit iuimieos unb ftarde gelualtigc et tarnen urgebit quosdam, 30
ut ben ftaub lecEen i. e. niberfaüen et agnoscant se eius benefitio rederaptos.
Ego libenter habeo, qui nos persequuntur ex zelo, ibi spes, quod pulverem
aliquando possiut lingere, ut si Rcx rerdi[nandus lingerct, putat se recte
facere, get)et nic^t falfc^ ^er. Sie toerben bie beften conversi ad fidem. Si
quis praedicasset ut ego iam, ic^ ^ette I)oI| zugetragen k. Tales tuerben fro, 3i
quod Dens fit eorum gnebiger A^SS'^^^- Sed si suut tierjtueiffeUe SJuben, nt
Episcopus Moguut[iüus et Dux Georg[ius, fatentur veritateui et berfolgen§
unb Ieftern§ au§ lauter üerslueiff elter bo§^eit, ilii tales sunt, qui funbe auff
fi(^ laben omnium, quns (•(indiicunt , f)e^en louige unb taifcr baluiber. Alii,
qui habent fein zelnni, bie fan man loot leiben, finb uidjt bofe feiubc. Si agnos- m
Extr. comm. Hb. 7. iit. ft. c. 1.
9Jt. 8 [22. gcbruat]. 35
R] cerent veritatem, diciint: ^ä) Iteffe ben SSapft ein gut jor ijobm, si scissein,
lüolt nidf)t ein tnoii um feinen luiUen ücrloren i)dbm. Alü luerben boS
IjcHifi^ felücr in ber ^eüe lecEen uub bie grunbfuppen auSfauffen. S)a§ fol
and) gejd^ftjen, iuquit propheta, ot tit quotidie.
5 'Keges maris.' 3lu(^ nic^t aüe. Dixit de his in deserto. lam illos, s^j. 72, lo
tjiii non iu deserto. Isti sunt Reges, quos iam habet Turca sub se. Lo(]uitiir
de niediterraneo mari, quando fit nieutio maris sine additamento. 3)ie ßonige,
bie ju beiben feiten getüonet ^ofien. 9iomev ^attens barnac^ unb fi'affenS auff,
et Insuiae et reic§ 5liabia, @gipten, 5Jlorenlanb. Uli munera aiferent. Cni?
10 Isti Regi, quando".' Uude liabet papa sua dona. Isti Reges defeuderunt
Cliiistianam Ecclesiam et prius, qui alueruut paupeies Chiistianos, has olfo
nic^t aUein vulgus, sed etiam Reges cum suis Coronis unb gulben tetten evjn
luevben fomen et Ciu-istianis paupenb[us bienen, baS narung I)aben unb fie
fd}utjen. 'Sie iam talis rex est noster princeps. Nos aginms snb eins \d)H^
15 unb fd)il"m. Oportet aliquis sit, qui defendat. S)a§ fit i|t corani ocnlis
nostris ut prius. 'Onines Reges adorabnnt.' @itel elenbe, arme unbiM«, u
fdjreicnb leute sunt eins populus unb if blut tuerben öevgieffen fo nülbiglid),
al§ h)eren§ lelber. Illos luil er tettcn. Ideo non est Turcicus, ludaicus
Me.ssias, sed qui ben armen leuten ^ilfft usque ad finem niundi. Ubi tunc
■M Quffuret eins ^ulff. 'Gentes servient ei.' @r meinet uid^t omnes gentes
extensive vel iu longitudinem, nt Maria: 'Beatam me dicent onmes genera-aut. i,48
liones' i. e. donec regna et poteiitatores manent, erunt aliqui, qui me colent,
donec veniet dies extre[mus, quia maior pars Regum per.sequuutur et faciunt
sanguinem Christianorum telüer, et tarnen semper erunt aliqui, qui j^elffen,
•.!5 (pianciuam maior pars öetfolgen luirb 2C. Si suos . . . non ditabit, tüirb in
nic^t golb, filber geben, sed bie armen erretten. Et semper erunt prineipes.
Reges, qui tnebuntur et aient Eeelesiam et donabunt eis et his dabit vitani
aeternam Rex iste noster.
25 . . .] oflfC
8. 22. ^ebxmx 1.^40.
fünfte ^.^Jrcbigt über ''^\aUn 72, gegolten am Soimtng Oicminifccrc.
R) Reminiscere.
30 'Reges maris.' Videtis, quomodo ScriptLura saucta abgemalet Messiani, spj. 72, lo
U)a§ für ein .?)69f3t er fein fol. Sic audistis, ha§ er fol ein einige perfon
fein, Uom ftom SaOib geboren, verus homo et verus Dens. S)er fo( ein fold)
Siegiment füren, ba§ ha t)cifft u|nfer§ ^[err ®[Ott§ reid) unb fol fo Uieit
regieren, al» bie toelt ift, ut in omnib[ns angidis raundi agnoseatur. (iuan-
sr. <|uani totus iimndns cum non agnoseat, tamen ubique erunt, qui eum susci-
picnt et fatebiuitur. Et folt fein ein geiftlic^ reic^, quod non administretnr
per iura, piptcntiain cariiis, |(a]iani, sed per S[)irittnn s[anctuni, qui tjerob farc
3g $itebigten be§ 3af)tel 1540.
Kjut los. ^t i^eEer ber ^imel et sine uubib[us, je fc^oner ber tatu, et nemo
seit, nnde veniat. Sic in hoc reguo. Sol, Luua, Stellne f ollen geenbert
imb i($oncr toerben. @§ fol lüe'^rcn, donec Sol et Lima nid)t fc^einen. Xdu
iaui fo fc[)On lueet ut al) iiiitio, cum Adam et Eva blinb lüorben, I)a6en auä)
fie ein feÜ über bie äugen gefriegt. S)a» tieijft Udd) gemalt in bie Icnge, 5
breit, toeit über tob unb leben. Sq§ enbe, quare sit Res. Non ut det golb,
ftiber et ut toeltlil^ pxaijt folt füren, ut ])apa, Turca, ludaei .somniant, sed
ut peccatuni tücgnenie unb tob auffljcbe unb bafnr gebe ein einige gerci^tigfeit
unb leben, ®olb, filber, coron, bie grünipeln joßen iDir bei bem ßonig nid^t
Umrten, ift bettele!) unb Heien, sed ex [)eceato erlofen et luorte et daie vitam 10
aetfinam, t)imelreidj, haS- etuig leben ^ie angefangen per tidem et dlic in specie.
Hactenus i.sta aud[ivimus.
'Reges maiis.' 3)a§ I)oren bie 3iuben au§bermaffen gern et papa, ha^
man bem lonig fol gelb ^abringen. Sed nou seii|)tum lue, ba§ er fol gelb
geben. Sed erit arm betler. Est quidem Rex in coelo, iuferuo, ut saneti n
in eum ciedentes secuii sint a peccato et morte. Sed tarn j)auper in tenis
erit, ut ue iiabeat, ubi caput, et reginim eins fo gering, ba§ er loirb burffen,
ba§ man im jufüre. Alii tonige teilen au§ ^elm, fd^ilt unb lelienguter baju,
alias IrereuS betler. Ideo non signiticatur hie, cpiod tale regnum, ba§ er
ieberman fol gnng geben. Si hoc, fo tritrben alle julauffen unb leirf)tlic^ ju 20
!»i.45, läbeferen fein. Wed bie Steigen Inerben im geben ut psal. 4.5. 'Tvrus'. 2öie
reimet ftd) ba§'? äßeil Christi regnum gar spirituale ift et nou grunbet
brauff, ut ineltUd) rctd) mac^e, swl bringt ein fd§a| jum etuigen leben et
Diabolus im feinb Ivirb unb im jufetit, ut arm muö fein, et muffen bao blut
öergieffen, in lerder gertorffen et coutempti coram toto numdo. Ibi not, ba^ 25
TOnttii.a.i.ssff. nian opcra misericordiae populo huius rcgui er3eige Math. 25. Sitte lonige
unb gelnaltige luerben gemeiniglich gefd^olten in Script[ura s[ancta, qmid
Euangelio feinb finb, ut hodie experieutia videmus. Et tarnen dicit: ^ä)
tüil» fo mad)en, ut etlic^ divites habeam, qui invent pauperes. Si hoc nou
toere, funbe fein 6'()rift, praceipue prebiger bleiben. Si praedicator fol prebigen, 30
mu§ er effen unb trinden !^aben, si hoc, mu§ mans im geben. Sllle fein
narnng ift gäbe. Alii artifices uondicunt: hoc mihi datum. Sed Cliristianus:
(juicquid habeo, ift mir geben et donatum, quia mein ampt non dat, tregt,
sed uimpt, ])raecij)ue apud impios, bie nemen, ra|)itmt pastorib[us. Sic semper
fueruut durften, ^errn, qui dederunt et fixier alljuPtel, donec papa et sui 35
veiuTunt, bie l)aben§ gefobbcrt al§ für ein rcdit uub ben leutcn bafur ein
affenfpiel gcmad}t mit ©eelmeffen 3C. unb abgeledert mit bem gefpcnft, ba5 fo
Inett !omen ift, «luod Maiesta[tem blasphemarunt. S)a§ ift nid;t l)ie gefd)rieben.
Papa l)at an§ bem (Snangclio gar ein bantieruug gemad^t, neglexit, imo
obscnraxit Euangelium et acecpit nomen Christi et iilo abusus est ad statuendas 40
et confirmandas suas iuipietates. Principes dederunt K. Hoc nou dicit hie
psal[mus, sod alil)i in psal[mis ista scribnutiir, (juod avari. lam praedicat
mx. 8 [22. gcbruQt]. 37
R] bOU bcr ()CirIidcit, non üoin fd}abeil luiius ret;iii, <|uod aecepit per papaiii.
Ante papatum tfti fein rein jugongen, finb gegeben fd^end a principibLus ju
untev'^altnng Iird)enbicnev et paedagou-onun, ut ijossint erfinlten Inerbcn. Sic
Paulus: qui altcri et Euangelio servinnt, de Eiiangelio vivaut. Et Dominus i.sot.a, u
5 ipse: 'Quae apponuntur, comedetis.' 'Dignus est" jc. S)a§ l^at er jelbi Sut. lo, s. ?
getittiget, bn§ man nicfit borff ein ©ctinffen baru6er machen. Sed mid) buntft,
in bem vocabulo 'donum' fte^e ein rhetorioa, ba§ Spiritus s[auctus bie leute
fo lotfet jur er^altung Euangelii et fircf;en. Quod datur, nennet er ein
gefcficntf, gaBc et tale, quod sibi contingit. 3lu reimet ficf;y in feinem Irege,
10 ha§ iä) mi(^ folt t'^unien, brilften, quod Christo Domino aüijuid dederini.
Quis tarn audax, ut dicere audeat: dedi Christo tot centnm, milia aureos?
sed taceo, quod tibi darem, o Christa, tu corpus, sanguiuem et redeniisti a
peccato, morte et donasti vitnm aetcrnam, bie i)iUi jnbroc^en umfi fonft
sine meis meritis. S)a§ f)nftu gefc^entft. Ideo nemo pius !on fo rebcn vd
15 tft tot, torid^t. 3»m S5apftum6 freien fte biet de bonis operib[us, sed nesci-
unt, (juac 3C. '^oren lüol de bonis operib[us, vocaiit ista esse: fol tap^jen
onjie'^en, altar ftifften, almofen geten unib gotteS IniEen, quo fiue? ut det
Dens vitam aeternam et respiciat nie. Non potest fieri magis blasphemum
opus quam hoc, quia iustitiam, vitani aeternam volo acquirere per ilhid,
20 fte^et nit^t in meis virib[us hoc mereri, sed sanguis innocens agni immaculati.
Hoc fides et baptismus fagt, quomodo ergo hoc efificerem meis immundis
operib[us, ijuae oportet, ut sanguis Christi mereatur. Cor meum ita affectum
fuit in papatu: ^ä) inolt mid^ fo long martern, plagen, donec Deus me
audiret 3c. SQßeil toir nic^t fo prebigen, dicuut nos prohibere bona opera.
25 Certe clamamus contra, quia est summa blaspheuiia in Christi sanguiuem et
conculcatis 3c. Sie anbem opera papistarum ftnb groBer, bamit fie rljum
unb ef)re fuc^en. Papa ipse dicit: Qui vult propter sua benefacta gert)iimet
fein, bas ift tolpifd^. Ideo toenn fie ^oi) ^erfaren, faciunt bona opera, mit
bem enbe, ut mereantur re[missiouem p[eccatorum. Sed si talia essent opera,
30 ut hie describit Spiritus s[anctus, vocat gaBe et dicit: quanquam id^ bein
nid^t Bebarff et tu habeas gratis remissionem p[eccatorum, et filius Dei ift
ha et faiit (imnia gratis. Tarnen hoc pracoipuum, ut liomiues an ber uber=
fc^loenglid;en gnabe ein hjolgef allen t)a6en auff @rben, ut canunt Angeli, et
dicant homines: Quid retribuam Domino? bandEe. Si das pauperi, ^ilff arme
35 fd^uler, ut Christus. Rex iste agnoscatur et mancat agnitus ad posteritatcm.
Si iioc, istud douum gefeit mir al§ ein fein gaBe, opffer unb lt)il§ für ein
toarjeicljen annemen, quod mihi gratus. Sa§ £)ieffe exceiiens opus, quod
Christian!) bienete umb K^riftu§ Itiitlcn, non ut peccata diluas aut videaris
coram mundo, sed umb @otte§ tuillen vel Christi gefc^e'^en. Si hoc etdicis:
40 51^ folt id^ nic^t audf) ettoaS guts tl)un bem fonig 3U e^ren et dare, ut
Ecclesia, regnura Cliristi, Euang[clium erl^alten hJerbe, et ideo, ut Deus
agnoscatur, quod ei gratus sim. Ibi Deus: ba§ toil td^ jum bandE annemcn
38 $rebigten bc§ ^a1)xe% 1540.
R]et pro gnfi aniicmcu et idoo, qiuid vere credis in filium. Sic per rhctoricnui
'D(atti). 10, 42 vocat donitni, gefrfjencfc. Sic Math. 10: Si in meo uomine k. noii ut
quaeras oorain iniiiido e'^t, geiftjid^ coram Deo re[mi.ssionem p[eccatorum,
quem umB betnet luillen JC. Sic 8i mir ju lieb, eljr, quod pro te mortuus,
ergeigeft bi(^ et dicis: Hoc ideo dabo, quod Christus mortuus. ^a, Martyres: 5
ift mein leiB, non ut aliquid uierear, sed quia Dominus pro me mortuus, quid
ego ei rependam? sed ut videat me dihg[ere eius passionem 3C. Cum in hoc
nomine fit, \o loitb et» i)oä) Ijatten, etsi nihil aliud dares quam calicem aquae 3C.
niercedem. Num mortis victoriam, lib[erationem a peccatis? SBe^ leiB nid^t.
Oid) tfit bir§ fonft Inol 6e3alcn. An non satis, quod suscipio al§ ein gefd^entf, lo
bic lltit rcildjt in mein nafen, quod me agnoscis et iuvas miserum propter nie?
. . . quod pro ipso mort[uus et effud[it. SaS gefeit im mit enbe unb
l)ev|en et extcrnae eleemo[synae ut calix aquae unb teib bvu6er. Sic oruat
hoc muuus, ut lib[enter benefaciamus, sed hoc fine: p:itri, filio et spiritui
sancto 5U banä, fonft ntc§t. Ideo foI§ gefd^endt l}eiffen im get{)an unb fuffer i.'i
getui^, si etiam calix aquae. Si iste finis nidfit bian, ift» aüeS öerlorcu.
Ideo prohib[emus illorum opera, quae septies deteriora (juam mala, quam
dare e^r et dignitatem, quae taotum Christus potest facere opera, ut Christus
te r^ume. De bis donis hie loquitur.
Ä72, 11 'Reges.' Illo tempore, quo compositus psalmus, noudum Ro[raanum 20
imperinm. Mediterra[neum mare meinet Cl", i)a 6gip[ten, Asia, Aphrica,
Snfulen, multi reges, postea max|imi reges, ^abtn 100 ![önige in ein fiönig
gefreffen. Sed illo tempore, quo psal|mus factus, fuerunt multi Reges. Illic
Paulus praedicavit. In insnlas etiam profectus i. e. eruut, qui hoc regnum
er£)Qlten et ministros emeeren. ^t bing ift nic^t auff (Srben gefegt et tameu, 25
(jui pii principes, magistratns Irerben inen mitteilen K. Alio(iui Euaugelium
Sei. 49,23 non raaneret. Hinc etiam Esaias dicit: 'Reges erunt nutritii tui', pfleget
3cf. 6u, 16 i. 0. f(i)affncr, bie h'iä) emeeren unb fc^u^en et Reginae ?tmmen et alibi: @oIt
gefeuget toerben mit ber tonige 6rüftc i. e. Dens vult suos Christianos ermatten
per pios Reges, ut tiinueu bleiben auff Grben unb ir narung t)abeu, et (pii so
hoc faciunt, bie foEcn U|nferm ^[err ©[ott ein gäbe gefc^cncft I)aben, quanquam
omnia, quae dant atit faciunt, nihil ad unam guttam sanguinis Christi. Sic
calix aquae frigidae fol foftlic^ gab fein. Unde? quod cor gratum pro cognito
tiiesauro et accepto, quod sit liberatus a peccato, morte. Hie cor dicit:
ubicunque Christiani et genoffen fidei, it)tl xä) Ijelffeu. Si cor fte'^et offcu, et 35
manus, tofd^en 3C. Sed vide, quam pauci hodie sint, ijui crcdunt et agnoscunt
hoc gaudium Spiritus, ut dareut aliquid 3C. -Jtemen !an man >DOl unb aUe
fi^aWeit tt)Un omnib[us Christianis unb p'^ar^erm. Tum erunt aliqui !onig
i. e. veic^ auff erben brufte, bie ber ß^riften loerben fangen. Sed maior pars
divinum Joerben fie aufffreffen. 40
72 . . .] "' ii'ier cnbe sieht fino
9lr. 8 [22. gcbnmr]. 39
R] 'Omnes.' Non omnes Reges perfonIid§ jurebett, sed de successione. spf. V2, n
3IHc fontge noc^ bev 30! non, 3l6ev naä) ber geit 3U ied§en i. e. scmper erunt
priiicipes, Reges et divites, qiii habebimt gratiaui, ut agiioscant Messiain et
grati siut, Si etiam vix 3, quia non gef|et QUff bic 30!, sed ouff bie 3eit.
5 Si is mortnus, venit alius i.e. tandin, donec ha§ Joeltlic^ «giment treffet,
sempcr erunt, qui tuchuntur Ecclesiam, nt pracdicatio Euangelii, flicke Bleibe
et educentur adolescentes in novos Doctores. Diabohis occnpat maiorem
partem in orbe, et tarnen onines Reges a principio uscjuc ad finem muudi
aliqui erunt benefici in Ecclesiam. Incipe ab Abraham et percurrc totani
10 scripturam. Sic Maria: 'Ex hoc beatam.' Quoniodo? öon nu an, nidjt nadj «»'■ i.''»
ben ^eu6tern 3U led^en, sed für unb für semper alii illo momento erunt, qui
diceiit hoc: Beata mater, quae gestavit ba§ finb i. e. omnes successiones regum,
non collectiones.
'^iiä) 3lra6ia' ligt gegen morgen, Scba mittag, ©inb reid^e lanb öon *(• 72, lo
i'> golb. 3tra'6tf(f| golb nbique colel)ratur. S)a§ reicf) 3tra5ta i. e. omnium regna
i. e. erunt, qui dabunt fd^nti, fd)irm, effen, trinden. Ibi audis, toaS bn utnferm
%err ©["tt 3U bienft !anft t^un. (Sterben bie pfar^err tmer l)in, si non
quosdam edncassemus, iani nulli essent pastores. Ideo l^ilff ba3U, ha§ man
ha§ iungc boltf 3te'^e, nt praodicatorcs et ^favljerr habeat posteritas. Alii
20 tonnen be§ ftubierens nnb prebigcn§ nid;t gehiartcn, unb muffen tiiel fein,
ut regnum Christi getoaltig gc'^e. Ibi vera bona opera, bic (Sot an§ fonber=
lieber gnab vult agnoscere sibi facta. Quem lioc non movet, non credit sc
redoniptum sang[uine Christi, alioqui non solum daret ha§ firob, sed etiam
leib, blut funderet. Si etiam dono, quid tarnen, nisi quod Dens addit coro-
25 nam, qua ornat, quod dicit sibi gratum sacrifitium. Satis nobis pracdicatum.
'3)en orm^en erretten.' Supra dixit: bie reid^en !onige unb gewaltigen *■ 72. "
trerben geben gelb unb gut. lam statim corrigit, ne somniemus corporale
regnum q. d. non intellige, quod daturns sit gelb unb gut, est miser, man
mu§ im geban. Sed ideo est Rex nnb cnblid^ meinung, ut arm[en erretten.
3u Snum regnum tft bal)tn geri(f)t, ba§ er bie elenbcn, (jui feuff3en, fd^reien et
qui non habent errctter, redemptorcm, l^elffe. SIC fein opera, nt beu geringen
gnebig fei) unb ir blut teloer geatzt apnd ipsum. Ibi andis, qnale regnum,
(|uid ludei, Turcae de sno Messia, e§ toftet blut. Ubi Euangelium angebet,
gel)et ha§ blut ijuna^. Si nos non gelo^jfft toerben, tarnen nostri fc^uler et
35 fratrcs, et interiin habemus nostram crucem et miseriam. Ibi noster Rex
l)at h)ol 3ut£)un, qui betler i. e. quis Diabolus in corde fjlaget nos, martert
et externe mit ftO(J, carcere. Et tarnen quid est, quod patiuntur jc. quid si
etiam fundarn sanguinem? Et tarnen fol im ein lieb, tetüer blut fein, ba§
fol einen troften. Sic psal: 116. 'Credidi, propter quod loquutus sum", etspj. ue, lu
40 ideo humiliatus ,sum nirais pretiosa in conspectu, ift ein loftltd), trefflic^
mors, sanguis. Si tnirft geplagt propter mc intus in corde et externe sanguinem
fnndis, fet) 3U frieben. 2^) nim§ an al§ ein foftlid^en f($a|, band, pro mco
40 ^Prcbigten be§ 3af)rc? 1540.
R]benefitio nihil habes, quod rependas, sed laeto corde offer. Ergo non itniiulamis
Rex, sed spiritualis, et populus eins derelictus getftlic^ in corde et loeltltcf)
berlaffen.
«i.72,14 'Jfve fecle', dicit utrumque, 'tucE unb frebeF. Sie 3too plagen f)a6en
lüir a Diabolo, qiii mit lugen umbgefjct, ha riditet er 3{otten an cuffcrltif; in 5
Ecolesia, in cordo fnlfc^ öertralDcn. Kpiscopus Mognnt[iMiis (jat mit lugen
äut()un, bQ§ bie Balten modalen !ra(^cn. Et intus in corde plaget er pios.
Libentcr nos occid[eret. Sic über ben trug etiam libenter occiderent nos,
an irem guten toiUcn lijaU nicfjt gcfctict bis 20 annis. 3;rug unb freöel
mufjen Inir leiben. Sed einer Blut, ha§ ir öergieffet mir ju band unb el)ren, '"
ift tetoer. ^ä) lüil§ iuä) lool Bejalen, ha^ ir coi*pus ba^in geBt. Sj Christus
pro me mortuus, Niim ego non pro Domino sustinerem? Solt ein tetoer
Blut, morter, !erder, trattrigfeit fein. Si quis ita crederet, cogitare posset
Omnia esse pretiosa. S)a§ opus, quod facijiius, ijt an im felB» nihil, sed
ex gratia. 60 gern Ijat er§, quod agnoscimus gi-atiam eius et gratias agimus is
bon ganzem !^er|en. Si etiam calix aqnae frigidae. S)a§ ift praedicatio de
veris bonis operib[us. Ego perdidi 15 annos, sed addidi 2 abominationes,
ut remitterentur mihi pcccata et ab hominib[us laudarer. Eemittit peccata
propter sangninem C'iiristi. Ideo quid retribuam Domino? Calicem, Inil
frolid) fingen, loBen, bancEen et quicquid postca fol t^un, geBen, leiben, fterBen, -'o
teil alle§ annemen et dicere: "ää), e§ ift ju gering bing. S^a Ijaftu ftim in
coelo, ba§ fol mir ein tcloer leiben, gaBe fein ic.
9. 29. gebnior 1-540.
Serfiftc '!|?rcbtrtt über ^fa(m 72, fjel^nttcn ttitt Sonittng Cfnti.
DOMINICA OCULI 29. Mar[tiii propter bisextilem.
And[ivinins, (pialis Rex, qui iuvet bie armen unb geringen unb fol
gnebig fein ben feelin. Ideo longe aliud regnum quam raundauum. 6in 25
Betler fol§ fein et tarnen Dominus omnium, et ut etiam reges serviaut, adorent,
geBen im, bo§ fein SJeic^ erljalten toerbe. ®a§ ift satis unterf(^ieben hoc
$i. 72, H regnum a mundano. 'dr toirb ir feel.' SaS ift aBer ein unterfrfjeib. 8ein
bolä tnirb leiben muffen Blut unb frebel unb fc^reien unb ruffen umB {julffe,
baS Rex im auSljelffe bon trug i. o. lugen, falfcfjeit unb getDolt. Ideo 2. quod 30
muffen ir Blut laffen. Diab[ohis loirb ein Blutbergieffen in hoc reguo anrichten,
ba§ tuir gro§ fein et uemo !^inbern. Sa§ ift nii^t nmndanum regnum, ba»
fie muffen Blut ^ergeBen et sie, ba§ lein rettung ba ift, Rex ipse mu§ retten.
2rug unb frebel finb 2 ungluä Christianorum, lugen unb morb. His duob[us
50^.8, 44 greifft bcr Seuffcl bie Gljriften^eit an lohan: 8. Sie 2 ftud leibet Christiana 35
') Schreibfehler für Februarii.
9Jt. 9 [29. ^ebtiiQt]. 41
K] Ecck'sia, a priiuo frati-e ( 'aiii aiigaiiflen. Sagen bcgreifft in fidj alle ^'UiQottevcl),
IRotten, ße|ere^, ut^umb, falfcf;e levc. S)a§ ift bev reifte trug in primis
trib[ii,s i)raecep[tis. Sic papa iniplevit muiulum mit lanter Iligen, folfrfjcit,
l^eud^elet) unb gvojfen f(^aben gettjan. Sic Diab[olu.s mit eitel Ingen greifft
s bic ßtjviften'Eieit an praesertim contia prima tria praecepta, quae lugen tenfflifcf),
postea raendatitim in 2. tabula, ha Bürger mit tmrger, vicinus cum vicino
feinblic^ leBt, gtBt gute tüort, et tarnen. ®a§ ift ein geringer lugen in
2. tab[ula. Sic mit eitel lügen ge'^et er umti in 1. tabLula, falfc^ 6f)riften,
©otte§bienft et contra fidem. In 2. tab[ula contra charitatem. Sic Christianitas
>o lüirb juplogt mit \o Incl fetseretcn, o^iinion, Unberteuff[ern, Sacra] mentarüs,
Kot[tis, '^ort ein§ auff, get)et bou auber an. Postea fol.?i fratre.s, ut dicitur:
Non est glaub unb trete in nuuido, nnb freöel i. e. mit gelralt ben erl)enclt,
ermorbet in 2. tab[ula, ein 6belmau ben anbern ulierfetjt, baS mnndus totus
et pleiuis frcbel ut ante diluviiuii. Idoo muft er mit diluvio ftvaffen. Sic
15 tarnen Christus Ecclesiam suam regnabit, ut non opprimatur. (Sie muffcn
leiben lugen, et nostri fratres surgunt Acto. 20 Antinomi nihil quaerunt, (luani'iCfl- 20,30
ut leute irre machen, leiben muffen tuir§. 65e'^et iam, sicut scriptum hie,
Serben angefochten mit mancfjer tuci, falfd^er lere, et in 2. tab[ula non
est fides. Quo phis praedicatur de fide, charitate, eo plures oriuntur phanatici
21) unb befte Bofer leute teerben. Qni vult talem Ecclesiam, ubi nnlla discordia
in doct[rina contra 1. tab|nlam unb fein fret)el unb BoS'^eit in 2. tal)[ula, non
inveniet eam. Sed hie falfd) (Sotteäbienft, falfc^e firuber, unruge in l.tab[ula
et in 2. tabjuln falf(^c Bcr|en. Sfottcn tf)un mit ber falfc^en lere groffen
fc^aben unb freüel mit niorbcn, alii toerben a vieinis geplunbert, geplaget unb
25 gefcfiabernacfet. Sed be§ troftet euc^: pretiosus sang[nis. @in gulbener fprud;.
Seuffel geljet mit ber 6f)riften Hut fo gertnglic^ umfi als ein Lanius mit
boc£§ filut. luio öerfpottetS aui) bosn et ridet. Sic Christi 6lnt contenip-
tLssimus. Legitur in legendi« Sanctorum, tüte 9{omer unb ire Slmptleute
umbgangen finb mit ben ßliriften, toie fie l)ingcri($tet, gefopffet, ^erriffen ire
30 Corpora unb tüorffen ir fleifd; unb fprengeten ir Hut auff bie I)cden unb
piifd^, ut oves discei-perent, ging gleid^teol Kein meiblin 3C. Legitur uno die
70000 merterer in Romano Imperio unb fo gering nnb berec^tlicf), ba§ ein
ftein raOC^t t)aben erbarmet. C^nid Christiani fccemnt? legerunt psahnuni
hunc et alios, 9. 116. Alii, (|ui non interfccti, raffeten auff in ein vas, carnem
35 lüifc^ten et sanguiuem jc. ."peiben tunften nic^t, luie fie cS nur fc^cnblic^ öer=
achteten. Sed alii Christiani lafcn e§ ,]ufamen unb broc^tcnS in bic grcber,
IjieltenS für eitel f)eiligt[)nmb. Sic iam. luie ge'^et papa mit uuy unib? ^JJlit
morbern unb bieöcn £)at man mitlciben. S)a ift man fo bitter, si !unben
unfer blut machen, ut Son unb '!)!)tonb nid)t befcfjiene. Quid fecerunt Con-
26 über gctinflli^ ateht itxtä}liiäj SOjSl Deus venerunt geutes'
■) Ps. 70, 1.
42 5prcbi9tcn be? ^dtjxcl 1540.
K] stantiuo? cum coniI)iisspriuit Iohaii|nem Hiis, ha fie in {)Qtten ju ofd^eii gcBrnnt,
'^Q§ ot inalitia nialmli non saturata, qnod rodaetiis in piilvorcm, ft^avreten
bic afrfieu niiff unb fdjuttcn fie in SJcin, et ubi lioc, grubenS ein gantj clfen
tieft ""§ '''■'1' (^rticn, fo fern ba§ felDcr gereidE)!, bQ§ man ja nid;t ein @rben=
!Io§ mod^t l^oben, ubi eombustus.^ Sic est sanguis Christianorura. Turca s
geljct mit ber G^ljriften btut fo greulich mnb, h)a§ n nic^t tan mitncmcn Don
Itieibern unb alten leuten, t)ocft cv öon einonber, aU tüevenä trautt)en6t, unb
Iarf)t. Item jungen ünbern tfjut fein girofeen muttoillen, fpifft an 3aunftetfen
al§ froten allein 6{)tifto unb Ecolesiae suae gutniber. Nos fauffen nnb fveffen,
eontjie^amus talei', nihil inovemur calamitate nostrorum fratrum. Vieles, toie lo
bitter gifftig feinb fie finb isti nomini, non saturati, (jnod fic^ öol feufft
sauguine, er tuu? aud^ tl^un singulari contumelia, f)ot)n, fdjniai^, bie ünber
fliiffcn, et in eonspeetu parentum, ba§ fie Bitter Betrübt tncrbcn nnb für leib
fterben mochten, nt virlebitis brevi, si non resipueriuius. 3Ba-3 t[)ut ein (5f)rift
bajn? habet etiam cor raisericors phis iniam gentes, secl qnando videt, qnod n
®ot uBer nn§ ncrBcngt, bo§ Surcf fo ft^metid^ unb fd^enblitf) mit uu§ utnB=
geltet, dicit: Sßolan, ge^e ^er. Si noster sanguis coram mundo et Diabolo
öerac^t, tarnen Dens ^elt§ teitier, ba§ trofte btc^, die: @ot fe^ gelobt, quod
patimnr non ut morber, fcfietcEe. Nam Caesar, Kex Galliae ic. toiffeu unS
fein f(^ulb jugeben, quod adnlteri k. Scd quia papam et Diab[olnni adorant 20
nnb tt)ir tuoöen -ITfcffiam BaBen, unb ^Ben in @ot loB, et credimus et scinnis
in eum credenduni. 2Beil§ benn gefiJ)ic^t umB be§ toiüen, Ia§ imex I)erge'^en,
fo Bofe foltn el nidjt marf;en nnb gruBft gteid) ein meil lDeg§ erbe an§, tamcn
Christus mens est Dominus, eum n(jn eripios mihi, Et si habcrem 10 corpora,
tnuften alle ba^in, !ule betn muttuiüen tt)oL Dolet quidem secundum carnem, -jb
uon tarnen propter te, sed proi)ter freunbe, nad^Barn, fratres in Cln-isto (illis
flentibLus fleo). qui habent euudem Cliristum. Sed bir JU tro|, S^cuffel, %uxä,
ioolt nid^t anfeBen, ba§ id^ ein tf)renlin lieffe, fo Bofe foltu e-S nid^t tnad^en,
id^ lueil beiner nur mcf)r bajn fpotten. Sic Lucia j)uella 15 annorum^ ridebat
indiccm sccurissinic cum suis minis et poenis. Iudex loarb tol unb töricht, 3u
Iie§ anfpannen unb h)oIt fie in§ !^urBau§ jc. 3c§ roil nid^t loeg, nur bir ju
tro^ 3C. putabat iudex Bezaubert unb bracht Ijarm unb Begoffen fie, nihil
cficiebat. Isti intellexerunt doctriuam. Si etiani tales essemus, pfu 'DJiafjomet,
%uxä, folt fo bofe nicfit macfjen, canam: pretiosus sanguis. ^äj Ijab biet) ni^t
erzürnet, !ein leib getrau, ift alteS barumb ju t^un, quod Christo feinb bift, -a
(juia istum habeo et credo, nodf) toit id) fingen: S^etner ift ba§ Blut ?c. quam
prctiosa mors jc. S)a InoHen Inir beut Surden, S^euffel unb allen feinen 3U
tro^ fingen, non libenter audit, ba§ er§ fo tüuft madjet mit finbern unb
S. 236.
2 über i)ulverem steht ciuerem 23 über unb gvutift steht Itcniic mid)
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 6, 590, Off. ^) Vgl. Schäfer, Luther als Kirclienhistariker
9lt. 9 [29. gebtuar]. 43
K] fd^lüangcr iDCtbcvu, Ihcit, ut uos absterreat a fiele Cliristiana. 'ilhcx baillit
non efficies, ut te adorem. ^^ toil bid§ nur trogen ut Luoia. Inter nos
(lilcctioncni et mitletbcti lia'6cn. Seil quamlo Diabolus fic^ linl bruftcil linb
fe^eu laffen, trie er faii fpieffen, Uut öergieffen. Ego coutra tan bie fünft,
5 quod Christus Dominus mens et tuns et sanguis noster pretiosus in oculis
eins, Iq§ fe^en, oB bu in f)crunter toerbeft ftur|en. Sed sinit te esse derelictum
eonculcari et intei-fici. Sed ego couculcabo te in atgrunb ber '^eHen. Haue
tidem non didicerunt sancti primitivae Ecclesiae ex decretalil)[us. Anastasia '
fuit dives matrona Romae. ^r ^"^^ tne'^ret ir jc. ©ie gieng um6 ^er, uIm
10 Martyres gefangen, toninehantur, loufd) inen fuffc unb Hut ab. Cum maritus
crfur, couüciebat in carcerem unb öermauret fie, ba§ fie fic^ nicf^t Inol regen
Üinb, öerBraffet aU ir gut. Ipsa liberata frequentius iuvisit martyres quam
antea. Scribebat martyri cnidam Episcopo pulcher[rimas literas, ut pro sc
oret privatim et publice, quid? moritur maritu.s. Tandem res delata ad
15 iudicem, qui dicit: Audio, quod Deos patris Oerfcf)met)eft unb jerfd^mel^eft.
Non tracto ignominiose, sed ^ah§ gectjret, bie nieufe unb bogcl tjnttenS unrein,
unb ii^ ^a6§ 3erf(i^moI^en. ©a» finb ntanne§ unb tnei6§ perfon gelneft, "^abcn
ir Blut bruber mit frolii^em mut unb lad^enbem munbe, et ire iudices baju
gefpottet, ^a6en für ein crnft gefialten, Ia§ imer t)in reiffen, tarnen non
20 adsequetur Diabolus, ut te feire. 3ft unfer Uut fur bir öerad^t et datur
volatilib[us coeli, tarnen coram eo Jc. et pueri sie an bie jeuue gefpiffct ift
ein ebler fc^a|. Nostra gloria maior quam tua, quia non es Dominus, sed
fo ^eifft er 'Dens, iuditium da regi', non Beelzeb[ub, cum sciamus te mm
dominum, sed hostem, laffeu toir bid^ tokn. ^a, ic§ ^ab hiä) bcnno($ juriffen.
ar. ^ä) iDtl bi(^ lüiber jureiffen. Quis commisit tibi, ut ba§ Hut tiergeufft, et
tanto furore et securitate, c^aem Christus redemit suo sanguine et gemengct
mit feinem, ha^ unfer sang[ais fein ift, et econtra. SBa§ !^a6en ludei an
feinem blut gewonnen, ba§ fie fo f)onifc^, fpottifd^ öergoffen Ijaben? Ita
excecati, ut totus jc. et dispersi per totum orbem. Quid regnum Romanum?
30 ligt in ber afcf)eit. 6ttel struthiones, eulen, !^u^u Inonen ba, bie gifftigftcn,
tJüfen linirm, fo auff 6rben finb. Sic papa, Card[inales non solum crucis
Christi inimici, sed persei(niitores Euangelii et Epicurei. Sic Turca cogitat:
:^at niif)t not, et treibt fotd^en fioc^mut mit 6f)riftlicfjem fteifc^ unb Blut, bie
im !ein leib f^un, lai^et et cogitat, e§ '^oB !cin not. Tdeo fompt§ un§
35 ein mal fvir bie t^ur, ut discamus eanere et dLicere: (S§ ift mir Inol leib fur
bie G^riften, meine Bruber. Sed UeB ift mir§, quod dicit: pretiosus saiig[niH
coram oculis eins. 2ßie gro§ ift er u[nfer .§65)i5R gegen bem 2urc!en. Si
coram eo sanguLs noster pretiosus, Ergo ctiani coram omnib|us Angelis. ^ä)
iDoIt einen Sngel nemen, qui laudaret sang[iiinom meum et libentius , (|nam
40 -si Tnrcicus Caesar. Sed onines Angeli, ©OU, ^Dtonb et omnes Creat[urae
') Vgl. Schäfer, a. n. 0. S. 235.
44 5Prcbigten beS Satitc-S 1540.
R] sanguiuem iiostnim ^ircifen. Turca est iDafferblafen. Sicnit iiti soliti sunt
Martyres consolatione ex hoc versii, sie nos, ba§ tüir fl'olic^ I)tniin ge^en,
ba§ tifnt !anft mir ncmen, sed id) hiil ben rl}um bation trogen, iiuod mea
caro iinb bhit ein foftlid) fjciligt^umb ift coram Deo, Angelis. Sa^u I)ilffftu
mir, bu Stjran. 3)a§ lüort t)Qkn totr tüol fo teid^Uc^ nt ipsi, sed fides 5
oiiSbcrmalfen frfjlöac^, quando peste niodicnm saevit, fo ftnb Inir fc^lüac^, ber=
jagt, si fiimes, timemus, al§ lüurben tnir l^unger ftcrbcn. Si dat Dens
pacem, a peste et fame toerben ttir nur erger. ^bermau Inil gnug "^aben,
lüil niemanb in§ !nlt Innffcr gveiffen, fol im nid[;t§ mcfietl^un, nihil tl^nn,
teibcn, »uoKen gleic^Voot 6£)riften fein. <Bo Inirb ein mal %\ixä fomcn unb 10
biet} lernen inS falt liuifjcr greiffen unb faluer apffel beiffen. 3a, fein St)riften,
qui folc^ bol feit) jc. Sic Euang|eliuiii auff ber jungen ^^oben unb nic^t mit
bcm ljcr|en. Si hoc Christiannm, (niod pecuiiiain coiigregaremus. frcffen,
fautfen, fo inerS gut (?^riften fein. Sed Christiani ^eiffen, qni erbeiten, leiben
et nsqiie ad sang[uiiiem. Dum iiabemus jeit unb raum, demus operam, ut is
audiamus EuaDgelinni. Si etiaiu discemus, nt gefdjidt fein, si vpiiiret quidain
in Tiirciam, nic^t abfallen, sed leben brnn tragen et cogitarent: pretiosns
sanguis, si propter nomen eins funditur, si etiam pi'opter peccatum, fompt
ber glaub bennot^ JU Ijülff. Sed ebler, quando fit propter Christum, ut Turca
inveniet feine, frome (S^riften et malos, rafft§ ail jugleiii^ auff. Mali propter 20
peccata, pii ex @otte§ öerliengnia. Alii mali si büffen unb laffen inen ire
funbe leib fein, sed leiben fester qI§ ein S)ieb am ©algen, sed a^ii possunt
gloriari: Ego infirmus Christianns, tamen K. Tili possnnt canere Don irem
tctoren blut, fleifc^: c§ trirb lüol bejalet, lnir muffen bod) fonft fterbcn, sed
ba totrb unfcrm ^itxx ©[Ott berfaufft. 6r tnils fdjon unb foftlid^ machen. 25
Ea fol Christianorum seientia fein, ba» fein bold fo Inol mit Sob unb STeuffcl
umbge^en fonneu al§ Christian!. Ut sutor mu§ iniffen, Inie er fol \ä)ü^
mciäjcn, et quilibet artifex fein fünft Inol tüiffen fol. Sic quilibet Christianus
ben 2^euffel unb 2^ob K. Et veri Christian! faciunt 3C. Sed nos in fine
mundi finb faul. De S. Vincentio ^ legitur: Cum terreretur variis supplitiis, 30
inquit: Apud Christianos mors est ludus, carcer, crux, gloria. Agatha, cum
lool jupei^ft unb bruft abgcf($nittcn: An putas, iaB bu mir bamtt jc. sed
jum tan|. Unde hoc, quod mortem et carcerem pro ludo habuerunt? ber
.iiiob4o,2iff. (5^viftu§ mac^tö. Sic lob 41. Num ligabis cum maxillis aut Indes cum
eo? dicit Dens ad lob. ^^ iui't i^^n Seuffel an ein faben binben unb mad^en, 35
ba» meine megbe mit im fpielcn al^ mit eim bogel, ut fecemnt Agnes 2, Lucia,
Auastasia, Agatha-', quib[us bcr ^cuffel an ein feiben faben gebunbcn ift.
§aft mir bie bruft abgefdjuitten unb jupcilft, vis coniicere in carcerem jc.
videor mihi ingredi in aulani regiam. @r ift ein trefflicfier, I^od^mutiger ©cift,
f)at gern, ba§ man fid) für im furchte unb umb feint Initlen bom ©lauben m
') Vgl. Schäfer, a. a. 0. S. -'ST. '') Vgl. u. a. 0. S. 235. ») Vgl. a. a. 0. S. 233.
ih. io [7. anätä]. 45
R] aSfalle. Quando vero videt, ba§ man in öeradjt Ultb fo tvo|t in Christo,
bo§ tt)ut im irefje, unb luirb im bie IjeHe 311 enge. Virgunculae I)a6en ir
freubenfpiel auS im gemad)t. Sie !nnft !an ic^, dicit Pens Hiuh 41. 2)ü§«"ob4o,3off.
ift C'hri.stiaiioriini ars mit bem Seuifel unb tob fo ringen, ba§ in ein faft=
5 nafi)t fpiel, nun timent, qiKid serpeus fie merbc in bie üerfcn beiffen, "^aben
ex peccato, niorte ein foftnac^tfpiel gemacht. Unde? Tutus niuudus cnn-et
ad luortein. Turea fpijjet bic Ünbcr, ad istum tto|, baS loir eiusmodi Tyraii-
nidetn achten für ein gaudfelfpiel. S)er fonig f)at in am ftam be§ (Sren|e§
gefinnben an ein faben et dixit ad suos tideles: @el)ct l)in unb lafft in cmcr
10 fpottiogcl fein, ev i)atä h)ol an mir üerfii)ulbet, luenu er miifj luirb f reffen,
fo tt)irb euc^ auä). Sed tautum semel l)at in gef reffen, sed funb in nid}t
üerbalBen, ri» im ben baud^ auff. Chnstiaui, qui crediuit, sciunt, quod
Christus amplius non nioritur <jt quod sub pedes eins positus Diab[oliis unb
an ein feiben faben gcSunben. %xo^, haä bu mir ein ijax frümmeft, nisi is
15 velit. Öi vult, sanguis mens est pretiosus et öermengt cum suo saDg[uiue,
quem effudit iu criiee. @r ^atu am 6reu| Dergoffen, er gefi bie toett 5 mal
brumb, ut uon, ben fpot, ijoi)n mu§ er leiben unb audiie: SSiftu ber jornige
Seuffel? Sic fotten loir t()un. Veniet tempus, ba^ ber Xeuffel tourbe brumb
geben alle regna, ne uuum Christiaiuini. Sic papa. Interim discamus versum:
20 'pretiosus'. 5luff in finb luir getaufft, credimus, las ge^en omne mahmi et^l-M. 72, 14
fd^utte bie |eEe über un§, tnirft mir ein blutgtropffen bergieffen, foltä tnol
bejalen. Ipsi nou credunt, papa, Turca. Sed putant sibi lieere. Interim
simus tirmi iu tide. lam sequitur, Jüa§ man für im fol tf)un, nic^t jedjen,
tanken, fpringcn.
10. 7. Tläxi 1540.
Sickutc ^^jJrcbtgt üDcr ^^^folm 72, gcl^altcu om Sunntog üntaic.
R]25 DOMINICA LETARE.
AudLivimus, quomodo propheta treffUc^, Ijerrlic^ unb fd;on Christi
regnum describat, quod verus Deus et homo in una persona, et nou talis
Hex, qualem expectant ludei, sed offitium suum fei) @ered;t|ig!eit anjurid^ten
contra peccatum et vitara contra mortem. Hoc uou hominis opus et lioc
30 fol er t^un per totum orbem. 6r fol lx)unberlief}er fonig fein, boä oben f)crab
per toirdung Spiritus sancti sieut ros 3C. et per Ulam iustitiam et vitam fol
elfteren ber trefflicfje frieb. Quod autem hoc nou iutelligat de iustitia et
pace mniidi, dicit: (Sr Wxxh feinen frieb Ijabcn, sed fitf} erbeiten mit leftern
unb S^euffet, (pii libenter istam iustitiam JüOÜen Öertilgeu, et si non voiunt
35 cedere, fc^Iegt man fie tob. 'Domiuarc in mcdio inimicorum tuorum' t)eifft l^f. uu, 2
fein ^Kcim. Sie muffen brnbcr leiben, ftf;abet aber uid^t, (jnia uon pretiosior
res (piam fundere sanguinem, et dicit niiiil pretiosius quam niori ])ropter
46 $iebigtcn bei 3at)rel 1540.
R] Christum a pa)):! et aliis Stotten. Ne cogitemus ut ludei, e§ Joerbe !eiu
unfrieb 3C. S)a§ tnirb I)ic outf 6rben nid)t gefdje^en. Sed (niando bte freüeler,
pseudofrati-es et saucti gefc^etbeu finb, fo loirb§ bcnn gefc^e'fieu.
spi.72, 15 '@r luilb leben.' Xou erit ll«x ut alii, ut David, Öalomon reguavit
20 anuos et moi-tuus. De omnib[us dicitur: Mortuus est. Ipse taiiluni 5
gustavit mortem. Nou est bejc^oiren unb Begraben sie, ut esset corrosus.
3oi).i-.', 34 ludei dicuut in Iohan[ne: Audimus in lege, (luod Messias vivet in aeteruum.
Sic hie, man ntu§ ju feiner legenb nid)! fe^en: Et mortuus est. Est Rex,
qui iustitiam et vitam atfert, lotrb nid}t Don feinem ftuU filmen et sepeliri et
alium filium in locum ft^cn laffen, ut David. Hoc videmus. Sedet et reguat lu
1500 et adhuc er^elt 2auff, Sacra[mentum, prebigtampt, Absolutio[nem,
iDeld^S nicfjt muglid^ loere, nisi regnum eins esset aeteruum, ut iu Turcia.
Quod hie et alibi habemus, ift eitel tDUnbcv^etd^en et divina potestas ut sub
Turca.
!;>i. 72. 15 '5Ran tüirb im.' In tota seript[ura s[acra nuHum aurum tft fo u
gerf)umet ut arabicum. 5Ran iDtrb bennod} crnecrcn fein fird^en, quiccjuid
ilatur Christianis, ipsi Christo, unb luilb genennet ein gab ex mera miseri-
cordia. äßir tunben im nidjt bemalen ein t)ar, <iuod l'ecit, taceo sanguineui,
quem pro nobis fudit. Tamen ;^at er§ fo "^0^ gcef)i:et , si quid damus pro
conservatione miuisterii et verbi, quod vocat fixende unb gäbe. Maxima m
pars, qui guftoren iustitiam et pacem. (^ui ergo ^^elffen fan, ba» ^jvebiger,
pfavr, fd;ul erf)altcn, ber tf)n§. S)a§ bcifft ®ot ein gefdjend geben, et tamen
@ot modjt ein jienfe nemen, ben er ntot^t fobbern mit allem rei^t. Gv loil
aber fveunblic^ mit un§ ^anbeln unb im laffen toolgefallen, tüa§ toir tl)nn
!;!(.72,i5äu mctjrung unb erljaltnng feine» 3{cid)§. '©olb totrb man.' 6r meinet 25
bie Icutc, bens ein ernft ift, bie fetten nid)t allein (Solb unb gut bran, fonbcrn,
iDa» fie ^aben om beften, leib, e^re, gut, lanb, leute, ut Christiaua Ecelesia
couservetur, ut semper tueruut quidam, luoHen lieber entpcren beS beften,
quod habent, quam negare Christum. S)a5 i)d\\t gereift ad Christianam
tidem et eharitatem. 30
3.(1.72,15 '5Jlan toitb.' äßa§ toerben biefelbcn tl)un, qui eins populus? Hactenus
offitium Kegis. S)ie jluel) find toerben fie füren ober bie ,5tüel) ampt, (|uando
viviticati et pacem liabent unb beiffen, fdjlagen \\äj mit lugen, letiern, Sl)ranncn
unb finb ju f rieben unb frolic^, tunc ista 2 fiicient: loerben beten unb ®ot
loben. Ilaec duo ot'fitia piorum, et quil)[us soepe dixi. !^m lüeltlidjeu 35
rcgiment ^aben priucipes jut^un, ut ader batoen, meren, t't leute Ijabcn frieb,
ut leute ba§ ire öerforgen et subditi geben jienS unb gel)orfam. Postea fralo
regirt domum. Haec dno sunt in Ecelesia: Scten unb @ot loben. S?elen:
toenn toir üben bie tnerd, bie Inir gegen @ot üben foUen, seilieet fpredjcn
'33ater' unb ^oren feinen lieben Son, banden i'^m für baS fonigreid) unb 10
loben 3C. !S>a§ t)eifft aüeu gebetet. S)a§ ift ein ampt unb eins priefter-S. Nemo
fol coram Deo beten, er fei) bcnn ein gelueil)etcr priefter. Papa et sui uncti
9lr. 10 [7. 3Jiöt3]. 47
BJ vocarunt se sacerdotes et dixeruut se orare pro populo et oiiiiiil)|us laicis.
Sed ir müft mit beten in altai-i. £)e» ^jforrer» munb ift unfer oller munb.
Omues surmis priefter, «jnia eins filii nic^t gelüciljet ut sacerdotes, bie fo
gelüei^et finb rtie ftodE, ftein, glodEen. Sed sumus gelneitjet in baptismo mit
5 bem öf)vefem, ijul est Spiritus s[anctus, et loti sauguiue Christi. Ideo (]ui
baptisatii.s et credit ex corde, fo 'ifat er bie foIBc unb ift gefaltet mit ber
rechten Ijeubtfalben, qui est Spiritus s[auctus. Siue illa unetioue lüirb nemo
fidem Christianam annemen. Si ergo uuclus, est verus et natus sacerdos.
Papistici sacerdotes finb gcniad)t unb gefdjni^t, gemolet nnb gebn^et, ut papa
10 facit, iiide, quod platten tragen unb lange rode unb fdjtnierct inen bie Ijanb.
3ift bey ^-Bapft'3 priefter. Sed ad Dei sacerdotem getjort fingcr Spiritus saneti
unb fein falbe, fein 6arml)erl5[igfeit unb guabe. Per iiane est sacerdos ge=
ttieil)et unb get)eiliget ju ©otte» priefter. Papa cum suis !an nid^t beten.
Sed Christiaiuis, qui credit. Ideo habet accessum ad Deum per Christum
li Eom: 5, !an niber fallen nnb ben munb aufftl)un et dicere 'pater iu coelis',iRöm. 5,2
unb Joei-j, ba§ ret^t ift, quod i|isp üHus, Dens pater. 5].Mefterampt ift, ba§
fic^ in @ot feret, betet unb bandet, bai finb sacrititia, quae in lege mit
opffern, fcl;ladjten adumbrata. Nos foEen opfferu vitulos labiorum nostrorum
Heb: 13, tDoEen !elber unb ©c^opfe bie fuHe bringen i.e. fd^on lieblich gebet, t'fi"- 13. i'-
20 quando cauimus, beten, loben unb banden. S)a§ t)eifft Mber geopffert nou
ex stabulü, sed ex corde et ore, ut quando cauimus: '2Bir gleuben' 3C. ba
@ot geprcifet, gelobet rtirb fnr fein barm()ert^|igteit, guabe, pro reg[no, morte
et resur[rectione. S)a5 ift ba» elfte priefter ampt, ba» !an niemaub tl^nn
quam (S^rift, qui est priefter. S)a» geiftlid^ becretal ift tiol Pon be» SapftS
•.'5 prieftern, ift be» Sleuffell 3lffenfpiel. Papa aber mac^t ein ernft brauö, quod
ipsi siut gcns sancta, quasi Christiaua Ecclesia tota nou sit sancta. Satis
est unterfc^eib, quod is vir, muiier jc. Item quod ego loquor, tu audis.
Sacramentura, prebigampt ift gemein un^ aEen. Tameu quod unus mu§ ba»
hjort furcn. Xou unterfc^eib loeilje ba. Sed papa Jüil, ba§ fein gemad^t pricfter=
M fd)afft fol beffer fein ipiam baö angeborne unb erblirf^, (piod habenms [wr
Spiritum s[auctum, bie ift bie rechte toetl^e unb priefterfd)afft. 3re» ift ci"
gandeirterd. Seien unb banden ift hivi augeficfit gegen ©ot fercn, ut tidcm
tbrtiticet, unb bandt, quod un§ crcavit pater, tiHus rcdemit.
2. oflTitium est Christianorum, ba jBcnben toir nnfer ompt ^ur 6rben
35 et jiraedicamus, loquimur iu Ecclesia, doiuo ad familiam, ut Eiiang[eiium
toerbe ou§gebrcitet, praecipue iu temi)lo. @§ fol gef(^ef)eu aEe tag unb imer
für nnb für i. c. tjou bem '^an Iriirb man uirf)t ftiCe fdjloeigen, Maue beten
treu glauben, üater unfer. ^illfo ift ßljriftn» allzeit für inen. 2. 9{eben rtol
trefflich öon im, toenn tüir un§ ju ben leuten teren.
411 '3ur im.' Christus nou est angebunben ut in veteri testameuto, sedet ?5i 72. 15
ad dex|teram Dei, für bin gnabcnftnett fnicn Itjir niber unb tretten für in
unb auff, bnrd), iu, gel)cn unfer opffer. Ta§ ift für im ut psal: 3. "Domituis'w. 3,1
48 ^tebigten beS jfa'^reä 154Ö.
R]clypeus pro me', fdjilt, bcr für mtd^ tft. Ideo adest nobiscum usque ad
finem muiidi. Ideo nou adoraiuus lerosolymis iit ludaei. Neu adorainus
Maliomet, Mariaiii, Petnitii, ('hristoph[omru, hos iguoranuis, !nien nic^t für
inen niber, sed für d^rifto i. e. eredimus euiu sedere ad dex[teram patiis et
oraiiius i>er eum ad patrem 3C. Haec 2 oftitLia jc. 2!auff, Absolutio et s
Sacraiuentuiii altaris gel^ort allc§ jum prebigen.
spi. 7a, 16 'Dben auff ben bergen/ 3lu§ bem Beten unb loben, ba» fein üoIdE
ttjun, loevcf et oitit^iuui populi sui est, ex bis duob[us fol folgen: Non fhistra
oraiit, non Oergeblic^, ut papa cum suis, sed loirb h'cfftig fein, et praecipue
3ci.55,ii ba» rebcn unb prebigcn tohh etnreiffen unb Ineitlauffen Esaiae 55. Verbnm lu
geluiunet imerbar meijX leute ut a tempore Apostolorum et nunc expcrti et
in omnib[us bistoriis. Nou dicimus de plagis contra reguum Cliristi, sed
tüie e§ gc^et iu fortunato statu, quando praedicat de gratia Dei in Christo,
SHotti). ii,i2tuui crescit numerus credentium, quia regnum coelorum viiu patitur, prae-
sertini (pii babent conscieutiam et cogitant se morituros, bringen b'"3" "^it ■■'>
boller ntacfjt. S)0§ fagt er ^ie, quando sie oraut et ])raedicant, fo lüirb ba§
getreib fteljen. Loquitur de regno, qnod !^ie nibbeu ift ijin unb ^er in ber
toclt. In niontib[us pfleget man nic^t öiel JU fel)en. In ludca et ubi.|Ue in
montib[us sitae siuit urbes ante usuni bonibardaruni. 5tel)et ni(i)t tool, lucnn
bie gaffen mit graS üerlüactifen finb, sed econtra. Sßie reimet fic^§ benn auff 20
ben bergen k. ©ra» Irec^ft biifcr benn !orn 3C. Christiani loerben fo 3nnemen
üud; an ben orten, ba nicfjt-3 loedjft, ubi nunc sunt gentiles, ubi idoiatria regnat,
ba e§ gar burr, unfrui^tbar unb !aal, ba fols grünen al§ ein hjiefe. Ideo
bicE ftetjen. Ebra[ice lueiy fc^ier niemanb, tnaä e» ^eiffe. Polymita tuuica
loseph. In bis m()ntib[us, ubi nic^t ein grefeliu toed^ft, sed Diabohis ba 21
hJOnet, non scitur de Deo, sed tantum Diab[olo. Quaudo ergo praedicabunt
getroft, fol reic^ frud}t folgen, ala an ben orten, ba !ein 6f)rift ift, foly öol
Gtiriften ftebcn, Inie bau forn fein trefflidj bid, bie ci)rcn öol, bid unb fdjlocer
ftel)eu unb fo eiiam lein luinb tuefict, tarnen rammeln unb taumeln fic, fpiclet
ein et)r mit ber anber. ^^berman fi^et§ gern, tein forn, ha-3 man auffg 30
bideft ftf)ct ftef)en.
*i.72, 16 'äBeben': ramelu, talmen i. e. per verbnm loil id; fo üiel (S^^rifteu
äufamen bringen, ut mit eiuanber frolid^ ut el^re libenter fpringen, sed quia
non possunt. talmen fic- Ubi verbuni red)t gef)ct, nuiltus popuhis convertitur
et tiunt frud;tbare 6l)riftcu, qui verbum reidjlid) l)abcn et pleni bonis operibLus, 35
fpielen unb talmen miteinanber, metjren unb famlen fid), fo ftebet ba§ lorn
auff ben !alen bergen auff ba» aEer l)ubfd}te. S)a§ fol gcfdieljen, (piando
oraut. Ideo orenuis. 5hi Icudct er fie jum cnbe. Ideo luolt id; nic^t l)uften
umb meinen IriEen, bog mid; ULufer l^^err ©lott lieffe leben, nisi quod libenter
docemus, praedicamus, talmen, ut posteii et sequentes idem faciaut. Jani 40
19 über sitae sieht acilific;it;io 22 an fehlt 29 über taumeln nicht talincn
^v. 10 [7. Tläxil 49
R] redit ad regem, mac^t bell !ran| ju, ha er f)at angefangen, f)oret er anff.
Sa» ift ber fiefdilnS baöon. ©o f)a'6 {c^§ angefangen, fo enbe icf;§ and;. 3)ie
Sonn ^at nii (ang gelencf;tct et usque ad extre[miini diem. S)a Inirb iiLnfer
t)Lcrr ©Lott bie bnnrfel f)ant unb ba§ fett für äugen au§äie[)en, et dabit Dens
5 verum fcfjcin, glan^, fo lang fie fo leudjtct, fol ber fonig nicfjt untcrgetjen.
35apft, Turca et IJoinaimm regiium l)at in loollen crab reiffcn, <iuia uomeu
eins. S)er name 6^rtftu§ 3efu§ geljet burc^ unb burd) iu baptismo, absolu-
tioue. In concione de illo loquimur, praedicainus, pingimus, unb Tjilfft uicfjt,
si etiam oniues occidamur, tarnen 91ac^!oinen. Nomen eins filiabitur, ncpo-
w labitur, inirb reid^cn iu successiones nepotum. Sßir finb "^eute auff @rben,
tion un§ reicht» auff unfer ünber nobis moriuis et sepultis, biefel6en erßen
benn ben namen auff ire posteros, unb ba§ fol loefiren, douec Sol lucet.
Snier ein finb auff» anber, donec att äufamcn gerafft, lüirb bie Sonne auff=
|6ren, tum videbimus in feint gotlic^en toefen unb ^errlideit an feint luort.
15 In Mose scribitur Gene. 22. 'per memet ipsum iuravi', fotteu firf) rtjunien. iWoii22,ic
S)a flehet ber tejt, quod omnes gentes per eins iustitiam salvemur, iustitice-
mur. 2Ber fic^ räumen toii, quod iustus et sauctus, Non in me, per me,
scd damuatus, maledictus, sed ut haec maledictio cesset, ber fegen toed^ft
nil^t in unferiu garten, sed in Domino, in quem credo, et novi eins verbuni
20 et dico: 9lu bin iä) iustus, sanctus, baptisatus, Dei filius, unb !an be» r!^üme§
nii^t 3U biel inacf;en. Sed in Cluisti sauguinc, merito. S)a5 l^eifft redjt
reinen unb fegen nii^t auff mea opera ic. Sed iä) gleuk an S^fum 6f|riftum.
Sic illa Nonna tentata tautum dicebat: Christiana sum.^ Qui serio loquitur
hoc verbum JC. Si vero invenit me, peecatum sine fide, si dico: ^ä) fjob
25 ba§ gef^an, gebetet, fo ^at ber 2cuffel gut f^iel. Sed in unferm f)enn i. e.
fie »uevben fid) atte feiig machen, |)reifen k. non burc^ ^iä), sed per Dominum
i. c. nomcn Dei toirb gepreifct tuerben et omnes se benedicent. 9iu 6ef(^Ieufft
er mit bcm banä, quia in illo populo facta promissio, et t^ut noc^ bie groffeu
lounber, quod salvet, quod uu§ fcgenen in im unb fjoffertig finb in Christo,
30 ba§ lüirb ni^t t^un läppen, platten. Sl fein :^errlid^er, 5[flaieftcttfc^. Magno
gaudio fecit hunc psalmum. Quia vidit efticatiani vorbi, regni et offitü
Christi, quod redimat ex peccato et morte. Det ergo gratiam Christus, nt
recte intelligamus psal[mum, ut a poeta compositus, non nt Turca, papa et
ludei intclligunt de corporali et muudano regno.
10 über reicfjcit in sucoossifmes ste/ä uon finb jii tinbä fiitb
') Vyl. NticMräye.
£utfiet§ Serie. XLIX
50 iptcbigtcn beS 3oI)rc§ 1540.
11. 14. aJIärj 1540.
^rcbtgt am Sonntag ^wiiif"-
^, 'y DOMINICA lUDICA. 14. Mart-ij. Iohan:]l.
(?■§ ift nii jeit, bns man fol prebigen bie t)t|'to[vie unb gcjd)td)t liom
Icibcn :c. unb ift un§ aüd) befolfjen, bog Jmv fein legcnb unb \vnä lernen
unb 6ct)oltcu, et ])raoci|)iu> pa.s.«ionem. Ideo tootlen für unS ncmcn (5uan=
gcliftcn, luie fie c§ beicf;rie6en "^aBen. Hodie audLi^'ilmls, qnod ludei volebant s
3i>rj. 8, 58 lapidare Christum, quod dicebat se citcr quam Abraham et fein 3C. i. c. bo»
er Ircic vccf)ter ©ot. 2)a§ loar inen unmüglic^ 3uleiben, (|uanqiiam videbnnt
eins divina opera. 8inb jubiodjeu uub gcljeu bruBer jufdjettein ic. SBiv
abcx finb biauff gctnufft unb ftevBen brauff, quod non soium iiorao, sed
Dens. 2Bir Beffein un§ unb lüerben fclig per hunc artieulum. Gratias agere lo
debemus, (piod ista audire et pracdiearo licet taui glorio.sa. ift fo l)oä) bing,
quod Augeli fic^ nicf;t gnug bruBer bcritinnbern. Ideo lacti simas, quod
audire et legere pos.«iimus.
Ineipiauius ca. 11. lohauLuis de Lazaro, Saruber ft(f;§ gci)abcn [)at.
Legit ordine totum cap[ut 11. quod teuendum. @§ ift öiel biin, ba? fiif; auff i.'i
ein prebigt nic^t fagen lefft. ßein ßunngclift l)at ba§ Innnbcr befcfn-icbcn
quam solus Iohaii[iie.s. Ali! omucs {jaBcn bog gvoffe tounber ouffen gelüffen.
5ioii. 2i,25ldeo verum, quod Iohan[nes dicit: Multa alia fecit, quae nou scripta jc.
3[ft ein äeii^en, beSgleid^en mon nirgenb gctjort. Priu.s auditum ab Elia k.
.'^uscitatos mortuo.s, sed qui 1)abs geftnncfen et fuerit quatriduamis :c. Ideo 20
lohauues diligenter voluit scribere. Sie brcl) gcbrubevc t)abcn geluonet 3n
5Bctt)a[nien im ftetfcn, bev genennet Inirb, nic^t toie zx ift. Sed qui.sque civis
dicit: 5Jicin ©tob 2Bitten6crg i. c. ic^ Itionc ha. Sic ipsi: :3ft Domiui ge=
meine I)eit'evg gelucft uub nacfjtlagcv, i|uotie.« pertrausivit, ut iret Hicrosol[vma.
5J{avt()a ift uiaterfamilias. 3ft ein fein, l^olbfclig gefc^idjt, ha^ er ficfj fo 25
frennblirfj fteUct gegen bie brel), Lazanun, ]\Iartham et Mariam. Et fie tjatteu
gefetjen eum suscitare mortuos et credebaut. Sed non poteraut credere, quod
absens posset suseitare mortuos. Ideo ambae dicunt: 'Si fuisses hie' 2C.
tua praeseutia aliquid effecisses K. ©C^tdEcn Ijin et brevib[us ei indicaut.
'Ecce quem diligis', cuius es hospes jc. 'ift frond" <i. d. Tarn diligit cum, so
ut saltcm audiens certo veniet. S)er ®lau6 ift jung un§ jum ©jcmpel, quod
ChrLsttis Icifilid} et praesens possit iuvare. Sic nobiscuui est. ©0 luir
6I)riftum bei) nn» tjetten, credereraus eum posse nos iuvare, sed (piia sedet
ad de.\[teram patris, non videmus, audimus eum, et interim tpiberferet nn§
aßc§ ungluä, pcstis k. ut isti Lazaro accidit: moritur, sepelitur et incipit 35
foctcrc. Nulla fides hie, (piod Christus possit eum iuvare. Ideo ligt fides,
belferen fidj nid;t§, (piod revicturus et resuscitandus frater. Hoc nobis
1 DE L.\ZARO r
gjr. 11 [14. ÜKärj]. 51
E] scriptum in cxempliim. Ipsi mortui, ut statuamus certo: si etiam obruti
ouinib[u.s uialis, potcstatem iiabcat Cliristus super oninia mala, ut etiam
mortui et sepulti, et non sobun 4 (bes, sed usijue ad extremum dieui et
comburimur, a bestiis devoramur, tneiS er, quomodo uos tuiber fol jufamen
5 Bringen 3C. Ibi opus fide, papa et C'ardinales t)nlten§ für ein gcfpot et narren
tnerö, qui rideutes dicunt: putas corpus sepultum et corrosum a vermib|us
et maben JC. Si etiam nou credaut, Deus non raeutitur. @r lefft fic^ gctroft
jpotten, sed vide 3C. Nos lüoßcn ungefpottet f)Q6cn. Ibi neu est spes, quod
Lazarus debeat resnscitari, quia est (|uatriduauus. Si boc est verum, tria§
10 ift§ für ein unterfc^eib ab eo, quod consumptus a vermibLus et resuscit[atus,
sed tarnen blut ift fall, fanl unb fttndt baju, tautum corpus integrum. Ideo
idem ac si rosus a verraib[us, (|ualis ergo ditfereutia, quod ipse resuscitatur
adbuc non corrosus a verunb[us et ego cori'osus? Hacc fides et scientia
Cbristianorum, quod mortui resurgent. Qui non vult, ber ^olte e§ mit bcitt
15 SSapft unb fare mit inen. @§ öerbreiifft mic§, ba^ fie una tooHcn bamit
loe^et^un, quod getroft fpotten. Nos contra cum gaudio vel salleni patieiitia
moriemur et credemus in eum, qui potest dicere: 'Lazare, veni foras', quiSoO.ii, i:;
iino verbo vocabit et me ex pulvere et vermib[us, corpus luceat clarius Sole.
Hacc est intirma fides duarum sororum, quod mortuus frater.
20 Ubi Dominus audit, non venit, sed manet illic 2 dies, ut moriatur.
Et dicit: Nou est ad mortem infirmitas (|. d. ic^ trolt in fein gcfunb niQcfjen,
sed nolo, quia e» tourbe ein folc^ l^errlicf; toerdE nid}t braus, si statim rcsus-
citaretur per me. Per lianc mortem Dei gloria et Christi illustratur. Diligit
Lazarum, et tamen ge^et fo menf(f)lid) unb freunblid) ju uBer oEc ma§, ut
2i omncs nou aliter dicere possint quam Christum esse hominem, ut 2 sorores,
et tarnen utitur hoc exemplo sie, ut declaret suam gloriam divinam. Sic
erfjelt er un§ per Creaturas miraciilose, quod nasciniur et quod post alimur.
@r !unb mir etoig futter, beä nnb gefunben (ei6 geBen. Sed sie non nota
fieret gloria Dei. Et on ba§ iftS ju gemein Joorbcn. Caro est leprosa, non
30 sentit. Ideo muffen itjir fterBen. Sßerbe ixanä unb ftirb, alioqui nihil curares
nee me JC. Sed ubi mortuus, intelliges ex hoc opere, quis sit Deus, qnae
gloria filii. Tantum dicet: surgite, et omnes surgent. Hoc depictum in
imica persona Lazari. Morietur, et tamen non, Mors fol uii^t mors ^ciffen,
sed infirmitas, et mortem sequi debet gcfunb^it unb leben unb Uiit nod) mit
35 im effen. Ad hoc servit, bo§ man ©otteö \vcxd crtcnne, quod mortuos cxcitet,
et non solum, sed etiam filius per hanc glorificetur resurrectionem. Ista
gloria Dei fol beS SoUu CJottcö fein. lohanncs semper sie describit, ha^i er
verus unb allcrfreunblidt)ft ^JJIenfd) ift, qui diligit Lazarum, iffet, trinrfet, ligt
ba et omnia fecit ut honio, 2. ut Deus, quia ea mors fol ein jcitfjen fein,
40 quod Deus possit suscitare mortuos, non soliim filium suum, sed Lazarum,
1 über mortui sieht L.azarus je. 16 üben am Seitenrande steht DE LAZARO
4*
52 5ptebigtcn bcJ 3aI)rc-3 1540.
R) nie et te, imb ba§ fol nic^t nlletn gctl^an t)ciiien a Deo patre, sod etiam a
lilio, qui conculcatur et crucifigitur, iit vkleatur. quod ideiii Dens sim et
eandcm ]iotestateni liabeam excitaiuli niortuos. Seit irf^unt imb lüaljn
gentiiun, qui non liabeut spem resurrectiouis, Iril \ä) Incgncilien, ue cogitent
se niori ut bestias, dabo onbcr filllt in cor, ut credaut me et patrem velie o
ilenini excitare homines. Si ctiani mors eos vorat, tarnen |oI EV fte ficffcr
Uiibcv fpcicn unb geben quam primnm. Haec eins voluutas et opns, ut doceat
nos crederc, i|nod mors non fol 2ob {)etfjen, licet appareat coram ocuiis
nostris, alS fci) 0-3 au§ cum homiuib[ns niortnis. Sed Christiani follen nic()t
foldjc ^eiligen fein, sed credant post lianc vitam aliam et resurrectionera. In m
sigiinm hnius rei liabetis exemplum Lazari et alia prophetarum et Aposto-
lornm. 5ht !oincn bie redeten, feinen iiiort be§ §@3J9{5t. ^ä) luit baS u'6ev=
3d1i. n,4 1)n)jffen, ()uod discipuli cum eo lo<|uuntur. "Gloria Dei.' Lazari tob fol
nitv unb bir bleuen. Sr fol Dei et filii e^r fein i. e. Dens fol erüevt, erfant,
gcprebigct, gcii)uuiet loerbcn, quod tan ben tob lourgen unb niicf) fclig niQd}en. is
!Sic eins liouor gilt mir i. c. ut sciat totns muudus, aguoscat Deuni et talem,
qui mortuos suscitet. Un§ gtlt§, uon solnm Lazaro, (piod salvetur. Non
vcrus finis, quod iterum excitetur, sed ut totus nnmdns agnoscat Denm
voratorera mortis per Christum, ut totus mundus lüevbc uneifcf^vocfen für bem
tob. (inod si credimus in eum, si etiam jerriffcu in infiuitas partes, tarnen 20
congregabit nos. Sic habcmus bQ§ öorteil, quod possimus canere canticum
si\t. 2, -25 Simconis : '531tt f rieb unb freub.' Si non es tam fortis, fac tarnen, ut patienter.
So id) l)infare, loirb (Sot el)r unb preis einlegen nn mir, Uiil micf; bem Seuffcl
Qu§ bem xad)m, bem SEob au§ bem grab reiffen, ha^ iä) fc^oner fol leudf)ten
(|uam Sol. ^e meljr bu lerneft '^in .... Idcm bonos et patris et filii et idem m
opus eiusdem. t&iub trcfflid) hä nsque ad noctem, qua prodebatur, ibi
licffcn üon im, 5|?etru§ k.
ZoD-ii.m 'Frater tuus.' 'In resur[rectione.' §at gleich lool fidem fortcm.
Vides in hoc populo haue fuisse fidem per prophetas plantatam, ({uod Messias
non solum futurus Rex mundanus, sed aeternus. Certe praedicat burr l)erau§ 30
Marthae: resuscitabitur. Sed non iam, sed in noviss[imo die, quo totus
mundus resuscitabitur. Magna fides praesertim illo tempore, quo intcr ludeos
fnernnt ^Qpft et Cardiuales i. e. Saducei. Erant maior pars, !^ieltcn für ein
gefpot resurrectionem. Non satis rairari possum, quod Doctores populi et
gnb(n-natores praedicabant suum errorem istuni et furcten» in ba§ offeutlirf) 35
ampt, Ut si in eodem populo duo Concionatores pruedicarent, alter mortuos
rcsuscitandos, ecoutra alter. Ut papistae rideut nos, vendunt Butter Brieffc
et accipimit jiccuniam, tantum, ut habeant potestatem docendi et tradendi.
Nos f)altcn'j mit ^Unrtfja, quae credit. Ideo mirnni, quod illo tempore finb
ouff bem red)ten glauben gcloeft, dicit Christum Dei filium et rosnscitaluriMH 40
jag? eiM Wort nachycmult
9h. 11 [14. Diävi]. 53
R] mortuos. Er tf)ut t)ie ein ftarcfc Vvcbigt, iinb ein joW)cr fdfjiilcv, nt ipse
liifvb, ba§ man im ein fcfjoue pvcbigt, ut solet, ubi admittittir et libentcr
aiKÜtiii'.
'Ego siiiu resui-rectio.' S)a§ glcuBt fic, <juod liic praedicat, sed ioo. n.iis
5 iam nou. Ista verba ge'^orn I)er, (juaudo man ftcvfien fol, incnlcanda afflictis,
moribundis, quomodo Cliiistiis seipsiim depingat. Audis de vita et rcsurrcc-
tione. Audi; ego sum ilia vita et resiirrectio. Tameu es homo edens ;c.
Si diceret ut supra: Ad gloriani, sed simpliciter dieit: 'Ego resurrectio.'
S)a3 ftnb verba, quae nullibi invouiutitur. Tdeo uotaiida et in cor inculcanda
10 iiub lümer öeigcffen, quod sit resurrectio et vita, et declarat, Itiie e§ 3Uget)et.
Qui credit in me', habet nie, quis ego? Sum vita et resurrectio. Ergo 3uii. u, 25
habet resur[rectionem et vitam. ©er, an bcn bu glcubeft, nou est in coelo,
et resurrectio hie in terris. Noli separare me et rcsur[rectiouem et vitam.
Sed qui in me credit, resurgct et vivet. Si ergo est resurrectio, scquitur,
15 quod credens in eura habet resur[rectionem et vitam. Ergo resurget et
vivet. Si resurgit, getjet er bation sepulchro vacuo. Hoc credat Christianus
et sinat papam Romae ridere. Fides apprehendit resur[rectioncm et vitam,
• piae est Christus, me. Cum ergo, \o mul berfelfi iitrf^t ftcrbcn , si ctiam
mortuus et sepnltus, quare? quia in me credit, fo lebt unb ftef)ct mir aiijf,
20 etiamsi, ubi sepultus et a vermib[us corrosus. Haec est Christiana fidcs,
ut aperiamus oculos cordis, ut morientes sciamus non mori, sed ire in vitam
et videntes aliquem sepeh'ri sciamus et credamus contrarium. Fides dicit,
quod non moritur, sed vivat, non sepeliatur, sed plantetur. Hie textus
observandus, bo§ man [ol anber§ reben in ber 6^rt[tenf)eit quam papa cum
25 suis Romae et Cardiiiales. 'Ego sum resurrectio', bnran ligta gar. Sa»
bing lüil nti^t begrieffen fein mit etm opere nee charitate, si etiam bidf) tob
licffeft martern, et q[uicquid potest, gclibben. SBer benn? 3ld) bau licbc
)cclid}en, t)er|, ha^ muä fic^ bcm §S9i'Hn an l)al§ r)engcn et dLicere: Credo.
Jdco iDcnä bafjcr gcfjet, fi{)c, tf)u nid)t§, sed faEc bcm §69J3{n umh bcn I)alä
30 et die: Credo te esse resur[rectionem vitam. Sic dicit: 'qui credit me' ic.
Nou credis auff ungelnt§ tnatjn, trt^um, sed auff mit^, incjuit, (pii sum
resur[rectio et vita. Nostri oculi et aures mulfcn nic^t ridjtcr fein. Credis
in resurrectionem. Bene. Dicam, quae sit. Ego sum. Qui habet me, habet
resurrectionem. Xon disputo hie rhetorice, o6§ formaliter vel cfTpctive
35 3Utierfte^cn fei}. Non sohmi operatur vitam in uobis unb ge^et t)ün lltiS.
Sed fo tnili "^aben, ut credamus, i|uod sit resurrectio et vita et geljc
nicf)t bntjon. Si gcfd^cibcn lonrben, lourbe nirfjt braitS. ©onft laut ci, qudd
Christus sedeat supra in eoclo et ludat cum Aiigclis unb tjClffc fic lua-j t()Un
ut princeps. Sed er fol in un§ öeretuigct, unb baS bie fcci im mit bcn armen
40 an ^al§ faÜC, donec in te credo et haereo: es mcus Salvator, resurrectio, vita.
34 Hier formaliter stehl lucjcntlic^ sj/ 3ö über efFective steht luitdUd) sp
54 5|3r6bigten bc-ä Snljtes 1540.
R] Nihil ergo iippreliemlil lioc nisi isla iides. Ideo ^cifjt ficgvaBeil Bcl) UnS jo
öicl al>3 eraua ()c6eu ex sepuleliro, foetore, ftinäcn aU tjcvvlid} licdjeii.
Seil hoc noiulum vult iutelligere Martha uec potest, quod Christus
luie hora sit resurrectio fratris.
Ibi nova jn-aeclicatio, fteüct fid) ahix \vk etil iiatuvltd) mcnfd;, (juaerit, r>
ubi positiis, nbi .sepulchruiii ciuj;'.' Postea accedeiis ergrimmet, erbebet Cr.
6itcl mcnfc^lid^ gebaucEen, f)crlj, iiumiUen, ba§ er fi6fc lütrb aber beu tob, ac
.si malus homo djiceret: ^ä) %oh, ba§ bid) ber Seuffel I)ole. Sie iudignatur
morti. Kt uobis consolatione plonissimum est, (juod Bitter, jorntg ift aber
in, ergrimmet in fi(^ i. c. nimpt ficf)>3 jo t)efftig an, friegt ein paroxismun» q. d. lo
^d) ȟil bir ein fd/Iappeu geben, baS fol ein )rf;lappen I)eifieu, gornig inerben,
erbüfcn, ergrimmen luanberlicf;, aab tf)nt im mefje ber merctlid) jd)nbca, «puHl
ouines nioriinur, üerbrcufft in mcl)r (|uam nos. S)a§ ift unfer troft. S^aramb
follen luir über ben tob niif)t flogen, ^bci"'"'»" fpt'rret anb luetjret fid). >Sed
C'hri.<tu.s: Sein jameu anb mnrren tljuty aicf^t, mein jnraea k. 5iu ba 15
2eaffel, bn I)a[t bie ioelt ertoargct. ^d) ii^'i au^) ein ainl jarncn aber bid)
anb bid; jaridjten. Ibi veoit ad sepulchrum, lüirb er aber jornig. Martlia
inquit etiam: quatriduauus. Ne impcdias. ^sd) toilä nn aal)ebcn jnm @3;empel,
post 4 dies iu cruce lüil id)§ gar aaärid^ten. Nihil facit, uisi clauiat alla
5ui). 11,43 voce: 'Lazare, veni.' Ibi verbiiui eius verum factum: 'Ego resurrectio et '.io
vita.' Ciuis claiuat? Vita. Cui niortuo resurrectio? Sepulto. Ubi resurrectio
et vita clauiat, ])rodit uiortuus. S5a§ ift gam 6jeaiVcI aagefongen, toas er
tüil t()an am (^realj, ut crcdant clrcumstautes, ut 11011 sie timeaut nn)rtem et
iiiipatioiiter nioriautiir et ut Oon tag ,5a tag leraea mortem oouteiuuere, quod
3oi)- ii,4dixit iu priucipio: ut gioria Dei palaiu fieret. ns
4 l'nitris) putris
12. 17. OTnrj 1510.
'i|?rcbtflt nni Tngc öor ''Mavid S^crfüiibiflititg.
'Min vigilia iiicaruatiouis Cliristi, qiiae translata erat in 17. Martii.^
Iiicipiam Euang|eliuni de festo. Hoc festum ideo retiiienius, ut Deo
gralias agamiis et an3 troften anb fterden in üde Christiaua, uempe iu hoc
articulo, quod crcdimus, quod Dei filius sit homo factus Ooa ber jaagf|rnn.
Ts aitic(ulus ift aaaaffpred)Iid) et iis, qui credunt, eia treffliche frenbe, leben so
S!ut. 1,20 anb fcligteit. Lucae 1. 'Iu meuse'. Hie articulus praecipue in hoc f'esto
') Maria Verkihidignng fiel in diesem Jahr mit Grünäuiinerstag zusammen, ilariim
feierte man sie acht Tage zuror. Vgl. Unsre Ausg. Bd. 1.% 476 (.fuhr J.yii4); Bd. 41, 47
(Jahr 1.J35). Hiernach ist irohl das Datum "^17. Martii auf diese I'redigt, nicht auf das
Fest selbst zu beziehen.
9lr. 12 [17. 3J!ätjl. 55
R] pei'a<;;itiir de mirabili o[)eie, <|Uotl Dens iiiisit Angelum suiim Gab[rieIoin ,yi
einem nrmcii mcibliii unb lefft illi ücv!imbigeit ha§ tounbcrlirf; Juci'c!, (luod
virgo jol niater filü fein et talis filii jc. Quotidie praedicaimis. Ideo bei)
ben !alten, roljen l)crl^cn fit ein falt bing. Scd lunKjiiam deljeo ccssare prac-
5 dicare .'c. qnia fo "^errtic^ bing, bay >Dtv§ iHiuquani fonnen ouSbcnäen. tö§
ift gemein bing: ©in ünblin luirb gcborn, virgo fcuget infantcm. 3)ev falt
mcufd) nihil lialjut gandii nee lieBe. Sed e§ folt fo fcin, ut je Icngcr je mcljr
ben lieben .SjOÜln unb bruber un§ licrtnnnbcrn. Id (juod Petrus dicit de
Aiigelis 1. Pot. 1. 6» ift geling bing, (|iiüd lueibybilb puerum. S)a fi^et i- *«'" l i^
10 man aber, luo-i bie 6ngel boöon b^J^ten. ßeue scribit Petrus. Talia vobis
])racdicantiir K. 333ir finb fo etfel unb faul, ba§ ttir un§ tob bvan f)oven,
fie lebenbig unb feiig. Si tantum lu>c consideramus, quod gestavit liliiim,
laotavit, (|iiaiH(uaiii max[mia res, (|uod virgo k. Sed quaiido additur, qimd
is filiiis, quem parit et siigit, iion sit Pfx, Caesar, Angelus, sed Pens ipse ic.
15 S)a§ niag§, ba§ fi(f) bie ©ngel niif)t fat tonnen iuunbevn, unb leben baöon
unb finb fclig. Nos nemcn ein tanne bier, geiti^al§ ein talev, pontifices
rident. Sinius grati, dum lucem habennis 3C. Sßie ein uufclig bing ift§ umb
![Önig unb teifer, »jui audiunt hunc textum ac aliam historiam. Sie ßugel
tonnen nimcr fat loerben, be3 merben toir uberbruffig, ubi semel atque iterum
•ju audimus. Luc[as poiiit verba ita, ut merito 3C. <5tab ift gering, virgo gering,
braut gering unb f|au§ S)at)ib unb ©ngel gering. Item üon @ot gefanb auc^
gering. Sed lioe, quod filius creatoris coeli et terrae fol in ein nienfd) fomen
et fieri liomo. Et liabet nomen Ang[elas Gab[riel. 1 aiig|elus, tüenn er fein
gclnalt tril üben, fc^Iegt tob aEc», lna§ lebt auff @rben. @r l)cifft ®ab|ricl,
2s 'inadjt', 'f rafft', ber l)od)fte l)cerfurcr im f)imel, ber§ fc^loerb füret, ber 5J}ar=
fd^alf, ber beS fonig-S, !eifer§ grofte madjt ^at im fclb k. Non est ein gering
ßngel, sed ber gotlicfien ÜJfaicftet felbS ^Jiarfdjal!. ADgjeli et Diab[oii fjaben
ein ftreit broben in ber lufft. l>ial)|(ili opus est mendatium et caedes, U)aö
nid;t üerfurct lüirb unb ermorbct, loirb erbaltcn per Angeles bonos. Quod
3u habemus et retinemns EuaugLeiium, Bap[tisnum), tit benefitio Dei. SQßcnu ber
SSapft et Turea tompt K. fpuret man ben S^euffel tool. Seinen l^odjften l)clt
fdjidet. @r ift Ijerburd) geriffen burc^ ein Ineiblid^e mat^t unb l)eer Dei, ba§
ber 2:cuffel nidjt ijat tonnen fcljen, luaS @ot ber iungf[rau luirdet. ©onft
fil)et er aEea unb gibt er in§ l)er^ bofc gebanden, el)cbrud;. Deus secuh', s. siot. 4, 4
35 Paul[us. Posset Deus formare pueros sine parentib[us. Sed effuudit suam
divinam misericordiam. Gab[ricl ift bie l)OC^ftc inad)t inter Angelos contra
Diab[olum, ein au§erlcfencr Sngel, ber ©otte« mac^t ift, ba§ bie IjeHifdjc
Pforten nidjt lücljrcn tonnen. Prius etiam missns ad Zacli[ariam et vaticinatur
Iohau[ni.s iiativitatem et offitium, ba§ man fifjct, quod groffer ernft ift in
w öot, <|ui mittit et (|ui mittitur. üßaS geljeu Ang[e]i mit foldjeu fadjen umb?
funb er nid;t ein pricftcr ober propl)ctcn fd;iden öou 3ei'»fi-''^c'" ^''1 pfcbiger
Don 'Jiaiaretl), ut prius, et dixisset jc. Ang[eli bie groffcn, I)ol)cn furften
50 515tcbigteit bei Sai)xe% 1540.
K|fd)enien fid) nidjt fid) juh-audjen 311 foldjcr tmtidjafft iinb äurcdjneu ein aiutc
jufrcien 3C. ©ol fid) ein Giigel nic^t f cremen bcy jc. bag, ber ©ottcS utadjt
f)cifft, fül Ijenmtei farcn 311 einer armen, elcnben imb öerac^ten birncn unb
jol fie freien, grüffen, fol ja ]u t)of fertig ?c. Sf^ein, fie fdjemcn fic^ nid}t,
ob fie tool fo l]oä) finb gefegt lion ©ot et dicit ein folc^ ^Lodjt gotlic^c et 5
dicit: bu elcnbc 9JJaria, non dat bcc^er taufcnt gulben. @r t[)iit3 mit oHen
freuben, luft unb lieB bran, baS er nnr SJot fein 3U ber armen birncn. ©inb
t)ol föotte§ Iic5, tüißen. S;er Senffei unb Bofc lente t^etenS itfd^t. Et idco
factum, ut praedicetur nohis, i]ni tinr fani finb 3C. Uiie c§ Ö)ot fo fjeriiid) unb
mit ber I)od|ften mac^t anfa'^c et tameu 3ugebedt mit lauter nrmut, clenb unb i'J
beradjtung. Sie inspieis maticm filii: e.^t fo gering, ut nic^t JC. et tarnen ad
eani inittitnr bie lioc^fte l)errl|i(^!eit unb ber grofte l^err im "^imel unb loirb
ein luciblid) proceo mit fidj Bracht, ber l)imel notier Gngel, (juae fecerunt,
ut Diab[oli]s jc. Ibi ift gering bing unb (Sngel unb maieftet. Idco fdjeinetö
nid;t. Ipsa putat se videre ein ft^onen, l)ul)f(^en jungling ju ir in bie famer 15
lomcn, ber fid) 3U ir notigen Inil. Sed ift ber groffen 5]Jaieftet nterfter
Ijenbtman mit t)icl 1000 ßngel. Idco debemus f^oä) unb {)errlidö l)alten, ob»
\vo\ ticrfiorgen unb 3ugebedt, quia non scriptum: Deu.'^ niisit fo üiel 1000
föngel, fo gelleibet, haS 100 ©onnen nihil cum sua luce. Sic uou possumus
iiitelligLere, (piid Deus nobi.scum vult agere, abscoudit. Ipsa non potiiisset 20
fciTc ADg[oltim. Ideo muffen fie un§ efien machen unb fold; geftalt an fid)
nemen, bie lieblid;, freunblidj felj, ba§ man» lonne ^orcn. ©ro» ift ber böte,
sed nulla apparet gloria, uisi quod induit pulcliii adol[escentis. ©ie gcbcndt
fd}Ied)t auff ein jungling unb erfd^ridt. Coram hominib[us ift in geringer
geftalt au§gerid^t: mater vilis, et Ang[elus abiicit suum ornatum et ftellet fi(^ 25
fü gering als ein junger gefel 3U einer 5JJc^. So fteljet» für unfern äugen,
auff ba§ lBir§ fonnen begreiffen. Sed in illa vita videbimus, qui Duce.s
vencriiit cum GabLrielc, et quae armatura, ornatus, pferb, gulben leten. Si
uolji!::cum loquniitur in maiestate sua, quam liabeut coram Deo, uon possumus
ferre. GabLriel bringt mit fic^, quod non solus. Et Ang|elus uou nomeu 30
naturae, sed ofHtii. Ang[elus 'nuncius' ut in Luca i. e. boten ii, ut quando
volebat pascha, et ADg[eIus Eb[raice et grece dicitur 'nuocius'. (iermani
non vocamus nuncium, sed coelestes Spiritus. Ideo notur finb @eift, l)aben
lein fteifc^, finb tioQer IneiS'^eit, gute, ma^t, quod autem fiunt Angeli i. e.
ein ampt annemen. Gab[ricl '@ottc§ mad}t\ virilis mndjt 3loingt attetn gelnalt 35
i. e. ber I)ol)C furft, ber ha fnret ÖJottcy '^odjfte» panier unb fdjcrffeft fd^lncrb.
Si princeps cum legato mittit alios jc. (]uauto magis K. SBenn fie nic^t
rcgirten fo mit gctnalt, tüirftu nid;t lang leben. S)a3 fol un§ fanfft tfjnn,
quod Dens fo gnebig xnvi Ijeimfudjt unb tompt fdjtnadj unb gering erniber
un§ 3U gut, ut Maria nidjt erfd;rede unb fterbe, et tarnen in .se divina lo
35 über jwingt steht Gibbor
5ir. 12 [17. gjiärjl 57
R] potentia et gloria post resiirrectiouem, uhi alios otailos, töCtbcil toil' fic fctlCll
itnb ()orcn fönncn. Tic 5JIngb ift gering, et coii:[ilct, (|u;Hn nit miinifft,n'cd}Iid)
gute, <iuo(l iiiittit ad illam K. uub Uni iin§ feinen likn ©on fcnben nnb fif;enc!cii.
6tu ünb tragen, geBcven nnb am {)al§ ijobm, nihil, sed qui {)iinel nnb ßrbcii
5 gefifjnffen, bnffiv fiä) @ngcl bengen nnb t^nnS l'oit r^ertjen gern, ut Pot[ni.s. i. >iktvi i, 12
öi verani Hdem hab[eiemus, fnnbcn lüir haä bing and; nidjt gnugfam i)orcn jc.
Dens demittit se ita, ut uon solum loquatur uobiscum. Nou fit Angelas,
sed induit meam cariiem et sangjuinein, mein leib nnb fecl, ba§ i^ unb bn,
^vn aller mag, inie loirS Ijakn, 2lu§genomcn haB einige finde, ba§ ba lein
10 fünbe ift, aU fo natürlich menfc^ ut tu et (luisque. S)a rebe, teer bo rcben
tan. Angeli non possunt exprimere. 6r lefft fie tragen 9 monb, neeret fiel)
öon irem Hnt nnb tüed^ft et nascitur, nisi quod on fnnb nnb fd)mer|en,
fdjrciet, loeinet ut alius puer, I)at froft, Ijitl 3C. Nullum discrimen inter euiu
et nos a nativitate usque ad ascensionem. Et tarnen verus Dens k. S)a§
15 Ijeifft ein prebigt, bie laft nn§ l)oren mit frenben. @§ gilt nid^t Angelis et
Domino, non indigent et tarnen bienen baju, fingen nt die nativitatis, goitnen
un§ bie e!^r feer luol, finb nid^t eiticrif(^, neibifc^. 'S&k IjeBt er bie ftindenb,
ge6rec^li(5 natnr fo '^oc^. Sßir finb rein, fcnberlit^ ßreatnr, effen, trincfcn k.
(|uarc neu assumit 3c. Sed finb öon l^erljcn fro nnb HonnenS nid}t gnng ,'c.
20 Econtra nos, audimns hoc, dormimus et stertimiis et laffen ista niiral)|ilia
divina farcn. Sßir folten nn3 tag unb nac^t fretncn et omnia nobis sorderc
deb[ei'ent ad hoc. Sol fol nid^t licdjt fein, Salcr unb grof(^en ein brcd gegen
bem, quod Dei filius homo ac. Magna gloria, quod ipse nobis similis. Sed
in superis qui est sine peccato, fit homo, ut nostram conceptioneni, nati\itatem,
25 mortem jc. ^loä) fudjen toir e'^r, Infi 3C. unb aCte§ ^o^er l)alten benn \)a§ jc.
S)cr 2nrd ift nic^t Uicrb, ut unam syllabam de ista praedicatione, sie papa
et alii. Item bie fil|en, rnlljcn, ([ui toridjt anff ©ei^ k. Si etiam audiunt,
tarnen non Intelligunt, nee dignuni. S)arnad^ per Dei berticngni-j venit Turca
et auffert omnia. Turca !^at bie grofte cf)r, luft unb getnalt auff ßrbcn, quid
30 prodest? ^^eut, morgen ift er tob. Quantae opes nostrae? Sßa3 loolt iä)
nemcn, ha§ iä) ein ^arBreit tnolt bcrliercn de cognitione Christi. Ipsi habent
gloriam momcntum. Si autem habeo isttmi Dominum, leibe l)ic not ?C. Tdeo
sumus reid^ unb '^errlic^ super omnes. Etsi etiam un§ lefft leiben, ftcrbcti,
!o})ffcn 3C. nihil ad hoc, quod Dei filius pro nobis homo. ©ic finb fo arm
35 cum suis opib[US al§ ber S^cuffel. Econtra nos divites cum Angelis. Si
quando audit tion 100000 taler, aperit aures et oculos jc. Hoc Euang[elium
audicns nihil curas, quod pessimi uebulones in terris habent, hoc admirantur.
Mariam fteüct er für ongen, quao nihil, ibi non 100000 tolcr, l^fcrb, leiten,
si econtra, folt man lanffen. Waxia l)ctte lein ranm, ba lucrc frcub. Sed
lu (piia sola et habet i)uerum üon @ot geben um6 unfern tniUen, niiii). Qui
vero fidem habet, ita videt et cog[itat: ilic puella misera, non habet spondam
nee cuuas et iacet in terra auffm ftro, et puer niendicus nimpt tr brüftlin
58 fircbiglcit bcB Sollte? 1540.
r>]et iiivolvit K. Scd bo fetje im\b I)er Gab[rielem, bcn f)ol)cn .'ö(i"'K'Kii l'oii
Ijilllii cum iiiultis uiilib[iis Angelorura, qiii cauimt !C. et Dens i])se resj)icit
ouff ba§ Ünb Utlb megbtin. Xon cog[itat, quod Dens sinat filium aÜciil. lu
cnice desertus a deserto, sed stipatus uuiltitiidine Ai)g[eloniiii, sed abscoudit.
In veritatc ita factum, ttjo er gangen ift, ba ift bo» l^imlifd^ Tjccr. Ideo ■'■
cog[itat Christianus: 3c() teil l^inge'^cn in ben ftol, flippen, ibi aliam |i(>ni]iam
et gloriam videbo, ()uam si Augustus, Turca k. £a§ nlie lonig mit nH ireiu
golb nnb fjcuiicfeit bretf finb. Christianus solus videt, quid sit, (jucid misit
non sacerdüteni, jiroiihetam, sed Gab[i'ieleni, divinum poteiitiam cum omnib|u.s
Angelis ad virg[incm. Gal[ilaea ift biet jn Hein ad Naza[ietli. Ta tan tcin i"
(Sngcl looncn in isto angulo. Idoo Ijcvi'lidj 'ijoä) ijoltcn ha§ mysterium, quod
Dens homo, ut ©on nnb monb fdjlimrl; gegen bcm fcfjnl^, qui bor inngf|fnn
ani Ijalä. Totus nnmdus cimi ^-uis opib^ut;, ut gloiia nihil ad ilium pnorum
et matrem. SBcil ®ot feubet, ift gvo§ et Angehis jc. sed ba5 ift Hein, «juod
apparet in forma adolescentis, item ])uelhi gering et postea filiohis. is
13. 18. aJMrj 1540.
^^rcbigt nitt Xngc Wiax'xä Ükrfünbtgmig, narf)mittflfjy.
1*1 Die ip.sa annuncia tidui.s a i)i'aüdio E.-sai. 7.
^JUiff ba-j tüix bcn ortlilcl befte bcffer fnffcn unb bet)altcn, InoUcn >üir
fcfjcn f'undanientum huius ai-t[iculi ex propheta Esa[ia, ber fo lang jnüor
bnl'on gclnciffagt Tjat. S)a§ ift ber art[i!el, de quo hei-i, quem nos Chri.stiani
e.\ revei[ati<ino e coelo accepimus. ludei fetten fic^ balt)iber unb tf)nn nid)t -io
mit ircm fdireibcn nnb lefen, ijuam ut imno art[icndum ocrferen. SaS t)a'ben
fie tocrbienet, loie l^ie proptjet faget. Dens mittit bis ad Achas nnb Icfft im
anbieten f)nlff nnb Steg contra 2 potcnte.s Reges. fpvi(f}t, er fol nid)t erfdjvcdten,
finb 2 arm lefc^brenb, bie balb liciicfdjcn. 3)a5 Inar ein mal geprebigt Rcgi
et fein groffe fjanfen unb bem auserlneleten. £a ber fonig fo l)alftarrig ift, as
beut er im ultra verbum .sigumn, ut soepe legi, et hie ad conflrmationem
fidei, ut Esaias gieng uacft, irre, trug ligneam catiicuam, ut beibe mit tjoren
et signis converterentur. Guffertid) erzeigt fii^ mit eim jeid^eu in bie äugen .'c.
Sic Euang[clium habenuis, bamit bic öftren gefullct, postea SacTamenta et
ab.sol|utionem, ba§ bie augeu füllet, bir unb beiuem öoW, hai fo gar öer,jogt 30
ift. SBele bir fetbcr ein 3eid)cu, ut certus sis k. l)ctle vel in grab. Kespondct:
>;on petam. ^^ft ba» ni(f}t ein tierb|ricf5lidjc rcbe, ut jiropheta met jc. ^a
freilirf). Et ornat se mit foId;er tvefflid)cn fjerligfeit dicen.s: prohibitnm in
lege, ue tentetur. S)a» ift ein redjt fromidjen. Propheta venit ad eum et
16 Supra die Stephan! '
') Vgl. die Predigt vom i'G. Dezember 1540.
9h. 13 [18. 3)Mrj]. 59
R] iiffert vurbiim et iubet, iit putat k. Ipse ncillict bcil vcdjtcix §@3i9in, gioffcv
tjcitigfcit !iiiib er nit^t fiiituciibcn, vult sccuiulmn legem Mosi fvom fein. Ex
hoc .secjiiitur, ijuod Esa[iam non liabiiit ]ko propheta noc vcrbiim eins pro
Dei verbo, Ijot lenger benn 50 [ax geprebigt, fein öater et Avus, et tarnen
5 non lialten in pro propheta, sed !e|er et pseiulop[ropheta, qiii a lege Mosi
velit abducere et docere, qnod ]\Ioses prohibuit q. d. vis me docere Idola-
triam. ^d) fel^e btd^ nid^t an. Neu obediam tibi, alias Deum tentabo. ßon
cr§ nnd) öerbricSlidjer k. fdinnidet \iä) in bcm ©otteäbienft et obedientia. ©o
fol man tf)un, tucnu man fol @ot geljorfani fein, fol niani mit bcm gtro^cn
lu nngefiorfam anfaf)en. Sie iani volunt Turcam jdjiagen, sed prius uobis deletis.
Interim iactant se Christianos et tneri Ecclesiam Christianam. Sßie fol man
ba raten? t)erb[rie^Udj ift, (|iu)il so cxcnsant. Domiuum non invocaveriint.
Ibi trep[idant. 2Bo fie @ot furd;tcu unb el)ven foUcn, tljun fie e§ nidjt.
Econtra. ©te forgen, si nostram doct[rinam suscip[iaut, feien fie üerbampt.
15 Econtra qui bereut in errorib[us, ubi timere deb[eut, uou timeut. Hinc
Christus dicit: Arbitrantur se obseq[uiura. ^ft it" reim. Tbnent, ubi. 2ßo3oi). ii.,2
fie ftd) folten fnrd^ten für ben 3Jleffen, toalfarten, ubi Diab[olus, ibi non timent.
Econtra ilji timent, (juia timent se fore baeretieos. Iste Rex est Exemplum
omniuni impioruni. ©ie bienen @ot allein, Esaias non, non habet verbum
20 Dei uec verum cultum. Sic nos quaei'iraur. Sic noraen Dei dupliciter blas-
phematur, ein IneiS ift, qnod suos errores fnr rcd)t Ijalten nnb mu§ alle§
Ijeiligleit, ha^ ift oftitium. Xostra dopt[rina, ([uaiu fateutur veram, mu3 fe|,erct).
Hie, ba er fein Inil 3C. Sic dupliciter geljen fie contra Deum. S)aS miiffcu
tüir gelnoncn, uou sumus primi. Sic accidit prophetae 3C. qui vult seducere,
25 ut Deum tentet ic. ben nonien fc^miret un§ ber Senffei mit mad^t an, qnod
seducimus orbem. Uli Salvatores. Sa§ ift bo(^ nm6ge!eret, ba§ finb bie
rcd}ten funbe, nihil ad peccata 2. tab[ulae. Ibi vides, quod non solum Regem
meinet 2lc^o§, sed ben ganzen ftam, gefc^led^t, qui ju §ierufal[cm Inonet, et
estis Davidis prophetae Mut unb ftnll erBcn, l)alt al^u famen, l)alt an allen
3u ©OLttern excepto vero Deo. Ideo finb alle fd}ulbig gelneft. Rex cum priu-
cipib[us, SRegenten unb 9Jat§[)ern, propfieten, pricftcr. Isti omnes sunt contra
Esaiam, qui tot auiiis i)raedicavit et foliicl gutä gettjan i.e. ne regirt alfo,
ba§ u6er euc^ fci^rciet ©ot et ho[mo. Hactenus im Ireltlidjen regiment loibiuen,
toaifen gefdjinbet, gelinget. Deinde aücvle») 16gottere>) angcridit. Insuper
35 etiam ücrbricöitd; gnug, uou solum contenniitis verbum, sed etiam mit eim
f)errlid)en fdjonen fc^cin ein irtt)um unb Äe^ere^ fd^clten. Satis peccatum
esset, si nou auditur verbum et coutemnitur. Sed ha^ ift fdjenblii^er, (juaudo
excusationc pulchra damiiatur. @ot mUy lugener fein. l[)si veraces. Dens
unrcd}t fjaben, econtra, ut iberman anfpete. Sßa§ gcf)ürt foldjcn Buben jur
10 ftraffc? ut et Iud[aei, (juaudo venit Christus, fecit inirac[ula, ut Math: 11. wniKi 12,38
famcu ,5U im d[iccrites: Libenter Signum 0 coclo. SBnrb ,^ornig ut hie Esa[ias,
gab ein feuffjen üon fid;, ucrbrou in, lüulten ein jeidjcn nadj ircm toUcn topff.
60 ^rcbifltcn beä Saljrca 1540
R]si etiam feci.sset, niliil jc. (Jui videt tantuin verbo sanari JC. et contfiiinil
et insuper vocat Beelzebjub. Sic isti uon soliim coutcmnebant Christi sigiia,
sed ctiam diab[oliini, ut facoret sipiuni K. Idco dicit: ir rillflct lind) Ctm
jcic^cn: continget, bQ§ lüivb eiitf) ftoffen, bau ir ha (igen. Dabo sigmnn
loiiao. 3ift ex ira gcrebt imb ftroff imb rac^. U6er bem jetc^en, <iuod filius 5
boniiiiis in sepulcliro iacet, descendit ad inferos et 3. die 3C. ®CI§ follcit fic
ßlcuben. Si vnltis uon sohim contenmero, sed ticitcieu et bluspliemare verbnni,
ideo dabo signuni, bnS ir leftern jolt gnug. Nobis salutare sigaiun, sed ipsis
horribile sigiuim et crgcmi?, barnn fie [lä) ftoffcil. Sie liic prophota: Dabit
Signum, bQ§ fol cud} rccf)t ftoffcii. 3^' l)niibclt licrbrie§li(f) lüibcr ©ot. Ideo lu
luirb er mä) urfodt) geben, baran ir cml) jufludfjcn, fd^elten iinb leftern folt.
'Ecce.' S)n§ tüirb boS 3Ctd)cn fein. 5}a f)nbt ir§. Sßcil ir @ot fo crjurnet
nnb lafft cud) nic^t baran Bcniigcn, <juod ingrati et contemptores eins gratiae
et vultis iiidurati esse, folt ir Kriegen. Si non vtdtis hoc signum liberationis,
oportet aliud accipiatis, ut maxiuie non velitis. Sie in Mose, per eum, qui is
non Deuni i. c. idola. ^ä) mu§ nic^t 6ot fein, qui verus, sed gelerten, Et
erzürnen mirf) in ir idololatria. Ideo iternm eos erzürnen in eim ncnifd^en,
abgottifdjcn öoIcE. ©ot mu§ popuhuu "^aben et populus ein ©ot. Sicut me
verum Dcnni reiieitis et nemct alleS an, Uia§ nid)t rechter @ot ift, tuil cnd;
lüibernnib erbittern, ut, gleid) lnic ir ntid) nid}t babcu luolt, sie nee ego vos. 20
@§ fol md) beiffen, hav iä) ein abgottif^ Uolcf k. Miratus soepe, quare tarn
vcliementer eis minatus, e§ ift im oHe» nmb C^fjliftum 5utf)nn gelüeft, ne eum
iieglig[ant. Iud[aei liab[uerunt pulclierLrimum sacrititiura et regnuoi, ex domo
AbLraham ift 3BibeI !onien, sap[icntia divina et Christus met, quid fecit? S)a
fie in nid)t jnm rechten @ot '^abcn, feret er ^n nnb nimpt un§ Ijeiben nn, 25
(jui non hab[uernnt patres nee verbum nee cultum, ja ni(^t ein t)arbrcit,
quod ab eo praeee])tum, nee gloriari possimus, quod ex Ab[raham, sed eitel
idolatrae nnb eittel S^euffcl angcruffcn. Ideo aller Senffei abgottifdje. Dort
ba§ fdjone ÜoIcf, qui habet patriarchas, prophetas, sanetam seriptuiam, öer=
lüirfft ni. Qua) ju berbrie-S talem poi>[ulLim aceipiam, ha§ ein nerrifd) i. c. 30
UUDcrftenbig, toridjt öolcl, qui de Deo nihil, non habet verbum, lefft fid;
nerrcn unb offen, ut Diab[()his vult, ut etiam sul) pap^atu. Ut illie bulet
cum go^en, et nimpt un§ jc. S)a inoüeu fie toE unb töricht »uerben, quod
gloriamur de script[ura s[acra, de patrib[us, prophe[tis, uon possunt audire.
^ft talis invidia, malitia in eis, (piae non potest exprimi. Non habenuis ex 35
carne et sang[uine, sed quia per Moseu praedictum: Irritabo vos 3C. ad ipsos:
non mens pop[ulus. Et ideo, quod eligebat falsos Deos jc. Cum lioc audie-
ritis, incpiit per Mosen, ha folt ir, mein id), 3Urncn 3C. <|uando <lieis te esse
filium Abrahae, liabes Iiideum et Diab[oiuni in glcidjem ,^urnen. Sic hie dicit:
3d^ toil eud) ein fclig jcidjcn geben, sed fol cuc^ an lopff ftoffcn. Sic hoc 40
20 nee] ne
9Jr. 13 [18. mäxil Gl
R] misericors signiim et tvoftlirf} bing iinb icidf; giiob, qiiod veniimis frcmtbliiig
unb gcftc bajii, sed mad) Iiul[aeos bittei, toi unb toviifjt. Xohis ift gctrfjciuft
^iinel unb 6ibcu et iUius Dei niet. Sed [ic foUen fic baburd) gcveilU ut
Hom. 11. Sed quo i)liis audiuut, hoc deteriores. Et quanquani tl'cfflid), atsni. u, f
5 fjeviiid;, fdjon jeidjcit, quod virgo gnuida, unb fol ©on gcBcn I>eus noUis,
bnä tan fein 3orn unb ergcvlidj jcidjen, quod virgo on maus jutfjun 3C. et
gc&ivt non sinipliceni, sed qni Dens et horao. S)a§ ift art[iculus, uude
Cliristiani. Sed apiid Iiul[aeo.s quid fit? gnr jcmeilii^ öuftoffen uub mnvtern
unb evfieitcn tag unb naä)t, btedjcn unb tourgen syliabas et buc^. Et gcljct,
10 h)ie Esa[ia.s gefagt, neu quod culpa sit sign!, sed ker 16o§l)eit. äßa§ tf)ut
bic (ick jungivQlü'? ^sft ni($t eitel gute unb fcligteit im 3cid)en'? .söeifft nid;t
'©ot mit bcf muttev', sed 'iiobiscum'. Nou tregt tinb, bavan fic allein freub
et salutem jc. Et tarnen iü hoc pulcherLrimo lit fold^er greulicher fdjabe, ut
quo [)hiä legunt, hoc magis irretiuntur. Nolo repetere, quae dixi iu natalib[u.s.'
15 Sic gifft unb 6o§^eit facit, ut vocent fiiium Achas. Sed Ezech[iel 13 jar
gcborn, autequam Esa[ias ista verba locutus. Sic isti loco gern looltcii fein
Irafft unb mai^t ncmcn. Quando hodie puer natus est 13 anuorum, et cras
vaticinium fieret de virg[ine 3c. Alii intelh'gunt de filio Esaiae. Nunquam
legitur, hüa ein prop()ct fol ein !onig Uierben, sed tautum tribus regia. Deus
20 dedit ludaeis hoc signuni, nou ut niaium esset, sed foelix. Sed significavit,
quod fo Bitter Bciy, ha?> fie ha§ nic^t Itiürbcn Icibcn, ut semper I)a6en nEe
Signa öerfcret unb gcteftert. Sed totus scrmo Esaiae Betrifft Gt)riftum, is
est, qui unten in bie '^eEe et o6en in !^imcl fomen, quoad offitium et causam
finalem. Deus det gratiam, ut grati sinuis. Christus secuudum personam
25 ift er gtoo natur, in ®ot^[eit uub mcufc^eit bereiniget. @ot ^ot nid;t alium
fiiium quam Maria. Sed ipsa vocat eum: Su bift mein Son UUb ÖJottCa
©on. Sic Deus: Tu virginis et meus filius. 3Bie toub fic^ ®ot ticffcr t)er=
fendfen, quam quod herunter feret, non accipit Ang[elum, sed eam natnram, quae
unter (Sottca 3orn gcloorffcn, bareiu fendt er [\ä), 3ft tieff gnug. Ecoutra
30 puer in gremio iacens, in morte et inferis iacens, ift glcid) lüol in coelo 3C.
6§ luirb pcrfon !omcn, bie man mag nennen bie Ijodjft unb geringft, bic groft
unb tlcineft. Post offitium, quod cum moite gerungen unb für un3 jur {)eUe
gefarcn unb ben triump"^ angerid)t, quod resur[rexit a mortuis. In eo
moniento, ipio conceptus, ift erfüllet, quod bcr nibrigeft unb r)0(^ftc. Post
35 nad) betn ampt, am Greutj unb Oftertag. Post finis, (juando nos morinnu',
lomen bcm tob in rad;en, ba finb iDir ticff gor fnt. Sed nou manebit, in
ext|remo die crfür 2C. S)a§ ift eube, barumb er menfdj ift »uorben. S)a§
mag ein jcidicn fein. Et sie foC gcfc^cljcu: "Virgo." Alma tjeifft in totascf. ?, u
scripl[nra s[acra non ein lncit)§6ilb, bie empfangen 2C. Sed ut F^llom ein
4.1 lebiger !nab, fcin§ lueib§ fdiulbig. Sie Alma ein junge, lebigc 5JIagb. S)a»
') Vgl NacMräge.
JfDl
62 $rebigten bei 3a^tcä 1540.
Rllüort julourgcn mtb jumortern, ba3 fmib uiib fcfjanbc. Ubii|ue in scriiitLura
Sei- 7, 14 s[acra usus luiins. Naar ein junge bivnc, sive sit jnngfvalo sivo junge frolo. @tn
unBcrurt ^Dkgb, quae tarnen gefdjidft K. ^xt 6oc4)eit tf)Ut§, ut nolint lianc
virgineni. Nos econtra, ut textus: 'Ecce virgo concepit' vel est gravida.
©onft leibet fi(i;§ nid^t in nlla fpradj 3u"9fi'ah5 fein uub fcf}luangcr fein. ^
IVoplieta autcni dicit, quare? C|uia fol ein ^cic^eu fciu, quod novuni Juil 0)0t
auff (Srbcn ttjnn, ut ludaei fidj bvan ftoffen, Sed gentes mit freubcn nnnemcu,
qnod filiu.s Del conceptus e Spiritu s[aucto, uod o viro i. e. beS Uiuttcv i[t
jdjlimngcv Uiovbcn, batinn fol mon reben, et lioo signum gibt toti mundo 3U
tob, iiui in abgrnnb bev l^cUe gcfnüen, unb bic Jcuffcl ^eranS gcfaren, qni 10
s.sctiani in coeUmi. Paul[us: et liabet oninia in mann, fülle. Sßolt ix uic^t
ba3n, et vos non liab[etis pro l)eo, inveniet alium K. Oremus, ut mögen
bnbcl) 6Iei6en, grati esse Deo.
14. 21. 9Kär5 1540.
^^rcbtgt nm ^alnifonntng, ntirfiniittngS.
R] Die palmai'um Vesper!.
Au(l[ivimus iiistü[riam diei pal[marum, ba (?f)riftu§ tft eingeritten al§ ir.
ein !onig urhi.s ^ievufolem et totius populi. Sed uon, ut ineltlid^ fonigrcid^
einncmc, sed aU ein orntcr, elenbcv detler, ut etlam non proprium asiuuui,
fdjiücig, sed ideo einleitet aU ein Dftcriamb raactandus hac die, ut Lex
Mosi impleretur. ©enn fo t)at§ ®ot gefaüen, ut per filium I)ulffe numdo
boni tob unb fnnb unb fi^encftc ir vitam et salutera. Potuisset anberS mad)en, 20
sed ha§ ift fein befter rat. Iohan[nes dielt discipul[os non intellig[ere, qnod
ita ingressas, qnod postea intellexeruut, bQ§ e§ niäjt untb iDettlic^ xdä), golb,
filbcr, sed umb re[missionem pLeccatorum, erlofuug a peccato, morte, Dia-
b[olo. S)ny l)at 5JJofe§ nor'^in nbgemalct unb oUeS tiertunbigct, ba er fpricf;t,
Sic fotteu am Ki. tag primi mensis ein Scmblcin ganlj rein unb gcfunb unb '-'s
abgefonbert bon bcr f)crb unb betjalten usqne ad 14. diem. S)a foüeu fie c§
braten unb effcn utit bittern falljen, non sedentes, sed stantes ac percgre
profectnri, et ne nterentur l'ermento JC. ludei nieiueteu, e§ lücrc bie tjeubtfod},
sed e§ foI allein ©jempel unb mobel fein jc. ß'^riftuS I)at§ beibe» get)alten,
ba§ mobel unb rcdjt Iticrcl. Quia 10. die Apriiis ift er eingeritten, ©ie fal)en 30
auff ben monbcn, luenn bcr üol Inar, ben crften Dollen monb, ber ba feit post
Equinoetium, muftcn fic Ijalteu festnm pasoliae. 5}iorgen ift moub öol.
S)arnmb Ijaltcn fic paseba. £)c§ 10. tag§ julior namcn fie e§ ju fic^ in§
l)auy unb bereiten k. S)a§ ift ia^ bilbloerc! gelucft. 2lber ha^ red^t tuertf
ift Dominus ipse. 6r l)at üüd) pascha geffcn secundum legem Mosi. Hodie 35
fonbcrt er fii^ a matre, amicis k. reitet ein ut Rex, sed fein nieiuung ift,
quod venit ut verus agnus unb 3iel)et nicl)t loiber in Gall[iiaeam nisi post
16 urbis über (iu) .90 über Apriiis ste/il vel Martij
9lr. 14 [21. aKätj]. 63
B] resnrreetionem. S)q§ er legem Mosi ^altc nudf) naä) bctll tilblucrtf, iugrcditiir
et vid^tct ficf} istis dieb[us ad )d)Iad)ttiünc!. 14. die gcl)ct baS fcft nn, quia
vesperi incipiunt festum. Vespeii ergo oceaso Sole ift bci" tag ailä), Ullb
l'cipev gel)0ret 31t freitag, quo comprelieDsus et mactatus die pascliaLe. ©er
5 freitog ift 15. dies apud liidfaeos. S)q§ l)Qt 5JJofe§ fuvgcbilbct K. et tarnen
simul significavit, e§ foHe iucf)t ha§ \tuä fein, ut nou sint excusati. Et deinde
praedicit Zacli[aiias ventnriim in asino, et Ioli[anues praecessit et iiiiracula.
r»ominus non soiicitiis pro üiibifc^c, gering fnd), als ba§ man ^ubcn fd)ilt.
Dielt: '5lrm.' Non ut tibi atlerat elcnb. Sed er ift bol jameiS unb clenbu. snci) 9, <
10 Vides ein ^art, trefflid^ anlauffen Dialjoli et Caiphac et jc. et Domini. ßr
fif)et, loa» im in finn ligt, toaS er tf)U. Ipse seit se esse agnum et adesse
tempus et verum agnum. S)a» crft OftcrlamB '^at fie au§ ©gipten gefurt.
Sed hie eogitat: Ego alius agnus Bcbeutct per priorem. Ego liabeo alium
pliaraonem, qui superandus. Ego agnus, qui offerendus ex gotlid^cin, rieter=
15 liefen tüiUen pro peecatis hominum, fie Jiierlofen unb "^elffen ex peccalo et
morte. DB fic nu fl^cttig finb unb toben contra eum, non movet eum, sed
cog[itat se agnum. Ideo fein ernft : Jeuffcl, 5lob, ©unb, c§ gilt bir, ba mu§
icf) allein bempffen, nemo ])ote.st fjclffen. Totus mundus fc^reiet nbern tob,
])ucr natus fi^rcict ut'er Seuffel unb Zob et non eessat, donec in foveain k.
20 Et Diab[olus rid)t fo greulichen jauier. Postea Diab[olus et p[eccator maguus.
S)o Uierbe itf; aücin geftcllet an bie fpi|en. ^d) fol tnadjen, ba§ man bc§
tobe§ fpotten unb Oon Scuffel unb (jell frolid) unb Icdjcilii^ fingen. Item
p[eccata, quae prius gefangen eon[scientiam, fol 3C. S)a§ l)at er gebac^t unb
mit folc^em ernft, ba§ un§ unmnglic^ ift juSegreiffen. Wiä) tnunbcrt, quod
SS istis 4 dieh[us l)at !unnen ein ftunb rügen, praecipue trib[us. 6r ^at ge=
prebigt, gefodjten unb gefenipfft. Istis 3 diebLus plus scripta in Euangeliis.
6r nimpt fic^i gor nic^t an ac ebrius für feinen gebanden, benn er ftidt
barinne. Haec voluntas, ut aboleam peccatum , mortem. £)a mu§ id) ein
jamer tf)un in redjtcn ©gipten, förumb lauffen in alle l)eufer unb tobfdjiagcn
30 et post submergere in mari. Nemo potest eifugere mortem potentissimorum,
peccati, Diaboli. Et solus oppoiiitur. Ideo dicit, quod venit jiauper an leiB
unb fecl. ^sn '^ertsen me'^r jamerS unb ^erljleib, quod trit in bie ftunbe unb
fol ^iä) Beiffcn cum morte. Et sieut öerbüftert unb erfoffen in cogitationib[us
contra jieccatum, mortem et obedientiae Dei, ItiaS er begegnet, getjct er§
35 [)inbur^, evertit mensas. Sic in altera parte ludei finb blinb, torid)t ?c.
convincit cos, ba§ fie mit groffen fdjanben 3C. Sed je meljr fie r)oren, je
toEer K. unb lauffen fo Ijart an in al§ DiabLolus. Duae oves opposilae.
I)iab[olus invadit cum tiuba sua sacerdotum. Jpse unica persona opponitur
ii5tis bestiis. Sßeil er« tt)un fol, liabet cor plenum jauier unb fi^et an inen
Jo bcn tob, t)ell K. et inspicit etiam civitatem lerusalem. Pjt in foldjer feiner
29 über t^un steht flc^n
64 ?5rebigleii be3 3a^re§ 1540.
Rjangft vidct, (luod Iiulei \iä) be§ Ietbc§ iinbanäbnr inad;cn, ba§ luivb im du
bittev tvundf. E^^t ingens plaga ingratitiulo etiam iu temporalib[iis. Ego
Sülu.s agiius unb trag Quff miv QU jamer, eleiib, qurnl Immano generi a Diaholo,
unb tücnii \ä)a gleid) getfjan i)abc, tvaht iä) feinen banö üerbienen. Hoc
peccatuni, quo me crucifigent, fol mit eingcfc^Iojfen fein, re[iuissio p[ecea- s
torum unb ^eil unb gevc(5t[igfeit, sed non accipient, sed obdurati. S)0§
f)at baju gefd)lQgcu, hav u6er ha-j elenb anfeilet bitteiiit^ ju locinen, tf)ut
loie ein rcd;ter menfdj, ha-s fo iemerlid) fol untergeben, non quia eum occidit,
8iiM9,44sed lüil ir bie fuube nicf)t öergcben loffen. 'Eo, quod non cognovisti.'
2)Qa ift fcer fc^rcdlict) piaesertim in lerosolLj-mis, quam Dens ipse fundavit, lo
\mx fein iixä], ftueH, faal, fomer, Srautbette, populus suus, patriarchae,
piophetae finb fein öettern. Et tarnen fottcn fo unbanciBov fein. Ideo ger»
riffen mttjX propter horrendam iugratitudiuem quam, quod eum crucifixit.
©ie !unb fidj räumen ein tjeitig @ottc» ©tob. Episcopi iactaut se Ecclesiam.
Hie alla occasio gloriandi. Quid 23Qpft, Cardiuales erga §onnQ§, 6Qipl)[aa? is
breö, quia non liabeut, quod electus populus, qui Dei verbo georbnet uub
geftifftet, öon anfang au§ ©otteS lüort f)er gefloffcn. Sorumb mocf;ten loir
lüol auff!)oreu glorlari: i)at er SerufQl[em nid;t öcrfd^onet, quae Dei civitas jc
6y ift fcfjrccflid) bing impietas, Tvrannis Turcae. Sed Itienn man bie ftraff
unb 3orn anfif)ct, fol man nii^t gern leben. Sed hoc hombilius, quod pracdi- 20
catur Cliristus Dei filius pro nobis mortuus, contemnimus, alii lefteru, fd^enbeuS
mit fc^tücrb unb feijercl). Ideo non mirum, si %üxä u6er Spuret, si Iie§
fdjluetiel unb hiä) bom I^imcl, quid mirum, quod fein biffen :c. Tantus con-
temptus veritatis et filii Dei, ut iam. Terribile, quando legis Iero[solymis
fui-sse 3e!^eti f)unbert taufent k. et alia, ba§ ein menfc^Iid) '^er|, unb laut 25
fc^redlidj, s;od horribilius, quod occiditur filius Dei. o. horribilissinium, baä
er auBeut bergcbung ber fuube illius, quod Christum occiderunt, bie toil man
nid;t bergc&cn f)a6eu. Ideo »nenn bu brauff fitjeft, toie er f)crgef)ct Inic ein
tierbuftert menfd), fi£)et ben tob an et peccatum. Si mit crnft gleubte, «piod
im» gülte jur remissio peccatorum, folt id) autf) nic^t gern leben, nbi Dia- 30
bjolus tarn potenter regnat, ut houiines iiigrati non solum. 2öir fonnen am
leib uimer fo greuli($ geptaget »ncrben, toir ^abcn§ Diel erger öerbienet. Dens
avertat, nc surgant pseud[oproplietae, Mahomet, Turca, papa. Ideo TItogen
)oir gern ben mabcn fad brau fe|en et orania caduca huius vitae, modo non
aufllerat verbum 3C. Ideo vide, tuie ein gro§, trcfflic^ ernft, non flimmert fid; 35
umb fein muter nee, lüie in bie 3iuben Serben martern, quauquam tencrr[iine
complexus et sine peccato. Sed hoc magis externe, exercet se mit prebigen
et miraol^ula tt)un, post in corde, 3. (|Uod foIt^eS t)ergeben§ t^U, i)raesertini
an ben 3uben. Si hoc consideraremus, »nurben Joir fromer luerben. ©eitj,
I)od;mut ni(^t ubcr'^anb et omnia vitia, et tamen omnes Euangelici. 6§ t)at 40
meinen §(5^9{a{n ju nicl gcfoft unb ju fatner tnorben. @r ift über meiner
Ijoffnung. 3d; lüil aufff)oreu. ^sä) fjabä üor'^in jn Uicl gemadjt. Sed dicunt:
5Rt. 14 [21. OTätä]. 65
R] quid ad me? ^ä) Ittui gelb pöbelt, ut tum lerosolLymis sacerdotes. lam
maledictissima Civitas iu terris. Quoniodo ista 2 conveuiuut? Dei domus,
cubile et Diaboli arx, ubi t^m poteuter regnat Diab|olus, Dei filius liic
criicifigitur et blasphematur ignominiosissime unb bont fern be§ OoI(J§ auff
6 (Srbcn. Ideo potest dici ein ^eilige, Oerfludjte Stob jc. fein S5a6t)Ion, (Sgiptu§,
©obonta, ©oraorrfja ift ir glcic^. Et tarnen: Nos legem, proplietas habemus,
piophetarum tilii. Sarauff gcpodft unb alle» unglud JC. Sic hie. Coustan-
ti[nopoli est ber Seuffel l^eer. Sed nulla iu orbe terrarum maledictior Roma,
morito sancta, quia multa niilia martyrum. ^ä) l^alt, bei' fioben ift mit blut
10 martyrum, sed maledicti.ssima, quia iterum liic crucittgitur, couspuitur, et si
flet, fpotten fie fein ba,5u. Turca mag ein ^Jhm^ fein erga pap[am, '^elt
C^tliiftnnt für ein propl)eten unb l^elt de Maria jc. sed fjat ein SJotten an=
gerid^t, credit unb mac^t ettra§ netoeS. Sed pap[a, Cardiuales lad)ms, fpotten§,
unb ift im alle§ jutl^un um6 ben iauä), ^errli(f[eit, maä)t, quam habet. S)a
15 föot fel6er lnonet, ha bie leute am I)eiligften, regivt ber SIeuffcl am meiften.
Christus de sua ('ivitate dicit, ubi habitavit: 'Elata ad eoehim' Jc. Silo ?'!!.'"'•'.{' ;^
gieng§ aud^ alfo jc. Ideo simus cauti, fan hjol gefd)e^en, si iugrati, baS au§
bicfen lanben tnerben hc\§ Oerfluc^t unter ©onncn. ©o ^od^ e§ eiijebt ift mit
beut groffeu, uberfcf)tt)englic^en reidittjum verbi, et non novum. leros[olyuia,
20 Silo, Roma jc. De Autiochia f)elt man, ba§ me^r merterer ba ligen quam
lapides iu muro, 2 miliarib[us cincta muro, !^at fein leute gel}abt unb geben
toti mundo. lam ift ber Scuffel neft. Quod Dominus mortuus et flevit
super ingiatitudinem unb ttjut im fd^ier mc^r quam agou cum Diab[olo iu
horto. 2)a§ xnaä)t iste coutemptus istius praedicatiouis de assato agno, et
25 nos putamus esse butten ?c. Da foEen tuir tag unb naäjt bot fein, effen,
trinken, sed etfel, uberbruffig: §o, glauben, glauben. ÄomptS, ba« euc§
ge^et ut Romae et Ieros[olymis jc. S)a§ ift§, quod non red^t lernen erfenncn
agnum i)aschaleni. Si pii, Unubeu ha§ gebraten Semltn rein auff effen bi§
an jungften tag et post oblaten i. e. ut essemus sine peccutis et terrore
:io mortis jc. S)a finb bie S^alerfreffer noct; nii^t Ijinfomen, quaudo 3 pestc
corrumpuDtur, vide, toie einer ben anbern flieget. Sic aifecti esse debemus
et cog[itare, ut neu cougregem taleros 3C. sed ut agnoscam Christum et fo
fortiter, ut mortem coutemuam. Sed quia per])etuo fug[imus, signum, quod
tantum spumam in ore jc. Gerte Christiamis fol ben funben feinb toerben,
35 Uncrfd)rodEen für tob unb IjeEe. Sed quia contrarium, signum, (|Uod non
crodis, baö Ktjriftua mit foldjem ernft unb fampff ben S^euffel angricffen,
ut über a morte 3c. mm sie diiig[am taleros. Ideo bift erhungert unb erburftet,
fdfjmecft'j ben braten nid^t, agimm, ideo plenus avaritia. Ideo veniente morte:
?ltDe id; mu5 fterbcn, vel sis lapis, stipes. Quis ciedit, an mois futura K.
40 6§ ift ein trefflid) fampff, greifft in an intucnbig unb auglöenbig, »oil leib
31 corrumpuiiturj curruiupitii
Sul^cvä aöette. XLIX
66 5].!tebigten bes Sa^re? 1540.
R]unb feel jerrctffen. Et ipse nihil videt (luatn lidstem suuni et vol[imtatem
patiis unb Q,d)d I)inon, Icfft im beii bauä) rcificu. Non est levis res, quod
pro nie moritiir, sed deflet eonini ingratitndiiieni. SßcW) ein lüc'^cttagen ift
9)0111. 9,1 nur in Paulo: 'Veritatem dico, uon mentinr', i^ai on unterla-j ein gro§ beiffen
in corde. U6cr tuen? U6er meinen Suben, non accep[eniut re[niissionem 5
p[eccatoruni nee k. Iden ecrti.ssiaia, (jiiod pcccatiini tütl nid^t ablaffen. Sic
non aliter Christi pa.ssionem ctjren, nos mit unbancf, "Hotten, certe dLicimus
cum Christo: lutib fo icmcrliii) Inerbcn, hai fein menfc^ tan anälucinen. ®ot
Ian§ nidjt leiben, m tmn ingrati unb nnaifitJQni, al§ U)cr§ ein faul labbert.
2)0» Iril ber tert, ba bev .^^(J'.liSf fiefiJjrielien mirb, ba§ er fei) einflcvitten mit lu
betrübtem geberbe unb Ijcr^en, treibt bie 5 tag ju in eitel angft unb ^er^leib,
öom palmtag an usipie ad 0. ift eitel angft. ;;'\ft bte le^te t»ocf)en, bie @ot
gefc^affeu pro filio, ba^ er fein rüge folt ^aben, sed quo |)ropius pascha, hoc
vehenientior paroxisinus jc. et in cruee niortuo ipso volunt, ut custodiatur.
Pariet hanc victoriam peccati, mortis uullo gladio, sed oblatione suiipsius i.i
ut agni Dei. Die Veneris lüirb er gebrüten am ftam beS ^eiligen creu^e§.
15. 24. Tim l-MO.
^rcbifit nm ^age Dor ©rüubonucr'Jtng.
R] In vigilia Coenae Doniini.
Aud[ivimus, luaa geff^e^en fet) a Sab[liato |)ahnaruni, ut ordine secunduni
textum siinpliciter jiruponauius. Istani enini logcndani foüen alte 6t)riften loiffcn
unb reic^ tuerben in ber fünft unb lere. äBeil e« atleä ift verborgen in ista iu
persona, \oai bienet ad re|niissioneni p[t'ccatorun]. Et praeter illaiii [lersouain
S!ut. 22, 1. 6 non est spes. Historia hodiorni diei: '@a loar na^e ber tag ber fuffen=
brob.' 'Dn rf)umor.' Haec est liLstoria hodiemi diei. 1. pars, quod
Euangelista dieit festum azimoruni fuisse vicinuiu. His dieb[us non utebantur
l)ane fermentato. ©o nal)enb, ut post 2 dies 2C. i. c. t)eut unb morgen. ludei 25
mnften irc feiertag am abenb an'^eben. A])nd illos no.x 1. diei pars, dies 2.
i.OTiMf I, sNo.x dicitur apnd eos abenb unb tag morgen. Hinc Mose: 'factum vesperi' JC.
i. e. 5!Jiorgen auff ben abenb ift ber erfte teil be§ Dftertags. Non dieit hoc
solnm, ut eos erinnere Jud|aiei paschae, sed loirb ein fonberlid) ofterfcft,
bergleidjen üor ntdjt, unb 3}lofe'3 f)at§ gemeint, ^ft ein jeitlang geftifft, nic^t -^'j
ctoig, sed folt ein cnbe ncmen mit feinen loefen, fttteu unb rechten, quando
verum pascha. ÄBeife ejus, ut vesperi inciperont edere, loeuu bie ©OltU
tjinloeg, ba ber anfang mar paschae. Soä loar ein leiblid; Dfterfeft unb
yemlin jc. Super hoc festum erit novum. ba luirb uidjt ein Semlin nber=
'Jii I beutet bev 3ubtii oftcrn Unb jciget an, bns ei baä tcc^tc OftertamO felj, buvc^ ba? nlte
li'itilidjc oftevIamO ii'ivgcbitbct. /■ :il fitten "her (brtcn)
!Kr. 15 [24. anäraJ. 67
R] antwortet unb gemartert, sed filius hominis, qui unica oblatione üemel ben
oftertag f)alten et seipsum offeret in cruce. S)amtt fol ein enbc fjaben agnus
paschalis Mosi unb l^infiut gelten bQ§ reti)te Dfterlamfi. Hoc dLxit Apostolis,
sed non intellexerunt. Ideo niliii movent eos ista verba. Sed tarnen ut
5 postea recordati horum verborum, quae prius non intell[exerant i. e. habetis
duplex pascha, ba§ Semlin unb mirf) felbcr, ha§ rechte Dfterlamb. S)amtt
jetget er aud^ mit, irie trefflid; er eilet unb lüie im jnc^ ift jur marter,
Sleuffel. Caiph[as, §o!^ep[ricl"ter finb bereit, fteHen im noc^. Ipsi noc^ jodier,
quia sempor dicit: crucifigar, non solum in corde habet, sed etiam in ore,
10 non qnod bafur fo erfc^redt, sed für lauter :c. Lncae 12. Baptisari habeo, sut. 12, so
toie bang, ^ä) tan ber ftunb faum erharren, quia Dei vol[untas est, nt
ucoidar. '^^ä) Itiolt, ba§ bereit. Ob mir§ Inol tutrb trefflic^ toeJje tfjnn, (piia
v'ero voi[nntas Dei et hie f'rnotus sequitur, ut mors deloatur, !an nid^t
jufrieben fein, uisi perficiatur. Ideo für groffer brunft rcbet er immer balion
1.') non intelligentibLus Ajiostolis.
®a§ ift unfer agnus, ba§ un§ gefctilac^t ift, ba§ toir effen unb trinden
foEen. Sa ift auffgeljaben, haB tvh mit Mos[is agno nid^t ntetjr juttjun
l^aben. ßl^riftuy ^at foUcu ant}eben ein auber toefen unb regiment quam
Mose, quia f)at aH fein regiment, ut esset figur unb ^offen, toarten auff
20 (S^riftum. ludei contraiium iudieant, non putant habere tineni per Christi
passionem, ideo contemnunt. Ergo, dicit, tnil id^ ein anber ofterlamb ftifften
supra prius.
2. 'Congreg[ati.' (Jr ift toittig unb bereit, et ipsi etiam unb eilen uuitti). 20,3
trefflid^, ut eum occidant. Idem finis, sed ungleich finis. @r Inil tob fein.
25 Sic ipsi. @r, ut resurgat a morte unb fc^Iage tob, S^euffel, aU. maäjt ^unic^t,
congreget filios Deo et mactje tale regnuni, in quo tantum saucti jc. ho[niiucs
in aeternum. Hüne finem non videut uec Apostoli intelh'gunt. Sed ire
meinung ut ps. 'Xunquid, qui dormit, adiiciet.' Nos extirpabimus eum, utspj. 41,9
(jmnia eius mira maledicantur, blaspiiemetur, occidatur, sepeliatur. Non
30 solum vitam aufferre volunt, sed eius gloriam, quiequid praedicavit, fol l)ciffen
5luffr^ur, lederet), quic(|uid fecit, fol ^eiffen geudEelet), ba§ man fein mit feinem
guten fol gebencEen, sed mit fluchen. Sed ipse, ut mortem superet et occidat
Diabülum. Sicut ipsi querunt eum niortuum, ita liab[ent, scilicet pro ubel=
t^eter, sed etiam quando Christum inspiciunt, Diab[oIum inspiciunt, qnod
35 öiel unb t\o^ Don 6f)rifto Ijelt unb @ot ou§ jc. Sic apud ipsos non solum
mortims, sed ut nihil de eo possint audiri uisi pessima. Ideo barnac^ fie
gerungen jc. Ideo iiupossibile eos audire ineuarrabilem gratiam jc. Mors
r/« 2 jciget on iciti ^ftfelii^ »crlongen biib 8«ffcä fernen, fo cv :^at ju feiner mottcr r
10 nach lauter stellt ^etljlic^et liebe sj- 23 ß^riftuä eilet jum tob, 3übeii eilen aud), Vibcr
»nfllciiiöer mcinunß. tenblit^c meinung C5()iiflt ift »nfev ertofung. Sier 3ubeii enblic§e meinung
ift, bflv (S^tiftu-j gnnlj ünb gat foüe getitget »nb nu-jgevottet werben, r
68 $«i>'9'''n i)f* 3at)teÄ 154U.
RJeius ()at gegolten, ut ftioffc pro i)eccatis, ctiam IiKl[aeorum praecipue jc. @v
fieti tool mit getnalt getljan. Sed et ^at tooHeti gnug t^un et talem hostiam,
iit Chii-tiis filins Dei ,'c. 2Ber finb fie? S)te .'pofjenpricfter. 2as laut
Uiorücf; grculic^. Wofeä treibt iueiblid) suimi ijupukmi utib üerbrcujit einen,
bac' er fo üicl verha. ^cf) toei^ Slaron, (Sleajar k. unb rtd)t an ein fein s
saerifitium. unb loerben üiel feine leute brouä !omen, ©auuiel 3c. unb Diel
gut§ tomcn ex ea tribu. kScd in tiue huius regLiii veuient Aarouitae et Mosi
posteri nostri et Uli pessinii in terris. Ideo fd^tlt er et libenter eos retinei-et
in humilitate, ue cadant in hoc terribile peccatum, sed nihil tuit poutificib[u.s,
qni popluliun dcb[ent docere, ut habet Dei niaudatum, et optinii et ^oc^ften, "o
bie ttjun baä. äßn§ loil man tiiel fagen: Stapft, Caesar h)itb§ gut meinen k.
Nulhis Status in eadem el)r unb l)crli(fcit, in (pio Aaron. Si isti adeo mali 3C.
fo gleuBe ber 2euffcl 2?apft. 2Bcr folä gteubcn, quod filii Aaron, Mose,
prophetarum tantuin facinus, ut non prophutam, sed Dei filium. Niliil nos
nioveat. Hoc ])apa statuit. ^t i^O^er je erger. Crucifixus Christus noii a i.'.
seditiosis, 5[l]orb6ürner, sed ordinaria potestate. non öon menfcf^en ertvelct,
sed a Deo gcftifftct, bie ba» rect;t regimeut in manu et ben luir fdjulbig
gel^orfam 3U fein. Vt nunc: Carte rei obedire Episeopis, papae. Si seducuut
nos, dent ipsi responsum. ^a ul^i nianebit aniina mea? Nihil die: anima,
quam vis oppignorare. Ipsi certe sedebant in scde, et praeceptnm, ut illis 20
obediretur, praesertim eccle[siae. Non Dens sie iustituit potestatem, ut
maneat öberl^err. Non sie dixit Dens: Obedi Caesari, papae in omnib[us
non nie excluso. Sed fides nostra dicit: Sj^criptura SLacra, quod prae omni-
b|^us deo obediani, praeceptum, ut magistrat[ui obediam, sed fo fem, ne sint
5. >B(o(c6,4Contra Deum, ben rechten Ober[)errn, quia scriptum: diliges Dominum Deum 25
tuuni et illi soli servies. Jlle titulus soli Deo competit. lam opponunt
obedienduni uiagistratui. ^a, man fol in gar aEein ge^orfaui fein, sed fteljet
nid^t fein ba, sed de Deo solo. Non inspiciendum raaudatum principis, e§
get)C benn in «bedientia Dei, alioqui nee patrem nedum te agnosco, quia
ft^reiteft an» ber ban unb toilt ein Gaipl^as fein. Licet sedebant in maiestate au
et corouati mit @otte§ iDOrt, sed quia vultis occidere prophetas, irao Dei
filium, Non agnosco te. Sed sum pontifcx. Nihil, quia nemiui folt unre(^t
t^un, nid^t unfd}ulbig blut üergieffen. Dens (]at gemeffiget uostram obedieu-
tiam, quaudo nihil contra Deum praecip[itur, ()bed[iendum. Si econtra, non.
Soll. 11,47 '.^o^enp[rtefter' bie altergeinaüigiftcn , qni regtment in ber ^anb, et 35
prebiger, (jui popLulnm regebant doctriua, hab[ebant verbum et librmn Mosi.
Ideo disce verbum et certus sis, quid verum verbum ic. Non es excusatus,
quando dicis: Mens parochns me seduxit, Caesar prohibuit. 3. finb bie
:* über TOofe? steht vt .ludiat poutificeni sp gcinbc K^tifti fo in 3U111 tobe bringen
1 pmilitices r . 0 über sacrilUinm sieht eerdotiuin sj) IS nach nunc steht dicitur s;»
.55 l'oiitificüs r ■'!(! Scribnc r :iS iiai'h i)iMliilMMl steht Eu.Hngcliuir. sp
9h. 15 [24. 3)iöta]. 69
RI inettlirfjcn regcnteu, gciftlitfjcn, prcbigcr, (JUefteti i.e. regentcn. Ii)si vocaut
alten iit Komani senatoivs, öoii gvoffcf iibuiiQ unb erfarung gcfc^idftev fein
3U regieren. 1. bie getftlidjen regenten, bie ■'öoljcnp[riefter unb bie gelerteften 3C.
i. e. ber fern unb bie bcften in poplulo. Ideo nou confidendum in potentiu,
'■> fünft unb reic^tf)uni. C3ot fan bcr feinS leiben. Cor hnmannm ita affectum,
nt aedificet auff groffe gelimlt, lueiffjeit JC. et dicit: Ibi Dens, \X)\[ aEjcit
toeitfien a verbo unb fe|en nnff ®otte§ ßreatur. Si Caesar front prince]).s,
fol ii^ from. Si ocontra: ^c^ fcuuc ctuer nid^t. S)er fern unb bn§ 6efte in
hoc i)op[ulo finb lierr^eter unb niorber sui propra Domini et adlinc cnui
lu niaiedicunt. Nos econtra snseipimns ut Salvatorem.
'In atriuni.' 5Ran fogt, (jiiod Diab|oIn.s 1)ab groffer marterer ipiam
Dens, bie '^eE Inirb fetnrer it. qni malnm agit, ber fan fein froti(^ f)erl; [)a6cn.
6§ mu§ ^etmlidf) mit jorn f^un, tag unb nad^t fein frteb. Pins< :^at guten
mut, tDet§ fic^ unfc^ulbig. Si liabet ju effen .'c. 6ie martern fid^, qnomodo
15 onm occidant.
'Nihil scitis', dicit Caipha.s. 3ft ein red)ter, fluger 3Jat, sed kieltlidj, tsod. u, 4'j
iBenn er§ ba3u jie^en. 5Jlit einem jDieB errettet man ij, (piia, fI non .suspcn-
duntnr, onines furantur. ©o ttier§ ein tneifer rat. 2ßo ^tueen getobtet, ftoffen
fi(^ 1000 bran. Sic ÜJid^ter et pnncep.^^ dicat: Melins, nt nnns honio. 6r
20 tft faft auff ber ban, timet, fte Inerben lanb unb leute. Ideo jc. Sed
lohan[nc.s dicit: non inteilo.vit, (päd di.xerit. Proplietavit, quod Christus pro Sot- n. 6i
l)op[nlo. U[nfer I)[err @ot fan per malnm tuol bonnm reben, nt per Balaain.
Sic fetier fonnen eitel gut toort reben unb fd^rifft füren et tarnen eitel gifft.
Seuffel fan bie fünft, nt bomnii loquatnr verbum, et tarnen nid^t meinet.
25 Sic Dens per malum locpiitnr bonum 3C. Quare timnernnt für bem öoldt?
Voluntas non deerat oocidendi, sed hjor nid^t juraten propter populnm.
Deinde propter festnm. ^tber ein ftugcr rat, quia Civitas Ieros[olyma plena
pop[ulo. ©oft man in fangen in templo, tieret tumultus. Ideo cogitaudnm,
ha^ h)tr in binben unb fangen, e^e bay bolcf geloar. Ideo desperant nihil
3u liitnrum toto festo, quo concionabitur et adest ])op[ulns audiens enm. Cum
pop[ulus ablerit jc. Hoc est, ut dolo traderent. 1. Dominus est paratus ad
mortem et ipsi etiam, ut occidant eum.
2. pars huius historiae de Maria. Sab[bato ' audistis, quod Magd|alena3oi). 12, 3
cum im.xit in domo sua, cum Laza|rns suseitatns. Tbi Bracht 5)l[agbalena
35 foftlirf) faI6 et pedes, hie in capnt. Disputant, an einerlei) lüciB unb falbung
vel jtneierlei}, breierlet). Cogitabimus, qnod usus apud istum p()p[tilnni, baS
1 über fleifftid^en steht pontifices sp über (ivcbigci: steht Scribae sp über Gttcftcu
steht Seiiiores sp Seniores populi r 3 über gricrteftcn steht "Scribae sp Ifi Consilium
Caiphae r 23 Augustini dictum Nihil l;uii m.iluiu ex qun Ueus non aliquid boui- jc r
33 Magdalena vngit Dominum r
') 20. März. >) Z. B. MSL 40, 279.
70 ^rcbigtcn be? 3ol)«s 1540.
Rlfic^ vein '^ielt unb fein flcibct. Hiuft iiid;t ein fledeu fein am h\ä), Äanbel,
fc^uffel, f)nusrat, prneterca tüiircn jart, ccfel, bas nicf)t nM uni& fie n'ir()c,
Itinven (^ctuonct, ba§ fie fid) fcev üicl falbeten mit foftlidjcm, luolriec^enbcm
loaffcv, iit 9?niben lünffer, Balsanimn, bog luar bei) in in quotidiano usu.
Advoiiicnte liospito houorabaiit, lunfcf)en fuffc nnb fpvuljten ()cnbt unb fuffc b
»(Olli). 6, n ut Matli. 6. Cum ieinnas, sed xidjt bidj auff i. c. jiev unb fdjniücfe die
ieiullii, iit auff ben 'Babiaiij, quo ludei sc omant. Cum ergo ein gemein lueifc
iü hoc pop[ulo, potest öcri, quod isla Magd[aleiia me^V benn eiumnl, sod
ter, quater, iit etiam in domo Simeonis et postea fratris. Nos, qiii iipseiiiius
hunc morein, (•ou[itant esse 3 mulieres jc. @ic lüirbS im gettjnu aus fDnber= i«
Hd^ev, groffev anbadjt, quia er TjatS umb fie üerbtcnct. Erat obsessa 7 demo-
iiib[us, (juos e.xpulit, et saiiavit corpore et auitna. Ideo plus diligit <iuaiii
aliae omnes viduae, die paschae flevit ad sepn]ch[rum. Maguum, quod
liberata 7 demonib[us, Itievben anbete treu jamcr an ir gefe^en fjaben. Tdeo
ubi est, fiieit, quod jxjtest, unb tf)ut naä) bem braurf; Tudeonnu, lavat pedes u
unb befptenget. Ideo cog[itanius unb laffen bleiben, <iuod ter vcl saepius
!W(Qttii.26,9euni unxit. JfubaS toirb untoiEig unb fdjilt. 'Potuit venumd[ari.' ,§ie
fte'^et, quod etiam quidam discipuli inuriniir[aut. @§ f)at bem Tudae juOicI
tüoticn loerben. @in mal JtjerS f)ingangen, sed iil)i secnndo fompt et effuudit k.
etiam alios irritat, fjat bie nnbern ^tpoftel für \ä)ep§ gehalten. Mur[muravit w
Wütii). 2c, 15 et f'ecit alios etiam. '@rof d^en' dieunt valere fd^ier ein frf^redcnberger, 30<^.
Alii mai^enS g|to^, bn§ ein iglic^er grofc^ ein gulben, 300. Sed ]o!ian|nes
dicit hoc di.xisse, iion quod cura sibi de pau])[eribus, sed JC. Lbi audis, lua§
ber §63i9? für narung. Nihil proprii in terris, fein !ud^en, feiler, brobforb.
35eutel befil^t er bem fingen 3"'5f'§/ fli^t fi(^ geneeret bon gaben bc§ öolds, 25
ubi praedicavit, et praecipue mulieres piae, quae cum sc<puitae. 3ft cin
elenb, bettet narung. ^x ftnb Oicl getoeft, 12, 72, ift öiel brauff gangen k.
SBeil er ben beutet trug, funb er ftetS ettüaS t)ernb reiffen. 3ft be§ ftelenS
getDOUet. Dominus, ut cog[itat, ueseit, (juod fiir, uec discip|uli, utuntur, quod
edit, dedit 10 A pro piscibLus et red^nct 15. Ideo i)at ftc§ bron geloenet unb m
^(\i treibelic^ geftolen, lims frome teute geben. 53tagb[atena fol fo gettjan
fiaben: Se'^e, 3nbn, do 300 ft. vel g^ domino ju ef)ren K. alia matroua:
habe.s tot, berforge ben ^(iStSRn loot sc. 9iec^t. Sed quia non gibt gelb in
beutet, .sed dat in bie ?[potiefen, max[iine dilexit Domiuum, ein gro§, trefflidfj
ernft et g|ratiarum actio, gibt fur ein buc^fen falben 300 ff. Cogitat: bie ftnb «
ba'^in. Si mihi dedisset alabastnim, dedissem ei particulam, reliquum vendi-
di.ssem. Ipsa confringit, ut tota domus , ita ut non possit ferri. 3Qßa§ ift§
benn me'^r, quod jc. Diab[olus etiam obsidet, fo lDed)f|t in im geitt unb
Seuffel. Non est dignu.«, conteutu.s ein leffel t)ol. Tlaä)t ein fdjonen J(|ein,
23 Christi oeconomin r 27 über 12 steht Apostciil sp über 72 steht Jiscipuli sp
28 ludas fur r
'J(r. 15 [24. Uiäij]. 71
R] baä Jol man mercfcn iirib ein fcft brnuff fjaltcii k. Hj! I)clt iiicfjt ("Inisfum
et Apiistolos für avmc. (ir ioenbet für, er toolte oiel armen gnt-ä 9etl)an n.
Ergo ipsa ntmpt ben armen leuten ba§ brob ex ore. Ego si tantum pecuniae,
.semel 60 pauperes cibare possem ;c. tningt? nnnü|Iic^, fdjenblic^ ju et irritat
5 aUos. Est certe verum, ift im nic^t Don noten, uec gebefjcrt, Joir muffenS
enteren et pauperes. Magcl[alona et Christus non curat pauperes, aliocjui
dixisset: stulte agis. Cur non K. Si Cliristus tarn diligeret pauperes ut
ego 3C. 6o mu§ :3uba§ öiel fieiliger fein ([uam Christus. Hoc Iohaii[ties
praecipue scripsit jur tnamnng, nnb man fol ein eigen feft f)altcn bem Snbal,
w ut optime inculcetur Christianis, l'apa et ^Rotten fc^mucEen fic^ in bie ij \axb,
Dei verbuin et gut Irerd. Pap[a inm nnn. Oliui ]. ntUu man anl)ekn mit
lere, nnb fureten Dei verbum, haS man glauben felfdie, cHeit: loil leute retfjt
leren, ut nostro tempore Anabap[tistae, Sac[ramentarii, Antinomi. Isti omues
educerc ho[mines ex errorib[us. 2)a§ l^eiffen ^uba§ ftutf. Pap^a: iixä), tircf),
X5 quicijuid ipsi docent, ift rcc^t. Sic eapti Caesarcs, Reges et inundus. 2. fort),
ba§ man fic^ fteüet mit ber lieB crga prox[imum. 1. quaudo @ottc§ e^r fuiiit,
niie lüil man Icute Keffer effen? ©d^inermcr: tuir foHen fie lieben. Sieb fol
aüeS tragen 1. Corint: 13. Vos luillain charitatem. Po.stca gra rocE 3ief)Cn '-»"t. 13,7
an uub geben gelt, ut iani pap[a, allein jum ornatu, ut cog[iteut ho[mines
20 doct[rinam iilorum veram. Is optirtct sit probus, quia tot et tauta gibt, et
tarnen ift ein Oerjtüeiffelter bofelvii^t für ®ot unb loelt. Tstis duob[us
Diab[olus muuduiu sedncit , mit ber lere et operib[us. SBenn ber ©laub
allein ift, !an man fd^ier ba^inber lomen. lam si jiapae non creditur, quando
dicit se vei'c docere, quin opora non sei|uuntur. Sed isti subtiliter simpli-
25 cib[us, qui gratü rod tragen, quia ratio fitjet auff ba« fonberlirf) inertf, ber
ge^et barfus, non iffet, trindet ut alii, betet oiel, !niet, oportet aliqnid
sit jc. So tt)ut ber nid^t, gibt für groffe l)ettig!cit nnb gute luerd. S)a folt
lernen. Contra 1. sie fd^lies coiitr;i prinios duiucs .5 seusus ju. Nuni tua
doct[riua reimet fid^ cmn Syuib[olo, pater noster, P>ap|tismo, cum ^au§=
30 tafel? Bone. Si non, rl)um ©eift, »nie bn milt, ic^ frage nad^ feim (Seift,
fi^rifto, ®0t quam iihnn, qui in Catcchismi partibLUS flehet. Si ba§ getrau,
fetten toir un§ alter irtbnm erluerct in jjapatu. Fraacis[cus mit bem gralnen
rod£, ftridE ift toftlidE) biug. Num vcnit ex verbo? Non, sed ex bona inten-
tione. 3id^ bring ein Ijotier, öoldEomen ftanb. 6§ l^eifft: ^ä) gleub an patrem,
35 fiiium et Spiritnm s[anctum. Si(' iuidistis, quae vera opera. Non eorum,
qui Caput iuclinant, gestant graln rodE, item fonbcrlid^ ioeife füren K. Sed
qnando clilig[is prox[imum, fanft leiben, tragen, bulben, ^clffen et nihil facis
fonberlic^. Is l)et nie gern geben |)a\q)crib|us. Sed ^et gern fein teil t)erab
portiret. Ideo mu§ 6^riftu§ unrecljt fein. Sed excusat eam et dicit eam
40 fecisse tam pretiosum opus, ut in toto mundo K. quare? quia voio sepeliri,
11 über antjebcii steht er
72 5Ptcbigtcn bc-3 3nl)tc? 1540.
Rltanieii nunc vos facitis, cur mihi non faccret? qui bereit tob. 5Ragb[aleiia
meinetS QUff§ Bcftc, et ideo etiam Christus amplius iiiterpres. 2)a inivb ^nbaö
gor frfjcHig, quod Mar[iam laudat et se vituiicM-at. ®a tt)trb er jortlig, quod
abbrodjcn suao avaritiae unb jol öerliercn, quod .speravit, et cog[itat: ^d;
h)il'3 luibcr {jereiit bringen, unb toenn bir auä) leib. Yadit ad principem 5
sacerdl<)tum. l)iab[i>his intrat. 2)Q§ ift ein @rpo!e)ind)t, uon menfc^Iif^,
.«ed teufflifd). Si etiam tantum pro h()|mine hab[uisset, tarnen vid[it taiitam
)Kitientiani, frcnnblic^ mit inen umb ut cum pneris, eitel tjolbfclig inerct unb
toanbcl, quac deb|^uit diligcre. SBirb jo gifftig boje, nou expectat, doiiee
erjnd^t barumb, .sed ex gtoffer boSl^eit, bic im Senffei eingibt, bent fein bienft ">
nn poiitificiliLus. Scivit, (piod im nad)trnc^tcn it qu<id non funbcn leidjtlid)
baju tomcn. Venit ad I)eubtleut tenqili. (Sf)c fie ein Inort rebcn Jc. Sa finb
fie frolicf), 30 filber[Iinge, ba§ foKen moiiien bic oOO fC. Hie di.^eito ludam,
quem liabemus in Christiauitate. Et fonberlicf) troft. ^uha^ fjilfft Ecclesiani
Christianam rein madjen, quod non vere doceaut, credaut et vivant. Ideo i*
quia unter bcm f)auffcn .sunt mall, Ergo oportet non sint veri. Faciamus
veram Ecclesiani, in (|ua veri et omues pü. 2>afur bieuet 3uba§. Aug[ustinus.i
Nostra Eeclesia non nielior quam Christi et Mosi. David Absolon. O])ortet
liab[eamu8 fc^eW unter Un§. Xolo inter illos e.sse, quia quidam mall inter
eos. Ideo verum Euang[eliuni nun habet, alioqui h. Ideo h)onen eine ^o
mad^en, quae pura. Sed fe^ bril auff nofen. Si Chrisii domns ijcit ni($t
rein tonnen fein, nee nostra. Nostros Indas foUen luir leiben, et non ideo
Eeclesia dissuenda. Alioqui muftu bii^ felb§ lücglDcrffcn, quia habes eiter,
rott, unftat in corpore. Ideo muä '^uhaS' ha fein, non propter malos jc. Ideo
^uba§ ift un§ ein 6jcmpel, ut nic^t bran teren, si uon omnia pura, et ideo 25
iHotten au»rid)ten. Suo tempore jc. Haec historia huius diel.
2 ludas r
') MSL 36, 32'J.
IH. 25. 3JJätj lü4u.
''^.^rciiigt nm ©rünbonucr^tag.
R| DIE COENAE DOMINI.
TOniii). 26, 17 Hodieruam historiam Euangelistae his verbis describuiit: 'Primo die
Azymorum'. Is textus comprehendit duo, baOon loir au(^ ^anbeln lOoUen
Umb ber gef(^ic|t. 1. ift ba§ Qfterlamb in lege praeceptum, de hoc quae-
sierunt discip[uli. 'Azyniorum.' .§aben biefen tag jut^un gel^abt mit bem
fatücrteig, ut eücerent K. Ideo ille diraidius dies etiam computatur ad ferias
31 Coena r S2 \ r
9ir. 16 [25. TOätä]. 73
R] pascliau. '5Ruftc' K- i.e. er;it prafceptuin per Mosen a Deo. DomiiinsßuT. 22,7
nee f)au§, [)of gehabt, jicn», rent. Sßo n ^tntomen, ift er 311 ®aft et (piic-
qiiid ei^datiun, aceepit. ^Ideo nescieniut, ubi osunis pascha. Ideo inter-
rogant, ubijc.
i p]t mufte e§ ju ^seriif|nlem effen. llii eonvcnit tota mnlitndo, all
famer üol k. Ideo hjeifet n inen k. :^sn\nhax menget er mit ein veimn
pascha, fein leiben, fterBen. 'Meum tempus adest', uon tantum, ut ederet »'«"ii- ^«' i»
pasclia. '5]icin' i. e. compiehcndar hac noete et cras mane in Cruce, tntt
groffer Brunft fi^et auff bn§ opus, ba§ er tl)iin fol, nee desinit ^xpii de eo,
10 doiiec prehensus. 3ft fo iwtHtg, Bereit k. i. e. hjirb nu nBcr mitfi ge{)en.
5)hiften bQ§ feft gnnl; looc^en, 8 tag et nihil edere quam Oblaten nnb nn=
gcfetoert brob i. e. lucipiam pa.seha. Sed e^e bie 8 um finb, fol ein anber
paseha augerid^t, Ijat für ben S^euffel niber,5ufc[)lagen , ben Sob jufreffcn et
redimere genus hunianum. Max[in)iun est opus, ideo semper loquitur de
.5 eo. 'bereiten; ®r ^elt§ nid^t lenger benn ben aBenb. Alii dise.ip|uli4""'") '■'e.ia
ctiam adfuerunt. Sed ICuangelistae tantum describunt mensam, in qua
Christus cum discipulis 12, et atfuerunt mulieres, quae coxerunt. Sßirb ein
85 ^erfon, 6, 7 tiefd^. Iterum meminit pascha. Prius 33 jar geffen. Sed
uBer feinem fo ju ftn getoeft ut uBcr biefem. Libenter edam, quia est ba§
•M le^te, non seeundum meam personam, sed etiam legem Mosi, bn Ireiter nicljt
mefjr Brand; ha fol fein i.e. toU novnm pop[ulum et regnum anricl}ten, in
(|U() praedicabitur de alio aguo. Ideo dicit: '^ix^liä) l)Qt miri) b a r n a (fj *■'"'• s^' 1*
Verlanget', ^aB§ !aum lunb erharren. Prompta obedientia patris et nobis
lilicntissinie servivit sua passione. 'Donec impleatur.' ^$} h)il nid^t
25 me!^r babon effen, quia morior pro raea persona, ideo k. et tüirb etiam ]m-o
aliis erfuEet loerben, ut etiam mecum novnm edant in regne. So fc^neit
9}lofen aBe et simul tamen significat, quod post mortem vivet. Non edani,
et moriar, sed ift nur ein figur, l)at mid^ oBgemalet, cum iam impleatur,
edam 3c. S)a§ effen h)tr teglicfi treiBen et in tota Ecclesia Christiana. 2Bir
30 Ijaben ni(^t Benanten Dftertog, tantum propter vulgus, ut audiamus historiam.
Alio(pii apud Christianos una perjictua dies a resnr[rectioiie usque ad ad-
ventum, ab hoo tempore '^at ba§ effen unb trtncEen nidjt auffge'^oret. 3ft ein
geiftlid^ effen, uon ut ludaicum pascha, quo venter repletur. Sed ut lohau: 6. ""D- «- 55
'Mea earo.' Illic nuiltis verbis ac. Quid edo et bibo? quando praedicamus,
3;> legimus, meditamur, quod Christus verus Dens et Homo suum corpus et
sang[uinera, ut Io§ a peccato, morte unb etoig feiig unb gcrecE|t, tum richten
Joir ba§ rec^t oftcrlamB an unb legenS eurf) nur für, quod pro nobis san-
g[uiaem 2C. qui hoc andit, intelligit, credit, leBet babOU, crescit subinde in
3 2 r 6 über 3metbov menget stela Meum tomims. Scjt sp Meum tempus
adest r 15 über bereiten steht %tTct sp m Vetus pascha r 23 Desideiio r
24 Nouum pasclia r
74 il^rebigleit beä '3al)xei 1540.
R] hac cognitionc. S)a§ ift spiritualis cibus et potus, sciliect aiicliro Eiiaugelinm,
unb bn§ f)crli fafft et subinde certius hoc credit. S)n§ cffcii luib tvincfcn
l)Orct nidjt ouff ab illo die usqiie ad tinem. Faciam oftevtag, «jiii sine noclc
et dtirabit ad finem. Sic semper habemus ftißcn frcttag unb oftevtag, <|uia
praedicatur mors, resuiTectio. S)a fpeifet matt tnit Christiaiiitatem, (juo cibo s
roboratnr JC. nt ipse, (pii edit carnem 3C. et ego re.?iiscitabo. ^ä) toil OUff=
ijibm ba§ ofteiiamb, bii mau nur bc§ jarS ein mal k. Et instituam aiiiniid,
ipiod durabit ad 3c. et suscitabo omiies, qiii edenint hoc i. c. qui crcdunt
nie mortmini pro ipsis. U6er ba§ gemein effen unb trinken Uiirb er ba§
@acra[ment eiufc|en, ideo distingue unb mac^e !ein irt{)umb. S)a§ oftci"= m
Iam6 äffen fic gefd^ur^t, stantes, baculos habeutes in manu, aU bie eilenb
3Um lanb auvlauffeu, ut etiam factmn, et sie festinabant, ut etiam Egiptii
eos cogerent, ubi jiriniogenita niortua 3C. quicimque hab[uit ludeum apud
se, trei6 in au§. Ideo j^atten fid^ öor äugeruftet, bie fdjuc^ angejogen et
cogebantur jc. Et ideo institiituiu pascha, ut record[arentur ber crlofung, is
be§ elenb§ unb jomerS a capltivitate coi-porali iisque ad verum pascha. Sed
qualis liberatio? tantum corporalis. Et libeuter velim habere liberationcm,
pi mortuus, ut acternum viverem. Sa lt)il idf) auä) au§ !^elffen. Istud pascha
fol anrtrfjten erlofung tiom einigen tob, funb, gefengniS, bicnft ad aeternam
vitam, frei[)eit. lila alia libei-atio ift a5gematet burd) bie mobel unb figur ^^
istius veteris agni. 1. dicit fom effen unb trtucfen im reic^ @otte§. Dei
regnum <(nid sit, scitis. Est Elcclesia Clu'istiana. ubi Christus Rex. Hoc
regnuni luil ic^ fo anviif}ten, ut tantum sit una dies. Haec dies, quam servat,
ba folt ir effen unb trinden de canie et sang[uine. 1. geiftlicf) i. e. ut man
prebige, lefe, ^ore. ^pvebigen ^eifft anrid^ten, auff tragen unb bie fc^nffcl für a--
bie @eftc feigen. Si credis, edis i. e. credis, (piod mortuus, tum es ber Stcfc^=
gcnger einer in regno Dei unb iffcft unb trindfcft in regno Dei secundum
animam, et hoc perpetuum, donec all unter bie ßrbeu iomcu, et venieus
resuscitabit nos, edisti corpus meum et sang[uiuem i. e. cred[is, quod pro
te ,'c. ideo vives pro me. Ultra hoc fe^et er f)ernad^ 3C. Vult opus suum ;io
au§ric[)ten unb fot gel)cn. Nondum est hoc regnum in visione JC. Sed hie
in fide, donec gar gcfunb. Hoc fiet post resur[rectionem. Sed ut etiam
externam Ceremoniani bobel) (letten, quae nos admoneret huius cibi, instituit
etiam corporis.
i.stov 11,23 'In ea nocte.' ll^nfer "^i^err 65ot f)at alljcit bie Ineife gef)aUen, ([uod 35
ne6en feim Inort l)at jeidjcn ober ß^ercmouicn gefegt. xVdam et jiosteri, Noa,
quando praedicariuil , opfferteu ein fc^Op» , ba junbet fii^s an igni e coelo.
S)a§ Inar signum. Sic praedicatio de liberatione ex Egipto, netien berfetfien
prebigt fe^t externum Signum, scilicet pascha. S)a§ ift u[nfer§ l)[crr ®otg
11 stantes ülier (scdeiites) 'J^ IJegnum Dei. r 3ö ®ot l)at iitjcii iirtrii jfincm
Ivjott ßctcmonicn gefegt r 38 über bevictbcn steht Exo: 12. sjy
5Rr. 16 [25. Wem]. 75
R] toeife aljcit gclpeft, ba§ o^ren m(i)t aHeiii ^oveteit, sed etiam oculis viderent.
Ideo etiam pro oculis posiiit siginmi, ut coufirmarcntiir sui per verbiini et
signiim. Sic per totam script[uram s[acrani. Gideon fol Älidianitas fc^Iogcii,
bii iüar§ luort aüein, bifputili, post ignis. ;^^tem ad Mariam: 'paries'. 2)a§s;ur. i,ai
5 )OQr§ trort, post dat sigmim: 'Eccel S)a§ ift Dei tneife, quod smini ]iop[uhiiii
vegivt im lüovt unb cufferlicf^eu jeid^eii, ba§ er uiiS nic^t Inffe patnpciri imb
fdjloe'Üen ut papa et oraues Rottae, qui fic^ auäbtetjet QU§ verbo unb [id)t=
Uäjin jeidjen, <piih[us Dens nol)is mai:ifest[avit. Kos in augulo, maäjt im
eigen anbackt, ge^et an» ber ^rrfjen et contemnit verbum et visibilia signa.
10 Sic Diab[olus semper toeifet bo[mines a verbo et signis, ju tuelc^en bo(^ nnö
(Bot gcBunben ad nostram saliitem. ^^'c^ IjaB verbum vocale, 8ac[ramentiiiii
geatzt, sed botior gefurcht. Sed luvocavi Sat[anam unb hjolt, ut @ot nieciim
etloaS fonberltdjö. Non putabam Christianos esse, (jui verbum ;c. Si ()iiis
mihi dix[isset: Si Deum ipsum aiidire et videre. O ad finem mundi jc.
15 Dicam tibi. S)q Ijat er gefetst Apostolos et omnes praedicatores usqiie tinem,
qui füllen mein loort prebigen. Item bap(tismnm, Sacra[mentum, Absol[utiouem,
pro-ximi linguam, patris, illos audi. Qui vos audit, videt, me 3C. fo ^ette ic^
fiHJpen jcitlic^ tteggetüorffen. Volebam iiiic videre, audire, ubi non fi(^
nngcbunben, hio non, ubi angebunben. Si ergo illos audierit, me, econtra,
ju si contempseris. Quare ergo Romam, Compostellam eurro? (Sr Bringt f)eilig=
tr)um ÖOn fran^cisco. Esto 3C. S)a fol @ot fein, et ita credidimus jc. ^a
fol Uiol ein Bein k. ja tool niberüeib.^ 2öo er \v\i firf) ftnben laffen, ha§
tooßen luir ni(f)t leiben. ®r 'i)at fic^ gefe^ in bic pfarre, in domum tuam,
imo vlcini. Qui vos, me audit. Sic totum mundum, omnes angulos implet
2b verbo suo, praesertim Ecclcsiam, ubi miuisterium. 2ßa§ ba|er toed^ft, fe^e
jU, quia Diab[olus non quiescit, donec aufferat, quod Peus JC. Sic ludei
habebant locum. Ubi tabernaculuni, erit, ba fomen, bic me videbis, audies,
invenies sacerdotes, si eos audis, me jc. Sed bort fteljet fc^one eid^en, linben,
berge, aloe, ba iüoUcn toir Beten, ilHc audiet me Dens. Templmn erat Sald-
30 [monis, ja fol fein, aud^iebant et vid[ebant non in maiestate, sed im fur=
geBilbet jei^en unb Bilbe, ia^ bie äugen Begretffen !nn, ut !an fulen saeer-
dotis manus, si imponit 3C. et audio praedicatorem. Si loqueretnr in
maiestate k. sed mihi ^u gut in fribti(f)em Bilbcn unb IciBItdjem ^etcfien.
5Brob, Itjein, vo.x Concionatoris non terret. VHBer ba§ !unben fie nic^t leiben,
sr. füren f)in, mo fie Berge faf)en, in monte, garten luftig, mad^ten altar. S)a§
ift ber leibige Sleuffel, ber ben teutcn uBerbruä an ber pfar unb mad^t, ba§
Ij'J über eti.iin bis posuit stellt pro aurib[us pusuit verbmii sp .9 über Gideon steht
ludic: 6. sp 4 über paries steht Lucae. l. sp 10 leuffel Iceifet bic Icufc öoii GSottee-
Wort snb jciii^en. r 20121 über ^eitigt^utn steltt relifjuias sauctoruin, ossa sp SJapft %Q.i
®ottc§ Wort bnb jeid^en faren laffen r 29 J[uben fatleii aiidj »on @otte§ Wort unb leic^en r
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 30 \ 265 Note Ol.
76 i^vebigten be? 3of)rcä 1540.
RlftC btc o()rcil jltcfen s(Mii]Hn- novinu aliquid audiendi. Sie siib i)aii[atu iiumdns
ploinis idoladia. Et liic fo maiid) oltor, fo iiinndj aligotter, fo iimnd; 5]h'^,
fo mand) Slfigot. 5iu e§ ift aiijgefei^ct. @ot geb gnab jc.
Sic hie uon solum befiltjct effcn, trinken geiftlid^ per vei-bum usqne ad
diciu extre[miim, sed fe|t aiiä) euffcrlic^ jeitfjcn, boS lüir mit augcn fc'()cii, •■>
ut bap[tisamiis, praedicamus toto nnindo, sed nou solum audio, sed etiaiu
vidco et manib[iis contrecto. Video eura in bap[tismo et audio uon in
niaiestate, sed certus, quod signuni, qnod in bte QUgen fd^einet, quod Dens
adsit, baptiset, sie per totiim annum praedicat de ba])Ltismo. Sic perpetuo
praedico de rc[missione p[eccatorum. 5Jocf) bleitict ba» jcic^en ha , quod lu
prieftcr me absolvat, ba§ t(j^§ auc§ mag 6rniirf)cn. ®i§ tft allein in bic of)ren
gevicfjt tcglid) usqne. Sacra] nientum vero ift in bic angen gerieft, ba§ ftcvtft
imc' ncdfu beni tooit. Sic Donnnu.s non jiifriebcn, qni>d anrii^t cjjen nnb
tvinden de «uo corpore et sang[uine per praedieationem. Sed ponil ein
jeidien, ba§ aud; ba'^in fot ge^en, Inic ba§ trovt. ®a§ ift nn ba§ Ijeüig i^
Sacra] ment, quod est eNter[num sig[nuni, ipiod cufferlic^ in bie äugen fettet,
babel) @ot >til fein. Ideo uon opus, ut queramur: 3i<^ hJoW u|nfern ]^[err
®ot gern fel)cn, Ijoren, oportet me ire Roinam jc. videre ossa >c. ja bcn
Seuffrl auff bcn fopff, barffft H[nfetm \txx @ot nid^t nad^ lauffcn nnb
fud^cn, ipse Icufft bix nad^ et quaerit, aperit, si modo velis aperire, iiabcs iu
Euangelium, Saora[mentum, Bap[tismum, Ciaves, parente-s, (juae vidcs. Ibi
aperit Dens jc.
S)a§ ift nu hcßi signum, de quo dieit: 'Calix.' 'Hoc facite.' Hoc
diligenter ob.servanduni. ©ebed^tniS ift unbeutfc^ tüort. Ego non iuteüexi.
Sic intellig[ebain: iticnn nbcvnt attav ftunb nnb gebadjt an ba« leiben 6f)rifti r:,
et docebaiu. äßei' ubcr f)in 6cbedf)te Christi ]>assioncn) et flerct, ba lüar nulia
fides. Tantum opus operatuni. S)a§ ift bofe, faul gebed^tni§. Idem ae si
cog[itarem: I)avid fuit Rex. Sal|onio aedit'licavit tempium. Cliristus niortuus
Hierosolj^-mis. 2öa§ {)ulfi \\\\i) ba§ gcbed;tni§? O foelices vos. E^st alia
i.stov. 11, sGcommemoratio i.e. bu folt baöon piebigen nnb reben, usque dum venerit so
1. Corint: 11. fonberfid) quando utimur signo. Praedicatio fol in corde quo-
tidiana, jeid^en nou, ut nee absohitio 3c. ©olt an mid) gebendEen, quod
mortuus, non satis tantum raaterialis, nou fiuis. Sed sie ut verba sonant:
'accipite hoc c[orpus, quod pro', 'bibite', num satis? sed quid 'pro vobis' jc.
2)Qvauff ift iSacra[ment gerirfjtet, uon quod factum ante 1500 ju ^evufalLcm- '^
Sed peccatnni, mors adest, habes cum in coUo, et peccatum, mein ftcvben,
6Iut, @ac[rament ift geben unb öergoffcn, non, ut auffl)6re, ubi hi-storia facta,
i ©Qcramcnt finb euffeitic^c jeic^en, btf in bie ougen fd^cinen. r 11 flSnUx^äjdb be§
Wort? «IIb bct eactnincnt. >■ 23 öiebcdötiiiä r -JC Saut gcbe^tni-^ im Satiftumb. r
30 3Jcd)t gcbci^tnid «ntct bcn ßtjtiften r 33 Ooinineinoratio e.st non t;iiitum causae mate-
rialis sed fiualis. r i
9lr. 16 [25. ÜJJätj]. 77
R] sed fol loirdEen, ef'Hcax fein, donec peccatum et mors in muudo, lul hoc ein=
gefegt, scilicet 'accipite' jc. 'pro vobis'. Intellige Sacra[mentum, quod lüd^t
I)a6e Quffgetjovt mit ber lüstoria, ut in papatu. Post ^a6en ein opus bvonS
gemacht in obedLientia Ecclesiae, ut Dens milii propitius. ^^t nic^t alia
.=■ gebedjtni§ quam: Ajector ift i5U %-coia erf(f)lagen. .^^d) Iril bir jubienft bran
gebenden. Audis: bu foltä e))en et pro te k. @oIt nichts bringen, sed Idolen
unb empfü^en, unb fol U)cf)vcn, fo lang funb unb tob fulet. Gerte quotidie
seiitimtis. Et anima fol inier jungem unb burften nacf; leben unb gerec^tig=
feit. Ubi accipiam bie fpeife? Ego 6in§ et agnus ;c. ut iiou solum cog[itoni,
lu quomodo factum, sed bas e§ nod) im fc^loang unb treffteu gefje, unb erlnurge
Diab[olum , ut incepit. Vis passionis semper operatur ista, ut couscientia
semper se erigat. Credo iu lesum Christum. Sa» leiben ge^et imer fein
frefften, quanquaui semel factum historice. Et facta, ut esset aeterua
redemptio, non ut cessaret. Et eius passio ift eBeu fo ftard iu fiue et ultima
15 hora mundi quam in principio. Inspice: tDCr finb 'euc^ ? Xuni Apostoli
saltem? uum cum ilhs loquitur solis? Ergo nihil ad uos pertinet corpus.
'@UC^' finb omnes, quos voravit p[eccatum, mors, quos Diab[olus habet
captivos, ut est Dominus peccati, et omnes, qui Dei sunt, ^eiffen ^ie '6ud)'.
Alias esset historia ut mundana.
ao Ista verbaCoeuaetexerunt. Eratraysteriumfo'^eiUQ, ut nemo uisisacenlos,
et occulte. S)Q§ ift jeic^en, quod memoriam Christi et praedicationem jugebedt.
Nihil scivimus de textu hoc, quasi esset memoria historiae ut de SaIo[nii)np,
qui aediticavit teraplum. Sed: 'hoc facite, quotiescunque' 3C. SefftS f)inber fic^
usque ad fiuem muudi. 'Ero vobiscum usque.' Ideo non: bibite tantnm<D;iittii.28, au
25 nunc, sed quotiescunque, nemet mä) tag, quando vultis, usquc ad finem,
sie tarnen, ut commemoratio mei ceiebretur. Ea non praesente nihil est,
quod pro vobis i. e. credite, quod Dominus corpus pro vobis et saug[uinem,
ut e peccato, morte liberaret contra peccatum, mortem, Diabolum. Ita ad
praedicationem habetis esternum siguum, ut Beibe, mit o'^ren unb angen, mid^
30 ergreifft, ut an mid) gebendt, quod pro vobis, ^ofirt unb bienet mir bamit
nt(^t. Nos cog[itavimus: fecit nos dignos, qui Deo aliquid 6red}ten pro
vivis et mortuis, et aliis ablata una speties, ut habens coiitritionem habeat
remissionem p|eccatorum. ^\t nic^t mnglid^, quod sie hunc textum ex oculis,
et omnes pios excecavit. ^^t boc^ ber tejt fo ^eH, ut non amp[lius. 'Hoc
35 corpus pro te.' Item 'hie saugLuis' k. Nonne beutlic^ unb flor? ^oä) fol
mir loffen nemen ex oculis, auribLUs et dicere: Ilic offero Christi corpus,
ut exhil)[eam ei gratum obsequium JC. Non. Sed 'accipe', nihil das nee
potes, et praedica unb rl^lime Oon mir, quod pro te jc. sie me düigere et
propter me patieris, ubi senseris te habere non tantum verbuni, sed etiam
*o exterruira signum, et servies et omnia mala propter me patieris k.
9 über JC. steht dieit Christus sp 17 l'ro vobis datur, pro voliis cttuiiditiir r
78 ^Ptcbigten bc? Sntjte« 1540.
R] Hie praedicauduni de Saeramentariis, quod verum coip[us et sang[uis.
Sacramentarii ijdbm un§ ha§ ©acrament jemerlid) juleftert nee hodie resipiseunt,
mocf)en frf;Icc^t 6vob unb toein btau§, et postca commemoratiouem 'ijoä) greifen.
>«'oii iiitelliguut iiiiniiiuini verhiim, luoHen meffen, quoniodo corpus in paiio 3C.
Quomodo potes crede^re, quando audis Euangeliuni, quod audis ipsam s
triinta[teiii? 2^1 iin§ ratione m($t Bcgrciffeii. Ergo foI§ Unrecht fein. @r
ft)tic§t burr: 'Hoc corpus uieum\ et aocipit jc. non gemein Iei6, sod hoc,
quod 'pro vobis'. Accipis panem, est verum, et tarnen corpus, quod pro nie.
S^aBel) bleib nnb üugel nic^t nnb l^ut hiä) für bem ©eift. Tu Dei mirabilib[us
non (juaerenda ratio, scd ol^ven, augen jut^un. Quod videmus Solem, est i"
fein. Sed anima iiou videt, quia est, ac si sederet in coeco carcere. Si
quis foramen jc. Anima etiani sedet in teneb[ris, )öil üugcln iinb tappen,
sed nihil facit, ei fei) fad^, fie l^alte fic^ an bQ§ toort, scilicet 'Hoc meum
corpus.' Saft bir nicf}t fagen, quando corpus in pane. Ibi ge^eft in teneb|ns.
Sed si nianes in iioc: ba§ ift fein toort, liec^t, ba§ f)6re jc. 's
Vos iuvenes fe^et mä) für. Manifestavit sc primuni jier verbum, deinde
Ijonit etiara signuni. SBSort ift eben fo nnbegrciflid^ aI-3 jeidjen. oft iin=
gleublic^, quod Dei filius pro mc 3c. Xon !an ©ot ergreiffen ])er rationem.
Sed nunc habeo luceni, !an in fcl)en mit angcn nnb faffen mit oI)ren. Num
Romae"? Non. Sed in Ecclcsia, domo. 'Qui vos audit.' Item (pii bapti- ^o
satus. S)a fet)e iä) in in a(iua. Item 'hoc corpus". Sa fe'^e idj in im leib
unb blut, unb reidjlirf} sc manifestavit et totum muudum implevit suo
verbo et signis, quib[us se reveiat suo pop[ulo, et quod ba§ jeid^en nic§t
lebig äei(i)en, ut Sacramentarii, sicut nee aqua baptisrai, sed eins corp[us et
sang[uis. @ot 'ijüt un§ au§ ben irrgengen gerucft et vobis dedit meliorem 2.'>
fortunam, uunquam fnistis in istis errorib[us. Ideo gratias agite Deo 3C.
1 ©acramcntid^luetmet r Uff- Similitudinera hie dabat de Captivo sedente in
turri ceca et tenelirosa, in qua nihil posset lucis hahere nee seiie, vlji oriens, oeeidens je.
Si muiiis in allqua parte perfoiaretur et fieret foramen et significaretur ei: Situs fenestrae
vel foramiuis est versus orientem, et deiuceps dabitur tibi eibus per hoc foramen !C. Sic
Anima nostra sedet et occlusa est in corpore velut tetro carcere. Ideoque nihil novit de
Deo. Si Incem verbi non sequitur, nunqnam intelliget, quao Doi sunt r
git. 17 [25. m&xi]. 79
17. 25. 9J!nT,( 1.540.
'!)Jrcbigt nm ©rüubuuiter^'tag, itöt()mittagv.
R] A praiidio.
Hodie aud[ivimu8 ba§ ftudt, quam Euangelistae Com Dftcrlcmbliii liiib
eiufe^ung be§ f)eiltgen Socrameuty , Somit (S^riftuS i)at auffgcljafien baS alt
mit feinem gebec§tni§ unb 'i)at un§ ba§ feine gegeben et siii commemoratioiiem,
5 iiempe quod, cum eius passionciu, hal)[emus i'c[niissioiiem pLeocatoriiin et
vitam aeteruani. Solus lohanLnes describit lotionem pedum. Orta est con- ßut. 22. 34
tentio, quis illoriim maior. Ex Luca. 'Nunc filius homiuis est clarificatus'. 300.13,31 ;
Emat gladiiini. Ex Luca. Sequuutur tria ca[i[ita 14. 15. IG. quae alias suf 22. :«
tractantur. Dominus ^at iliis dieb[us multa gepvebigt et fecit, ut mirum.
11) Addit Iohau[nes, quomodo scripserit bQ§ ofterlamfi et coenam, lotionem
amiserunt, eam addit, et ideo ne puteraus Christum purum hominem, (jui
pat[itui- tarn iguo[mimose. Ratio, cur Iohan[nes scrip[serit suum Euang[eliuui.
Haeretici iam tum grieffen ben arti[!el an, quod Christus verus Dens et
homo. Alii etiam scripserurit Christum Deum et hominem. Ideo omnib[us
15 capitib[us immiscet utramque eius naturam, ut videatur ex verbis et 0|)eri-
b[ns eius: Deus et homo jiro nobis natus, datus, mortuus et pro uobis
resur[rexit, asceudit ad eoelos, et talis persona, quae non purus homo, ut
Iohan[nes, sed homo est mortuus et resur[rexit Deus. 2(n bem art[t!cl lett bic
mad^t totins C;hristianitatis, unb ift ber %üxä mit un§ JC. Soli Christian i
-0 fd^etben fid^ ab aliis omnib[us in isto art[iculo: Credo in lesum, ein einigen
$)(S9i9in, Son, in una persona duae naturae. Iohau[nes ergo perpetuo hunc
artiLculum iuculcat.
'Ante pascha.' Semper !^at auff bie jeit gebadet unb fro, quod venit.Soii. 1.1, 1
'Ut e.\' 3c. ©0 hjil§ @. 3io'^anIne§ nennen, sie alii non, descHbunt mit
3'' trefflichen ttjorten, quam horribilitcr gemartert ift, has tt)ol mod^t ein enbe
feine§ Ieben§. Sed Iohan|nes: quicquid passus, fol ein gang Ijeiffen. Non
est talis passio, quae in foI detjalteu in morte et sepuIch[ro, ut alii omnes,
sed nihil aliud quam gang, fpvung ex hac in aliam vitam, ex sepulchro,
fjette, feffe jur reiften patris u6er alle Sreatur, gibt alfo bem leiben ein fonber=
30 Iic^§, praedieat, quod passio Christi nihil aliud (luam gang. Pascha l)at
nomen ab Egipto, ubi textus. 3<^ >oil in ßgipten get)en biefe nad^t. ©en
gang beutet ©. 3io^an|ne§ ^ie^er et dielt verum esse transitum, quia ista
nocte ift§ ergangen, ubi mortuus unb lüar ju nid^t mit bem gang, gteng, fo
treit bie melt ift, unb fd^Iug tob Seuffel, ©unb, '^cE unb erlofet suos pop[ul(>s
3^ ab Egip[to, nv ampliiis subditi Egip[to, [)eccato, morte JC. 3ft ''^ obgrunb
ber IjeEen gefunden Ephe: 4. unb burc§ unb burc^ ab profundiss[imis usque epii 4, 9
13 Cliristus verus Dens et homo. r 26 f'liii.sti ji.issio est tiiinsitiis r
80 ^Prebigten bc? 3al)rei 1540.
R]ad dest[eram. Per hoc iudicat non simplicem hominem, qui nioritur et
succumbit a inorte, .sed in media morte conculcat et oecidit mortem. De
hoc in feriis, lüic er bcn tob jutretten. Vocat ergo passionem Christi trausitura
öom leiben unb tob in§ öetcrlic^ regnum jiir rechten ^anb @otte§. lam scribit
de liinnanitate Christi. ,■>
soi).i3, 1.3 'T^sque ad', t^et inen olle fveunbfc^Qfit unb liebe, unb fo, nt niber
tntet et hivat eis pedes. 'SBufte, (iiiod omnia.' Äonipt inibcf K. ''JJIit
gi'offem öletS hoc f'acit, ut sciatnr, quod uon tantiim liomo. ®e()üvt feinev
(Jrcntnr nee Angclo 3U, ijuod omnia in mann uub aller @ngcl, f)imclv, ßrben
nicdjtig, beS tobs, gellen, lebeus mec^ttg, gerec^tigfeit ju ge6en. Is est. ber lo
ha leibet. Nihil est in coeh^ et in terra, qtiod non agnoscit eiim Dominum.
Ideo ne cog[ites, quod hlub fit^ nic^t lücl)rcn. Sed tu es in culpa, uon
poteras solvere 3C. ideo gilt bir§. Est omuipotens Deus, sed propter me
factus honio, ]iassus, ut liber;u-ct a morte et peccato unb fe^t mic^ in iusti-
tiam et vitam aetornam. Dominus t^ut nod^ haii. ludas, quanquani obsessus, ir,
et a(!eepit Sacra[mentum et lotus jc. V[ult d|icere: bte BoäEjett ift fo gro§
in Inda, ha§ niQU muö fogen, ber Seuffel ^qB in fcefeffen. 3Senn ber S^euffel
einen Beginnet ju leren, f'acit blasphLemationem Dei summnra honorem. 3ft§
ntcf;t geleftert unb gcfd^cnbert, (juod paplaeetEpiLScoporum, Card[inalium, Doc-
t[()rum, Anab[aptistarum et Sectariorum mera est blasphemia, ipsi interpretautur 20
slummam iustitiam? V[ult d[icere: Vidit Indas, quomodo suos dilexerit,
humiliavcrit se erga eos. Impossibile, er folt fi(f| aü$) gebemntigct. Sed
cog[itavit: Quare se opponit sacerdotib[us, toti regno? loil ein jonberlid}S
machen, mu5 ein SBetler bei) im fein 3C. eflundit pecuuiam, cog[itavit forte
so benet'acere, si prydcret, nt pop[idus halieret pacem. Ut hodie multi: 05
2Gßenn man nur bie Suben tob jc^lnge, Lutheranos, ba-3 hjir frieb nnb rüge.
Duris verbis significat: ber Seuffcl für in in, ber lompt mit etm groffen
t)anffen, l^at in fo ()art eingenomcn, ut nihil movcatur neqne cha[rita(e.
adinonitione, lotione, get)ct t)in, al3 pfiffe jc. Unfer Ütottengeifter t[)un eben
fo, Ijilfft nic^tä, man rebe mit inen, Inie man Iril. ©ie loolIenS nid)t [)oren, 30
(jnod Diab[olus possid[eat. Sed certe non habent bonum Spiritinn. (Sin
tüeifer ri(^t mit eim narren ntc^t§ au§. Si bemutiget fii^ erga cum, fo gibt
er im re(i)t. Si uon, sunt duri, gcl)en mit ben armen leuten umb, tretten
fie mit füffen, nnlla patientia, misericordia. Sic Arrius, Atha[uasius et alii
persci|uebantur eum, dicebat 3c. ''Man lon mit ineu nidjt nmbgcl)cn, fd)ilt 35
man, l}ilfft ntd^t. Econtra. Sic in Comitiis t)aben mir unis gebenuttiget. Iga, f)a,
fie geben fic^. ©ie ftreuben, finb ^2luffr()urer. Ser Seuffcl ift in bid^ geforen.
ä Christas Deus r 13 nach sulvere steht ipse soluit i)ro fe sp Christus Dens
propter uos tit hoino, patitur r löjl? ludas obsessus r ify ludas uon eineudatur hunii-
litate Christi, r HijS^ über gut bis te(ä^t steht stultus putat sapientem cedere sp ®c§
Steuffftä finbct njcrbcn Wcbev butd) Semut iiod) ftcvtigfcit gcbofjeit ?■ 36J37 über fie setfn
fi^ steht ili(«baiit .nduersarii sji
'Jh. 17 [25. QJiörj]. 81
E] humilitas duplex. 3Qßen§ bie lere, fidem Betrifft, ba gefc mir ®ot fein bemut.
NoD gilt: 2ßeid§ charitati, paci concordia, ut Ecclesia noii dissuatur, S)er
ßeiferlicf)en 5!JJaicftet ju Kc6. Sic Rottae. Sed respondeo: t^iic lere, toort
unb ©lauben {jintneg, noo latnm digitnm lueic^en, uub folt ^imel unb erben
5 brufier irre toerben unb ber '^imel einfallen. Bap[tismus, Sacra[mentum,
EuaDg[elium non mein, sed Dei. äBil ber ntci(i}cn. Si sie dicimus, fo muffen
mir ftol^. Sed revera vera humilitas. ßom ^er unb greiff mic§, ba eä bie
lieBe antrifft. Si non himiilior erga te et noa patior, si fd^aben, toeid^ i(^
ba nic^t in bem, bai mein ift unb mir ge6en a Deo, fo fdjtit mic^ et die:
w 6r lan mir« nic^t öergeben, quod eum erzürnet jc. Si invenis nie nun
humileni et lavanteni pedes, et non facio, fo fdjtit micf; ftugy. ^^ft red^t,
mein leib, gut, ef|r, leben, S)a fol iä) mi(^ bemütigen unb gerne mit bienen k.
Si aliter invenis, die, e§ l^eiffc ftoI| 3C. Sed fte motten I)aben, ut me corani
Caesaie et papa humiliem, ut G[eorgius Dnx ipse princeps in terra: gern
IS mit leifi, gut, Ino e§ trifft fein reg[iment. Imo bem Sapft, 3iu^i§/ unferm
proditor. Si exceptionem facimus, ut libertatem nobis relinquant, cpiae non
nostra. Ipsi praecipiunt in bis, quae non possuut. Ideo habenuis cor laetum,
erbieten un§ secundum charitatem mit attem, quod habemus, quod nostrum.
Sed ba§, ma§ ben ©louben, doct[rinam et Deum ipsum, cpiod ipse servavit
20 unb tviU neraini geben, ba^ fol itf) übergeben. Rottae, loenn fie un§ nirgenb
fonnen leftern, dicunt nos ftoI|, ^offertig, non habere pacientiam, humilitatem,
.sed sciunt se mentiri, quia seiunt nos Dei gratia ein jebcrman iool bie fuffe K.
modo nianeat verbum purum, unb greiffen (Sot nidjt in ba-j feine, tum liabe-
bunt nos tarn humiles ac oves. ^loä) fd)elten un§, quod ftol^, non lieb,
25 fonnen nic^t ju gut l)Qlten, ftienn tnan un§ ersürne, fonnen lDtr§ nic^t tier=
geben unb oergeffen. 6§ ift nid)t mein rod, non corpus 3c. ^ä) mil ftol|
cum sauctis patrib[us, qui alle ftol^ propter doct[rinam. Dominus furlegt
hie exemplum, l^ot ben Su^Qft U)oEen meldten, ut ablieffe a proditione, sed
nibU iuvit. Optamus, ut Diab[olns iteruni auSfare, si non, uolo cum eo
30 Christum prodere. Ibi Dominus nimpt loaffer et tit servus. Non est con-
siliuni, sed praeceptum. ß^riftuu übergibt fein ftanb nic§t, Magister, non
omittit, quanquam oben an fi^et: ego lavo. Quid sit lotio, historice exponit
ipse, nempe quod sit, qui est snpremus Douiinus, sit humilimus et servus.
'Sicut ego feci' k. Idem est: qnisque dilig[at suura prox[imum, et si opussoii. i3, is
35 habet tuo auxilio, habet pedes immundos jc. @r gibt gleit^tool bic nicifter=
fc^offt nic^t f)in toeg , quod Coucionator, Doctor i. e. lere, ©lauten fan cuc^
nid^t unter füffe iuerffen, sed mu§ über bleiben, sed quod habeo manus,
pedes, fio vester servus jc. Sic homo quaudo vere instructus in title unb
J/2 Humilitas duplex || Falsa r 7 Vera liuiiiilitas r äS über loei^eu ■■'lelit liquc-
facere -Vi über historice eicht Grammatice -iö/.yö Christus lauat, sed gibt bie iiieiftev
jc^afft nidjt lucg /•
i;uH)etä Uüetle. XIJX C
§2 SPrcbigten bei Sa^teä 1540.
R]lefft im ben nic^t nemen liis veibis: S)u 6ift f)offeitig, ftot^, dictat eomm cor
aliter. Caesar jnU'3 fagen, quocl un» erbieten unb t^etlicf) belüeifet, quod eius
subditi corpore et honis. Sed sie, ut lafien lere imb (^ilaubeti foren, 1:<a§
tf)iie ber Seitffel an iinfer ©tab. Caesar non debet fobbern: si etiam, foEeu
lüir§ nii^t tl)uu i. e. gcbentft, nt quisque serviat proximo, boef) boS gleid) bie 5
ftenbe nid)t geinetiget. Non reimet fic^ nee ift bie meinung, ut Consul lajje
ben ©tabtfned;t oben anfügen. Quilibet Status liabet ofBtium. Neu debeo
alimu adoleseentem lajfen prebigen et ego jul^oren. Sed sie: si muft prcbigen,
»ervito illo opere aliis omuib[us ac eoriuu servus. Ibi lavas et servis etiaia
frustra. Nisi quod Euaug[elium praecepit ut Doctorib[us 3C. ^ä) iDoIt nirf)t lo
bea 2Ür(Iifl^en feifer» gut nemen et uuum sermonem vendere, sed secundiiiu
Hdem servio Deo et per charitateui tibi, prox[imo. Et tu vioissiiii folt fo
front fein, et d[icere: hoc do, non quod loil mid^ bejolen, sed hu muft cfjen
unb txinden, fleiber unb fc^uc^, nirf;t tmU mit bejalet ^aben. Sic miuisteria
bleiben ungemenget. Princeps fol jd)u|en bonos et eeontra. Quare facit? 1:,
Non nt sit gcrid)t in fuffmafdjen, ut liomines fidler leben unb bofe buben,
ijni morben, looEen fielen, ba§ man jc. S)a§ Ijeifft bir gebienet, nt frieb l^abft
unb fidjer fcieft cum tnis omnib[ns, et talis bienft, ben bu nimcr !nnft beraten,
ift ni(^t bomit bejolet, quod habent reg[ias torques et catenas in collo jc. Idco
foltu fagen: dabimus magistratui nostro, nt possit uti gladio et offitinm suum 20
adininistrare. Nulinm bonnni opus lefft fid) bemalen, si vere bouuni. ©0 foI§
oKe« gerieft fein in ba^ fufsluafc^eu, ut sciat (|uisqne jc. Si nxor l^elt fic^ e^rlic^,
3uc^tig K. S)cr man '^elt fid), ''J){eineftu, haä ba§ jubejalcn, quod uno anno
sngit jinerinu jc. expectet praemium a Deo. S)a§ anbcr nimpft ju unter=
fjattung .'c. SlHe opera fo gro§ unb !oftlid^ k. 'DJfnndjerlel) follen ftenbe, 25
perfonen, emptcr, luerde, unb bod^ alle ino fnfabeden geridjtet, barin id)
bemütiglic^ biene proximo, ?lmptman, untert^an, 3i5eun man aber ftiil regieren,
nou ut ba§ ampt in§ fuf§beden, sed tantum jur pradjt, ef)r, fo mag ber ^Leufet
auffaren. iam locpiimur de innnilitate in Jt)eltlid;en ftenben. l'raeceptor servil
discipnlo, ut froni luerbe unb gelert. Eeontra adoiescens sit obedieus, toirb m
leini K.
Sed ift in umb ben Z^iha-i ju tl^un, bod) ift an im Herloren, tarnen
propter alios pericnlosa res umb ein I)offertigen prebiger, ift peccatum, ba
ber Satan in ^u^i^ feilet' ^i'cnn man ba§ prcbigen baf)in richte, ba§ mau
1. 5)5ftti .s, •.' niid^ anbete, l'ctrus dicit: 'pascitc' K. Non folt I)errfd;en , sed ba mu§ 35
fonberlid) bamit. äßcltlidic I)errfd)afft mu§ gebieten unb I)errfc^eu au§ ^toang,
ift ir ort, et tarnen foI§ beuten, i|Uod niinisterium. Si in lioc regno, l^abeu
untert^anen nid)t§ JU gebieten: hoc lae vel damnaberis. Si facio, Diab[olus
Sed sie: bein ^mU t)eifft 3t)efu§ g^riftu§. Is dicit, ut
5 vor gcbencft sieht vult igitur Christus hoc Exemplo contionari et dicere sp
Si Lotio peiUiiii praicipue instruit spiiilu.nlem statum r 37 über niiiiisteiium steht bienft
5lt. 17 [25. m&xi]. 83
R] baptiseris, et remitte proximo, bemuttg fein, fvcunbltd^, gern leiten JC. Non
dico tibi hoc, sed Dominus. Pateifaoiilias ^at mac^t iu domo. Nullus cou-
cionator, papa habet potest[atem dicendi: Hoc ego praecipio, Sed sie: audi,
non, quid ego, sed mens et tuus Dominus dixit, praecepit. Ibi vides, quid
5 papa erga verum praedicatoreni. @r fol auc^ lool juffe lüojc^en, sed fe^t fic^
auff ein ftuell et sicut Caesares, et post iactat se Dominum dicens: Non
sohim oportet serves, (^uod Christus k. ^^riftuu i\at ftel) geloffen, ut feria
sexta edas pisces vel jc. Sed tC^ SSapft fom et dico, ut non caruib[us, lacte
vescaris, ut istum Sanctum colas. Hoc !^a6en toh gelibben. In ista Egipto
lu )eib ntcfjt geftedt, IjaU ben fc^lnui gefieffen. lam ftellen ftcf) fo unbancfbar 3C.
p;tp[a: fi|, Caesar, Dom ftucll, la» ein anbem IC. et vos subditi non sitis
obedientes bei) öerluft etoei feclen felig!ett. Ubi accepisti potestatem? Hie
dicit: vos non sie. Sed er ^at grieffen in fremfcb legiment, quod non solum
habeat Befel^, ha§ i[t ei oiunino prohibituni. Sed praedicet, bap[tiset, si
15 opus, audiat confessionem , eonsoletur unb nmb fonft. Si gibt ntan im
iuitcrl)altnng, accipiet, bQ§ er baöon möge lefien. Econtra fit. Ideo ift ber
Seiiffel in in gefaren. Vidit uinfer iyitxx ®|Ott, ha§ in sua Christianitate
luurbe fold^ Tvraiujis loerben, quod Episeopi et [)apLa, <jui ba§ fufsbetien
foltcn tragen et servire, irurben aber fie l)errf(!)cn unb fjoffertiger quam
20 mundana dominatio. @r grcifft bcn !onigen, fcijet in ire fronen, nobis in
Beutel. S)aö ift ein jeic^en, ut vid[eamiis, loie ungercimet bing ift cum
Ecclesia, praedicatore et papa. Pajia et Satan liabent eundem Spiritum,
quem ludas. Nos habemus opt[imam causam, (i^riftus ift bet) unl et decet
suos Episcopos tales, quales ipse. Ego Dominus et praeceptor, sed üla
M potestate utor, non ut vobis imperem, sed serviam. Excepta doctrina 3C.
h)eicf)t üom tiefd), feit auff bie !nie 3C. non sinit alios infundere et tregt§ ipse,
üon fu», Don fi|en ftanb lau er »ool lüci(i)en i. e. irafc^en. Sed öom leren
uon. Videtis me tragen fc^ur| et pelvim jc. Ecclesia l^otS leiber tool
erforen et adhuc, et tales habemus pastores, quales in papatu. Pius pontifcx
30 servit, lavat pedes. Sed alii non volunt dare, non ridebunt Devun, ntd^t 3U
beraten, sed ju untertjoltung et ba§ opus !an man nid}t bcloljiien, bemalen
fidi nic^t mit gelb. @ot Jüil fie felb§ belohnen, tamen foHen iüir eint iglicfjcn
Unterhaltung geben. Cog|ita: ^at praedicatorib[us befolgen, ha?^ fie foUeu
fuf3iriafd)cr fein.
84 !Prebigten be§ 3a^re? 1540.
18. 26. 2Ȋr} 1540.
^rcbigt am Karfreitag.
R] DIE PAssionis L)o minicae, mane.
Heri aucl[ivimus initium novi agui. lam dicendum, quid actum hac
uocte et hodierua die. Cum autem omnia non possimus tractare, volumus
ordine legere textum, ut Euangelistae descripserunt, quem quisque Christianus
Di'iitiii. 26,30Dosse debet. "Et cum hymnum.' Usque ad fiuem passionis. Hactenu.s 5
historia, quae hac nocte.
Sic dividimus in 1. 2. 3. 4. fjünefrelj, Don 6. usque ad 9. 1. canit a 9.
ad 12., a 12. ad tertiam. ©o teilet ber {)anc bie nac^t, sie creatus a Deo,
wntti). 26, 24. 75 ut sie divideret, praesertiin cum describuiit iiegationem K. S)ie SSatüteil teilett
fie öon fiue morgen bis an ben l^alben mittag i. e. ad 9., a 9. ad 12., postea 10
a 12. ad 3. 3)a§ t)eif|t ^alb abenb, a 3. ad G. gantien abenb k. 1. pars
Hoctis a 6. usque 9. Factum est, quod Christus edit pascha et iustituit Coeuam
et multa praedicavit et ivit iu hortum, oravit, sudavit 2C. Hoc factum a 6.
ad 9. 1. iucipit uegare, 9. ubi Bereit Dominus ad Caiph[am. 6. l^iclten ftc
ha§ 3l6enbmQl, non diu gefenmet mit coeua et lotione, et non diu comedit, is
ubi hviiinum ccc[ineruut, l^tlt) aä]t ivit in hortum, ^ali nmb 9 unb bie f)alb
ftunb ^ü6en fie in gefuret ad Hannam 25er erft bringt unterineit 1 üirtct
ftunb ut non. 3)a§ anbcr, ubi 1. negatus a Pet^ro. ,S*-)aben§ ein lang luefen
usque ad 12. quomodo quaesitus a pontifice et percussus jc. usque ad 12.
Ibi venit aneilla k. et negat 2. Petrus. lutra 12. et 3. (juid, non scriptum. 20
Quidam dicunt abeuntib[us ]iontificib[us, ba§ bie bei} im blieben et talia cum illo
feceriut, quae reservata in e.xtremum diem. 3. redcunt et consilium ineunt et
quaerunt, an velitbefte'^en hoc, (juod prius di.xit. Et omnia facta, quae scribuntur
ab Euaugelistis, 3. ba§ nrteil nmb 9 jc. ctlna umb 11 f erlege, infra 9 et 12.
Euangelista vocaiit 3 et 6. ©u ift beibeS iDar, <|uod crucifixus umb 12 nad) 25
ber fct)arffen red;nung, unb naä) ber battjcrn rcc^nung umb mittag. 1. in 3.
horam suspensus in cruce, l)at geinetjrct bi§ umb {)alb a6enb, ba ift er öer=
fc^teben, et trib[us horis durarunt teneljrae et alia, post venit Arimatensis.
Iste dies dictus öorfabbatt) et parasccues, (piia parabant omnia edeuda illo
Sabbatho 3c. I<leo hodie ruftung, motzten nocf) crbeiten usque G. 6. ge^ct so
@ab[bat an. Ibi abcunt nuiliercs jc. unb bcn tag Ijat er im grab gelegen
unb ben redjten ©abbatf) gehalten, ein nai^t ba 3C. Sic ])a.ssio divisa in
4 öirteil noctis et diei, 1. de ?(benbmal, lotione, üerforget Ecclesiam mit verbo
et Sacrai^mento et dat exemplum. bamuc^ totus mundus gnug 3Utl)Un l^at, qui
habet fidcm erga Deum et cliaritatem et doetrinam et Sacra[nieutum et fnfö^ 35
i'iiutii. 26, 31 U)afcfjenergaprox[imum. Ultra hoc factum in via: 'Omnesscandali[zabimini' i.e.
IS über non sluhl ttingt JU sp SO Oiiines scaiiLlaliz[.<ibiiiiini r
*Jir. 18 [2tJ. 3Jlftv3|. 85
R] cügitabiiiit uon esse Deimi, uoii fvom ItUiii, qiiamld t)alte l'Oii cillt, '[nin\
lioino jc. propliota a Deo luissus. Sed qiiaudo video, quod in ®ot plag
unb ftraffe, unb fnUe ab et dLico: ^ä) meinet, Dons Bei) im, sed Diatiolus.
Qui modo ine Ijolten pro Messia et filio l)ei, clje 2 ftunb tjiiiU'cg fein, iuerben
5 oHe öon mir fallen unb f)alten pro Sunber, bem ®ot gram jel), quia veniam
iu manus ludeoruni. Hactenus nihil jc. Ideo cog'[itabnnt nie desertum a
Deo. S)a§ ^eifft ergern, tjuare? quia scriptuin. '^uba§ mu§ ha§ ergerniS
anrid^ten. Ego percutiar, fo lüerbet ir euc^ ergern, quia ba§ gro§ öerlaffcn
unb creut^ tuirb eui^ \o ftoffen k. Sed horribüis lapsns et tiiel praedieanda.
to In horto, ba gef)et an opus, bal er fidj mit bem Seuffcl unb SEob Beiffet unb
gefiet öon ber ftunb an usque ad 3. vesperi. S)a f^ut ber Senffei nüe mac^t.
Sed uou invenict in me quicquam, ju jittern beginnet, ^agen. Sa lefft er
fein ©otlic^ maä)t tierborgen unb gibt fid^ in fc^tuadjeit fo tieff al§ nie fein
menfd;. Ibi dcdit in cor r)iab[olus cog[itatioues, ut desperaret. Nou iiitel-
15 lig[inius K. Sensit ignita tela. Ideo talis f(^tiiermut uub tratorigfeit usque ffintti) 28
ad mortem i. e. itienn (5)0t ni(^t potenter f)nlff, uon posset ferre. Corpus et
anima fd^eibet. j£ic groffen i\n^ beiuegung interficiunt. @tli(| ex subito
fc^reden ftug§ tob et alios tristitia necat. Item (juidam ex letitia, quia,
quando anima loirb vere gerurt talib[us affectibLus, ut videre est in bis, qui
20 jiuniendi jc. Hie multo maior tristitia, quia dicit: pavit et territus jc. si wottD. sr., a?
toere e§ natürlich tantum, illo momeuto prae tristitia mortiius, non intell[igunt,
nisi quod eum oportuit ferre nostra peccata et iram Dei. Peccatum vere
sentire et iram Dei est infernus. Ipse uon habet peccatum nee meruit
moi-tem, sed peccata totius mundi veuiuut in eins coHum. @r mu§ fulen,
25 quod non teterior peccator in terris. Item Dei iram et damnationem quasi
meritus, ista non possumus eloqiii. A luillo auditum, quod sie tristis, ut
sudarit sang[uinem. @§ fan einer lool oumcdjtig lücrben unb finden jc. Sed i.'"'- 22, 44
sie, ut erumpat sudor. Ista greulid) marter ift bie grofte, quae hora cepit
et 3. S)ie geiftlid) ift fd)lüerer martev quam leiblic^. S)a§ ift i)a§ erfte teil
30 feine§ leiben» unb nac^ty. ITbi non liabet solatium, aceedit ad discip[ulos
unb ift fdjier 9. 3"i5a§ ^ot 2anbt)f(eger§ Ined}t, iKaty i. e. pharis[aeorum,
§o^enp'jicfter fne(^t, ge{)ct liorn t)er, ift felbfjenbtman et dat signum, timet,
er mo^t entloerben. ©agen, quod miuor lacob, fein üetter, fei) im faft cl)nlidj.
Christus et Tacob duarum sororura filii. Ideo timet, iie lacob. Ideo dicit:
35 pla|et nic^t ]n, I)orret nor unb folget mir. S)a§ tl^ut ber fd^ald, tneil fein
■'p(S9{9{ in groften engften. Signum est: 'quemcunque osculatus.^ Ma!chosii"(itti).2e,48
leud)tct mit ber latern ^erumb, unb 3uba§ Inirb irre, iDoren ücrblenbet, ut
12 Agoii Cliristi in hovUi r 15 Descriptio r 19 AI) Exeinplu r 22 Causa
Tulit nostra peccata )• 81 Cliristus capitur in liortu. r 32 lutlas dat signum, vt sciant
qaem ])reliendant. r 36 lesus capientes so loariict, sternit eos verbo. r 37 über Uüä)let
steht 2 über Wirb stellt 1
86 il-'tci'ioti'n bfS afntjtc? 1540.
R] iion vidoi-ent. 3'"-' bevmnnunt}. übi lioc audiunt, non soliim non videiit,
sed cedunt et stcriuintur. Hoc debebat eos terrere et adniouero. Ideo
wntti).a«,«2. dioit, fijut inen bie nugcn auff et dicit: 'bie ftimb tft W/ ha Icui^tcn fte
watii). 26,49 ju, ut ouiii agniiseant. 'Osciilat us." ;J,um legten mal ermanct in. Söeil
3Jlal(^o§ fo umHeufft nnb ift fo fc^cfftig mit bev Intern, ntmpt i^^etniÄ .'c. 5
Sed (niia Dominus fid) a,\bt K. 3)a» ift nu foft umi 9. Sinbcn in et
duciiut ad Hannani, fjoBcn im ein ef)r nnb frenb, tjatS für groS. 3ft allein
3um f(^ah)ft)ief nnb fd)atüpfcnnig. .'öannnS fjitfft in laB Sinben, ut certus,
et niittit ad §ot)ent)[ricftcr. 35a tin[5 nn fc^ier um6 9 fein. Ibi congregati
'.wnüii.a6,.'i8pontifices et sperant ut Iiipi anff fd^af. Ibi sequitur Pet[rus, nou habet sjjcm lo
vitae, sed tantiini vidt vidcrc, an oceisnri, conieetnri in carcerem. Ideo
intrat unb ift irre inorben, ücrgeffen unb öerbuftcrt unb meinet, er tuoHe
maiti) SG.esberborgen, statim aneilla: 'Tu' jc. Ibi cecinit Gallus. S:a§ ift 9. iiora. S)a
tjcBt an consiliuni unb gefrf)tüe^ |)ontif[icuni, fragen, Bringen jeugniS. Prius
3oi|. u, sonou cog[itaverunt de testinioiiio. Tantum: er mu§ fterben, Vjuia melius, ut is
uuus honio.' Ideo Bringen für 3 groffe fachen: 1. est liaereticus, 2. seditiosns.
.3. Dei blasphemator. Sie 3 fachen mit groffer !Ingl)eit jufamen brncfjt.
1. seduxit populum a lege Mosi, 2. fecit pop[nlum inobedientem Deo, i^aben
in geltiS, 3. non solum contra Ecclesiam unb locltlit^ oBerlcit, sed etiam
Denm blasphemavit. Ideo ter reus mortis. Sed ber feine lüil fort, i|uia, au
si venerimus ad Pilatum, ipiod seduxit pop[ulum, ift im ein IedjerIi(f)C flage,
2)a§ geridEjt ^atte man lion ^i'^^n genomen. Ideo eoram Pliato nihil valet.
2. sciebant, ba§ erlogen 'mar, quod seditiosus, sciebant enim, ba§ ^inber inen
aur. 13, liier, unb ^n'^icb fie fnr bcm nitar. Lucae 13. fiat ein I)anffen Suben erftot^en k.
Ideo ^ielt er md)t pro seditioso. Ideo scribuntur, ut seiatur euin imiocentom -a
non solum coram Deo, sed etiam Pilato. 3. Ijalten fie fur t)a§ Iiod^fte, ift
nidjt loar, et max[ime movit Pilatum, quin audivit cum faeere miracula.
Ideo ^a6en ir fad) umBfonft infamen gefponncn, nihil geloffen, fjaBen jpilatum
JiBerf dürfen unb bratDen Bofer BuBen ift er coactus, rpiod contra suara con-
scientiam et testimonium iuuoeentiae occidit et tüirfftS Üon ftd^. ßam K. 2)q3 so
a 9. usque ad 12. f^aBen bie fned^t unb Bofe BuBen unb IjaBen lüoEen irem
f)Ol)Cnp[rieftcr. 2ßol 2. 3. abiit uegans k. a 12. ad 3. nihil scitnr, a 3. us(jue
ad (j. oB er looQe Befcnnen, quod Dei filius sit. Item oB auä) bie anber 2
fie looHen l^elffen, (juod seductor, seditiosus, sed tüil nic^t. Ideo clamore
tantum victus iudex. 35
Hactenus de passione, (piae fixcta est nocte. A praudio dicenuis de
ea, quae die facta est.
1 über 3ut bis solum steht 1 percutiuntur caecitate, 2 prosternuntur verbo Christi s;j
4 le.sus postreniuni luarnct Iiitlnm proditorcni. r 7 jroä fraglich 8 über fi^atB^)fcnni9
steht a3eut sp y über ^a\)t\\'^[x\t\in steht Caipliam ep 28 über geloffen steht fle^otffen sp
9lr. 19 [26. mäxil 87
19. 26. 5J}qvj 1540.
^'rcbigt am ^nrfreitng, natl)initta8§.
R] Vespera eiusdem diei.
Aud[ivimns de textu, liiie e§ bem §@9J9?n (langen jiraeterita nocto.
lam de die, quid illi acciderit. Sed iiiia lioia non possiimus au§l"id)ten,
btuinli voleb[amus 4 3C. Sie friie ftunb ift bnmit jubrnd^t, bah fie Domiiuim
5 gefuret für ^pilatum, iinb '^aBen ha iüif)ty fimben neo ctn-am Henido. Ubi
nihil potLuerunt iiivoniro istis. [)a6cn tu gcgeifjclt, gctrouct, licrfpottct usciiic
ad 11. 3pilatu§ Ijettc in gern burcf) bah geifjctn et sie gefettiget ircn mnt=
tnittcn. Siciit i|)si jufdjanben toerben, sie post Pilatu.s dat ei testiiiiü[iiiiuii
unb f priest in fret), lebig unb Io§. £)a§ ift gefd)e^en usque ad 12. Ab iilu
10 iiora ift ba§ 6cfte ftntf prissiouis, ubi peiidet in ei'uee, unb leftevn auffs greu=
lidjft, öergifft bcr ließe §69}SR nic^t sui oftitii, a<l (juod missus. ßefft fie
triumptjircn, <|U<)d berloren, ipsi gelnonncu. Piius jugeiffelt, gelronct, t)er=
fpeiet et nihil loijuitur, ne verbuni. Hie in eruce iterum incipit loqui uub
bie redeten luovt, quae faciunt ad declarationeni suae passioni.s. o. hora, ber
'•■i f)alb mittag luar fd^icr an§. Quid facit, eum crueifixas ? 'Pater, dimitte.'sut. 23, si
Xah iDort mögen luir merden, qui sumus Chri.stiani k. Hie berücret fein
passionem, cur facta. Non dicit: 35ater, 2a§ erat fomen 5000 @ngel unb
tobff^Iagen in a6grunb ber "^elle, ut merito. Et filius et verus Salvator et
Dominus super ouinia. Xon niiruni, quod tot Angeli veuisseut et fetten fie
20 {)unbert tanfent cßen in bie ßrben gefcEilagcn. Contra -hoc orat. Ibi verus
püDtifex unb fielet anff altar nnb fjelt mcffe, ntit uxiauB, bah iä) bah fd^enblid)
6ilb nnb miSbrauc^. Non habet fiafet nnb %lhin, Sed rein, Uici§ mcnfd),
unfd)ulbig, (lui i)eeeatum uon. §01 fc^ou h)ei§ fciben unb fcfjoner gulben ftuä
unb roten fommet, ba§ er Bornet au§ liebe unb tjengt am (ßxen^ altar unb
" t^ut ut pontifex. Alii saeerdotes finb fein furtilb, er ift §D!öcrp[riefter unb
f^ut fein priefterlid; opffer uub Betet, ut in lege, ut scriptum, ut Blut fprenge
mit fetm finger et sie pop[uluin tierfüiie. @r fol Blut unb raud^opffer Bringen
ei septies, ut Dens sit propitius pop|ui(). 3)n§ tfjut er unb fpreugt mit bem
finger. 6r !^at fein Blut gefprcnget per digitum et Spiritum .s[auetun} gegen
30 @ot unb ^at gereuc[;ert i. e. geopffert i. e. pater dimitte. Vis videre, qui
uoster papa, (jui fprcnget Blut gegen Dater jn-o pcccatis etdLicit: bah Blut üergieS
ex tua obedieutia ju erlofung miserornm. Idco oro, ut eis remittas propter
me et sang[uinem uieum omnia peccata. Ad hoc instituti Aaron et filii,
^aBcn muffen anf)aBcn fc^onc, lüeiffe leiBrodf et ingrcssi in sauetum sanctorum
35 et reudj^ocvcf. Xah f)at 5)lofe5 fo gemalct, baä bcr folt tt)nn. 6r l)at nid)t-j
on, ift allein ücrBnnben, lein IjemBb, sed ben redjteu, fdjonen, loeifjen, geelen
15116 Oratiii Wiristi in cruce. r 32 über cvloiuiig atcht verisR. ap
88 ^prcbigten bei- 3at)tc2 1540.
Rjleitirort llllb inflll iinb Bringt suum sauüluinom, noii liircoriini, noii veut^iucvdf
in gnlbcn gcfcs, f^ed oiationem ex intimo corde unb vicf)tet§ alle§ nuS, <iiK)d
yur. 23, 34 Mose piuxit, istis verbis: 'pater' k. @§ ift eitel gro» bing, lün§ in ber
pevfon gcfd^e'^en ift, habes on-Sicgnng, bcutnng unb berftanb eins passionis.
Si quaeritur, ([Uare filins Dei passus, niiare quotannis praedicatur? Ad hoc, 5
iit scias factum umfi Oergebnng bcr jnnbc. 'Dimitte Ulis' jc. ut reLraissio
p[eccatorum fol crlooiBcn fein, ut ira Dei auff^ore unb Seuffel gebempffet
trevbe, quia Dens jxisuit (mihi jum f)enc!ci", «< ricfiter sit humaui sreiiei-i.« , ut
fic icf)rec!e, plage, Uniige, incil fic fitf) an @ot Heifd^ulbet. öat nu ©ot löoEen
im ha§ red^t abgeluinnen, ut itexlicrc ha§ rec^t ipse, mors, peccatum consilio •"
divino nobis arcauo et Aiigelis. Ideo l)Qt 6^liftu§ muffcn auff fid^ ncmeu
ben jorn äUüerfnncn, ut lolius freneri.s liumani peccata in sc tran.>^i'ciat.
Quiequid Adam peccavit cum omnib[ns uepotib[u8, ba§ fol cr tragen, ®a§
alfo Dei ira tejolt uub ticrfiuiet Unabc. £)a§ ift virtus passionis. Historiam
si tantum spectes ic. si personam, virtutem et causam passionis, alia, ift '5
unfc^ulbig ntenf(^ et Dei filius: uon pro se patitur, sed nos in peccatis con-
ceptij dein actualia omnes 2C. Haec est causa passionis. Deinde ut peccatum
cesset non propter mea merita, sed eins sang[uincm. Ideo 'pater'. I'cn tejt Beljalt
unb beute in l)in, boS Beibe, Blut, trunbcn, Ironc, bie bu ft^eft, ift gefc^efjen, ut
liabeas re[missiouem p|eccatorum. Quando adest re[missio p[eccatorum, fo niu§ ^o
3töm. 6, 23 bcr tob auffljoren, ut Paul[us: ubi peccatum non est, non potest mauere mors.
Ablato iieccato ^at ber Sob lein rcd^t. Si peccatum remissum, ablatum. Ergo
adest iustitia, et mors non habet ins, quia vita et iustitia ba. Ideo fteljet gar in
«icbr. 5. 7 sacrifitio Christi. Nemohunc locum fo tüol angefc'^en ut Ep[istohi ad Eb[raeos:
'qui in diebLus carnis mit ttjrencn unb groffem gefröret) geruffcn ju' 3c. 3ft ein 2»
treffltd^er man, ber§ fo l)at lonnen beuten i. e. bn fein leiB, f(eifc§ leiben ift unb
ftertcn, ba bie funbe ift lomen, l)at er getötet mit fenffjen nnb l)etffen tl)rencn
unb ift erljiH'Ct. Xon possem sie iuspicere. Alii saccrdotes onines fuerunt
figur unb mobel. @r ift tierlunbiget, ba§ er ba'^ f^un fol, tDa§ . . . öerlünbigct.
Vide, quid papa facit. f^'H'^l ^^'3 6l-'fUt[ jum grab, sed quando praedicat 30
usum passionis 3c. Söenn Uiir finb auff altar tretten unb ba§ sacrifitium
gemacht, '^aben tuir un§ taffen rt)umcn, quod toir i^abm öerfunen tooHen
circumstantes et animas in purgatorio, et adhnc hodie fit in papatu. Ego
ncscivi. ba§ fo grcnlicf)cr, fd)recElic[;er trtl^um'6. ®ar ein ungleich opffer, ba§
iä) bretlfacf nod^ ba» (SacLramcut, ut putant, unb fjebc ba§ ©ac[rament auff 35
unb tl^ue e» pro illo, qui dedit grofd^en, fit .salvus propter opus meum. Miser
homo loil nic^t allein fid) öerfunen, sed alios vivos et mortuos, et quod
deterius, toenu ein pfaff ift ein efjeBrerf^er unb ift auffgcftanben Pon ber l)uren, ■
dixit: S)iene id^ mir ntd^t mit, tamen aliis K. S>a§ fol mon nid[)t bergeffen,
mu§ in fagen: Sin pfaff, »nenn er gleid; tota noete jc. tamen 5Reffe fo ^eiltg, «
3 über gxo§ stclu xeiäi s;> 29 . . . .] ein Wort nachgemalt ttngc
gfv. 10 [20. gjiarjl. 89
KJ iil etiaui post^it iiivare K. CX locre txanä, nuffnt llHlifev. De lioc ploiii lihri.
Sed iani voliiut sepeliri jc. CJuare nos occidimur, qiiod praedicanius, quod
voliint honiines salvaro suis nblationib[us. Si is pontifex noii gercuc^ert linb
gcBetet unb fein blut gefprengct, omnes damoati. Non faeit nostnim opus,
5 sed Dei et virginis filius et sie, ut sniira saugniiicm opffert unb fprcrtge in
cruce K. Sßen§ fo nitfjt "^cifft, ift§ ber letbigc S^euffcl. Hoc audieutcs nolunt
intelligere, et (juant[iiani sunt eonim lihri öol gc!li(fet. Tdeo discite gruilb
Ecclesiae i. e. beit giuiibltcficn öerftanb Christianae fidei, ne seducaniini
pulehris glossis, quas iani seribnnt, et tarnen volunt pereg[rinationes et
10 omues aboniinationes cv'^alten. Sßii" r}a6en§ er'^alteit iisque hiic. Sic vos,
et propone illis, an phires sacerdotes sint quam Christus. 5Pricfter Ittlber
iDoHen \vh gern fein i. e. istius pricfterS fiiü et filiae, ut per eum possimus
d[icere: 'pater, remitte'. Sed (juod volo cum amovere ex oculis, ut sit index,
et ego occurrere volo Deo iudici mit einer gratoen läppen, ftrid, operibi^us
15 uostris. Sed fo fom: Credo in lesnni Christum, is mens pontifex, ego eins
filius, filia, et ut possim dicere: Pater in coelis, fit ideo, quod in eins nomine
oro, qui meus mediator. Sic noa docuimus nee ge'^olten nee hodie ii)si. Sed
sie: Christus est iudex iratus, quo ibo? O sancta mater Christi, !^tlff Per=
funen Dominum Christum, ut sit propitius. @ol xä) ba§ f^un, respicere mea
30 opera, ut sit mihi propitius, ubi manet vei'bum: 'pater, remitte?' ^ft ba§
nä)t, ha'i iä) arm mabenfaä Itiil für ben Ootcr trotten et dLicere: Sßater, tüil
meffe lefen, mir tlielje t()nn, inspice hoe JC. Nmn adeo honns ut is, de (|no
scriptum? SammB ftofft ber fpruc^ ben SSapft gar ju toben unb 2Runif)en
unb Pfaffen. Horribile et inenarrabile, quanta sit abominatio. Offert san-
25 g[uineni et oratiouem suam non pro se, sed nobis, öergtfft allen fjaS, netb,
bo§|eit ludeorum, sed gebencft an fein ampt, sicut scriptum, quod debeat
esse sacerdos, ara, hostia, ut in hora mortis possis d[icere: Credo in Sacer-
dotem, qui gereu(J;ert unb gcfprengct fein Blut gegen @ot, ut hab[eam reLmis-
sionem p[eccatorum. £er leiste 3ufa| r)at gleit^luol ein eftcntclnerlief) anfer)en,
30 cum dicit: 'quia nesciunt, quid fac[iant'. ©ie ^al}cn§ traun lnol gclrnft, i!"' 23, 34
quid faeerent. Tnio Pilat[us, ut textus, sciebat, qnod per invidiam 3C. loar *'»"!)• ä7, is
ein rttf)tiger, Ineibelirfjer SJomer, ber frifd^ t)inbur(^ gieng. Ergo etiam ipsi ^
sciverunt, quod ex mera invidia et nialitia. t^uare ergo dicit: 'Nesciunt?^
Nescierunt, quod talis persona unb fad^e et fieret propter redemptionem. Si
35 scirem aliquem Ducis filium unb t^et im unred)t. 2)a§ fjaBcn fie getf)an,
quod ipsi fecerunt. Cor eorum dixit, quod ex invidia, sed qnod ein folc^e
perfon treffen. Ideo admittenda ista excusatio, cum Christus ipse dicat:
'quia nesciunt'. Et Pet[rus in Act[is et 1. Corint. 2. nuncpiam Dominum '"'j^^J.^g
gloriae. ©enu toer hjolt uLufern "^[crr ®|ott creu^igen'? Ideo iguorantia non
40 intelligLenda ouff ir 6ofen toiUen 3C. Sed h)le gro§ perfon ift, ba fie anlauffen,
30 Nesciunt quid faciaut r
90 ^Prebigtfit bei Qo^tcs 1540.
Rjbaä linfjen fie ntd^t, habent pro homiue, bem fic gram fiiib. Sed (|iH)d
Dominus sit gloriae et ideo pa-ssuin, ut poccatuin, Diaboluin, luortcm .'C. Sic
si scio principes, (jui blasphemant cloct[riDam nostrain : tiergetJS im @ot, dico:
nescit, quid daninet. 2ßie uufer !eifer, 5evb[inanb, mag fein, «luod meinen,
fie pei>equuntur Dial)[oluin. Sciebaiit, cjuod unre(^t tljeten, -sed nesciebant, s
ba§ fic bic perfon k'. äßie tnenn a6er Spiritus s[anctus fompt auff ben
pftngfttag, ba§ ir nidit getimft tiabt, bn§ fage tcf) euc^, nnb fol mä) üergcticn
fein, quod Christus l)ominiuii crucifixistis. Et (|Uiid iioc sit verum, ftcljc
ouff hu Samer, blinbev, et ibi non fides. SÖie looHen toir benn f^un? Prius
quod iguorasti, ba3 foI l)ergclien. Nostra peceata omoium crucifix[eruut eum. i«
S)a§ ift nu gefd^cdcn, \mx !^aben§ nicEit gelnuft, quod nostra peceata joKen in
gecreu|i9|t. Dtn Spiritus s[anctus: fol aUe-j gefc^endft unb öergeBen fein, lüeil
er für. ^ä) rtil filium erljoren , »pii orat 'pater\ Et folt propitium Deum
habere propter oratioiiem , f)eB nnr an et crede iu eum. Et quod ift nn=
fd^nlbig gecreu|igt, toit id) betneifen miraeulis. Piseatores, qui \-ix dimidiam ii
linguam noruut, foHen mit Hielen fpratfjen et suscitare mortuos. Ergo susci-
pite K. qui nunc audiunt, unb Inirb inen bic iguorantia hieg gefuret, tantum
oratio pontificis ftretft über bie, (piib[us annuneiatur verbo et signo, ut sciaiit,
quod male fecerint. OB ba§ gebet fie aurf) ^elffe? Respoudetur, quod non.
S)o(^ mit nnterfrfictb. Si dicitur eis ut ludeis mit Inortcn et signis, et tarnen so
tüoEen red)t £)aben. Ibi oratio perdita, (piia orat pro istis, qui ignorantes,
et tameu adraoniti resipiseunt. Ecoutra si tDoUen post revelatiouem ir bing
rc($t fjaim, ba !an man nii^t 'beten. Sic liodie pono, quod D[u.\ G[corgius
unb SBifi$off öon ^Lflinj, bie toilfen§ tool unb liaben Gnang[elium öerftanben
et dixerunt esse verum. Supra hoc fechten an S[piritura S[aiictum unb fpeten 25
in an, qui eos arguit. Num pro illis orandum, ut fib'i jo feiig Inerben, fie
in abgrunb ber f)ellen bet) Lucifer? Si qui erravit et resipiscit, fo ^aben ItJtr
l)ie pontificem, (|ui peccatum erfeufft in sang[uine, qui lioc seit, fol fur freuben
fpringen, totus mundus quaerit, qnomodo Deum propitium iuveniat, et tarnen
non invenit. lani scimus, quod in hoc coDsistat, quod orat uub fprengt suum so
sang[uinem, modo ut agnoscas tuum peccatum. Si vero öerteibcft peccatum
et vis facere iustitiam, Cliristus non mortuus pro iustis, ut ipse dicit: 'Non
»iotitj. 9, 13 veni vocare' 3c. 'sed peccatores^, ut peceata Buffen unb über \iä) felb» jomtg
toerben. Cum propter sauctos non venit, ideo nee orat pro sauctis, iustis.
Sua oratio l^eifft: bergib, qui indig|ent reLmissione jc. qui sunt miseri pec- ss
catores. ^fc^ iüei§ gar toenig Stempel eorum, qui opposuerunt se contra
agnitam veritatem et redierunt. Sed contrarium. Tu peccatis uascimur, con-
cipimur et qnoditie oramus. Sed redit ad se, tDtl ntmer tl^un. . Safur fteljct
ber §o'^ep| rtefter in cruce. Sed xä) Joil redjt fiaben, non pro peccato l^alten,
ut Anti[nomi, Saora[mentarii et damnant hanc doct|rinam, quis potest illos 40
1 über (cifcr uteht Carol[us
«r. 19 [26. 3«ät,i]. 91
i;| iiivare, i)eccatiuu det'eudiTo manifestum? Tit: 3. 'Haeretic[uni honiinem'. lit. s, lo
kleo feib bemutiget unb fallet ni(f|t in peccata, quae fd^müden pro iustitia,
unb tüil ^eiligfeit fein, bo§ hon-ibile peccatum. Sic papatus totus talib[us
peccatis est obnoxius. Missa et aliae abominatioues dictae sauctitas 3C. cum
5 dicimus esse peccatum, qui nescieruiit, loffettS onfteljen, pro bis Cbristus
oravit, et hie Begriffen, quia dicunt: SBe'^ut ©ot, lt)il§ ntiiter mctjv tf^nn. Sed
qui ita d[icunt: Uien§ gteid} tec^t toere, tarnen nolumus crederc, Ubi accipie-
mus pontificem. qui oiet pro illis? Ideo oportet eos mori in sanctitate 3C.
Christus non vult, ut tua peccata 3C. Gratias agamus, quod peccatum vult
lu remittere et re[missionem impetravit. ©ot er bavnimB ftcrficn et fundcri'
«uitiLuincm, ba§ iä) mein funb für ©erec^tigleit fe|e, ut Diab[olus ®ot Inere,
?l'6got[terei red^t fei)? Sed quod peccatum est, h)il libenter tiergeben unb
fcf)reiet in cruce mit tf)renen, modo ut dicamus: ^ä) ifa'b geirret. ^s(^ KiilS
nimer tt)Un. Sed quid? Scio esse verbum S[piritus S[ancti, ut Ciii]il!as
1^ post mortem: Cur sang[uinem istius ic. ttioEen in ntc^t gecren|tget fjnbcn,
et tamen fecerant. Si dixiss[et: non novi esse Dominum, Petrus absolvisset.
Sed vos vultis inducere sang[uinem, peccatum pro iustitia habere volebant.
Ideo non comprehensi in hac oratione. In 1. tabLula quando dicitur: bn§ ift
unrei^t, et sentitnr, ipiod unrecfjt. Si ex mera malitia defendi ic. S)n§ ift
20 1. verbum. 2Bolt§ gern QÜe 7 ge^rebigt. Stgt tiiel an ben tuorten (5't)rifti.
Ideo quando loquitur, aures attendendae. 1. locutus fein ^riefterlid) lüPrt,
in quo omnia complectuntur, quae Moses et tota script[ura s[acra. Ideo
Iigt§ an feim toort gnr, scril)eiida in cor, unb lüiffe fte juBraucften.
®te anber loort ge^en nicfjt an prteftcrlic^ ampt gegen @ot. ©cgen @ot
•J5 fein opffer get^an, suum corpus et sang[uinem pro nobis tierBrant in lauter
IteB. 2. offitium sacerdotale, ba§ er ficf) lüenbet jun leuten. Loquitur cum
mati-e, comniendat lohanni. (Sorget i)ro niatre, antequam moritur. 3oii. 19, 26
3. ift ein opus ber lieB, fpenbet fein 6arm'^er|tgMt. '§eut', ift etnS"'23.«
anber Sonn, bie bem tag Iemf;tet. 4. 'Sitio' iudicat suam infirmitatem utsoftis.as
30 iHi, qni plectnntur. G. 'Consummatum.' Ibi tota scripLtura. 7. S)a§ ift 5oö. 19,30
ein gebet für ficf) fet6§. Eb. qui potuit cum salvare, et voce maguji, ut Cen- ©fi^. 5, 7
tniio miratus 3C. SlHe eius opera non eius personam treffen. Est persona,
sed non privata, sed ])ub]ica, alle fciu verba et opera ge^eu un§ an. ^l'^^^t
l^at er un§ allen bie brucfe gemacht, ut, quando spiritum tradcmus, sit in
]9 Si si ex 24 oben am Seilenrande steht r> verbum in cruce require Anno 1529.'
27 2 Verbum Christi in cruce r 28i29 über ein bis suam steht Est .letornum liodie,
aeteraus dies. Non cras sed hodic quia nulla transmutatio sp dazu steht am Hände
lacob 2. A patre luminum apnd quem non est transmutatio nee vicissitudinis aduniljratio
3 verbum r 29 4 verbum Sitio r 6 verbum. Consummatum r 34 7 verbum. In
manus tuas. r
') Gemeint ist die Predigt vom 27. März nachm.; vgl. Unsre Ausg. Bd. 29, 24Sff.,
hesonders S. 249, äff.
92 $rcbigteii bc? ^afjxe^ 1540.
Rimanii patri^^, ut eins, ita omiiium spiritiis, pro quib[iis oravil, et participcs
siiae oiationis. Sic possunt diccre: Credo iu Christum. S)ainit ÖOtl bannen,
ut in maiiuni i^atris, et noii soluui tunc, sed etiam omuib[us horis, praecipue,
lucnn tuiv foÜcn öon Rinnen faren, quod certus sis, quod spiritus non venit
in manus Diaboli, sed patris. S)a§ J)at er un§ mit bcm groffcn gcfc^ret)
lüoßen einbilbcn. S)a§ foEen toh trol lernen nnb mcicEen, praos.Ttim 7 illa
verba, quae coustitutus in saeerdotali offitio dixit.
20. • 27. aJMij l.')40.
^rcbiflt nm Soiinnkub uor Cftcin.
R] Sabbatho ))as('hae.
Hist[oriam heri aud[ivinnis, (]uao ergangen istis dieb[ns. quae non jiotest
semel tractari hoc tempore. Idco per anmim populo inculcauda. Hodie ift m
ba§ gefc^cfien, bo§ ber .f)69t!R im grab ligt.
wattti.27.Gj '2)e§ anbcrn tag§, ber ba folget' ffieftern ift bcr ^nben oftertag
getreft. Siefe noc^t ift ber .669}9{ im @ra6 gelegen unb l)eut bcn ganzen
tag unb bte folgenbe nadf)t 3C. borf} nic^t Hollenb. Kt liodie est apud eos
magnum unb "^errlid^ Sabbathnm ideo, quod ift !omen in bie Cftcrtpocf^cn. n
Hoc totum fiictum est, ba§ bamit bejeuget toiirbe biefcr ©adfiatf) nnb fein
begrebniS, quin in scrip[tura .«[acra gel)et afley auff in. Prins ]ia?cha hjar
tantum ein jeugni», ernianung, töeiffagung, ut fid) teglid) erinnerten unb
gelt)i§ tDurben be§ rcdjtcn öfterlaniB?. Sic Sabbatlunn fol ein loctio fein pvo
pueris, quib[us exercerentnr. ßitel crmanung, jeirfjcn, bilb, baburd) fic gcfnrct 2.1
Itiurben auff ben recf)ten Oftertag. Sic etiam ber ©Ijeftanb. ?llle bod^jeit ab
iuitio, sponsi. s])onsae fiub mir cin ftJiegel, öermanung unb trctffagung tion
ber redeten l)OC^jeit Christi cum Ecclesia. Sic statin) quaudo Adam creatus
et ex Costa eins aedificata Eva. Ab illo tempore usqne ad tiuem muudi
omnes nuptiae ^unt jeugniS bcr redeten, einigen ^od^yit, quae itst gefd)el)en, 25
baS 6f)rtftu§ tomen et factus est spousus unb ^at fidj öertraloet Christianam
Ecclesiam. Sic quotannis celebrarunt ludei pascha et quotidie mactarunt
])ecudes, sed toar nur ein fd)ullcctton, ni(^t ha^ rcdjt (uefen, sed barin fie
gerillt Imirben auff§ Ted}t Inefen, ut ])uor non perpetuo fol fi|en nberm
2)onat 3r. Sed mu§ bal)in legen unb aufftretten et fieri cousul. praedicator. 30
Sic jte'^et man ein 5Jiegblin auff, lernets !od;en, ^u§l)alten, ut fiat mater-
fa|milias. Sic t)at ba§ Oold laffen ofterlamb fjalten 3C. alle» ba-^u, ut
geluc'^nete fic auff ü'ljriftum, ipii verus agnus jc. 5lu pascha ift auff ein
fonberlid) tag gefegt, scilicet 14. die Lunae plenae. Sic ordinatum, ut
veniente Christo folt ber Gflcrtog gefallen fein gleich am Sabbat^ auff ben 35
feiertag i. c. ben tag ^uuor, el)c ber Sabbatl) !am, ut significnretur, quod
14 über est steht fuit
^x. 20 [27. SKätä]. 93
R] Christus auff beti Dftcrtag 9ecreu|iget tuciben unb ben aitbern tag flug§ brauff
bcn rechten SaBBatf) I]alten. Sabbat i. o. feier, ba mau aufftjort mit erbeiten,
lotl feieiabenb mai^en. Pioprie non redditur Sab[batiiin voce 'ruge', quill
latius patet rüge, feier, ba§ auff^oren unb ablafjen bon opere ^eijft Ebraice
5 Sabbatliuin. Sic ille dies dicitur ber gi'offe fciertag, quia Ijeut ift er re(i)t
gro§ tüorben, quaudo feriatus a Christo. Nemo sie servavit hoc Sab[batuui
ut filius Dei. @r ligt bic gan|e uac^t unb r)eut ben gan|en tag im grab.
Sicfe nac^t unb tag f)Qt er rec^t auSgefeiert, nou heri totum nee cras, imo
nee illaiii iiocttiii futuram totani, scd tantum erreicht 3. diem, quia 6. iu-
10 cipit initium sequeutis. Et ista nocte |at er gef($Iaffen, scd non tota. Omnia
alia Sabbata non pura, perfecta, sed tantum bilb. Sicut oEe sponsi et sponsae
finb nic^t red^t, sed nur ein mobet, non est amor, (jui dcbebat esse, quia caro
et sant;[uLs ift öerterbt mit erbfiuibc, bofcr luft unb unluft. Sed in Christo
ift bie rccfjte liebe, ubi nee macula jc. ubi Christus diligit sponsuni unb fe^t
16 pro ea vitani suam, et vicissiiu Ecclesia diligit sponsuni, et in die e.\t[rcmo
sie constituit, ut sit sine luacula K. Sic ift ba§ ber ^0^ ©abbat!^, baju
l^aben tiorf)er ge'^en muffen atle Sabbat^^er. Hinc videtur causa, quare Mose
fo ftreug f)elt uberm ©abbat, et in 1. tab[ula: ber @ob[bat fol bir beiltg fein,
unb folt feiren ab oniuib[us opcrib[us. ludei putant taleni eessationcni, ut
20 sit quies a laborib[us, nou inteliigunt esse ein bilb, figur unb loeiffagung
auff ben red)ten ©abbat!). Sicut cum nuptiis. Non feljen brau, quod Christus
sjjonsus, Ecclesia sponsa. Sic laffeu in ein lautem buc^ftaben fein, sed ber
buc^ftab fol Joeifen auff ben ©abbat, de quo iam praedicanuis, quod fuit, ut
Dei filius in die paschae esset hostia pro j)eccatis totius mundi et sequenti
25 servaturus Sabbatum. Patriarchae scrvarunt Sab[batum sine dubio ab initio
mundi, sed noudum institutum erat verbo Dei. Hoc Moses fecit, qui incepit
sie beuten Sabbatum, ut ideo Sab[batum observent, scilicet cpiod Dei filius
Dominus Sabbati, h)irb im grab ligen am ©ab[bat. Non est euim verum,
quod ipsi observaut Sab[batum, ut Christus lohan. 5. 'Nemo vestrmn facit 3oi)- 7, i9
30 legem' jc. Si vero Sab[batum servarent, folteu fte feiten a suis operibus? Esa. 58. 3cf- s«. "
Certe feiern a suis operib[us manuariis, sed etiani ab omnib[us maus operib[us
feriandum, quae nou sunt Dei. Quod autem hominis opus est? Non credit in
Deum, ei infensus, non laudat, non gratias agit, non audit verbum, non curat
eins EuangLelium, non curat Sacra[mentum, inobedicns parentib[us, ift ein £)ieb,
35 ^effig JC. 2)a§ finb fein opera. Sic affecti sunt omnes filii Adam. Ab illis debet
desinere. Hoc Sab[batum nemo servat. Ideo nihil est, quod ludei et nos Sabbate
non pflügen, non mad^cn fdjucf) 3C. 2\i tuol ein feier, sed non cessatio a rec§t
"^eubtlücrden hominis i. e. Dom Unglauben cum omnib[us suis fructib[us. Illud
rccjuirit Sabbatum. Cum autem omnes homines in mundo sint transgressores
■•o huius Sabbati, venit filius Dei et pro nobis omnib|us feiert ben ©abbat et
13 über imdlft nl.c/ä »naebutt 38 über suis fructil)[us stelU oiieriblus carnis «/'
94 $rcbigtcn bcä 3of)reä 1540.
R]cessat ab omnib[us suis opeiib[us bonis, qiiae non jd^ulbtg \vax gu untev=
laffen. Nuiiquain fecit peccatum: ideo uou opus, iit cessaret. Secl quia uos
eraimis sub lege, peccatis, morte, subiicit se legi, ut pro nobis feirc, quod
uos non gefeiert "Mafien, uec nunc nihil fofientos seivanius Sab|batuni. Sie
in .script[ura s[atra ift üEc» hai)in a,mi)tit etlii^ mit au»getrucftcn tmuten 5
5>1.63,7ut Esa. 53, etlidf; mit gemelb, bilbe, ut sciamus significari agnum et SabLba-
tum verum aliquid significare, scilicet: vcniet seinen niulieris, quod mactabitiu',
ut id expectareut. Etiani quod fo ftrcng SQ6[bat l^ielten, gilt, ut non obli-
viscantur, quod verum Sab[batum veuiet, et uo.ster Messias toirb cin rugc
unb feiev tag Ijalten im§ 311 gut, ber \mxh ber recf}t groffe ©abbnt f^eiffen. 10
Sie ipse solus servavit 8al)[l)atuin. 3. [>raeceptum uianet ut reliqua uncvfllUct,
sed ipse pro nobis omnib[us. De hoc audimus copiose per totuai anuuni,
quod meritum Doniiui sit uostrum, et quod gloriari debeamus de eius iustitia.
Söir foKen anjie'^en eius opera et dicere: Ego peccator, sed vestio me iustitia
Christi, ego inobediens, sed oruo me eius obedientia. Non servavi Sab[ba- is
tum, tanien sum filius Dei, sed feiev unb laffe ai a meis nialis operib[us
contra 10 praecepLta, uou pro me, sed tide eius, quia is solus servavit
spiiii. 2, 8 praeeepta et Sab[batuin, ut cauimus ex Paulo: Christus faetus pro uobis
obedieus usque ad mortem. Ideo foUcii Iniv iu gc^oifam fomeii, oportet
apprehendamus Christi obedientiani, quam nobis donavit. itotlicn icmctlicf) 20
ad peccatum originis on unfer jutljuu. Sic etiam venimus ad Christi oiic-
dientiam on unfer juttjun. Item solus servavit Sab|batum, sed per euni
veuio etiaurad obedientiani. Xaä ift ein ftud bcr gtiaben, quod umb 6t)riftu3
lüiEen finb angeuomen Oon @ot et propter eum vult rcmittere omnia peccatajc.
et postea data ju tüar^eirficn Sacra[meutum, Claves, ha§ h)ir§ ge>oi§ foüeit 25
fein. Haec prima virtus eius Sabbati, quod nobis 311 gut fompt. 3Bie nu
tneiter? Nou fol fo bIo5 Christi obedientia genieffen, ut manuam in niea
inobedieiitia. Non ideo niortuus, ut in jjeccatis maueam. Nou ut dicam ut
Autiuomi: 3Ba§ fummerftu bic^ mit ber funb in conscientia? tarnen non est
amplius peccatum. Christus donavit ea tibi et abstulit. Sic non docemus 30
nee tarn stolidi uuquam fuimus. Sic diximus: Christus duo nobis crlüOl'beu:
1. gratiam, postea donum. 1. S)a§ iä) on all mein 3utr)un unb opera
remissionem p[eccat()rum totam crlongc. Dens iustiticat me unb I^elt mid)
für l)cilig barumb, <juod credo in Christum, nou quod sie et sie facio, Sed
(piod baptisatus in nomine Christi et credo, fpiod propter nie obedieus factus 35
usque ad mortem. 2. quando hoc credo, Spiritus s[anctns f)at bcn elften
ftein gelegt. Nisi enim inserat in cor, ut credas unb ftirbft bvnber K. 2. ad
hanc fidem tl^ut er bie gäbe, greifft bie funbe an in corpore et anima, infideli-
tatem, desperationem, tristitiam, mnrnuirationem contra Deum, blasphemiam
Hominis eius, contemptum verbi, el^ebruc^, gei|en ?c. Hoc gteifft cr an: •<"
.? iiher feite sie/it seniet Sali[li.'itiun 15 über iuobediens fileht iiu|MU3
mx. 20 [27. ÜJlfirä]. 95
R] peccata omnia remissa secundum gratiam, omuia ablata i. e. Dens non viilt
imputare, sed secundum auufegctt finb§ no(^ lüc^t gar tueg JC Si ciedo in
eum, penitus puriis per gratiam. Sed peccatum noudum auSgefeget, t(uia
Christiani adhuc suut iuKrmi, iit vides in Apostolis, quam gcbie(f)Uc^ fie
.-. geftieft finb. Ideo Christus ftrofft fie. Quid faciendum cum bis peccatis,
(juao ficfien post fidcm? äBir lüoHen? augfegen, dicit Paul[us. S)q§ ausfegen '•!'«■''.'
lüe^rct bi§ in bic gruBcn. Kemissio peccatorum fit in momeuto, quaudo tide
arripiö verbiim, nimpt nic^t 3eit unb ttieile, si credis, es beatns, ja, secundum
re[missionem p[eccatorum. Sed quod velis dicere: non babeo amplius
II, ]ieccatnm, imo senties, quod Diabolus tc impetct in 1. et 2. tab[ula, mit un=
glauben, 3toeiffel, ungebult gegen ®ot. Idou lernet bidE) 6uüug[eliuni nidjt,
quod peccatum non adsil, sed remissum, quod si credis in Christum et es
ge^ullet in vestem eins, sed adest peccatum. Dens videt et ego sentio. Sed
Dens uon vult videre propter bed, qui est Christus. Deinde oportet oxpui--
15 gare peccatum, ut indies fortior in fide, spe, charitate Brunftiger, ut posscm
leiben, ^imel, erben unb leib, leben umb 6f)rifti lüiHen laffen, ut mild non
sohim serviat remissione pjeccatorum per meritum suum, sed etiam sno
cxemplo, ba§ iä) peccatum augfege. S)Q§ t^ut donum Spiritus sancti in
nobis post fidem. Sic etiam fol je lenger je bemütiger Serben, ge^orfamer,
20 mel^r furchten parentes, et familia Dominos. Sic hoc eigo non seqnitur,
remisso p[eccato nobis, nos esse prorsus sine peccato, sed expurgandum et
nos debere esse obedientes, ut Christus fuit obedientia, sie etiam ex gratia
nihil, quia non dat gratiam, ut maneamus in peccatis. Sed ideo data, ut
ausfegeft peccata k. quomodo? habes Spiritum s[auctum, credo in Christum,
25 is dabit tibi Spiritum s[anctum, 'pulsate et aperietur.' Ideo ntuftu aud^niattiii.T
anfatjen Sabbatum JU feiren ut Christus, qui tibi dou;ivit suum Sabbatum.
ßr ift nic^t umb beinen IniEen erfuEet, ut mogcft bleiben in tnis operib[us,
nee resurrectio donata, ut befte me^r unb trofter funbeft funbigen. Sed
Euang[elium dicit: habes rc[missionem p[eccatorum, quam tnis meritis non
30 consequntns. Ideo habes filium meum, qui te iustificet, propter eum foltu
finb, @on, 6rbe fein. 9lu lan ic^ tl^un, h)a§ ic^ hsil? Non. Ad hoc non
peccatum remissum, sed ad hcc, ut in te etiam peccatum formaHter expurges.
In praedicamento relationis ift peccatum l^inhjeg et per re[missiouem pjecca-
torum. Non in praedicamento ipialitatis i. e. ftidt bir in ber l^aut, fuleft,
35 (luod geneigt ad omnia peccata. Die ergo: mihi peccata remissa, ba§ bu nu
folt tob fein, fol auä) ©abbatum tialten unb feiren non peccatis. Si peccatum
vult me reiben, die: Es condouatum, sed sie, ut non vivas sed moriaris et
sepeliaris. Haec mortificatio fit per totam vitam. Nunc vides, qui Christiani
sint. Nura isti, qui in ore habent EuangLelium et tamen manent mali, imo
40 deterioros indies fiunt? Ergo neque gratiam neque re[missioneni p|eccatorum
habent, quia, ubi fides vera dicit: mihi remissa peccata, peccatum fol nic^t
mel)r in mir regirn. Sed si rurt peccatum, dLic: ^loä) foltu nidjt leben,
96 5Ptebi3tcti bei ^al)xei 1540.
R]sefl niortnum fein. ©0 Üjut ein redjter 6()rtft. Qui vero facit, toaU ev nut
3!äm. 6, 3 h)il. Sic S. Paul^us virtutem Sabbati ausleget Rom: 6. 'Quoli)Uot baptisati,
iu mortem' jc. '(luia niia cum eo' 3C. S)a» ift fo üiel gejagt: Non cogites,
quotl Christus ideo iiiortuus sit, bn§ e§ fol iii feiner perfon Bleificn. Sed
niortuus et sepuitus luib t)nt un§ mitgenomen, <iiii:i, '(juotquot baptisati iu s
Cliristum' jc. S)a§ begiebnia reifjt uu» mit, hai' fol operiren suum Sabbatum.
1. (juod cum eo sepulti i. c. Deus iinputat nobis ex gratia, quasi essemus
ouiuino peccato mortui nnb leBen unb eiBeiten iu iustitia. 1^1)0 secuüdum
re[missionem p[eccatorum. Sed iu carue, Hut ift» uocf) uitfjt gefclje^en. Deus
imputat nobis, quasi Sabbatum servemus, feireu, sed propter Christuui. i«
2. sie cum eo sepulti, ut etiam in nobis cessemus, ut ipse cessavit et
sepuitus est, sie omnes baptisati sepulti sumus, feiten Unb Ugen im gxa6,
erbciten ui(^t, nou incedamus in concupiscentiis et malis opcrib[us, douec
ledigamur iu pulverem. Sic tota Ciiristianitas nihil est quam homo, qui
iam im grab bereit ligt, quia dicit: In eins uiortem baptisati sumus. Nou i»
sie mors sepulchrum est eius uuicum, sed nimpt omues mit fid^, qui credunt
in Christum vel nihil credunt. Cum hoc fit, fiet in extre[mo die, quod
resurgemus et pulchriores Sole, quia servarunt Sabbatum, dabit mercedem,
dicet: surge, "^aft lang gnug gefeiret, bift rein Inotbeu unb t)aft auffgeljort a
peccatis, folt nu reiner, fd)oner fein benn bie f)eEe fonne. Ergo vita uostra 20
post baptismum, ubi peccatum reuiittitur, est sepultura, ut cogitenuis nos
obrutos terra cum Christo i. e. er fol bcr fuubcn, quod ei remissum, muffig
i.i;ctru,3.2ge^en, lüdjt brin me^r erbeiten ut et Petrus 1. Pet. 4. 'Satis, quod praete-
ritum tcmpus', 'quod reli<[uum est tempus vitae', cousumite in timore Dei.
3)aä ^eifft uovus homo, qui cessat a peccatis. Duo finb reraissio j)Lecca- 25
tormu unb üufft)orcn öou fuubcn, jum Dergefien tt)un loir niii)t§, remissio
u[ufer§ t)[errn (Stjrifti eigen, dedit eam, fide auteui appreheudimus eam, nou
alia via. 2. post rcLmissionem p[eccatorum foEen toir feiren, auff()oren a
peccatis, quia ad hoc remissa peccata per Christum, ut cesset peccatum
formaliter. Nou euim veniemus gen l^iniel mit ®ei^, jorn, unb ha§ mu§ tob '■'■°
fein ober in abgrunb ber ^eEen gefaren. Cum ergo non poteramus ^alcn
fc^ulb, venit filius Dei et erlangt re[missionem p[eccatorum per sauguinem,
ut Deus iiou im|)utet. Ultra hoc dat Spiritum s[anctuui in corda, qui per
fideiii in iiobis operatur unb t)eifft uiiv feicr l)aben, im grab ligen, uic^t
ungleubig fein, nii^t murren :c. Soä ift ein lauter anheben unb anfaiig 3:.
novae vitae et primitiae, tarnen facit hoc, ut ]jriori toti vitae abfterbc. Si
non peuitus reiu öou allem unflat, fo ift beunocl} fo öiel fides in me, ba§ id)
nid;t leiben lau, <piod EuanüLelium et Christus blasphemetur K. Non possum
esse in eorum turba, qui leftem. Ego sum infirmus, non credo, ut deberem,
sed e{)c mid) bcr 23apft fol ^\n tiermogen, ut Missam ic. ioolt id) mic^ clje <u
mit gliicuben saugen, ut iiiax|ime infirmus. Jtem ut alias abo|minationes.
föot fol mir bic guabe geben, ba» id) bcm ^öopft in omnibLus, (piod Christum
9Jt. 21 [28. 3)lärj]. 97
R] leftert unb fd^enbet. Sic Turcam et IiHl[aeos et 3fiotteng[eifter lau leiben.
Qh id^ fo brunftig öollomen bin, tanion fo h)cit !omen mit bem nnfang, ba§
er mi(| in onber alt iDefcn niif}t bringe. Nnn loirb mid) bringen in !appen
priori modo. U[nfer ^[err @[ott tüolte mid^ benn laffen faüen, donec ilhi
5 fides in me. So tl^ut ein iglic^er ß'^tift. 6r !unb e^ebred^en, [telen, fd^aben
t^un prox[iiiio. Si fides veni, dielt: iiec miniimim fjeller, Init jein lueib lUlb
Ünb unberhJOrren, toil jud^ttg leben eum vel siue nxore, quanquam infirmiter,
tameu adest virtus Spiritus sancti, iit vetiis Adam noii regit, scd toil feiren.
S)a§ t^ut initiuni tidci. Sßen§ bort tjin !ompt in iene§ leben, Inerben Inir
1" gan| rein fein. §te mod^t ein ^Renfc^ angereiht ttjerben a pulchra virgiuc.
Sed Christianus: uon tI)U», et tarnen fol lüol etloaS fulen nialarum oogita-
tioinitii. Sed in jenetu leben loirb ein fold^ eäel bing fein umb I)err(idEeit,
freube iu mundo, ba§ toir nict)t gern bran 3C. Sed hie non consoquimur.
Nobis C'liristianis nihil pote.^t melius accidere, quam ut subito nioriamur nadt)
15 ber bofen erbeit. Sa§ bebeut, imo gibt mir frafft unb geloalt, ba? 6l)riftu§
begraben. Aliorum hominum sepultuia gibt nid^t», nimpt niemanb mit. Sed
Christi facit. Dat euim fideni, d[icit: ego pro te mortuus et gefeiert et dd
in eadeni fide Spiritum s[anctum, ut bic§ mir xiaä) folt auä) begraben unb
mit mir auä) aufffte^en. Sic Christianus a priucipio baptismi est in sepuk'iu'o
2u cum Domino suo. Sed !^Qt consolationem plenam, quod nou tierloefcn. 3Jft
aEe§ umb unfer loillen gefd^ef)en, ftirbt mir 3U gut unb ligt nidjt long, n^n
tres dies, ut seias: fo loentg er im grab blieben, fo toenig toir andj. Se[)ul-
tura siguilieat mortificationem peccati, Resurrectifi signiticat vitam et resur-
rectioneni futuram.
21. 28. mihi ir,40.
"I^iebigt am Oftertog.
R] 2j DIE PASCHAE MANE.
Prinium audienuis veriia et text[um Euaugelistarimi de resui[i'('etione
unfcrs lieben §69^9^» JC. Historia ante meridiem facta aud| ita iain: ä&il§
ober jufamen coogesta ex omnib(us Euangelistis, tft nic§t tool jufoffen. Sii'
accidit: 2)ie toetfier finb mit ^auffen au§gangen. Interim revolvit Anoelus
30 la|)idem et terret custodes, non videtur a nuilierib[us, evanescit, et postea
accedunt ad sepulchrum et non invento corpore fan 5Jlagb[alena nid^t l^arren,
leufft, fo Diel fie fan, et 3Un 3l''"ge>-'» äH» ruffet Petium et lolian[neni:
'snstuleruut Dominum.' Sie jtoeen madjCU fic^ auff. Intenui aliae maiient ^oii. -jo.ia
apud sepulchrum. Egr[ediuntur, ingred[inntin-, finb in g roffcn fummerniü.
35 Angelas alloquitur, et abeunt et .se(|uuntur eani et dicunt non adcsse corpus
'J7 Seiics liialoriae r
fiutfietS Beife. .\I.1X
98 !prcbt9ten bc§ Jfa'fitcS 1540.
R] ut ]\ragcl[alena, Sed insnper vidissc Angelos, (jiii dix[erint uoii furatiim,
sed resuifrexissc. 3ift ein ßan^en tag gelnuffen gcioefcn. ^Ragb^alcna leufft
Inibei' ad sepiilcli|niiii, piitavit. ('rcd[it scilicet, (iiiod Magd[aleiia dicehat,
ablatuin, finb Iciite ia getoeft, qui h)oI ber hjeil unb muffe gcnomen, bic tüc^cr
befeit. Itonim abeiint diseip[iili. lyt^a ad sepulch[rum manet et turbata. s
S)a fie fo tfiut, ge^et in Brunft unb lieB in sppnl[clirum, eo;re[ditiir, quo \ddet,
non inveiiit, (|Ucm qiierit. Interim Angel[u.s dicit: Vpiid ploras?' 'Xescio,
ubi' 3c. Angel! fielen auff unb bieten bem §(£9i9Jn bie e^r, beten in an,
5ofi.2o,i5unb h)irb getoar, quod ftet)et ha 5Ran, cogitlat esse hort[iilauuni. 'Mulier,
quid?' 'Si tu sustulisti.' Ibi offenbaret fic^ Domiuus 1. Magd|alenae, et lo
Soll. 20. 17 ea 1. persona. 'Vade et die fratrib[u.s.' 9Jla9b[aIena leufft hjiber 3Urüdt,
et redennt oniues, et illis a]iparet, nuint ad pedes 3C. S» ift§ I)eute gaugeu.
Sinb auff unb nibcr gelauffen Mnliere.s et Apostoli. Hactenus historia !§eut
jU frue. 2luff bie historia scquitur praedicatio, quae facienda, ut cred[amus
i'esiu'[rectiouein e.s.se verara. 1. ante oniiiia oportet sciri histo[riaiii. Ultra is
hoc scienda vis et virtus resurrectionis. Elias, EHz[aeus resuscitjarunt . et
Lazarus resuscitatus. Tales sunt historiae, quae creduntur verae. Scd ^ilfft
tnid) nidjt nee habeo frafft. Sed illa resurrectio dicitnr ncstra ut Acto.
?H)(i. 3, 20 'suseitavit vobis.' Ergo non Icbig historia, quae soli Christo bienet. Sed
ut sciatis et non dubitetis, (|uod resnrrectio ista vobis ju gut gcf(f)cf|en, bei 20
ir euc^ folt annemcn ut donum, quod dedit vobis et pueris. Qui iam posset
praedicare et excitare cor, «|nal|is thes[aurus, gaudium, si quis posset credere,
SBir folten ben ungjlanben. Si possemus credere, esset max[inium, imo
aeternnni. ©e^en Deum, qui dedit Solera, Lunaiu, corpus, animani, et pauci
agnoscunt et gratias agunt. Sed (|uid erga Ime donum, ulji resurrectio filii 25
douatur, ut sit uoster thesaurus? Dona corpuraiia ^oren auff, Sed is thesaurus
non cessat. Sed (piando leib unb feel ba|in, bleibt einig. S)ic trofft resur-
rectionis, quod cred[innis iios etiam resurrecturos. Aud[ivinius, quomodo
mortuus, .sepultus unb l^ot un§ mit fid; in§ grab gelegt, ut etiam befc^orrcn
secundmn veterem iio[mincm et laborein, (|ni dicitnr funb. 3Q3en§ ha bei) 30
foIt bleiben, tourbcn luir gar ^u nid^t i.e. si in morte bleiben jc. Sed ^at
er mid) mit im begraben nnb tob fein p[eccatuni et vet|ns Adam, fol mic§
ntd;t bnt)inben laffcn, mmI luil bei) im bleiben. Sed inenu er au§feret unb
bad grob lebig mad^t 3C. et ra(> accipit. Et si(;nt ipse vivificatur, sie me
secum traxit. Hoc nemo appreliendit nisi fidcs. Sic nee hoc facit, quod 35
seit se peccato mort[uum, qui credit Christum pro se mort|uum. S)er glaub
begrebt bie, nt mortuus eis. Sie nemo cum eo resurg[it, nisi credat, quod
18 über Acto. steht .T sp Diffenint resurrectio Christi et aliorum. )■ 21 Resur-
rectio Christi nostrum donum r 26 Collatio huiiis doiii et aliorum donorum corporalium. r
30 1 Thesaurus quem Iiahcmus e.\ resunectione r 35J30 Fides apprehendit donum mortis
et resurrectionis (^liristi r
9lt. 21 [28. aJJntj]. 99
R] i-esur[rexit, et ideo, ut ego cum jc. quia credere debeo cum eo nie sepiiltum K.
Sic propter nie resnr| rexit, et ot;o una cum eo, si credo. ©onft tuivb ntc§t§
brau». 3Benn tides nid^t 3Utf)Un, manet mortua histo[ria ut Lazari. 5}ein,
e§ fol nid^t fc^lec^t leben fein, qnod vivificatus, sed tjulff, fvafft, leben, ba§
5 nic^t in persona .sua bleibe, sed me etiam rapit. S)a§ gebort soli Dei filio
3U, nidli Creaturae, qui pro nobis mortnus et resurrexit. Sicut pro me
mortuus et sepultus, Sic ego pLeccato mortuus, et sicut ipse resurrexit, sie
ego, et mundus inaetemum. <Bo ftnbet fi(i)§ deinde, quomodo jufnmen reime
mcam et Christi resur[rectionem. Non nostris operib[us et C'appa suscita-
10 biinus eum a morte 3C. Sed fides ift medium, ba§ jufatnen !opelt mc et
Christum. S)a Iigt§. Si credo, e.st resur[rectio mea, eum es.sc niortunni,
tum peccatum meum etiam sepultum, non possem pecunia emcre. Tantum
praedicatur tibi, quod pro te mortuus K. ftred brachia animae au§ et ^alt
feft, ue sinas tibi eripi, tum es in Christo et econtra K. Credis in eum et
1.^ te diligit. Si moritur et sepelitur, feret er au§ gen ^imel, bu mit im, quia
impossibile, ut is moriatur, ([ui credit in Christum k. S)a§ ift ba§ tuunberlid^,
1)0ä) InercE in script[ura: 'vita et mors'^ jc. Triumphus jc. Conterit oaput
serpentis. Ista omnia non pro sua persona, sed uobis ju troft. Alioqui
trieg nihil utilitatis. Christus vicit sibi mortem. Sed qua re mortem pedib[ns et
20 inferos gureiffe? tum mors me vorat, et sie manet historia ut alia. Ideo mu§
mein fu§ fe|en ouff ben !o^)ff Serpentis, ber 'feilen f^ur. Audi, quod mortem
vicerit pro se".' Ipse dicit: 'princeps mundi.' Sed nihil, er folt in tDOI iincr= 3oi). h,3u
Inurgt. Ideo conculco mortem eins, et mm)3t fein fan et dat. S^rit Quff
serpentem, mors est per mortem occisa, non quod in tuis virilj[us, sed ego
25 pro te feci et habeo mac^t, £rafft supra peccatum, mortem vici. Haue vim
nim et t^ue per me 2C. sicut ego, Ego mortuus jc. et erauff gefaren et omnia
juriffen, quomodoV mea potcntia, qua ista effeci, fol bein fein. Quomodo
capiam? Fide, apprehende hoc me pro te mortuum. 3)a ^ilff, lieber .^iSSfJf,
ut credamus, tum habes eam potentiam, quam ego, potes morti fliplin, iinb
30 toenn man bt(^ fc^on ju ftücfcn l^alnet, nihil cura, quia habes mein trafft,
madjt: saltem apprehende unb l)Qlt feft, tum peccatum non nocebit nee
Dial)[olus cum sua poteutia, ut mit ein faben, t)üt Ijalten. Magna i)Otentia,
quod Christianus potentior Diabolo, qui uno momento, et tamen haue poten-
tiam, ut etiam an ein fcibcn faben jc. Sed persona, quae vioit, est max[ima,
35 non est Apostolus, Martlyi' uec fortissLinuis Augelus, Sed Dominu.s ipse.
Est trefflic^ mad^t, qune in nobis toonet, ut un§ nicf)t entfe^en für bem
SjO oben am Seitenrande sieht 2 Applicatio quao fit verbo et fide Operib[iis non
applicatur donum. r 14 In verbo ofTertnr et .•ipprebenditur fide r 31 über quod .i/e/it
.in np 32 über princeps steht lolian: 14. .'! vsiis appllcationis r 2:i über Idoo bis
eius steht princeps mundi eiicietur loban: 12. Kfficati.i tidei apprebeiulcntis donnm resur-
rectifinis. r 32 Potentia Christianorum. r
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. .34', 273, 11 f.
100 *45«biateit bcä ^ai)xcä 154Ö.
R]3;euffel, Sob, ©uub, ^eÜe. Si me occidi^ jc. tarnen foltu 3;euffel lütffen, ut
noii sorves nie, cjui;! credo in enni, beä niagnitiRlo fein enbe, mQ§ ijüt. Est
aEmcc^tig, etoig, geloalt et Lila donatur, ut sua ]>citentia tiat nica. Hanc
'^'''jj'^*^ 'Paulus vocat resurLrectioueni in nobis ein gotlid^ fvafft et Operationen):
Roborari intus per mc(^tig fll'afft resui[rectionis. (iui de lide nescit, nou 5
iPDii. 3, 10 intelligit, quid sit. Philip. :.i. Vt crfaren unau»jpred^lt(^e trafjt resur[rec-
tiouLs eius, nou solum in eo, sed in te, me 3c. ita ut mortis domini simus.
S)q getjOVt nid)t lunnana, auueliea frofft JU, sed divina. Et tum Christus:
vide, ut in vobi> liab|eatis bie lucd^ttg K. quam erjeigt unb geubet hac die:
cepit peccatum, mortem, Diab|iilum. ut nihil jc^abet, et quicquid faciunt, lo
joUen nur fobbevn. Sie fecit cum ü. Martyrib|us, fecit jniitigev, tio|iger,
fterder. Si noc^ f)unbert mal toüer, o Sleuffel, et quo plus bid) üerbreufft,
plus eiedam. Idoo est maijt K. Si potest Diab[olus, fo l)ilfit er mir, ut
eins potentia resur[rectionis tiat fortior in lue. Sed ha n fol botjin bringen,
Mt auferat lidem et in inferis 6el)alt, nou effieict, fo ferne id) gleub. Ideo ir,
lunge alia doct|rina fidei quam bonorum operiun, )>redieant in papatu etiam
de bonis operib[us, in Turcia, ut almojen geben, dilig[aiit prox[iiuum JC.
3ift fd)on tugenb. Sed hie non audis de operib[us, sed de potentia Dei et
ea in eorde nostro, quae non potest couiprehendi uisi tide. Ideo tantum
distant fides et opera, quantum coelum et terra, quia fides bringt mid^ ba^in, 20
ut fortitudine divina roborer contra I)iab[oium, peecatmn, mortem, Derbinbet
mid) cum Domino et facit ex eo et me ein frafft, ©ieg, triumpl^. Hoc nun
i'aeiimt Ijona opera. Sed tan bir l^clffen operib[us misericordiae etiam, ut
Paul^us, mort[uos suscitare. Erga lidem unmeälid) bing 2C. quoniodo isti
venerunt ad fideni, qui snbmersi in supeistitione ,'c. Greg[orius praedicat 25
liodie. nilltpt bie historiam für fid). Non (luideni eam praedicat, luultominus
\im. Sed dicit: MulLieres liabent foftUd) falben 3C. sie nos debenuis Domi-
num quaerere Ixuiis <)|)eril)[n>.i ©ol man fo prcbigen auff bis feft? Tonnen
ludaei et 'i'urci nid)t aild; |0 prebigeil et onmes Monaehi? Quid autem dicis,
(|Uod C'hristus resur|re.\it? bene credo. A'iiiil ani[)lius".' .V)eifft ha5 unter= ■">
lueifen, (juoniodo intclligcre deh|eanuis resurLrectionem Doniiui".' Ideo aÜe»
lebig unb lo» öon fide et adhue perse(juuntni- et dicimt nos proliibere bona
opera, ^inbern un§ an redjt ()eubt|gut, an ber Irafft, ©ieg, quod pro nobis
fecit, mmc|uani erfretücn fid) 3C. Sed in dul)iuni: quis seit, an mihi condouet
4 über upi;ratii>iiem steht Ejilie 1 s]> 5 über lluljoiaii steht Eplie 3 sji über
moi^tid litehl Kplie 1 sj> H nach 'A. steht secuiKlum Operationen! (jua potest sibi oninia
suljücere s/> t'liilip. Ü. ad cognosceiitUini illuiii et virtutem resurrectionis eius 1. Pet: 1. Kege-
i.erauit nos in spem viuam per resurreclioneni lesn Christi ex niortuis Eplie. 1. Önperenii-
nens magnitudo virtutis eius in nos, qui credidimus secunduni Operationen! potentiae virtutis
eius, quam operatus est in Christo suscitans illuni a mortuis r 19120 Discrinien iiiter
lidem et opera. r 26 Äliseria In papatu /•
') V(/l. Nachträge.
5it. L'l [28. OJiät.il. 101
R] peccata. Sed nos jolten un§ erfrctoen itnb ftol|en miit fc^epffp" ^^ sie lo(|iii
in eorcle: Cretio in C'hristuni i. e. (|iiod cgo resur[gam, quod eins resur|rcctio
sit mea !rafft linb leten, <|uae rosiiscit;i(ni-:i nie in ext[renio die, [o Ujenig al§
et" in sepnlLchro blieben. 2)a§ tiab lä) bereit fon bem augenb[Iid. Si ercdn,
i resur[rectio ift mein unb trofft nnb r'^ünieii, ciuia se ftertfer ^elt, ijui DiabLo-
luni coiiculcet, sed nuff be» trafft, qui in to operatnr unb tüonet in to. iit
l*aul[u,s: iit radioati jc. nranet per fideni in vobis. Hoc facto habente.'^ hanc floi. a, ;
tideiii unb gotlic^ ftcvdt, nt P|anlus in tide 3c. tum vide, cjiiae bona opera.
Xülli operi feinb, fein fd)obcn, iiicfjt ftelen, ><'d ipii libor, hjitb iiberfifjiluenglid)
1" ciuifei' flieffen. äBaä ift§, quod de nmltis oiienb[n.s unb treibt bie, al§ loerS
fc^ulreg[iment? e§ ge^et nicf;t tum berljcn. Vel fols fein, oportot prins discam
aunoscere [lotentiani. r|uaiu eVjCigct pro nol)i.s .... p[eecato, morte, Diab[olo
nnb tt)iffe mic^ barauff 3U üertaffen quasi mea, ut vere mea. Si lioc. noli
qiiaererc de bonis operib|ns. Si Christus pro me hoc, folt ba§ tl^un, pfu
15 bid^, nuuquam credidisti K- qui credit, ista vis non sinet cum otiosum. Si
vivis, facit opera.
Nunc tarn steutoream vocem, ipii pos.set fidem inculeare. Verbuni
liabemus, sed vide, quam infirma tides. '^i) bin mir im "^er^en feinb, tan
bn§ bing reben, öerftetjen, et tamen non possum credere, ut deb[crcin. ^\ä)
2" lüült, bü§ nßes, leib, leben, aber, blnt, et (piicquid viderem, e.sset eitel glauben.
Quidani fjoben 2lbc glauben. Sed veram fideni non haliont ctiaiu Apcstoli
firniiter. Di.scendnui: .^cf) Ijcib teiu Irafft, fafft K. S)a§ lounen Iniv nid)t
leiben, ^ft nnä eingepflantit in natunmi a parentib[us. ;Dcr 'i)riuiid) fticEt
in aÜen, mm cxui Monachum ut Cappam i. e. fold) fd)alcf, ber gern tüült
25 front unb niiicfeu, nt Dens dicat Deo gi'atias. '?tu bem fdjnltf muffen jutobten,
fdjorreu, mnft lernen Oon bir abtretten, non baUien auff in-titiam. ©d^lal)
ben Wnncl] nur feft an» 6reu| mit naget nnb bammer. Sed quia iucipinius
unb ^ob en ba§ erftli($, finb nod^ nidjt dneti in ber fc^nl. Primum sinui.s
]'"ibuli.~tae, Donatistae, (iiamniatistac, tautuin. ut non sinanius seduci, .sed
30 indies discamus istum articLulum, ut d[icamus: Credo in lesum JC. Ergo
non in me nee fido meis operib[us. 5J?ein .fl@9{9'{ ift§ atte§, mea potentia
non est, ut ista virtus Christi in nobis lialiitct. Si hoc non. Sed cogitas:
Audivi praedicarc et intcOigo, ^at nid;t uot. "i^ebiit, lieber @ot, für bem
lunnen. '^ä) !an» nid^t. Maior |)ars habet pro historia. Clu'istus resur[-
35 rexit. Scis? @olt iä) baä nidjt Uiiffen? S)eu f(l)luci§ auff fo^iff. TTistoriam
tencs, sed non vini, qnia inanes netbifd), ()effig .'c. N'fi lueuu buv gut ma(^cft,
bal f[öftliclj, fc^on leben füreft et es 5Jlimc^ et nihil scis nisi (juod tabula
picta, quae ostendit Christum pictuni, manot tamen lignuni. Si<- illi lOoKeuä
9110 Opera bona sequuntur fideni r /:.'..,.] aiiüi/c Zeichen nachyemaU 17 Pii-
mitiag fidei liabemus non decimas )■ Ü4 Monacliatus noliis e.st ingenitus r SSjST Vsus
verus doni huius r
102 *l.'rcbigtcii hei 3qI)«§ 1540.
K] fönnen et tamon jc. No;^ alitcr dicimus. ^sä) folu fü Icvtieil, ut non im f)ertien
gemalet m gcmalet in tabula, sed fol mein fjer^ Icbenbig madjen et Ham alias
honio. Prius: SBcnil hü fc^on from ^C. tameu times mortem et marterft bidt)
proyiter pcccata et ue .scintüla de poteutia. Si pestis, tOO QU»? Si 24 t^UV,
lieff, quid hoc? si non vis araplius discere de resur[rectione quam histo[riain. &
"^a tan Dial:)[ohis et picta tabula ani). Sed rcsur[reetio ^ol in bir teBenbig
fein, unb tiafft resurrectiouis fulcn, ut, si peeeatum terret, ut possis dicere:
^''•/3^'/' 'Quare tristis, anima?' lt)ie jappelftu? tainen non solus, si etiani peeeatum
adest. Credo in Christum, qui iesur[rexit, et resurrectio eius est mea.
Quaudo venit pestis et Diab[olus bi(^ bcjc^eift, dicit: Sßer nu leben jolt, unb, lo
tob, fo potenter bein l)err, ut \>er montem ferrcuin jc. f)ilff et vidc, (pii<l
possis, (juaiido mors jc. Ego non vidi Hcr^agtcr Icilte quam ''llhmc^ filV bcm
fterben, et quib[us peeeatum untreglid^ nnb gegen 2üb unb 2cnffel fdjon.
Et tamen d[icunt: @1) e§ ift fein geovbnet, man rjclt öigilien, feelmejjen. 3«'
(|uid sequitur? vel ut praesnmptuosi leben iu sua virtute uiliil scientes de n
Christo vel quaudo foüen fulen, quam potens vis contra mortem, tum nihil.
Quare non discis intelligere vcre non solum resurreetionem , sed ctiam
virtutem et inciperes indies magis JC. Ego ge'^ovt me|r quam ijOtm et
noN-isse histo[riam. Sed bo^tn, ut Diab[olum, mortem funbeft untev augcn
fpotten, sicut tu putas te nosse, sed (piaudo venit ad paro.\[isnuuu, videbis, -m
quam belle scias. S)Qbon loete biel ju ):irebigen.
li'2 4 prolja qu;i e-xperiemur an tliesauruni istuni aiiprelieuderinius. r ,
22. 29. mix:-, i54o.
^rcbigt am jDilcrmontng, nad)mitta9ö.
ß] S. vespera diei Lunae in l'eriis.
Aud[ivimus, Joie resurrectio Christi unfer fei). Non ergo inspicienda
ut aliorum mors et resurrectio, sed eius fructum et vim Itiol JU l)er|en ncmen.
Sa ligt marfjt an. Historia non facta umb feinen tnitten, sed fol Crafft in 25
un§ »oirien, ut loir un§ bcrfelben anncmen. Hodie aud[ivimus, quod Dens
gern ift, Wo man üon im vebet, etiam apud illos, qui nondum plane norunt
OTattf]. 18, 20 eum resur[rexisse. Et ipse: 'ubi dno vel tres.' Quaudo praedicamus, saera-
[mentum administramus, Dominum habemus uobiscum, qui loquitur, agit.
Ista enim non nostra. Sed ipse adest, iuter nos operatur, licet non videmus, 30
tamen adest. Sicut istis duob[us alia tbriiia mauifcstavit, sie in baptis|mo
et SLcri])tura S[aern. Sßo man Don im f)anbelt, fc^iöe^t, adest. Si ipse, tum
etiam Angeli, unb Seuffel muffen nidjt ba fein. Si eeontra, tuo man reb üon
2Ibgot[terei , Inie bic rebe unb '(janblung ift jc. äBo atneen 9{ottengeiftev, ibi
Diab[olMs im Ijerljcn et externe mit bev jungen. Seienda ergd non solum 35
5Rv. 22 [29. ÜJiöv,^]. 103
R] liistoria. sed ctiam causa, cur facta sit, ut quisque forme fi(^ bcviclbcii troftcn,
i|uia fie fol ba§ pftafter unb ©rtinei) fein coutra peccatuni, uioitem. Ideo
f)aben lüir gut t^un, ut, (][uicquid nobis unter äugen ftofjt, possimus d[icere:
Sutn Chilstiauns credeus, quod Christus pro nie niortuus et resur[rexit et
6 sedet ad dext[eram patris. Idco Dial)[(i!us uihil inconimodi, si ctiam nos
occidit et oniuia auffert. ^u naä) bcn jU'eien ftudcn, @ef($id^t unb fvafft,
iDoEen tüir btc fpi'ud)e auc^ anfetjen cin§ teil§. £)a§ ift Bereit vis suac
resur[rectionis, ba§ bie liebeu lueitu'r, bii fie ja öout graBc muften getjen, quia
Sab[batuni gteng Bereit nn, niuftcn nidjt fpncieveu gel)eu ncc fodjien, in Exü[do:2.!D!oiciG,26
lu 5Jtuften nid)t Wan tefen. Ipsae solac manent apud sepul[chrnni, fo lang fte
fonncn, libenter etiani nocte. Sed Sab[bato coactac. ut ante Solis occasuni
muften fie ein. S)iefeIB nad^[t unb tag blicBcn ftit. S)a nBer bie ©[oBBat
nad^t Ijerein Bricht occaso Sole 6. liora, fd§affen§ fpecerel), baran IjaBen fie
gemocht 6i§ an ben morgen, '|uia veliemonter dib'xcrunt Douiiuuui. .SL])iiitus
15 s[anctus fccit ebrios, quod ilhini Doniinum coutitcntur et sie diligunt, fd^eloeu
fid§ nid^t, quod condemnatus a Pilato et pontificib|u.s manifesto iuditio, nod|
ift ein folc^er mut iu infirmis vasis, rtjumcn in pro Saucto et adorant unb
ftraffen Pilatum et onines pontifices. äßie foI§ cim gelingen? äßenn JueiBer
!emen unb fc^rieu jetter uBer 9Ji(i)ter, ^Jiat, principem. SBenn man ein ÜJlorbcr
2u eriourget publico iuditio, tarnen istac faciunt, puto, non taui sa])[ieuter aut
certe prae aebrietate, non Befonnen, quoraodo velint excusare danniatuui, tarnen
d[icunt eum esse Sanctuni proplietani et ei nuredjt gefd^eljen, f)alt nil^t, (jucd
Bebac^t. Sed S[piritus s[anetus eos ursit, ut poteutia istjus resiu'[rectionis
Bereit extet contra Pilatum. 3" l>em er tob ift, lüi( er fi^Iedjt reben. Sie
2,s Serben 5Jienner ge'^aBt [jaöen, ideo i)et man in tunnen jufe^en. llbnu g3ofe=
toidjt fprec^en fie reijt, quod jc. Si vos sacerdotes, quibLus commissum, non
vultis (.irebigen, fo Voit id) fjoBen, qui mc rcctjt fprecfjen, unb fotten§ and}
toeiBer fein, bie foüeu meine pfaffen fein. Deinde Centurio. ber amptman,
ber Beim (Sreu| t)ilt Don geric^t§ luegen, ne fiat seditio, fit .V)o()erp[riefter.
30 Caiphas occidit Christum, nemo vult praedicare Christum, nimpt er loeiBer
unb l^eiben, ipii iucircumeisi: Huic facta iniuria, est from lltenfd) et 1 )ei UMtti). 27, 54
filius. @r fol 3ufe()en, ba§ man f)aU, lUQg man gerichtet unb gcurtcilet ^at.
2Ber t^ut ba§? qui mortuus et vivit, lo<|uitur per lapides, per mnlieres et
gentileni, ut per Asinam. Urteil, ha§ uBer in gangen in domo Caiphae,
35 Herodis jc. qui folt baruBer tjalten, excusat, et tarnen revera d[icit: Seuatus
fecit et ric^ter al§ $8ofeiDid)t unb ^aBen |)ium, imo Dei filium gemorbet. S)a§
ift§. jDer 6[)riftu§ iril nid)t tob fein, imo vivei'c, et non solum, sed etiam
gubernare. Hol, (|ui jiriu^ |iotnit tacere, cum in leftert uub fpciet, lüirb Bliub
unb fc|tr)ar| et moritur cum Christo. Terra U'il niiterge()en, felfe ItJoEen
40 jureiffen unb fpringen et mortui jc. Omnes ('reat[urae fd^reien jeter morbio
uBer aiie iudices et Senatores et testantnr cum sanctuni. Tanta vis est
rcsurLrectionis eins, e'^e fie gcfd^id^t. 2BeiB§ nolrf luirb fo teä unb falBct in
]ll4 5(}rcbi3teii be« 3af)reä 1540.
H]0ll saiiutuiu projthotam uoutra j^eiiatus totius urteil. Sic ÖLpiritus ^auctiis
lo(iuitui- et prophetat per Asinam. lapides. Sic hodic pap^a noii viilt ])rac-
(licare, iiiio occidit K. "^^i miiffcii'j Milauffcii TOunc^ et f)anbtoci(l59efeEcu.'
@r jol ungeprcbigt fein, ei)e ftcin ,'c. Taiita eins vis resur[rectionis, ut, ef)e
iir geicfjidjt, 5Öcibcv finb gar ueibuftevt gelueft, uiib 9(nH3tman ift niid) uicl)t s
fo (icbcdjtig. oft S^piritus s[ancti opus, i|iii ipsos faeit !un. Et Pilatus
mncl)t fic JU fc^anben, sexcies Jicit: non invoni. Et item lavat manns, qui
iioii vcllet videie, tarnen videre posset. Et iixor eins. C'erte magna testi-
nionia iiinooentiae. Dieit manifeste: Vos estis moiber, et ift linfdjlilbig, im
gcfrf)icl)t imrecf)t. Sßenn id^ ba§ ^eugui» lum etm ;Rid}tei- et senatn. (piod lo
iiiifrfjulbig, ipiis non libenter moreretur? äßie toiiben bie ju ;>rufQlem eilt
groffer f^lappeit ^dbm ah nllo proplieta. Apostolo, benit fie t)a6en a Pilato?
Hdiribile, cpiod sint öerrf)etev ititb movber itnb gefjeri über au» tja» unb neib.
£a§ fot iudex loiffeu et illnd testari mit h)Orten unb geberben non semel.
rinisti resui-reetio ftetjet bii unb regieret im fein Iierl unb munb, fettetet is
fetter über 3{at»f)Cri'n, ante(|iiam Christum iiidicat. tarnen Diab[olu.s uiauiis
eins regirt, tierbampt, et jcter morbio über fie frfjreten. Sed Mulieres finb
tninden geluefen per S^piiitmu s[anctnm, deiude, quod (lilex[erunt Christum.
Souft mnd)t ein g[eringen mut k. @§ finb luol lueife f)ei;in nnb pröloten,
Caiphas et sui. Sed ba§ ift frf)eublid), t|Uod Pilatus f^reiet moibio jetev :o
über fic, iudicat eum ungern, Uiefdjet bie (jenbe nnb geufft über iren topff-
V>ft nirf)t-3 mit bem fdjelten bcr ^^Ipoftel. Vos dceidistis k. Sed Pilatus ift
grober lerer, dieit im 9lmpt, geridjt, gebreng morber k. Sa foEen billic^
'.llnffrbur. Sed hoc est: siia resurrectio fol ftard fein etiaui infirnia. ?llfo
ift bn§ aud), bn G^riftua i|t in jugen, nnb fol fecl auffge^eu. «
i:ut.23,43 "Hodie." ©tiibt man fo ^ t)eifft ba-? fterben^ 'Jiein. 'Tu hodic
meciim in paradiso' 3C. Sa? auffftef)en ift fo ftarcf, ut non possit
liarren, donee fiat, sed in media passione incipit vis cum omnib[us creaturis
ut supia, ut seiannis euiii iiiinieeiitem et libenter passum. S)a§ ift eiu rec^t
iwort istius, ijui sedet ad dextLeram patris, neu erinius eaptivi in inferis, 3u
hinunter looEen foren, sed sie, ut non soluiu nos briune bleiben, sed onmes
alios uobiseum i. e. erimus !^eiüg, gerecht .'C. Omuia iileo, (juod tani pciteus
sit resurrectio, ut mors, internus, grab nid)t ift, quod est propter Christum.
Idoo sciamus eum in media intirmitate et luorte esse Dominum maiestatis,
(|ui collocat latronem in paradisum. Historia per se nota. .^rafft ad hoc 3s
bienct, ut homines faciat iustos. Exempla sunt Mulieres, Centurio, et omnes
creat[urae finb bn unb feret in§ parabiS, anlequam resur[rexit. '|)eut\ est
261^7 llodie iiiecimi eris in paiadiso. r :i7 lloilie r
') Im M'irz hatte Luther, wie cutcti zurw und später, meltrere frühere Handtcerker
ordiniert, s. D. einen Tischla- imd einen Drechsln. Vgl BuchwM, Witlmhen-ger Ordi-
niertenbtich 1537 — 1560. S. IJ.
9ir. 22 [29. 5Jiät,)l. 105
li] tale, quod nee vesperaui nee mane trigt, ijüi tnn cnbc, et non sociuitiii- nox.
Ubi mortuiis ex isto die, qui habet vesi)eram et mane et uocteni, in aliud
'.^eut'. £)a§ hJerben luit öerftel^en in illo die: iam credimns. Haee exemj)ia
sunt, quae ostendunt, quam efficax resurrectio etiam in media morte. Item
5 Exemplum Nicodemi. 3.br tonr ni(f)t fo !itnc, biii'fft in nid^t aperte Bcfennen.
Veniebat noete, ne Caiplias. Item lose])li aucf) eitt fromev IHabt^exT ut
Nicod[cmus, dicitur Arimathi^eusis , (juod bol^ev gebovn. Sed Senator leru-
sal[eni, g[roffer pi'inceps. Prius nmi audchat fnteri. sed tarnen non eon-
sentiebat et tacebat. gluj; ha cv tob, 3ofe).il) iinQeid)Cuet vadit ad rilat[nm
10 uub fiel) offenBar am tage, bodj mit urloub ^pilati, ge^eii '^in et deponunt.
2)a§ ift )o Ötcl gejagt: Xo^ duo niujfcii baci fagcil enram Deo et liominibLUs,
bo§ unfei i)txm ijaben gel^anbcU al§ 2}ofcluid)tcr. (Sin öffentlich niorben, iam
liduorifice deponere et imgere, acti a S(piritn s[ancto. S[piritns s[anctn8
modjt fo !e(f, fitn, lebenbtg, ftartf, ut eo moi-tuo geljen k. Omnia ex resur-
i& [rectione eins. Isti, <|ui tob imb cri($rocEen nadj bcni leib, mad)t lebenbtg
unb !ed. Velum juxetffet .'C. Unde ista ])(pteiitia? Prius omnia mortna,
iam aüeg lebenbig, Sßeiber, 9liti})tman, Sol, aU tüolt bie gan^e Ittelt anbev§
marf)en, et tamen i[)se iiiortuus, Vides, quam efficax sit lesurreetio, bi'Vcit
ciperatur unetfd^tOcEen in istis, anteipiam vivit et resurgit. Diseamus, i|ii(id
20 liisto[ria resur[rectionis bo^in gerid^tet, ut ereat[urae muffen gar mti)
Joerben, ut i])se nein iDorben unb nein leben angefangen, homo mortuus. Sie
foly in die ext[remo. iam bci'cit ge^et an, (]Uiid hi)[minum eorda vi\'itieaufui-
et auimantur, et Sol ttJtrb fc§h)at^ super papam, et in die illa eoeUmi, terra
novum 3C. ^'|t '^ebt§ on ut cum Nicod[emi), qui tluut audaces. Pajia ceontra
J5 et Rott[ae amittunt lucem i. o. eontemuuutur unb tl" eigen {jeri'U iinb fniftcn
bauen nic^t§ öon inen. Alter latro et omues fcfjieiet morbio über papa k.
lüil beffev loevben, finb nur praeambula ad illam veram iiovitateni in die
iuditii. Hoc' dixi ,5n eim @jemt)el, Itiie fein leiben et resur[rectio ein getoaltig,
frefftig bing unb ba^tn gerichtet, ut nos novos faciat et totam creat[nram
:)o propter nos. ,S^ie fjebt an K. qui resurLrexerunt. eredo fuisse bie groffeu
ptopbLeten, patnar(f)[cn. 3lbam unb S)aötb tft§ ni^t getieft ut Aeto. 2. aIS'"M-''34
,^U frefftig, qnod sit efHeacia resnr[rectionis.
S)arna(^ folt tr baä auä) bel)alten. Super omnia ista excmpla fef)ct er
an jU prebigen, post resurlrectionem ift ba§ eins opus, quod ]»ra('dieat, et
3.', praesertim lianct eontionem, quam qnotidi<' repetimus, ba er ad Magdal[euani
fo fagt: 'Die f'ratrib|us'. S)o§ finb treffli(f)e toort et observanda bene verbaSoi). so, n
istiiis Domini. Nonne mirabilis praedieatio, quam dieit ad Magd[alenaiii :
'Vade, die', et ad alios: 'Ite, dioit(^ diseipulis et Petro'. äÖie füut War'- »6, u
man UeBlid^er bing ^oren non solum ber brebigt, sed etiam ber perfon bolben,
30131 Motens flcftiitteii in veteri testa|mciito mit bcm Seuffel r :',f> fuiitin Cliristi
ad Magdaleiiani r
106 ^tebigten bei ^atjrcS 1540.
R]quae facit? Si ipsc iimi sie beutet vim suae i'esuijrectiouis, quis änderet *?
r>icii sc asceiulcre, sed sie, iit fie Quc^ mit neme. 23a§ geten ja bie tnort:
5oi)-2'i, 17 'die f r.i t rib[us iiieLs'. Item 'adDcmn iiicuiu et vestiiiin\ S)a£' Ijeifft
einerlei) ®ot unb öater ge'^abt. ©inb nii^t nergebens gefeit. 1. trefflid§ et
etiam persona e.\iiiiia, bovt iiitellig|emus. Vos mei fratres, et mens ])ater s
vester et ;c. Ista verha fc^reib nur tBol au in cor, bergleit^en Oor niemanb
ab eo get)6rt. 9{eimet fid) nic^tö, quod vocat fratres suos filios Dei et I)ei
pop[nlnm i. e. lauter l)eiligeu, uuferu l)errn @otte§ ne(f}ftc SRete. Nam Domn
esse et pop|ulum habere bringeil biefe loort mit. @otte§ öolä i. e. l^eilig, feiig
öolc!, ut domns Dei. Et tamcu voeat eos Dominns patris mei tilios et lo
sanctum popukuii. 33ring§ ^ufameu. Pet|riis cum aliis ift öcrjagt, liabet
eonscientiam, ha§ er fc^lrcerjlirf^ entruunen, qnod uon se snspendit cum Inda.
s:uf. -ja, 33 Christi verbnm t)at in er!^alteu: ' Kgo pro te oravi'. 8nnt in ]ieccatis,
terrorib[ns magnis, et tarnen iiic- tnerben gcfproc^en Io§ non soknii a ])eccatis,
qnod meiueibig, tretülo» et pmpter hoc in m3x[inia gravamine couscientiae, is
et non siinnt quam, quod daniuati. Quomodo sciret Petru.s et alii, quod
Sancti 3C. Utiuam, cogitat, esseni tantum puer, qni ei fdjuc^, et tantnni
milii remitieret peccata. Et tarnen ipsi soli p(>p[ulus Dei et vivi sancti.
Caiph[as, poutifices, senatns Icros[olymitanus non !ir(f)e. Cnltus fol au» fein.
Qui putant se Dei po|)uiuui, non folIen§ fein. lam mihi aedifico novam 20
ccclesiam et onmia uova, uovuni bapt[isnuun, populum, .sanctos. Sa? folt
w. ifi, air fein. S)aöon fingt fein psal. 16. 'Magnificis meis.' S)iefe iDort ergo geben,
qnod Dominus hjil novum nuindnm totum. Vos mei fratres et sancti in
Ecclesia. Non raemorabo.
25
3 l)ic fratrib[us meis ;• ö über iiitelligjemus steht iu lutura vita sj) 24 über
IS'oii steht pl'al: 16
23. 30. aJ!ätj 1540.
"ijJrciiiflt dl« Ofterbicncitng.
R] Vespera diei Martis in fcriis.
Heri incepi tractare locuni, bo bcr .^err ^Jiagibaleua bcfil^t, ut eat et
jüi). 20, 17 dicat Apostolis: 'Ascendo' JC. Qui vohmt esse Cln-istiaui, inculcent et
inscribant cordi. Dominus iiic üer!unbiget suis discipulis, lt)a§ er r)ab au§=
gerid)t per passionein et resur|reetionem, unb beut inen einen fotc^en frolid^cn,
ctüigen guten morgen vocans fratres, quod prius non. Ubi jicrfecit omnia so
sccnndum Nohniiatein Dei, vocat fratres. Hoc verbum fau nemo begreiffcn
mit prcbigcn ni~i Sipiritns s[anctus. Quo jdus Christianus hoe credit, hoc
29130 riatiib[us meis r
9it. 23 [;!0. ^Jlävjl. 107
R] firniius tlo|eii tüiv'b contra pfccatuin, mortem. Tnenarrahilis res, qiiod vocnt
fratres iinb fid) l^er^ic^er unb frcunbltd^er ju inen tl^ut ijuain ante mortem.
lu lotione pedimi 'vos vocatis' 3C. Hie aiitem "fratres', quib[us verbis ilüs 3»ii i3. i3
siguificatur, quod certi sint se esse fratres. Sarin ift befd^Ioffen bie fortis-
5 s[iraa absolutio, (juod eis re[niissa p[eceata. Quiil ooüitanint honi A]iostnli?
(juaudo sciveriint esse mortinim, IioBenS ein i)oi)tn troft gc^afit, ifty bcr QCtueft,
quod front man, im iniuria facta, (juem vid[cbunt in ext[remo die, et ((uib[us
Deus peccata rcmissurus, quod ncirarunt, nt Davidi. Scd bcn gebancfen fvicgen
nti^t, (juod vivificetur. ©ie '^aBen \iä) feiner ?tufferftet)ung nid;t Dcifc^en. 5hi
10 !om)3t j)to|lid^ ber gute morgen: die eis, cjuod fratres k. S)a§ |eifft auff
einmal tncg nemcn nUc triibfal, angft conscientiae, ((uod non solum leniissum^
sed ctiam fratres et mit im fi^cn im @rbe: too er bleibt unb fi^t, ipsi anc^ 2c.
Kt (]ueiii patrem ego habeo jc. SJlit bem tuort reifft er fic "^erauS ox morte et
je|t§ K. farcn mit !^inauff ex morte liberati, iit maxime in corpore vivant.
15 Non enim meutitur iste Dominus. Hoc etiani Paul[us ita intellex[it Ephe.
'Couresuscitavit.' 'Qui bened[ixit omni bened[ietione spiritual[i et donis' ef^^J-^'«:
per iianc caelestem, t)imel[if(^ gaben f)ot er mit un§ auffer[h3edt a morte unb
mit im geje^t in ba§ ^imel[ifd^e Inefen. (Juare tam stulte locjueris? tarnen
liic in terris es mendicus, r)aft Ineber effen, trinken. Quare ergo vis cum
20 ipso esse resuscit[atus? uoudum tarnen es occisus jc. S)a§ ift§, ba§ toir
bereit, ubi credimns, '^eiffeu trir coram oculis suis mit im anfferUiedet, üom
lob geriffen, Icbenbig gemacf)t unb mit fi|en, rid)teu unb tfjnn nt ipse. Hoc
fit autem spirituab'ter, in ext[remo die etiam corporaliter. Interim facimus,
quod ipse, <juid? Vivimus et operamur fructus vitae, non simus inereduli jc.
26 Sed Deum dU|igamus, tiert[rQUen, et q[uicquid Deo placet Lu. 6. 3lnbere i^"t- e, 36
leute unb fi^en auff bem ftuel unb rid^ten mit unferm ^[err ®ot spiritualiter.
Sed in exti'e[mo die revelabit iuditiuni. lam ge^etS bereit. Non iudicamus
tjabberf ad^ non äienS, gelb unb gut, sed iudicamus etiam vitam et mortem.
3)a§ Slmpt, redit, mai^t habemus, quod iudicamus totum mundum et omnes
30 Diab[olos in inferno. Et nostrum iuditium verum. lam quidem occultimi,
ut mundus agnos[cat. Sed 3c. Nos diciraus papam Antich[ristum, quod
Turca obsessus, ludaei omnes damnati. Item sectae oriuutur, non feilen,
q[uanquam Diab^olus iugerit, öerftelt in angeium lucis. Quando dico: es
Diabolus ater. Hoc iuditium uou mcuni, sed Dei. Sic iudicamus j)er S|^piri-
35 tum s[anctum, SImpt verbi damiiamus totum mundum, et quicquid non credit
in Christum, ut ipse: Dedi vobis potestatem super omnem viiu jc. 6r loel&ret
fic^ iDoI getroft, nod) mu§ er§ leiben, fan nic^t toet)ren unb austilgen doct|ri-
iiam Euangeiii, ipiia priNit;|)s niuudi iani iu<licatur. Dicitur Maiignus Spiritus,
Belial, quicquid faeit, ioiniitur, condeninatum. ®a§ fan tueber papa, Turca,
4/5 Heb: 2 Non eruliescit vocare eus fratres. r lii Hier Ephe. stellt 2 sp lOplie: 2 r
21 iiarh icreit sieht ouffctwedtct fein naä) bem Seift butc^ ben ©(ouBcn im SPort ;./'
\
108 *}}tfbtgtcii bC'? 3al)tc^ 1540.
'i] Caesar ioetjreii. Et «inii ])lii,s iinS tob fc^legt, lux- ])lus ei-oscimns, i|iii;i siiinus
fratres ("hri^ti. 'San in et per nos, Sed in et per ipsiini iiidicamtis. CJiii
istum (Icserit inib luil mit bem Jcuffcl feifitcn, fint bcvloreii, unb ^ciiffel
iDlvb im ben fjOlS bre(i)Cn, iinia tam |>(itons Spii^itus factiis, iit iieiniiKMn timeat
exceptio tali (fratres), (|iii im aH fdjalrlEcit tun unb inacf)en im loclt ju enge, 5
i|uia ber 9?niber ift ftailJ. Xonclum dat nobis i'evelatuin iuditiiira, iit miindiis
habet, oladiuni, iiiii iiatiiraliter indieat, sed uos spiritiiali iiiore iisquc ad
tinem iiiundi. Tniii iuditiiitn lioc maiiifestabit et dicet iiistum et verum esse,
]>a))aiii cciiulcniiiatiini. Sic alibi. Nos captivaimis oranem inte]h'oent[iain, aUc
ratioiiem gefangen nemen unter Christum, l^ndo haee potentia, Paule? ^a, 'ö
luirbS Jüol laffen. Mai^r pars niiiil cui'at beiu [tvaffen 3C. Nee etro cnro jc.
Sed tarnen fnrtiumb, qui non (;i'ednnt. sunt (himnati vel .sie: Crede ant dani-
iiaberis. Hoe inditiuni verum et imp]el)itnr. 3)ie [ttaffe unb gefenguiS mu§
gefc^etjen, bu muft bid) gefangen geben unter IVum vel uon efFugies iuditinm.
Cum revelatum iuditium, videbis, qui xeä)t gef)o()t, an papa an vero pii i.'i
DiH'tores. lam appar(»t, i|Uod papa iios iudieat. Ideo lafft falten eloer tier=
jagt eor et faffet ein lecfen mut et non coo-itate aliter de Den, quam (piod
ipse pater, vos filii. Qui hoc erederet tirniiter, getnaltig, al§ hJol 6illi(fj unb
vccfjt, quod Dens intucndus pater et talis ut Dens, is eertus, (juod nuHum
peceatum liaberet, si etiam habet adluie. Si vult esse filius Dei, frater -m
Christi, mn§ I)ie funbe nic^t fuube fein, fie muS '^tnh3eg. 3ft er bater, fo
bin id^ nid)t feinb, sed ünb unb miterbe mit bem redeten, einigen Son. Hoc
annuncio. vos oooit[ate. quod exti'a iiaiic fraternitatem non habetis |)atrem,
et qui non mei fratres unb fid) ber 3luffcrfte{)ung annemen, non liabent Deum.
ludaei dies et noetes 'pater' et mochten fester ein ftein belegen, ita elamant. ••"
Ita papa clamat 'P5ot Imter', ilfottengeifter. Tllnm patrem non invenieiuns
nisi in Christo. S)n riilite birf) nad) vel cicdc in hnne, unb triegeft @ot jum
bater vel econtra @ot ^nm feinb et Diab|olmn ^um Pater. Omnia eompre-
hensa in hoe loco. Nihil aliud ))raedieamus (piam. quomodo ex peceato, niorte
liberemur et gnug Iiaben an leib unb feel, ba§ lüir lounbft^en. Haec est w
praedicatio Christiaua. Hie locus, hoc pracdicatur: DiabLolus sub pedib[us
vestris jiositus euin onmib|us maus. Alii omnes damnati, füllet sie urteilen,
quod nunquam salvi, et nuilam aliam viam inveuient, (|uam nt in ine eredant
et nie jiro fratre habcant. äßa§ lüil nu ber Sapft, Caiphas, 9{ottcng|eifter 3C.
hah fie be§ Seuffel? ünber et Scnffel ir öater fcij k. quia nulluni medium 35
inter Demn et Diab[olum, tantum ein ftra§ gen "^imel, ([uae est, ut credam
Christum peceatum factum propter nie et Deum patrem meum factum propter
Christum. @r mu§ Dor an fte'^en, ut dicit: 'Ego asceudo', per me est vester
IßjlT Ad paficni vestrum. r 23 Deus pater per C'liristum r 27 Si ipse pater
Drgu iiüs filii r STjSS C'liristus primum assumit 110s iu liatres, postea Deus est
iioster pater r
••nx. 23 [30. anätji. I09
R] pater, Ego iEinb et ipse vocat nie filiuui, j)er inu JC. quicuii(j|ue uoti per me,
ift be§ Sleuffel» finb. 1. ext, quod pater ift gncbtg, peccata remittit. Si hoc.
tum iustitia ha, iiiurs abest et aeterna saliis bu. X'üä ift cljliftliif) prebigt,
(|uod imüerbieuet, [a mit groffen, fd}enblic^eti funben baju fomeii, quod eins
5 fVatres, aEein ut credamiis.
'Ad De lim lueum." S)a§ finb relativa vocab[iila: pater, filiu.s, Dens, Soo. 20, i?
populiLs. "Nemo pater, iii.si habeat filiiim. 3ft üneinanber gerebt, fein§ öom
anberu gefc^eiben. Peu-s non mortuoriim, f^ed vixeiitiinn. ©ot ift nidjt @ot'i"""ii-"-2,:i2
bev btngev, bie ni(^t§ finb. Ubi ergo Dens, ]im§ ein öoldE fein. Dcils est
lu pupiili Dens et poptiliis De! populus. Iei;e. Ite in omnes regiones, iibiScv. i'i, 7
iiueuietis popul[nm, qiii deserit K. (iuilibet populus liabet Deuni, unb
ftet)en feft bei) im excepto me, qui verum L>eum jc. Econtra qui uoii habet
Deum, I)Qlten feft an im. Hie qui verum Deum habet, toil nic^t boW fein,
ha§ feft an ^elt, et tameu non Dem. Ideo dicit : tjalten micf) nid^t für @ot,
»•■ I)angen mir nid^t an. Hou loco auifert omuem cultum in mundo, praesertim
Mos], bell reifft er rteg, unb haö ift textus, qui nos fol ftevtfen contra gemein
gefct)re^ et dicitur ürc^, <juia bei; SSapft nihil contra nos, quam quod inobe-
d[ieutes Ecclesiae. S)er Ijabber ift§ gar, au ipsi vel uos Ecclesia. A prin-
cipio jc. Habel erat 1. .sanctus in Del populo, 6ain InoltS fein unb fd^tug
2" fratrem brüber tob. Ubi Deus aecepit eins oblatiouem, dedit se fut[uruni
[)atrem Dei populi. Sic ab initio, qui vere r>ei pop[ulu,s, per.sequutioueni
patiuntur ab Ulis, qui non sunt. Deus ^at lengft geürteilt, qui eius Ecclesia.
Nihil inoveat ergo clamor: Nos Ecclesia. Turca ^elt un§ pro pess[iniis
idolatris in mundo, dicit uos adorare tres Deos et homiuem pro Deo, unb
25 finb fo ftol|, quod uos pcdib[u» conculcaut, dicunt; Nos liabemus glücf.
Credimus in imurn Deum, nos verus populus Dei. Sic ludaei tüoEen» fein.
Sic papa daumat uos in abgrunb ber ^eEcn vocans haereticos. Audiamus
Dominum ipsum, quod eius iuditiiun. Sic dicit: 'Ascendo.' Hie audis, quae
sit vera Christiana Ecclesia. 2a§ mi(^ uic^t betriegen mit bem namen
30 Ecclesiae. 2. praeceptum. Non novum, quod Dei nomen invauum. Sic
etiara Ecclesiae nomine abutnntnr. ©ot ift nic^t on Ürc^en, tirc^en nid§t Ott
(i)0t. ß^elic^ man dicitur lüde, (juod habet uxorem. Sic si est Deus, habet
populum. Ut ergo abutitur mundus nomine Dei, sie etiam nomine populi
sui, qui est Ecclesia. Hie dicit: Nullibi Deus nisi apud vos dilectos fratres.
36 Ergo per me fratres facti, ubi credideritis in mcam resur| rectionem, per me
habetis re|missioiiem p[eccatorHm et omnia, estis in gnobcn, habetis patrem
et filii et eben meum |)atioin, Deum. Sßeiter folt aiiä) ©uttev üoM fein.
Pro vobis satis, quod mci fratres ic. Sed mu'Q populmn in tcriis t)aben et
6 Ad Deum iiKniiii. /• 8 nach gcjc^cibcn -steht Si ipse IJeus iioster Ergu nos
populus eius. r II Si ijisc Deus iioster Kigd mos populus eius. r 28 limie sit veia
Ecclesia? r
HO 5Prcbigten be§ Sa^re? 1540.
R] Ecclesiam, quae hoc praedioat. S)te folt XX ^etn, ha§ ÖOlt prebigc, omnia iiiea
Sacra[meuta habeat, ha man tan jagen: Haec est Ecclesia 3C. quae lioc
])r;H'(licet ])ropter posteros, ut exerceatur praedicatio. S)aa folt tr fein. 9)iein
Datei', qui meus pater et Deus, est vester Deus. Si est Dens, Ergo Dei
])opuliis. Sic dicimus: Oportet pati, quod furett falso nomen Dei et Ecclesiae, 5
sed damiio te 3C. Non satis, (piod seipsum vocas Ecclesiam, ut Tur[ca,
quod Dei popnlus propter maguifieas victorias. ©C^ort ntel)i; bajU, uempe
ut d[icas: betn luort ift lugen nee habes Ecclesiam et pop[ulum. Sed (jui
crediit in Sai[vatoreui, et qui sna resur[rectione fecit Deura nobis propitium
patrem, Frater factus per merituiii et passionera et coliaeres 3C. S)a§ verbum 10
moc^t Ecclesiam 3C. dicit postea: cum fratres Christi, sumus pro uobis salvi.
Sed nobis vivendum usque ad fiuem mundi: Quid faciemus? praedicabimus
nomen Dei, et quic([uid habemus per istam frateruitatem, et posteri liabeant,
qui fratres 3C. Ergo concludimus, quod papa et sui non Dei pop[ulus nee
habent, (juanquam se iactent t)oW, nos haereticos, ipsos Ecclesiam. Sed is
videmns et aud[imus, quod fi^ratres damnant et occidunt non ob aliam causam
quam, quod Episcopi non veri, papa Antichristus. Sed non verbum, Sacra-
mentorum usus. Fratres Christi t^un nid^t, ut occidant. Sed non praedicat
de vigiliis, raissis, peregri[nationibus, (jiiia non per hoc salvanuu'. Sed quod
]esus Christus, tilius Dei jel) mein Sruber Inorben. S)a ^or ic^ vocem Christi, 20
quod non solum pro se beatus, sed quod etiam Domini pop[ulus, et quic-
(|uid praedicat, daninat, mu§ rec^t fein. Sic beutlid^ iDirb ertanb, ubi sit_
Nihil moveat fpi^ig ^ut, breit ßafel: nihil, nihil. Sed hi Christiani, Dei
pop|ulus et liabentes patrem, qui ])raedicant doct[rinam de resur[rectione
Cliristi. Xura et nos non praedicanms? tarnen galten pftein, fingen, tcuten, 25
fagen de resur[rectione. Jja, fatemur. Quare ergo non Christiana Ecelesia?
Jdeo quod historice tantum praedicatis resnr[rectionem, virtutem abnegatis.
Si sie dicitur et per haue resur[rectioneni 3C. hoc non fpciunt, sed jtost
bap|tismum, ubi lapsum: ^tuä) tap an, rterbe 5Jliin(^, pfieftev, öerbuffe nnb
biene anber 3C. §eifft boa Christi rcsur[rectionem et frnetnm? Tantum 30
histo[riam, non virtutem etiam, quam tribuunt iren [tindEenben, garftigcn,
mabigen operib|us. Ideo concludimus ipsos non Ciiristianos, Ecclesiam.
IdcM) discinnis ex verbis Domini, ut assuescamus nid)t jUerf(i)iecEen fuv bem
tjerrlidjen natnen: Ecelesia Christiana audienda. Bene. Ubi est? Nos. IJnde
probatis? ©i^cft nid^t, quod fpi|tg '^ut aufftragen. Si hoc vultis, iho ad 35
pictorem, ut pingat in infulis 3C. Sed creditis, quod propter Christum fratres
facti? Credimus. Quare ergo non abiicitis Cappam et venditis merita vestra?
Ergo liget al§ t)er3lreit)elte buben. Sic credentes, quod non per opera salvi,
Jüixft bie tappen mit füfjcn tretten et dicere: Nemo iuvat quam frater.
Alio(]ui magft nod) SSififjoffs t)ut anjiet)en. 2^ t)ab »ool metp; focEelmennev w
1 ba§ wiiV 109, 3S ijopiilimi durch SiricJi rerh 39 Hier Dertuffc sl<l,l uerfcüffe yj)
9Jr. 94. 25 [1. Mpril]. 111
R) gefe'^en in Casulis. Sed '^ie ^eiffti, nt praedicemus, quod resur[rexit propter
iustiticatioiicni nostii, iiiib fol ofettiiin all evgerntS iinb tütbevf)3icl. Si papa
fpri(f)t ju feinem f)ut: idj bin nirfjt mct)V 'inain iöifdjofi ju 3S>tttenbcrg, et
nihil mei Canoncs, fo lnoEcu Inir aunemcit. Sed cum manet in Tyrannide,
5 ut sei-vemus eins Canones, JroHen lüii" in fnren auff fc^inbcleic^, <|uia bQ§ ift
aEe§ etftunöen, quia scitmis non esse aliud ciinsiliuni et viani ad salnteni
(piam resur[rectionem Christi, qua fecit nos nou soium fratres, sed etiani
populum et Ecclesiani Doi. 'Hiit bcr in-nberfc^offt tan !eincv bcm anbern
mit bienen, sed ein ieber nur für fiil; Ijoben. Sed hoc est ampt populi Doi,
i„ (|ui doceat, iudicet. S)a ift auffget)Q6en po])ulus Dei, Caiphas, temphun,
Lex, et nuUus alius populus quam fratres. S)a§ fol unfer tro^ fein nnb
ftoI| machen contra pap[am et omnes, qui nomen. Si vid[erem papam siiscilai(>
mortuos, tarnen: es damnatus, qui laudas tua opera, bift fur birf) allein, gcf)cft
fnr bic^ allein ju ®ot excluso Christo. £)a§ ift SeuffUfd^ bing.
Pv] 24. 25.
15 Eüici P^itöiijtcn iici ticv Ciiiifc !23crnöarbrt Uan ?lnljalt
in l^c]im am i. imö 2. SCjjril gdjaltcn.
I. 1. «pril 1540.
^-JSrcbigt am 2)onncr^tttcj no^ Dftcrn.
|iB(. 3(ijl ||)@il tüir ^ufamen tonten finb 3ur tjeüigen Sauffe, fo lüoEen loir bcr=
•^^^ fetbigcn aud^ eine ©loctcn leutcn, ba§ ift: öon biefem Ijeiligen Sacra»
ment ettoas reben, @ott jn lobe nnb un§ jur unterridfitung, Unb fur nn§
•jo ncmen has, britte 6ap. 'i)Jlattt)ei öon ber 'Sauffe ^ofianni'-' ^nh g^rifti.
III. 6ap. gJlQtt^ei.
^^11 ber jeit !am 3iot)anne§ bcr 2;cuffer unb prebigct in berw.utn.a.iff.
Qj lünften be§ ^^sübifc^en InnbS nnb fprad^: Sljut tuffe, 3)a«
^xmelxtiä) ift na^e crBcl) lomen. Unb er ift ber, Don beut ber
25 ^kop'^et 3faia§ gefagt f)at nnb gefproi^cn: ®§ ift ein ruffenbe
Stimme in ber innften, SÖercitct bcm |)(S9tSR5l ben tncg unb madjet
rii^tig feine fteige.
6r aber, Soijanneä- Httc ein Äleib üon Äamcel fjarcn nnb
einen lebbern ©iirtel umb feine Icnben, Seine fpcife Inar §eto=
30 fc^recEen unb 2ßiIbI)onig. S)a gieng l^inau? ju jm bie Stab ^s^xü^
falem unb bn§ gan^e ^vubifd^e lanb, unb alle Senber on bcm
^orban nnb lieffen fid) teuffen Hon jm im ^oi^'^nn »""^ befantcn
jre funbe.
i 12 Sptebigtcii bes 3ol)«ä iri40.
Dr] 5llö er IUI uicl 4-*l)inijecv unb Sabiicccr fülje 311 fctiicr Sauffe
!omeu, fprad) ev 311 jnen: ^x ottcrn gcjtc^te, )iiev {)Qt benn euc^
gcinciict, hai- jv bem fiuifftigeii jurn entrinnen lucvbet? ©e{)ct
;n, t[)iit ied)tjd)affene fiudjt ber buffe. Spendet nur nid)t, bn-j
jr bei) end) luolt jagen: 2Bir I)aben 2lbrnl)am juin Söater. ^ä) fage
end), ©Ott üermag bem 'JlbraTiam an-j biefen ftcincn .Vfinber ermeden.
(v§ ift fc^on bie -Jlit bcn beumen an bie linir^el gelegt. Jaruinb,
Uieldjer bäum ntd)t gute g^^ndlt bringet, toirb abgetialncu nnb ino
feur geloorffcn.
4*iaiiijJ ^sä) teufte cud; mit Juaffer jur bnifc, S)er aber nad;
mir fompt, ift fterder benn id), bem ic^ auc^ nic^t gnngfam bin,
feine fdjud) ,5U tragen, Ser luirb eud^ mit bem .s^eiligen ©eift unb
mit feur teuffen. Unb er t)at feine tiunfffdjauffel in ber ^anb, er
löirb feine Senne fegen unb ben SBeitten in feine fc^eumcn famlen,
5lber bie fprelu Inirb er Derbrennen mit einigem feur.'
D
|l'lÄ ift ber Sejt, ben man prebigeu unb bem 6t)riftlid)en SPoItf öleiffig
furl]alben nnb einbilben folt, eS barauS leren unb unterrid)tcu, Uuil)er
bie S^ouffe fome, Iner fie eingefc^t unb geftifftet l)abe, 'JUiff bn^^ mau fie umb
be§ ©tiffterö milien befte i]oijix unb ^errlidjcr f)altc unb preife. @rft(id}
uiollen lüir Don ber 2auffe :jo^auniy rebcn.
Sie lauffe ^ot)anni>3 ift eben fo Inol oou ©ott eingefei^t unb beftetigt
VMf. s, nil§ t)ernad) bie Sauffc (St)rifti. Senn ,\iuce o. ftef)et alfo geschrieben: ' ®er
befeit) öotteS gefd^ad; 3U ^^ot)annen, ^ac^arie 2on, in ber Im'iften" :c. Hub
3oi|. i.asOsotjan. 1.: 'S)er mid; fanbte ]u teuffen mit luaffer' k. ©onft l)ette e-^ jm uid)t
geburt, cttoay netocS für ju ncmen im öold .."^froel, loelc|e§ beibe, mit feinem
^onigreic^ unb '4-srieftcrtl)um, Don ©ott felbä errtelet unb geftifftet loar.
Tai Wax aber oiLibanueS ba^u beruffen unb fein 3Impt baf)in geridjtet,
Mut. 3,3 ba« er llinc i'uiaä fdjreibct) prebigen folte 'bie Sauffe ber 'iöuffe jur Oergebung
ber funben . Unb folte folc^e prebigt tljun nidjt ©ottlofen Reiben ober aüein
offentli(f)en 3uubern im ."subifdjeit oold, Soubern in gemein bem ganzen nolrf
Oifrael, ba-^ ba^u mal allein ©otteo üold anff ßrbeu mar, bem er fein nnnt
¥i. !■)', IS Pertrattjet ^atte, $falm 147. 3i> benen, ba fie ^euffig f)in au-3 giengen ju jm
in bie Uu'iften an» allen umbligcnben Orten, ©lebten unb Seuberu, fpridjt er: ,U
alle, fo üiel elur ift, loeS ©tanbä unb Dhimeuy jr and) feib, 3;i)ut buffc, baö ift:
^Jaft abi Pon elorm gottlofen loefen unb funbigem leben, belert unb beffert cud)
unb bereitet bcn ineg bem .'ößSi'K^l, ber end) Perl)eiffeu unb uu gefanb ift, has
er eud^ alle gnabe unb feligteit folt bringen. 2ßolt jr anberä töotte« joru unb
geridjt entrinnen unb teil am .s^imelrcid) t)üben, ba» i|t nat)e erbep fomen ift.
Sold)e eruftlic^e unb t)arte prebigt (fage ic^) tl)nt 3ol)anneS au§ OJotteg
befelti, hai^ fid) bie i'eute folten laffen teuffen unb fold) urteil Wottes über
jy Sifftevä .1
5Jr. 24. 25 |1. «pvil]. 113
iii]fi(^ ^oren uitb gleuben, ncmlici), ba§ fic aUe f'"-' ®ptt ©unber iinb ber=f'iM. ?I4]
bnmpt niercn iimb bcr junbc luiUcn llnb uid)t» I)etten, baS jneii !^elffen fiinbe,
Ireber a^efc^nettung noä) @efe|, lticl(f)er feiiie§ barumfi gegeben \vax, bü§ fie
babutc^ folten ober funbtcn geredjt lüevben, S)enn je ftevdev ^ofe» fein ?lntpt
s treibt, je groffer unb mec^tiger bie funbe Inirb.
2(uc^ tarn "^ot-jünne^ eben ju bet jcit, ba fic über jre angeborne funbe
au(i§ biefe treten, S)a§ fie fid^ nid^t allein be§ brufteten unb erhüben, baS fie
^Ibrafjam? famen loaren, foubern anä) geredet unb ^eilig ger'[)uinbt luotten
fein, bo-S fie @otte§ l'old ^ieffcn unb befdinitten Inaren, ben Sabbotl) unb
1" @otte§bienft t)ielten. Sonberlidö ober hjolten bie ^^^arifeer ber fieru unb
l'lu'jbunb in biefem UoW fein, Ireil fie ein cufferlid) ftrcng, tjeilig leben fiiretcn
unb für anbcrn ctttia§ fonbeiiic^ä treten, baö fic jnen fclbl auä guter mcinung
unb eigener anbackt erhjcict Ijattcn, {^aft lüic be^ un§ bie 5)16nd)c. SoId;er
Inaljn unb ücrnieffen^eit mochte, ba§ fie frc greuliche funbe, tric alle .s^-)eucf)Ier
IS unb Irercftjeiligcu tljun, au« jrem finn unb Iierlen fdjlugen, [a für groffe bcilig^
feit l)ielten unb üertcibingtcn unb (jernaif; ßt)riftum unb bie -^Ipoftel bruber
ücrfolgeten unb erluurgeten, ha fic fic brumb ftraffeteu, 5Jleinetcu baju, fie
t{)eten \vol brau unb @ott einen fonberlic^en 3)ienft 3C.
3u fotdjcm öold fompt 3o^anne§ unb prebiget juen, ba§ fie ^uffe
20 tr)un, ober foüen lüiffen, ha§ fie berbompt feien, toenu fie nod) einft ^bratjaniS
finber unb ©otteä tiolcf Ijieffen. ©onbcrlic^ aber fprid^t er ben ^barifeern
unb ©abuceern ()art ^u, ba er fie aud) fil)ct ju feiner Sauffc fomcn, bie ein
gro§ anfe'^en t)atten, toeil fie bie Dbcrfteu unb 9Jegeutcn im boW toarcn, ob
lüol biefc ©picurer, bie nii^tä glcubtcu, S^ue aber ijeuc^ter luareu, bie cuffer=
2'' lidj ein Uuftrefflic^ leben furcten unb mit foldjcm fd)ein bcr §ciligfcit baS
gemeine SSoId uerfüreten, ba§ md)t anberS louften, benn fie luereu gromc,
tretue .^irten, bie jre .'perbe rcc^t loeibeten unb ben ineg jur fcligfcit lociictcu.
Sarumb fd;ilt er fie auä) fo f)efftig, t)eifft fie Schlangen unb l^üfftige tuiirm,
ttto bie anbern fd)Icd;t ^-rofc^e unb Uujifer finb.
30 3" "^c"' nimpt er fnen aud) fr >uef)rtiiort, bamit fie fidi gar ^errlidj
rf)umen unb fdjmuden lunbcn, 2Bir finb (fagten fie) G)otte§ ä>old, ba-:- er jm
für allen boldcrn anff (Srbeu anffertorn unb bie S5efd;ucitung gegeben ^at,
(So t)aben unb t)alten toir bo§ @efe^, befudjcn ®otte§ Stempel ju ;3ei-'"f"^^'^'"
unb üben un§ in beni Ijciligen 'Sicnft, ben OJott felb& gcftifft I)at. "in fiinuna,
3.-. lüir gctjen cinl)er in (Bciftlic^en unb äBcltUdjcu ^Kcgiment, loie beibeS burdj
9)Jofen au'3 ®otte§ befel^ ge= [S3I. Sb l] faffet unb georbnet ift, ©inb baju Dom
geblut unb ftam ber ()eiligen ^^^atriardjcn, '?lbral)ani ift unfer 58atcr k. SßaS
!an uns benn feilen, ba? loir nidjt folten from unb t)cilig, ®ütt lieb unb
augeneme fein unb feiig tüerbeii?
10 2)iö alleg (fpricE)t er) tl)ut nic^t§ jur fadje, 2)enn Wott fragt nidjtv
79 jotc^cn I»« Kiisidflen A
Üut^exä SaJetff. XUX
1 1 I $rcbigtcn be§ 3ol)tc-5 1540.
T>x] barnad}, haS jv uicl iiub l)oiIj gu rf)umcn lutffet bom ©eje^, S^emjjel, 33ettern ,'c.
6r loil, bn§ jv jii furchtet unb feiner 93err)eifjun9 gleubet, 3)em getjoiciiet unb
annemet, ben cv ciidj öertieiffcn '^nt unb im fenbct. 2Bo nic^t, fo luivb er
citd) mit alle elucr t)eiili9feit, ba mit er eiid; fcIBä biöljer für aEc Änildcr
begabt uitb gegiert i^at, ücrluerffen unb ausrotten. Sßirb tnol fe'^en, inie er 5
im ein anber S^oldf an elocr ftat evlnccfc. ^^a \ä) fagc cndj, @r Oermag auä
biefen ©tetnen, bic al[)ic in bcr touften ^crftretoct (alc' ber niemanb achtet)
liegen, bem 3Ibra()am ünbcr ju ertuecfcn, S)a§ ift: au§ Reiben, bie jr für t)er=
ac^t, oertuorffcn Icntc nnb ucrbamptc onnbcv, ben Steinen glcici) (laltet, lüctl
fie unbefc^nitten finb 3C., tan er im ein ä>i)IcE crluclen nnb anncmen k. 10
Unb ob jr gicid) fi'irluenbet, e§ fei) nnmiiglic^, ®enn @ott l^abe mit
^itbra^am einen Sunb auffgerid)t, ba§ er InoUc etüiglid) fein unb fcinS Samens
i.TOo[ei7, 7nad) im ©ott fein, ®eue. 17. ©0 tjilfftS cud) boc^ nid)t§. Tenn bic jcit ift nu
fnrl)anben, ba5)}ofc regiment mit aller feiner .Sjcrrligfcit aufff)orcn unb fein cnb=
ft^afft '^aben mu§. äBeIc^e§ anc^ ber meinung Hon @ott itic^t geftifftet ift, ba§ is
einig iDcren unb bleiben folt, Sonbern ein jeit lang, ncmlic^ bi-? auff (5l)riftuni.
SBenn ber teme, folt yjfofe, bcr ßned)t, ineidjen nnb feinem .V)(5:rrn räum geben.
r..!B)oifis,i.-.2öie er felb§ gelnciffagt l)at Scute. IH.: '@inen ^propfjctcn luie mid) Inirb ber
.Ö®R9? bein (Sott bir erUicta, SOt folt jr geljord^en' ,'c.
9tu folt jr aber lüiffcn, bao t?f)riftu5, ber ö®K9{, ber 3tbral)am üer= 20
l^eiffen, nat^e ift, 3f> e'-" ift öe^eit mitten unter euä), unb lennet fn bod^ nidjt,
2)er tüirb baä nu-Sric^ten unb geben, fo @ott ''2lbral)c Oert)eiffcn bnt, ncmlid)
alle Joelt fegencn, ba« ift: Oon funbe unb tob eriofen unb geredjt imb fclig
machen. 6r lüirb Wo]i regiment auff l)cben unb ein anber lere nnb @otte§=
bienft bringen nnb ftifftcn, benn bi-3l)er gcluefeu ift, Sßirb bie ßeute uid;t sr.
jtüingen jur S^efdjncitung nod) bringen (loic ÜJiofeS), baS @efe|e yi galten .'c.
©onbcrn prebigen mirb er laffen 33uffc nnb Ocrgebuug bcr funbeu in feinem
'i'Jamen unb inirb end} mit bem l)eiligen (^eift unb feur teuffen.
Unb fo jrS loiffen loolt, fo bin eben id) bie ruffenbc ©tim unb ber
6ngel, für bem .r^(fi)J;K9i l)er gcfanb, ber eud} liertnnbigcn fol, baä jr fm, bem -w
.^@9i9i5t, ber mir auffm fuffe folget, ben lucg bereiten folt, @o tl)ut nn
1*1. »ij! befeit alle-J, loo5 feinen loeg binberii nmg. Seget abc beibe, bie groben
üffentli(^cn, für oUen bingcn aber bic gciftlidjen funbe, bic ein fdjein ber l)eilig=
!cit t)aben, lueldie fn am meiften liert)iiibern, ba§ er gu cud) nid)t mog !omen,
Unb nemet jn mit freuben auff, gcl)ord)ct nnb glenbet an jn unb lafft niä) m
teuffen. 2t)ut fr», fo feib fr für ©ott gefegcnet, l)abt Vergebung ber funben,
feib nu marVfftig @otte§ ä^old unb red)te finber 5lbral)c, [)eilig unb feiig.
Safft fr eud) aber nid}t fagen, fonbern tooU auff etorm alten luefen
ftet)en nnb bel)arrcn, 60 Uiirb§ balb mit eud) aus fein, Tenn bie geit ift er
bei) fomen, ba ber fdjone, l)crrlidjc 2.klum, ben ©ott felbS gepflanzt ()at (bo§ .10
J4 oCtc im h'tcsloilen A
9?t. 24. 25 [1. SUnil]. 115
l)i]ift: :^r ^ampt chjrm ßouigicid) iinb ^|k-icftcrtr)uiit. auffS fi^^onfte gefafft uiib
georbnet), jol oBge^atnen tuerben unb olfo a5gcI)nU)en, baS ev in« fciir
gelüorffen toerbc. Unb foIc^S »«irb cf)cr gefiije^cn, bettn jr eud^§ ücifeljct,
Senn bie 3ljt Itgt nii^t unter ber iand, :^engt aud) nicf^t an bev tuanb,
s fonbevn fie ift bcm Satom tiercit an bie 30ßur|el gelegt k.
2lud) fo ift ber Wan, öon bem ic^ jeuge unb euc^ ju jm tüeife, nidf^t
fu fcfitDai^ unb öerad^tlid), al§ jr jn onfe^en hierbei, ^a ic^ fagc euc^, @r
ift ftcrcEer benn icf;, 3lnc^ fo groS unb t)eilig, bog id^ nid^t Inerb bin, \m bie
'Kiemen feiner fd§uc^ auffanlofen, 3)cnn er ift ber §@9{9t felBa. ^u er touitit
10 mit gnaben 3U cud), bas er eui^ l)elffe au§ aller not, geredjt unb feltg niacf;e.
9lcmet jr jn an, iüol eucE). SBo nic^t, ©o Jüirb er§ !ur| mit eudfj auSmadjen.
Senn er f)at Bereit bie 3[ßorfffd)auffel in feiner ."öanb unb tuil enrfj,
bie ir auff feiner kennen ligt unb, loie jr reimtet, attein in feine Scheune
gef)öret, toorffeln unb fegen, Unb loirb ben SBeikn, ha?' ift: bie fronten unter
ir. eud^, fo ge()ord)en, bon ber Spreto atifonbern unb in feine ©djeune famlen.
Sie ©prctti aber, ha§ ift: ben groffen ©otttofen ^auffen, ber üerftodt tileibt
unb jm nic^t fagen lefft, lüirb er anfteden unb mit etoigem feur tierbrennen.
S)a§ ift fo liiel gefagt: Sl^olt jr nergebung ber funben erlangen unb für
©Ott gerecht unb feiig Irierben unb alfo bem tünfftigen jorn entrinnen, ©o
20 tl)ut iBuffe, lafft mä) tenffen unb gleubt an ben, Don bem id) jeuge, Dtx
ift§ aÜein, ber bie funbe bergibt, mit bem f^eiligen @eift teuffet, geredjtigfcit,
leben unb feligleit bringet ,'c. §ie ju t)ilfft nid^tS 5lbral)am§ fnnien unb
befd)nitten fein, ben nomcn @otte§ bolda füren. S)arumb befinnet endj
nid}t lang, ob jr funber feib, fonbern betennet mit red^tem crnft, ba§ jr über
2r. bie Dt)rn in funben ftedct unb l)ülffe bebürffet unb öon ^et^m ber felbeii
aud) begcret unb fudjet, ba mit cud) mügc geraten unb gef)olffcn loerbeii.
[SI. SBüjJ Unb foli^e bülffc (fprid^t er) ift bereit fur^anben, 3)cnu id)
bin gefanb, euä) ju f rebigen nid)t tion einer S^auffe, bie allein beS flcifdjeS
Unflat abtoefdjet (ber gleichen biel unb mancherlei) im ©efelje ^DJiofi geboten
:w finb), ©onbern t)on einer fold^en Sauff, bie ha fol t)eiffen unb fein eine Sauffe
ber Suffe jur üergebung ber funben. 3)orumb luolt jr fo(d)er tjulffc teill)afitig
fein, fo tl)ut buffe, belennct einer juubc unb lafft cud) teuffen ^nr Dcrgebung
ber funben ic. SBleibt jr aber auff bem loal^n ftcl)en, ba§ jr für eud) felber
from unb fjeilig feib umb ber S9cfd;neitung, @efc^e§ unb @otte§bienfte§ luillen,
:{5 fo cud) 3U l)alten befolgen finb, fo ift alle l)ülffc unb rat an eudj bcrloren.
lifo muffen and) tuir jn unfern Renten fügen: 6§ tt)ut§ nid;t, lieber
3JJenfd), ha§ bu gebcndeft, bu Uiolleft bir§ t)art angreiffen, ein 6artl)eufev
luerbcn ober fonft ein fdjJuercn Drben nnnemcn unb beinern leib unb leben
mit lüad;en, beten, faftcn ,'c. luel)tf)un, ©o luerbc ®ott folc^e l)arte iui']( unb
19 Am Ende ow/" 5B(. 9( ij slr-hi hi drr Srlilußkorrehliir: 58 2 auff bev nnbcrii feiten,
in ber 19. jeirc, liefe: bem tiinfftifleii lorn, hai ift, fotrfjcv sireiiti^et fttnffc unb cluiflcu l>ei-=
bamni-'' cntvinnen.
8*
11(5 qiitfbiflten be? 3ot)te§ 1540.
I>ii Hutpci^f tl}eii anfcl)cn, biv beiiie iimbe bafitv Hergeben uiib in §iinel iiemen,
£)u iiveft unb betwugcft bid) fcI6§. 6§ ift tiiel ju gering ba^u, bog bein nnb
Quer menfrf)cn tf)un, e§ fei) luns nnb fieiüc, luic c§ tooöc. 3)enn Oon funbcn
Io3 unb gere(i)t ju Inerben, ntus burd^ eine anber Inciic jnge^cn, nemltd), bo?
fic bir au§ lauter gnabe ®otte§ Unib 6f)riftu§ »otllen »ergeben tuerben, ©oltn s
nn (Lottes jorn unb bcr einigen ftraffc entrinnen, bie bn burcf) beine fnnbe üer=
bienet ^nft, fo nuiftn biircf) bie lueifc unb lonft burdj !cin anbere baju fönten.
So lietfjt nn $Buffe tl)un, ba§ ber ^JJJenl'd) Iniffe nnb fon l)er|en bctcnne,
-i!i. .-.i, 7i)a§ er, luie bie ©rf^rifft fogt, in funbcn empfangen unb geborn unb barumb
ein Äinb be§ ,^orn§ öon natnr fei), beS einigen tob§ nnb tierbamniä fi^ulbig. \»
Unb boo alt)ie alte inerd üertoren finb nnb ntad;cn nbel nur erger, Incil
man bantit gebend! auSjuriditen, ba§ aüein (?()rifto, bem einigen ^JUtler
,')lüifd)cn (iJott nnb beu ^)Jhmfd)en, ,3nftet)et, ber fid^ fclbs fnr unS alle geopffert
l)ot, ba§ mir Pergebung ber funbcn bur(^ jn l)ctten. ßileubftn ba§, fo l)aftu
fie, SBo uid)t, fo Inirftu jr nimer mc^r Io§, Inenn bu bic^ gleich ju tob i.".
nmrtcrftc. 3)enn e§ I)eifft Vergebung, nid)t bejalung bcr funbcn, ein G5cftf)fiid/
nid)t üerbienft. Mai- bir aber ©ott auo lauter gnabe unib C^t)riftu§ InilLen
fdjendet, ba§ fanftu arm DJfabenfad jm nid)t bejalen, abfcnffen ober abbiencn,
2)a§ meinet £nca§, ba er fprid)t, 3iol)onnf'3 'lat'e geprebiget bie 2;anff ber
SSuffe 3ur Vergebung ber funbcn. 20
'^llfo floffct @. 3of)'Ti"Cy mit feiner '4>>-f!^i9t »nb Sauffe i>a§ ©efet^
5Jtofi mit feinem ©otte-Jbicuft niber, aly boa bie funbc nid)t funbc Uiegncmen
uod) bü§ ©eluiffcn reinigen nnb [S?!. 3*4] für ©ott ju frieben ftcllen, ba^n e§
and) uid)t gegeben ift, ©onbcrn baS c§ bie fnnbe offenbare, nnb luenS ba§
^er^ red)t ruret unb trifft, nur groffer unb medjtiger mad^t, bem 9]tenfc^eu s.s
fein lierbamnis anjcigc nnb alfo eitel 3orn anridite. 3lud) fc^ilt er bie i^uhm
nid)t allein nl^ llbertretter bc§ @cfe|ä, bie nie ba» meift ober haS" geringft
baran gebolten t)aben, Sonbern and), olä bie gar nid)t§ baöon öerfte^en, 3)enn
fie ftnnbcn anff bem loabn, loenn fie ba§ ©cfelj unb @Dttc§bienft enfferlid)
[)ielten, Inel fd)lad;ten unb opfferten, fo rterenS from unb l)cilig, beu ©ott beu 30
.^imel mufte geben, ba§ luar be§ ®efe|§ meinung nid)t.
2)iefen freu irtl)nm, falfdjen lua^n nnb Oermeffcn[)eit ftraffct er l)art
Onb mad)t bie groffen sociligcn 311 nerbampten ©unbcr nnb fpric^t, ©ie foKeu
SÖuffe tl)un, jre funbc befcuucu unb fidj teuffcn laffeu 3ur üergcbung ber
fnnben Unb gkubcn an beu, bcr jm balb folgen loerbc, liictd)er mit bem :;.-,
t)ciligen ©eift unb fcur teuffc. Sol er aber 3U jncn fönten, fo mi'iftcn fie jr
falfd) ücrtraluen, l)o^mut unb liermcffcn()eit laffeu farcn, Sonft funbc er mit
feiner gnabe unb l)ulffc 3n jncn nic^t fönten.
■.!llfo rumpelt unb rumort and) i|tt ba§ guangelinm unter C^lofter, Stifft
unb bov günl;c 5*apftum unb fprid)t: 2Bolt jr bem fiinfftigeu 3orn entrinnen, jo
2 tiettcngpft /l :s In der Svhlußhorrektur: S '■'' nuff bcv cvftcn jcitcii in bev :!. ,\file
»om nibr (ii-fc: luoUf, bie aücrgcrinaffc fuiibc folt Iticduetnfii, beim
*;it. 24. 25 [1. -npxn]. 117
Pilfn tf)ut vedjtfcfinffene fruchte ber Buffe. ©cbcncft nur lücfjt, bnS bnmit mi'5=
gcridjt fei), bas jr eud)§ laft falür Inerbeii itd^ rebc Ooii bcn beften), (edt, effct
uub gcöcrbet itidjt Inie anber Seilte, t)nltet feiifdjctt, tragt Iiavte Üeiber, finget,
betet, loadjct, fnftet Diel, 3lt eitel öcvgebeii iiiib üerloven evbeit, Tenn eud)
5 l)at§ Uieber Sott geboten iiod) befoHieu, 3a iv fclby f)abt-3 eiinelet oii iinb
loibev fein Irovt unb befeit).
Sarumb laffet cnttücber bie iievineffcn[)eit imb tralncn auff etor eigen
gcve(^tigfeit faven, friedjt jnin Kreu| unb crfennet end^ öon ^cr|en für arme
unb öerbampte Sunber, bie jncu felb-S nirfit t)clffen tunnen. Uub gleubet an
10 dfiriftmu, @otte§ ßnmb, ber etor unb aEer ioelt fuubc tregt, bafur geftorben
ift unb gnug getf)Qn, nnb tvoftet eud), baS jr auff feinen Flamen getaufft feib
unb in ber iouffe ju, mit aüe feinen ©iitein angcjogen t)abt. Dber aber
^oret baB fc^recElt($ urteil über etnrn f)al§, bal jr Ottern ge^idjt unb bofe,
gifftige Inurm feib, bie mit Crben, (5appen. platten, TOcffen, nnb loa§ be§
15 ftroern .sjarnifd) metjr ift, ha mit fr gebcncft ben Senffcl ,]n fd)tal)en, in nh^
grunb ber Ijeüen foHet öcrftoffen luerbcn unb in einigem feur bafelbg brennen.
Sie Inoflcn unb foiiuen aber fd)led)t§ nid)t f)6rcn (fo Inenig aU 3U jener
3eit bie Oi'''^en), bas fie Sunber unb Derbampt, 'iUel loeiüger, ba§ fic Schlangen
unb gifftige SBiirm folten fein, bie beibe, fic^ unb alle, fo fnen folgen, mit
■M |St. ßl] jrer falfc^en lere oergifften unb ,5ur tierbamui-3 bdffen. Urfac§: ©ie
l)oben bisher ben nanicn uub rl)um bei) aller lüelt gefjabt (Inie bie ''^>l)arifcer
bei) ben i^uben), bas fie [)eilige Seute Ineren, bie im geifttid)cn, öolfoincn ©tanb
lebten, bariu fie ber guten Inerif uub Oerbienft fo öiel !unben famlen, ba§ fic
fr für jre ^»crjon nirgenb alte bebiirfften, uub bie übrigen ben gemeinen
25 Cf)riften ( bie fie l'cien uub inettlid)c l'eiitc l)ieffeu i inod)ten mitteilen unb
bamit auc§ jnen ben .'öiinel oerbicnen, £)enn fie gaben fiir, Ineil bie Seien
mit ber ^auSforge unb anbern ßkfc^efften beloben, locreu fie in cini unfeligen
ctanbe, barin fie @ott nic^t !unben bicuen.
Sold^eä l^at bie rtelt gleubet, jiien jre übrige Oerbienft abgelaufft unb
:io bafur nic^t allein fnd)en uub feiler reid)lidj gefiillet, foubcrn mit f)u»fftn
geben, So lang biä jncu Saubc uub Sentc eingcreumbt, unb groffc §crrn
(medjtigcn ,"viirften unb Äonigeu gleid)) loorben finb unb ba§ befte teil ber
Gl)riftenf)cit innen i)ai}m, Tod) unter bcm fc^ein, Inie gefagt, baä fie baä gcift=
lid)c aufferlnelete ü>old feien, fo bie anbern gegen (Sott Oerbitten nnb gen
35 .sjtmet l)elffen k. .'pabeii alfo an ftat bes bciligcn öuaugetiji unb ber Sacra=
mcnt (^^rifti fre erftnncEcnc lügen Don Kappen, 'iplatten, gegfeur, §eilig
anruffen, loalfarteu k. in alle ttelt aii-?geruffen unb cnblid) bal)in gebradjt,
i>a§ ber glaube an Gl)riftum gar Derlüfdjen unb bie liebe Sauffe ben G^riften
uic^t allein aller bing nnbefanb ift loorben, foubern fie ^aben aud^ nic^t
iv anhexe- gelonft, fic fei) tein niil^c metjr, lucnn ber ^Jccnfcl) in fnuben feüet,
-baben alfo oiet ein gremtidjern SBuft in ber ^'^riftentjeit augeridjt beun bie
Spi)arijcer uub @d}rifftgclerten im ^i'^'f^Ku Dole!.
118 ';!tcbiglcit M- Snijrcl 1540.
Dr] 5flu ober ha-i (iciüge ßuniigelium jr Icfteilicf)e lugen iiiib gvcUiel oiim=
boret iiiib ftrnffet imb inen, Hio fic iitd}! Buffe tf)iin, mit bem clingcii l)eUtidjeii
feiir bvcluet, !eicii fic fid) nid^t» bvan, jn ucrnrfjtenö fid)er. gaien ukr bnö
311, leftcrn unb uerbommen bie liek Jüavtjeit, öertuenncn itnb erltinrgcii, fo
mel an jtten ift, alle bie bavQii f)nltcn. llntciftef}cn firf) baju, jr 2euffeMeve 6
nidjt nEein mit gelnnlt ,]u cvl)altcu, joiibevii für i-ed)t unb (Sottlid^ ^utiev^
teibingeu. Söiffcn gar l)crrlid) uod) ba ju ju rljiimen (lüic ju ('>f)riftuu jcitcu
bie üerftocEten ^ubeu), fic fein ©otte» tiolrf unb bie redete ßird^cn, Unb fd^reien
3eter uBer uuä ali über (^rlifckr unb ergfte Jveinbe bcr ßirdjcn, geben un?
fd)ulbe, tüir Verbieten gute lucicf, jcrrutten üUe feine Crbeuuiig, zertrennen bie lu
cinigfeit bcr ßljriftenljeit unb jerftoren bie fdjiinen (SotteSbienft k.
Sßol an, Uiie fnl man bem tt)uii? Sie finb bie erftcn nic^t, bie ©otteä
lüort leftcrn unb feine Tiener Herfolgen. ilBir prebigeu eben Wv:^ fo ^o^anneö
ben SSiiben geprebigt t)üt, 5Jtan foEe buffc tljun, unb luoUe man ber funbcn
Uly [Sl. Cvij] iiierben, fo fol man an (ibriftum glenben unb fid) teuffeu 15
laffen k. ^obanneo muftc fid) briiber fd)elten unb leftcrn laffeu, @r r)ctte
ben Seuffel, lna§ er rebte, locre erlogen k. Svumb ift§ !ein »runber, ob loir
i^t ber gleichen and) l)6ren miiffen. 'älber balb t)ernad) finb fid;?, juer rcd)t
l)nttc, S)ie 0^ot)al"^e'S P«bigt gleubtcn unb fid) lieffen teuffeu, Gl)riftum an=
uameu unb an jn gieubten, bie inareu für Wott bie red)tc ßird)e, an» loeldjer -20
l)ernad) ba§ Suangelium in aße loelt gcpflauljet unb ausgebreitet loarb. Ser
anber blinb, Oerftotft groffe .^lauffe, ber nid)t L)iiren uod^ bie ^eit jrer {)eim--
fud)ung erfcnnen Uiolt, foubern mit gcliialt bc-5 ©efeliä regiment erl)altcn,
ber mufte ju grunb unb boben getreu ( mie ^ioliannes gebrcuiet l)atte) mit
©efeti, tcmtiel, ©otte-ibienft, fonigrcid) unb ^rtcftertt)unt. Sie 5K6mer lauten, 25
inaren unfer« §crr ©ottS aj,-t, l)ieben ben 'i^aum umb unb 3unbcteu bie
SpretD an, ba ber lriei|eu au§gebrof(^eu unb in bie Sd)eune gefamlct luar k.
5hl tiat Sott fciuec- eigen üold-ä nid)t iierfd)onct, bas er jm fclbS )um
(v:igentf)um au-jcrforen, fein Uiort üertraloet, jr Ä6nigrei(^ unb n>rieftertl)uui
geftifftet l)atte unb Oon s'l6ral)am§ jeiten bis auff 6l)riftum fo liuinberbarlid) au
über jnen gel)alten unb toiber aller §ciben bittern t)a§, Inüten unb toben
gefd)u^et, 2Bcld)e ba3u oon l)o'^en, l)eiligen £euteu, bcnen 0!t)riftu§ ücr^eiffcu
loar, jr anfunfft T)attcn, '•^lus loeId)en aud) bie treflid)ften, ticiligften Seutc
(5patriard)en, ^rot)l)eteu, Könige, ?lpoftel etc.), fo je auff Srben gelebt, ()cr!omen
finb, unb Gl)riftuö ber ■'ö(Srr felbs uad) bem fleifd), 5onbcrn bat fo ein 35
fd)redlid) Urteil über fie laffen get)cn, ba fic C<l)riftum uid)t anncmcn loolten.
iUel ineniger luirb er unfer fd^oucn, bie toir .'öeibeu finb unb fold) cljr unb
uortcil nic^t l)aben, il>o luir ;\ol)auniÄ 3cugnii3 unb iircbigt, bie itit oor bcr
anberu unb legten jufuufft (5l)rifti luiber auffm '^lau ift unb getroft ruffet:
S^^ut buffe jc, nid)t annemcn unb glenben locrben. «
©0 fc^nlbiget unb öerbampt uu bie ^'rcbigt Hon bcr 3?uffe für ®ott
nEc tuclt, nid)t aUciu, bie ba offcntlid) 3unbcr finb, foubern üicl mel)r bie
9h. 24. 25 |1. *}lnvil]. ]]()
Pii from Hub (icitig »luiUcn fein umB ircr tucvd unb etcjcn gcrccfitigfcit Uiineii, @ngt
aUcii ■'JJJenjdjen ;,ugleirf), itieiuanb aii§c(clcf)lo))cii, er fei) '^Ujarifccr, Sdjiifftijclcrter,
*^H-iefter, Scüit :c. ib'apft, ßarbinal, i^ifcTjoff, ^OToiicfj, ^:i*faff, föcifUid) ober Sei) jc,
boö fic fotlcit Suffe tl)iin unb linffen, ba-S alle Jr tt)un uub lebcu fuv ©ott nid)t§
» taug, ja eitel fuube ift, unb muffen anbeiö Uierben. J:arau>5 ift teicf)tlid^ ju
merrfcn, ba§ iBnffc nirfjt fein ober tjeiffcu fnn, Inenn ic^ buitf) mein lucvc! für
bic funbe guugttjun unb Beeilen luil (luic bic ^^n)3iften lion ber Suffe leren),
S)cnn tücil ic^ ein Sunber uub finb beä S'^m-i l'ou natur Inn, tnie bie ©d^rifft
fagt, toerbe id) funbe mit fuube uid)t tilgen, fLiuberu jr nur mc()r mni^eu.
lu S)q§ l^fifft f<6t-'i^ Suffe, loeuu id) (iiotteö |*LCMij| luort gleu6c, bn§ mir
oujciget unb ticrflnget mid), ha'i id) für Oiott ein Sunbcr unb lierbampt fei),
unb bnfur uou l)er^eu erf($vecfc, bad id; uuMuem (iiott je unb je uugel)ovfam
Bin getoefen, feine ©ebot nie red)t angefel)en noc^ 6etrac[)t, Diel ineuiger bnö
gvdftc ober fleinfte gct)alten IjoBe. Tod) nid)t iier,]liieifet, fonbern niii^ ju
IS G^rifto Inffe lueifen, guabe uub Ijulffe bei) jm ju fudjcu, unb ciud) fefte gleuBe,
t(f) irerbö finben. S)enn er ift @otte§ SamB, Don eluigfeit boju üerfc^en, baS
er aller luelt funbe tragen unb burd) fein tob bemalen fol. '.'lifo tf)ut ^o^anneö
beibeä: ,3eigt un« allen au erftlid) burd; fein |u-ebigt uufer öerberben, S)ar=
nadf) auc^, iro Inir l)ulffe foÜen finben.
20 Unb folc^e ''|>rebigt gel)et ou frud}te uid)t abc, 5ie fiubet alle ,^eit ©cljüler,
bie babiird) belcret unb gebeffert tnerben. Seuu ber Pnuiugelift 5Jiattl)en§ faget,
2^aS nicl i*old§ au>5 allen iimbligenben ötebten uub V'enbern ^u ,\ot)annen in
bie lüuften !omeu fcl), ijabt ftd) bou jin laffen teuffen im ,;\iirban unb jre funbe
betennet. 2ßie and) ©. SncaS eap. 7. melbet unb fprid)t: '5llle§ bolrf, ba§ ^..'ut. ?, 2a
25 ,^ül)anncm l)6retc, unb bie oolner gaben ©ott red;t', baS ift: Sie gleubten feinem
lüort, ba§ inen ^sol)anneS prebiget, ba§ fie Sunbcr unb Derbampt toexen k.
'Tit ':pi)arifeer aber uub Sd)rifftgelerteu (fpriif)t 'S. l'ucaji Irnnter) t)er=aur. 7,30
ad)teten Öottes rat luiber fid) felbö uub lieffen fidj nirfjt Don jm teuffen', S)enu
fie ftuubeu barnuff, Sie Ireren öorf)in from unb l)cilig gnng, brunib gieng fie
3u 3ol)«niie'5 prebigt nid)t§ an, 3a fie lieffen fid) bnncfeu, fie lunftenS Dorl)in bicl
beffer, benn er jn« !unb fagen. S)arumb üeradjten fie ©otteS rat, beii er be=
fd)loffen unb befoll)eu l)ntte ]\i oerlunbigen, ha<} fie folten fold)e *^^rebigt unb
tauffe ,>l)anni§ annemen unb anff btefe nnb !ein auber lueife Uergebnug ber
funbeu erlangen unb feiig lucrbeu benn, haö fie Suffe tl)nn nnb fid) laffen teuffen
35 im glauben auff t?l}riftum (beu ^sobanue^ lierfünbigte) jur uergebnug ber funbeu.
35flbcm un 3of)nn"e» \o prebiget unb teuffet (fagt @. 5Jtattt)euö tuetter),
fomet 3^)efw§ nu§ ©alilea an ben Sorban ,yi fm unb begert ber S^Quffe.
Sa? ift ja Inunberlid) iimbgefert, Tie ^*l)arifcer uub Sd)rifftgelcrten, bie tioller
fuube nnb nerbamnis finb, bie luolTen feine fuube l)aben, tion feiner Suffe
40 luiffen uoc^ fic^ teuffen laffen. dagegen (?l)riftn§, ber ou alle funbe ift nnb
■'lö uertüubifltc -I
120 "ptcbigtcit be-3 3at)rc5 1540.
Pvlbcn 9ieim unb Üitcl allein fuvct, bac- er nie fein funbc getljfin I)at, inib nlle
feine tuort unb iDcrct unftvcfflid), ja licilig nub fjeiljam finb, Tavunib er
feiner Suffe, Sauffe norf) ucrgcbunfl bcr funbe bebarff, ber tümpt unb begert
öüu Sol^anne, feinem Siener, getaufft luerbcn. p-l^t t^4] S)ie anbern atlc finb
in funben empfangen, gelöoreu unb leben brinu, brum6 foltcn fie btüidj buffe ^
t'f)nn unb fid) laffen teuffen, unb oiiif)ai"tf'5 ift aud) nmb jrcnt luiUeu ia.
^Jiod) finb jr üiel, fonberlirfj bie ^^I)arifeev unb 5d}rifftgelerten (luic gefagt),
bie nid^t tooHen, llnb ber unfdjulbig unb I)eiUg ift, ber tf]ut§.
Sßnrumb fonipt er aber jur 'lauffc, fo bod) feine fnnbe unb nnreiuigfcit
an im ift, Ineldje bie Sanffe luegnemen fo( ? Xa§ luil ein feiige üonffe i«
Joerben. .^o^atine? friegt alf)ie ein Sünber, ber feine fnub für fein ^ßerfon
I)at, unb ift bod) ber grofte 2ünber, ber aller SBelt funbe [)at unb tregt.
©arnmb er fid) auc^ lefft teuffen unb befennct mit folrf)er t^at, büS er ein
©unber fei). 2lber nid)t für fic^, fonbcrn für un§, S)enn er tritt alf)ie in
meine unb beine 'i^erfon unb ftc^et an unfer aller ftat, bie ba Sunber finb, i.-'
Unb lüeil aüe, fouberlid) bie f)offertigen .^eiligen, uid)t linVllen ©unber fein,
fo mu§ er für alle ein Sunbcr luerbcn, '^Ümpt an bie geftalt bes funblid^en
5Ieifd)e§ unb flöget, wie Oiel ^ßfalmcn ^eugen, am 6reu| in feinem leiben
*f. 40, läuber bie Saft ber funben, bie er tregt nub fpric^t ^sfal. 4(i.: '5Reine tnnbe
■^aben mid) ergriffen, ba§ id) nir^t feigen fan, ^\x ift me()r beun fjar auff ■■'»
nsf. ii, 5 meinem ))inhi'. llnb 5pfal. 41.: '."pfi^KSi, fei) mir gnebig, .steile meine Seele,
IM. 60, 6. 10 £!enn id) i)ahc an bir gefunbiget'. 'jpfal. 09.: 'Sott, bu lueifeft meine torl)eit, unb
meine fd)ulbe finb bir nic^t uerborgeu'. .^t^'": '~'c fcl)mad) bere, bie bid) fd)mel)en,
'«. 22, 2 fallen auff mii^'. Unb 5pfal. 22.: '5f{ein ©ott, toarum "^aftu mid^ Derlaffcn?
3n biefen nub anbern '^.'falmen rebet Pbriftu§ in einer funbli($en ^^crfon, :•■'•
3Bo mit £)at er benn gefunbiget ober lüie fompt er baju, has, er ein f unber ift?
3cf. 53, 6 ^illf 0 fompt er baju, toie 3fefaia am 53. öon fni fagt: 'Ser .§(S919{ luarff unfer
aller fnnbe auff jn'. T'enn ba Inir (fprid)t ber '.^^ropbct) 'alle in ber jrre gieugen
luie bie fd)affe', Sa fanb Sott biefen >){at, nam aller 5}tenf(^en funbe unb legt
fie im (ber allein ou alle funbe limr) auff ben .^al^-. '?lIfo mirb er ber groffe, ao
ja ber aüergrofte unb ber einige ©unber auff @rben unb fonft feiner mel)r,
Senn ber Sejt fprid)t, Ser .SpSJHSi l)abe auff fu geiuorffeu unfer aller funbe.
äöeil er uu fold)er ©unber trorbeu ift, ber unfer aller funbe auff jm
ligenb ^at, fo barff et toarlid^ ber Sauffe unb mu§ fid) laffeu teuffen jur
liergcbnng ber funben. -IJidjt für fein *^V'rfon, bie unfd)ulbig unb nnbefletft 35
ift, ©onbern nmb unfern loitlen, lücld)er funbe er tregt. Siefelbigen ftecft er
in bie Sanffe unb »Defd)t fie bon fic^, ba§ ift: üon unS, in liiel(^er 5perfon er
getretten ift, ba§ fie muffen in feiner Sauffe nntergef)en unb erfeuffen.
So ift nu 3ol)anne-3 georbnet, ba^i er bie Seute jur Sauffc ber Suffe
bringe, ^.Jtber fur= [an. ^l] ncmlic^ unb am meiften ift fein 3lmpt bal)in gerichtet, m
hau er üon 6l)rifto ,]euge unb jn teuffe, bal)er f)eifft er anit eigentlid) unb
Voarl)afftig beS .'pßrru G^rifti Jenffer. Senn fo (^l)riftn§ uidf)t mit unS, ja
Ilx. 24. 25 |l.?lvtil]. 121
rviumfi unfern totüen, getoufft Jnerc, fo ftnb iriv ücvloreii. Sßcil nii ®ott bev
.so@^.){9{ aller 53ienfd}cn iunbc, auff ju gelegt fint, baS er fic tragen luns iiiib
bafur guugtf)nn, !ompt er ju oio^f>iiiic, lefft ficfj tmn jm tenffen mir, bir nnb
aller irelt ju gut, ba§ er un§ Oon funben reinige nnb gerecht unb feiig matfic.
5 ?nfo aud^ puffert er firf) fclBS am Cren|, Inirb ein 'Sunber unb f^Ind),
©0 er boc^ allein ber gebcnebciet Samen ift, burcf; luelc^en alle Inelt gcfcgnet,
ba§ ift: üon funbe unb tob erlofet mu§ Iccrben. 3^a§ er ober am 6ren| fjenget,
3it}tf(^cn 3liicien llBeltlictern, bcnfelöen gleidj gerechnet Uiirb unb alba be§ f(i)me=
lidjen tob§ ftirtt, 3^a§ tl)ut er ^u gut bem ganzen mcnfdjlicfjen C^efc^Iedfit, hai
ii* eru Oom etüigen fvli^lj crlofe. ^ft alfo bcibeS, ber grofte unb einige Si'inber
auff (Srben, benn @r tregt alter Hielt fnnbe, llnb ber einige ©erec^t unb ■'öeiltg,
benn niemanb inirb für ®ott gered)t unb Iieilig benn burct) jn.
^itlfo jeuget auä) So^anneä fclfas üon im: '@il)e, ba§ ift @otte§ Samb'.S'-'iM.^'i
SaS mu§ ia heilig, rein unb nnfc^nlbig fein. Sßa§ fagt er a6er loeiter Oou
i^ jm? '25elc^e§ ber Hielt hinbc treget.' Ireget er ber iMt funbe, fo ift er
freilid^ ein ©unber, ja allein ein Sunber, Teun ber f)etlig ©cift, treibt feinen
fd^er|, tnenn er burd) ben ^^ropl)eten fljric^t: '3)er §69i-}f loarff unfer oEerScf-sa, g
funbe auff 3n', Unb burcf) ^o^annem: 'Sifie ba§ ift @otte§ JamB, meldjcs ber S"')- ». 20
luelt funbe tregt'. 2ßer nu foli^a gleubet, baS auff bem lieben Aoßrrn fein
■-•0 unb aller Sßelt funbe liegen, nnb ^abe fii^ barumb laffcn tenffen, an» ß'reu^
fc^laljen nnb alba für unS fein tetoer blut tiergoffen, -,'luff ba§ er, ber einige
Sünbentreger unb 3?nffer, uns alfo üon funben reiniget nnb front unb feiig
mochte, ber l)at Oergebung ber funben unb baB einige Seben, unb (5I)riftu5
Sauffe, 6reu| unb ^lut tuirb fein eigen, Senn treil er für fiel) rein unb
25 unfc^ulbig ift, fjette erS tüol uberljaben fnnneu fein, ba§ er fi(f) Ineber tenffen
mä) creu^igen l}ette laffen. 5Jn aber f)at er bamit bem ganzen mcnfc^Iic^eu
©cfd^Iec^t gebieuet. 2Ber§ gleubet, ber '^at§.
So ift nu (fage id)) ®. ,Aotianne§ ber @ngel, baPon llialac^ia§ geVoeiffageti'"'!'-*.*
l)at, für beut .s^t^rrn l]er gefanb, ba-J er lion jm jeugcn unb jn tenffen fol. '^Inff
■M ha^ toir burd) fold^e feine Sauffe öon funben rein toärben. Unb toeld^c fid) nlfo
Hon 3ol)anne ^aben laffen tenffen auff (^f)riftnm, ber jm balbe folgen Hu'irbc
unb aEe Sßelt fegcnen, bie finb feiig morbeu. SBie benn üon anfang ber SMt
alle .^eiligen |S3(. J ij] burdi ben felben glauben, ba§ fie bnrd} Gfjriftnm Hon
funben geHiafd)en nnb gereiniget folten Hierben, erlofet unb feiig finb Hiorbcu.
:t5 Son foIc§em irioffd;en unb reiitigen Hon funben rebet ber ^^ropt)et TaHib
5PfaI. 51., ba er fprid)t: '2Baffd)e mid) lool oon meiner miffetl)at Unb reinige *i- 51, 4. 9.
mid^ öon meiner funbe'. ^tem: 'ii^efprenge mid;, •'p69{9{, mit ^äfopc"- baa id)
rein teerbc, iBaffdje mid), baö idj fdinechiei-i Hierbe'. 'S)enn id) crlenne (fpridjt
er) meine miffetl)at, Unb meine funbe ift jiner für mir. 3ln bir altein l)ab
40 \ä) gefunbiget Unb ubel für bir getljan', bü§ ift: 3d§ Bin für bir nichts anber-3
benn ein Snnber, unb InaS ic^ tf)u, baS ift tuife, nnb fan nid)t§ in mir finben,
bas für bir unftrefjtidj befteljen funbe.
122 il'rcbigtcit bcS Soljtcg 1S40.
Dl] Solifju fnc^c \ä) barmiiB, Sliiff hai bu, §®K9{, rccfjt fiefioltcft in bciuni
SBortcn iinb iüd)t mogeft gcftiafft loerben, tuenn bu geridjtet luirft, S)a§ ift:
tüo ifl) iiirf)t 'Defciinen imb fngcii tooltc, baS i(^ für bir iiidjt? beim ein
Siiiibcv bin, fo luiivbc id) bcin linivt Ingenftraffcn iiiib bid] »erbamncn, Inic
bic §end)ler itnb 2äJerd()eiIigen t[)nu. XovumB loil id) nid^t jncn gleich alfo s
üerntelien fein unb fngcn, ^sä) feti fein ©i'inber, Senn ba§ luere bid), .•5©1{'K\
licx-lengnct unb bcin urteil Ingengeftrafft, locldje» bu über mi(^ gcfproc^cn
l^iaft unb baburd) öcrbampt aüe mein tl)un unb Itefen. ©arumb bcfcnne id)
mid) für ein ©unber unb Dcrbamptcn, auff ba» bu red)t 6et)n(teft, unb beiu
loort luar unb ununibgeftoffcn bleibe, ob» \vo\ angefüd)ten unb ncrfolgct Inirb, w
S)cnn bie .'pcud)ler löoUen burc^ jr eigen tocrd fidj felbS gered)t mad}en unb
jr bing loiber @ott mit gelualt tiin au» füren, lügeuftraffen unb üerbamncn
*i. 6i,caIfo fein Inort. ?Iber e§ t)eifft, 'Ut vincas, cum imlicaris', Xu folt bennod) für
jnen bleiben, enblic^ redjt bcbnlten unb obliegen, unb fie in jreu funben öer=
berben jc. "
Sßie benn ben 3üben ge)(^ad), bn fie jorjanni?' ^.irebigt nid)t gteubcn,
nid)t buffc tl)un nod) fid) teuffen Uiolten laffen, Sonbern ocrod^teten ©otte»
rat, 3|ol)anne§ mufte ben 3:euffel l)abcn, unb h)Q§ er prebigt bon ©otte»
lucgcn, mufte unredjt unb erlogen fein, Trumb muften fie bruber gefturid
luerbcn , ^u grunb unb boben gel)en unb an leib unb Seele Oerberben , ©ott 30
aber behielt rcd)t. S)enn h)0§ fein loort unb gerid)t betrifft, ba fol unb Itil
er allein rcdjt t)aben. 5Ju laut fein )voü alfo, ba§ alle menfd)en für im
©imber ftnb, ©0 folget balb ba§ urteil brauff, ba» fie auc^ bc» tob» fd)ulbig
finb. 3)0 ftraffc jn md)t, ©ib jm rcd)t, bir unredit.
'-Ilnltu aber red)t liaben, fo fud)e e§ in anbcrn fairen, ©etje in§ Ineltlid) 25
9{egiment, ba fanftu lool rc(^t t)aben Iniber bcinen J^eiubt, ber bir Icibe tf}ut,
ba» bcinc nimpt k. ha mag=[iB[. lüijftu bid) auff» 9}ed)t beruffen, c» fud^en
unb forbcrn. 9lber toenn bu mit ©ott folt lianbetn unb für feinem ©erid)t
beftet)en, So gebende nur auff !ein ^)M)t, fonbern gib bir felb unred)t unb
jm rcd^t, toiltu anber» gnabe finben. S)aä tl)uftu benn, luenn bu mit 5^alnb au
unb aüen ^eiligen fageft: Sieber ^ßTO, idj befenne, fide unb gleube, ba» id)
ein Uerbamptcr ©unber bin, S)arumb bitte id) bid), abfolnir, lnnfd)e unb teuffc
mid) umb 6l)riftU'3 IniUcn, ©0 luei» id), ba» bu mir gncbig bift, it^ t)cr=
gebung ber funbe i^aie unb rein unb fdineeloei» bin.
©0 ift nu ^^if)anne» Sauffc mä){ lueit non ber 2auffe Pl)rifti, Unb %
3h)ar er felbS jeigt bie unterfd)eib, ba er fprid)t: '^vd) teuffe mit Inaffcr, -Aber
ber imc^ mir lompt, ber luirb eud) teuffen mit bcm f)eiligen Gieift unb geur'.
?U» folt er fageu: ^d^ bin nid)t ber 9}{an, ber bic funbe ücrgibt unb ben
l)eiligen ©eift gibt. 5tber bod) teuffc id) auff ben felbigen, ber c» tl)ut, ber
balbc naä) mir fomen luirb. Tarumb finb bie, fo '^^ofianneS getaufft bat, w
unb Hör ber 2;auffe 6l)rifti geftorben finb, gleid))t)Dl feiig Uiorben, Senn fie
f)aben geglcubt, ba» C?l)riftu» mit feiner Jauffe fomen unb fie teuffen Itu'irbe
9h. 24. 25 [l.^lpiil]. 123
Prjjiiit bem fjciligen @eift unb feur, \)aS tft: haS n als bau redjte Scmbüii
(^otteg, am ftaiu bc§ (Tveup geopffcrt, alba fiu' bie fiiiibe bi-r gniilu'ii hirlt
ftcvbcu luurbe unb ba mit auc'ridjtcii, bau nEc, \o an jn gtciibcii, Ucrgcbmig
bei' funben tjaben unb ben t)eiligen ©eift empfa{)en jolten, bev fic crleuifjtni,
5 T)ciligcn, trofteu unb fteicf'eu luurbc k. ©Icirf) luic bie l)ciligcn 3>ctei" CSalnb
unb anbeve) Oov jncn aud; gegleutct f)a6en.
SarumB ift fein anbei- untcvid)eib, ön ha's jene gcgleutiet tjabcn an bcn
fnnfftigen 6f)viftum, W\x aber glcnbcn an ben, fo ba fomen ift, 39cibc, jene
unb Uür, f)a6en einerlei) Gljriftnm, lueMjcr ift 'geftcrn, I)cnte unb in cloigfeit',
10 (S'bre. lo. 'Mein bie geit ift anber§, bau fie juoor, Inir aber l)cvnad) finb. vc'"- »•'. »
2öer nu mit uuu ®. ^ofjanniu geugnis gleubet, bau er ©ottcu 2amb fe\),
Ineld^u ber Söelt funbc treget, unb mit bem fieiligen ©eift teuffe k., bcr Inirb
mit un§ fetig, @ott geb, er fome Imr ober nad), eu ift einerlei) gtaubcn, Senn
lua» jene, fo öon So^anne getaufft finb, bon bem lunfftigen G^rifto gegleubt
15 baben, ba§ gleuben »Dir i^t tion bem felben, ber fomen ift, unb empfaf)en beibe
eincr(el) gnabe.
S)oc§ ligt groffc mac^t bran, iaä luir gleuben, bau er nu fomen fei),
Xcnn bie Jsuben, unb jtoar tuir .?)eiben and), luoüen jmerbar einen Pl)riftiim
liaben, bcr noi^ fomen fol. S)ie 3»ben gleuben nic^t, ba§ biefer, fo ba fomcu
20 ift, 6^riftu§ fei), fonbern ftel)en fefte barauff, er fode noc^ fomen, TOad)en ein
lauter gefpotte auu unferm glauben unb Sauffe.
[581.2 4] Sllfo aud) ber iBapft mit feinem ^lauffen fagen lool, (£t)riftuu
fei) fomen, für unfer funbe geftorben jc. 5tber im grunb ber liiar()eit, ift§
beibe, mit jrer lere unb leben, alfo gctt)an, al§ loere burd) (5t)riftu§ fterbcn
25 unb blutbergieffen nie fein @rl6fung gefd)e{)en noi$ feine üauffe oon jm
gegeben, 3n fumma: al§ toere er noci^ nie fomen. Senn fie leren burd) eigen
loertf bie funbe büffen unb bafur gnugtljun .'c. Sarumb (fagc icf)) ligt groffc
mad)t baran, ob man gleube an ben erfd)icnenen ober jufünfftigen (Sljriftum.
So Xaoib ober anbere 3Seter ju jrer jeit gegleubt t)etten, bau 61)riftuu fomen
3u loerc, fo lueren fie gleid) fo tnol oerbampt loorben, 311-3 i^t bie ^uben, fo iiid)t
gleuben, hix^ er fomen fei), Oerloren unb Oerbampt luerben.
äßeiter bef(^reibet ber (?unngelift bie ()errlidjc Offenbarung (ber gleidjen
,}ut)or nie 9el)ort noc^ gefel)en ift), fo über ber Sauffe C^l^rifti fic^tbarlid) gcfdje()en
ift, nemlid), bau ba bie ganijc GJottlic^e "JJiaieftet, ber S5ater, 5on unb fjeiliger
31 Weift, fid) ]u gleid; erzeigen, unb fold) gro§ tunnberlnerd unb ©6ttlid)e flartjeit
eben auff bie geit, ha (S^riftuu getaufft luirb, gefpart ift, llber Ineldiem fid) ber
.^imcl aufftfiut, unb ber f)eilig ©eift er niber feret auff jn in leibtid)cr geftalt
lüie ein Saube, Unb ©olt felbu fid) l)6rcn lefft nom .Sji'i'cl mib fprid)t: '3)iö
ift mein lieber Son, an bem id) loolgefalten l)abe', unb er, Kt)riftu§, in feiner
4u l)cili9en menfdieit ha ftef)et.
14 tüufftigen A 33 juuor iii= || flefjott .1
124 q}tcbiQlcii bcä 3nl)rcs 1540.
Tii] SÖeW;c§ aÜe-j iimb uiifeni toillcu gefdjefien uitb geicfjliciH'ii ift, biv> loiv
bic lick Snuffc i)oä) atf)tcn iiiib Ijevdid) pieifen foüeii, iuci( \vk X)k fc^cii,
bnö fie GfjviftiiS ber .öSn- iiid;t allein eiiigefctjt iiiib BcfiUjt jii fjckii, )cmbei'ii
niid) Hon .oof}u»''c, feinem Sicnev, idbi anninipt, fendfct fid; inö lualjcv nnb
BcnirtS mit feinem r)eitigen Seifie, baä er bie Souffe ba mit nid^t aüein ht-
ftetific, fonbcvn nnif) f]ei(igc iinb öol ©egcn§ mac^e. Sorumb Inir and) uid)t
jlneiocin joüen, baä, luo unb luenn bie Snuffe nad) Gl)riftn§ BefeU) Qcreid)t
luirb, ber §imel offen ftel)e, unb bie gnn|c Ijeilige Sreifaltigfeit gegenluertig
fei) nnb fetIi-3 teuffe k. 2)er 2:ert ift reid) unb toftlid), babon nod) »icl an
rebcn Inere, ?lber bie ftnnbe ift nn anS. ^^Ind) ift er nor mnis mc{)r geprcbigt
unb buvd) ben SrncE anSgangen. 'Jl>cv loit, mag§ lefcn, SBoHenö itjt bn kl)
laffen tilciden, unb (Sott nm6 feine gnnbc anvuffen.
IT. " 2.9tpvil 154U.
^rcbigt nm ^-rcitnn itnri) Oftcrii.
Sie ^Änber ^Prebigt.
.CH
1 /y^öftevu fiengcn inir an öon ber S^nuffe G'f)rifti ]n reben, ba§ er fie Hon
^^ ^^oljannc aua ber urfiu^ Ijabe nngenomen, baö er an unfer ftat, ja in i^
unfer ^perfon trete, baä ift: für un§ ein Snnber tcurbc unb lube anff fid;
bic fnube, fo er nic^t getl)an l)atte, inufd^c fie abc unb erfeuffte fie in feiner
I)ciligen S^auffe. Unb bao er fol(i^8 gettian i)ait nod) bcm loillen ®otte», be§
f)imlif(^en ä>aterä, ber unfer aller funbe anff jn gcloorffen l)at, ba§ er» tragen
unb un» burd§ feine Jauffc uid^t allein baoon reinigen unb ant 6reu^ bafnr a«
gnug tfiuu, foubern anc^ nn§ mit feiner t)eiUg!eit unb unfc^ulb an3iel)en nnb
fdjmiiden folte.
3ift ober bQ§ nid}t ein feiner, t)errlic§er toec^fel, ba Ü'^riftuä, ber alter
bing unfd)ulbig nnb I)eilig ift, nid)t aüein anff fid) nimpt frembbe, ba§ ift:
meine funbe unb fd)ulbc, foubern er fleibet unb fc^mitdt mid), ber id) eitel as
funbe Bin, aud) mit feiner uufdjulb nnb reinigteit? ©tirbt baju be§ fd^me=
lid)cn tob'3 am C'i'ren|i nmb meiner funbe Uiirieu, burd) meldte id) ben cioigen
tob unb üerbamniC' Perbienet i]abc, unb fd)cndet mir feine gevcd)tig{eit, Sluff
ba§ id) mit jm etoiglid) leben fol in f)crrlid)er uub unan'5fpred)lid)er frcube.
2)nrd) fold)en feiigen loed)fel (ben ba» l)crlj allein burd) ben glauben faffet), m
bamit ber liebe .Speilanb mit un» beut, nnb fonft burd) nichts, loerbcn toir ber
funbe nnb be§ tob» lo§ uub hiegen ]u eigen fein gered)tigfeit unb leben.
Sßo nn folc^§ geprebigt unb erlaub Uiirb, ba lau man getoi» urteilen
unb fd)licffen, ba» alle (fie feien nnb l)eiffcn, luic fie looEcn), bie ettoa» anbcrs
leren ober tt)un (benn ilU gefagt) ber funbe baburc§ lo§ 3u loerbeu nnb Ö)otte§ s-»
guabc ^uerlücrben, jrreii uub mit jrer anbad^t, guter meiuung, ftrengem leben,
fd^toereu nnb groffen »oerdfen, loeiin fie jr nod) melir tl)etcn, Perloven unb
«Rr. 24. 25 [2. ^IpnlJ. 125
?r] tjerbam^jt feien. Senn fic fte'^en bavauff, bnö fic buvd§ Jv eigen gcretfjtigfeit
unb ticrbienft Sotte-J .'jorn licifoncn unb gnabc unb fetigfcit crlnerOen fonnen,
2BeIc^5 gmigfam anzeiget, ha-i fic Pon bicjcm fcligcn hicd)|el gor nic^t-f' luiffen.
©onbcrn bencfen: 06 id) gleid) ein Simber bin, fjats bod) nidjt not, ii| !an ber
s fad)en tool roten, inil bis ober baS t^un (>)ott ,5u lofae, ba-S )üirb er anfel)en k.
2l6et e§ ^eifft oLfo: liia§ unfer eigen bing ift, e§ fcfjein fo gut nnb l)eilig,
al§ e§ !fln, bo§ beftet^et für (Sott nidjt, e§ mu? ju nidjte locrbcn unb fdjlerfjt
tob fein. Senn !ünben h)ir |SSl. etj| bnrd) incnjdjlic^e .feeffte bie funbc buffcn
unb bcn tob Dertreiben, tnerä unnot gelncft, boS ^f)riftu§ loere 5){enfd) Uiorben,
'" jnr S^auffe fomen unb gcftorbcn umb unfer funb loiLlen. Soruutb Iniltu
nic^t feilen noc^ berloren fein, ©o gleube ber ©djrifft, bie jeugct, ba§ alle
5)teufrfien Sunber finb, bos für ®ott !eiu Sebenbiger gcredjt fetj. Soften fie
ober geredet Inerben, fo muffe eo gefc^etjen burd) ß^riftnm, ben gcbeuebeietcn
©amen, ber Stbom, -ilbral)am ,'c. Oerljeiffen ift, ba§ er ber ©erlangen ben !opff
IS ,5utretten unb alle äßett Dom ftud) erlofen fol. 3)a§ liat er getf)on, [)ot aEer
lüclt funbe auff fidj geuomeu, ift ein glud) toorben für un§ nnb f\at olfo
aQe bie, fo an jn gleuben, öom Jlnd) erlofet, @ala. 3. c
©otc^e cr!entniy unb gloubc niod^t ein frolid; f|er|, ba§ gelniy unb fid;er
!an fagen: ^ä) lueiS üou !ciner funbe metjr, benn fie liegen ßfjrifto olle anffm
20 ^at§. 5Iu Ümnen fie je nidjt ^u gleid) ouff jm unb un§ liegen. S)orumb !on
ja niemnnb fogen, ba§ er bnrdj feine eigen gerec^tigfeit ober Drben für bie
funbe gnugt^u, Senn fuube biiffen nnb tilgen gel)öret oEein (Sl^rifto ju.
(5{)riftn§ ober ift tteber mein, bcin nod; aller 'DJtenfc^en loercE. ©o finb fie
aud^ nid)t fein £eib unb SSlut, bie er für unfer funb geopffert l^at, ©onberu
as er ift Klar ©ott unb 5ftenfd^, ber aller Inelt funbe trcgt, [^eret ober 3U, erfeufft
unb ertoiirgt fie in ber Souffc uiib am (ireu^ unb left bir prebigcn, bos er
feinen £eib für bid) gegeben unb fein 33Iut bergoffen i^abi jur tjergebung
beiner funben. Oleubftu es, fo finb fie bir tiergebcn, bift from unb gcredjt,
empfetjeft ben l)eiligen (Seift, bos bu nu t)infort ber funbe luiberftetjen fouft,
30 Unb Iro bu au§ fc^rtod^eit Hon jr übereilet toirft, fol fie bir nid^t ,5ugered)uet
»uerben, fo bu auberS in fold)em glouben bleibeft.
3)a§ ^eifft öergebung ber funben, bie gefd)id)t ja nic^t one bejalung ober
gnugtf)uung, 9lbct folc^e be.jolung ift nid)t bein, ©onbcrn e§ toftet (4f)riftum
fein Seib, Seben unb SBlnt, |)ic t)ilfft nid}t, ob bu gleid}, ja aEe loelt jr leib
3;. unb blut opfferte, benn e§ gilt lein o^ffer für (^5ott, bie funbe ju bcjalen
(fpridfit bie ©c^rifft) benn ba§ einige opffer C^ljrifti. S)o§ er uu fid) felb-j
opfert für beine unb atter itelt funbe unb fdjendlt bir feine unfdjulb nnb
gerec^tigleit , bo? lompt bir ,]u Ijulffe unb erfeufft beine funbe nnb tob. Hub
fo bu in füldjcnt Oitouben getoufft Uiirft, fo .yetjeftu (5I)riftum ou, ber bir in
w ber lauffe bie funbe obtoefd)et unb ben beiligen ©eift gibt k. ?llfü filjeftu
17 ettojtt A
126 5J5tebifllen be§ 3ol)te? 1540.
] ja, \>ai folc^e Vergebung iiicf)t 9cf(^id^t burc^ uiifer tniffe, ©onbcrn ba§ 6^tiftu§
unfer oHei; funbe tregt unb erlDÜrget fic an feinem Icib, unb lott foI(^§ buvd)
ben glankn crgvetffcn unb uns feinem befc^^I naäj Inffeii tcuffen.
f'-Bi Piijj Xa'ö meinet quc^ S. ^«lOljanneö, bo ev jum .V)6rrn faget: '^sd)
beborff tool, ba§ ic§ öon bir getaufft lucrbe, unb bu !6mpft ju mir?' ?llv ^
folt ev fogen: ^i) bin ein ©unbcr, brumb folt icf) biüic^ tion biv, §6ir, bic
Saufe empfafien unb alfo burdf) bid^ öon ben funben gereiniget unb nbfoloiert
locrbcn. S)enn er ()at lool berftanben, ba§ {v()rtftu§ feine funbe I)ette unb bodf)
ber iuere, ber aller lr)elt funbe trüge unb allein bie Vergebung bred)te unb ben
{)ciligcn ©eift gebe, barumb fpric^t er: Wn ift not, baS id^ pdu bir getaufft luerbe. m
3lber (J{)riftu§ fpridjt: '2af§ i|t alfo fein, Xcnn alfo gcbürt e§ uu« alle
gered)tig!eit jn erfüllen', 9t(ä folt er fagen: 9Jieine S;auffe ift bat)in geridjt,
ba-S lä) bnrinuen abuiafrf)en unb erfeuffen folt aller luett funbe, baS baburd)
aU'jgcridjt Uicrbe alle gered}tig{cit unb feligteit. S^arumb ift and) bie iauffc
umb (S^rtftu§ lüitlen furncmlid) üon ©ott georbnet, Sarnac^ oud) umb aller i»
yjienfd)cn millen. Senn erftlic^ mus er bur;^ feinen eigen Scib bie STanffe
t)eiligen unb baburd) bie funbe luegnemen, -^tuff baS barnad) auc^ bie, fo au
in glcubeii, ticrgebuug ber funben i)abm. S)arumb ift bie Sauffe nid^t ein
unnu^, lebig bing, luie bie Ütotten leftern, 6onbern e» Inirb barin auc-geridjt
alle gcrcd)tigteit k. 20
©D flehet nu bie buffe (fo 3ofta"ne§ ^jrebiget ^ur Vergebung ber funben)
am meifteu bnrin, ba§ bu (Sott rcdjt gcbeft unb befenncft, ba§ fein urteil
Uiar fei), bariu er faget, ba§ Inir alle @unber unb lierbambt finb, Söenn bu
fotdjeö Don l)cr|en tljuft, fo ift bie buffe angefangen. äl?aS tliu id) beun mc()r?
5Burfc bid) l)er unb Iq§ bic^ teuffcn. S}enn idt) (fbrid}t CU)rtftu§) t)abe mit 2;,
meiner lanffc au$gcrid)t, ha?\ Uier ou midj gleubet unb foldic Jauffe anuimpt,
Vergebung bev funbe l)obe, unb mein 5i^ater fampt mir unb bem ^eiligen ^Jeift,
bei) jm toonen.
Senn t)ie fitjeftu, Voie tntr geftern auä) fagten, hah fid) über Pf^vifto.
narf) bem er getaufft ift, öon ftunb an (ber gleidjen juoor bei) S. .^\ol)ane-; r.o
Sauffe nie gefel)en ift) ber §inwl aufftl)ut (unb l]ernac^ bie @rbe, ©reber,
■'öelle unb alle§ offen ftel)et), unb ber beilige Seift in ber Sauben geftalt gefcl)en,
unb be» 33atern ftimme über bicfer Sauffe geljort luirb unb fprirf}t, @r tjabe
ein tjcr^lid) molgefallen brau. Senn biefer Son, ber ba ftet)et unb ftd) Hon
3ot)anue teuffen lefft, gefeilt jm fo I00I, ha§, luenn er taufent 2.l^elt funbe -m.
auff fid^ trüge, muften fie oüe in feiner lauffc erfeufft unb Vertilget fein.
Sßeil er aber an jm gefallen ^at, fo t)at er anc^ gefallen an benen, fo an fn
gleuben unb fid) naä) feinem bcfel)l laffen teuffen.
3llfo luirb in ber Sauffe nid}t allein bie ;93I. (H] funbe Hergeben, Soubern
luir Inerbcn aud) fidjer unb gelniö gemad)t, bae (Sott ein fold)en Unilgefalten 40
bnran Ijobe, iia?- er fampt (El)rifto unb bem t)ciligen GJeift ba bei) »nollc fein,
Un-nu fie gereid)t luirb, unb felboi Scuffer fein, Obgleid) fold)e l)errlid)e offen=
^r. 24. 25 [2. %\ixil] 127
?r]6Qriing ber ©ottlitfjen ^Jlaicftet mi nidjt ficfjtliQiiid^ gcfd^t(^t, tote jur felfiigcn
3ett am ^orbaii, Tenii c-3 ift giiiig, bn§ fic ein imi( gcfd^efieu ift jii eint
3eu9ntö nnb inarjcic^en.
2)avutn6 foHen Inii; nnc- mit allem bicis geluenen, biefe fachen mit bc§
5 gtouBenä angeu onjnicrjen nnb folrf^e r)crrlic()c offenbarnng nnb ®6ttUc§e
ÜQvtjeit unb geprenge, fo n6er bcv 5lanffe t^f)rifti gefc^ef)cn ift, auff nnS 311
beuten, S)enn bi§ nlle§ ift nic^t umb (:?I)riftn§ iuiüen gefc^e^en nod) gcfcfjiieben
(bcnn er jm felb§ nirfjt gctoufft), fonbern un§ 3U troft nnb ftcvcfung unfevg
glaubcnS, umb tocli^cr linüen er and) bie S^auffe I)at angenomcn. Sarnmb
m foüen Inir getoi§ fein, too jmanb getanfft lüirb, naä) (5t)riftn§ bcfc[)l, baS ba
gegcnluertig fei) @ott ber i^ater, ©on unb ^eiliger (Seift, unb ha§ im .Sjimel
eitel Uiolgefallen , luft nnb frenbc barnbcr fei), ba§ bie funbe Oergeben, ber
Öimcl Ouig auff gefc^Ioffen , nnb nu niet)r hin 3orn, fonbern eitel gnabe fcl).
yiiä)t, ha§ tDtr foIc§e§ burc§ unfer reto ober gnugtt)un erlangen mdgen,
IS (Sonbern umb biefe§ @ou§ loilleu fomcn Inir 3U biefer gnabe, ber nufcv alter
funbe auff feint l)al§ treget, Don tuelctietn ber iBater 3enget: '5)i'3 ift mein lieber
©on' 30., barumb '^ot er ein trefftiifj gefallen baran, ba§ er fic^ teuffcn lefft
nitb im tnaffer bie funbe erfcufft nnb barnoc^ am (Freuij tobtet. S)a utu§
umb fetneu Tillen nntcrget)cn unb anff()6rcn ©unbe, 2ob, 33erbautnty, unb
20 bagegen erfur bred^en (Seredjtigleit , Sebcn, @elig!eit, Unb ha§ jutior ait un§
für (Sott üerbantpt »nar, baB ift nn in (L^^rifto eitel »uolgefaHen, oud^ lua§
noc^ feil unb gebrechen ba ift, umb feinet itnllcn md)t fc^aben mu».
3luc^ ift ba§ rtol 3U mcrden, ba§ alf)ie über ber Sauffe (S^rifti ift
uictjt ein foli^er fcfirecflic^cr anblidf 31t fcl)en gelucft Inie am berge ©inal), ba
2s ba§ öoltf '.^^lad ba§ (Sefe^ empfienge, ha ein gro§, bicEe unb finfter luetter
mar nnb ein granfam bli^en nnb bonncrit, nnb ber '^^ofanneu t)atl grcylicl)
lautet. 3item ber gan|e SScrg rauchet unb braubte bi§ mitten in bcn §imel,
ha^ hai^ DoIcE 3uri'td Jüid^c uitb (Sotte§ ftimme fo ün§ bcm fenr rebtc md)t
l)6ren tunbte .'c. Sonbern ba get)et aüeö fein lieblii^, tröftlid) nnb frolidj
30 3U, ber Sater lefft fic§ anffS freunblic^ft Igoren, (5r l)abe ein molgefalleit am
©ou, ber Son ftel)et ba in ber mcitftfjeit nnb left fiel) un§ 3U gut teuffcn,
unb ber l)eilig (Seift feret erniber gleidj aU ein 3:au= [iM. gijbcn. 3)a ift ja
fein fdjretflid) ober maicftetifc^ geftalt ju fel)cn, aud^ fein ^orte, unlciblid)e
prebigt 3ul)6ren getneft, barin fid) Oiiott erseiget unb l)6ren l)ettc laffeii, ©onbern
3.', ift alle§ lieblidj unb tröftlid) an3ufel)en geloefen. ^}in Uiollcn Unr and; ein
toenig bon unfer S^auffe reben.
^Illffg erft foHcn Inir au§ ©otteä Itjort lernen, baB ein jglid^er (Jf)riften
■^^ h)iffe, lua§ bie iauffe fei). 3)enn e§ fiub bistjer geUiefen biel ber yiotteii
unb .fi^e^er unb »uerbeu jmerbar fein, burd) Uiclrf)e bie t)eiligc Sauffe angefochten
10 tnirb. Sßelc^e§ fompt balier, ba§ mau bie lauffe nid)t auber-? aufil)el bcnn
(töie bie ougcn um locifenj alö lauter tuafier. :Jiad; foldjem toUen gefidjl
128 ';>tebi(itcii bc? 3a()ve§ 1540.
Drlfan ein 5Jtenfd; md)t aiibcvo nc[;ten iiod) met)r luni bcr Sauffe luijicii toeber
eine ßitc. !Darum6 inuö ein (5I)iiften liicöoii anberS unb Beffer berieft fein.
9iii lerct und Ö)üttc§ loort, Itiic iä) nfft öcfnqt Ijotie, bae 311 bem
Sacramcnt ber 2ouffc gclHircn brel) ftücf. S)o5 evft ift vcdjt notiirlid) !äBaf|ci-,
lueldjs bie 9iottcn aUein cinfct)en unb jagen, SBoffer fonne bie Seele nid}t s
Uiajd)cn. ■)]tQd)cn barnod) ein loutcv Icbig 3cid;cn braus, tnic man bie Sdjaffc
,5eid;ent ,'c. '2lt)er ba§ ift Incl ^u luenig jur lieiligen Sauffe, Txnn c§ ift nur
ein unb ha§ gerinfte ftiidfe. SBir fügen and) luol, boS es iDaffer fei). 5ll)er
es getjurt nod) cttoaS mctjr basu, lucldjcä fold) tnaffer l)cvrlic^, Ijeilig unb jitv
vcd)tcn Souffe modlet, nemlid). m
3unt anbern ©ottcS loort neben unb bei) bem äßaffer, Süeld^es nid;t
Ipir eitidjtet nod^ erticlnmet ^aben, ©onbevn (Stjrifti tnort ift», bcr ba fpridjt:
!ronttfi.28,i9'(S)c(]ct t)in in alte 'äBelt unb teuffct fie im 9?Qmen bc§ SSatcr? unb beS SonS
unb bes tjeitigcn ©cifts. äöenn biefc Inort ju bem lüaffcr Eomcn, fo ift ec-
nid^t Tncl)r fd}lei^t )»ie onbcr Iraffer, 6onbern ein heilig, ©ottlid), feiig Sßaffcr. is
'Senn \vo ßiotteS mort ift, baburd) er .'bimel unb @rben unb nC(e§ gefdjaffcn
(jat, ba ift G)ott felbS mit feiner trofft unb '•JJiadjt. 3ßas aber fold; inort
mit bem luaffcr fd)affe unb tnirde, tüerben lüir ^ernad; l)oren.
Unb bis ift für allen bingcn >doI ju merden, baS man ba§ SBaffcr
nid)t als fd)lci^t Inaffcr, on ÜÖort anfet)eu fot, Sonbern loiffcn, hai ba§ Inort 20
mit unb bei) bem luaffer mad;et baS Inefen ber Sauffe. äöie @. -Pauluö
(sw..'.,2G!lerlid; l)iet)on fagct, 6pf)ef. 5., Sa§ 6f)riftu» feine 58raiit, bie ß()riftcnl)eit,
gcloafc^en unP gereiniget t)at bnrd} baS inaffeibab ^W( IBDStS ,'c., nield)§ ift
ein anber i^ab unb äBafdjcn, bcnn bnrd) uotiirUdj Inaffer ober mcnfd;lid;
luafdjen unb baben gefd;id)t in ber toanncn. [s8I. gfij) ®enn [)ie ift (fjsridjt 21
©. '|>anlus) baS lebenbigc ©otteS toort, ba» ba fagt: ,^sd) tcuffe bid) im 5iamcn
bes ä^oterS unb beS Son§ unb bes l)ciligen ©eiftS, bos ift: ba nidjt ein
-3Jienfc^e, fonbern ®ott felbs teuffet. ©cnn fo e§ in feinem Flamen gefdjid)t,
fo t)eiffts Hon ber Ijeiligen 3}rcifaltig!cit felbS get()an.
3um brittcn (.^Jcljorct nod) ein ftiid ba^u, ha-j cS ein 8acrament fei), 30
nemlid) bie ©infeljung ober folc^ loort, ba§ bie Sauffe ftifftct unb orbuct.
Senn e§ mu§ fjie^u jlncicrlcl) tuort ha fein, bas e§ eine Sauffc fei). 6ineS,
fo bei) bem Inaffer ober teuffen gefprod)en loirb. S)a§ anber, fo alfo 3U teuffen,
ba« ift: inS Itaffer ju taud^en unb foId)c luort ju fpred)cn orbcnet unb befilljt.
äBcnu uu fold)e§ 3U famcn !6mpt, nemlid) ber befell) unb einfeljung fold)§ ;,•.>,
juttjun unb ba§ Inort mit bcin Inaffcr, fo fold)cr cinfctjuug nad) gcbraud)t
mirb unb bie felbc übet unb auSrid)tct, fo tjeiffet unb ift es eine lauffc.
Si§ ift ba§ furnemefte ftutfc, barnat^ man l)ierin fc()cn unb fragen fol,
nemlid), 2Ber bcr Stifftcr fcl), bcr fold) teuffen georbiict unb bcfolljen {)ai'i
Xeun ba-? mad)ct eine groffe unterfd)cib 3lnifd)cn bcr lanffc unb altem anbern, 4«
fo ba non '?3ienfd)cn erbad)t unb bafur gel)alten Inirb, al§ folt e§ für @ott
ctUniS gelten unb niiljcn. '.Jlls 3um (%Mnpcl: 3)ie 3^'ubercr unb !IcuffclSl)nrcn
9Jr. 24. 25 [2. april!. 129
?i]bic 2Betterme(i)ci-tii , braucCicu nud) eine§ 3cicCFii§ obci; ßmitur, aly 9Büi|
imb ßreuter, iinb fpvec^en baiübcv bü§ 2>atcr iinfer ober anber (jeilige tooit
unb namen @ottc§. Daö ift ia (fnf\cn fiel nit^t Bufe bing, ©onberii finb
beibc, ©otte» (Sreatur unb !Dftücf)c tuort unb {)eUtgc namen, S)aiumb fol e§
s hofft i)aim unb ba§ auäiic^tcn, bnju man jv brauchet, ©letd^ toie auÄ) bcv
ä^apft mit feinem (5t)refcm, 'ilViii)lüoffcr unb @al^ geudett unb jeubert.
3l6er tjie fol man nacfj bem britten fturf fernen unb fragen: ßieber, Iüo
unb loer ift ber ©tiffter, ber foldjg ge^eiffen I)abe? .Ciaftu audj ein inovt
ober befclf) ©otteS, fo ha fagt: SaS foltn tl)nn'? @o foltu 3al| ober Umffer
10 Uieifien unb foli^e itiort baruber fprec^en. JBo fold) »nort nttfit ift, bn ift
unb gilt ni(^t§, tt)a§ man fonft für jcidjen unb luort braud^et. S)a§ au(3^
bie 2'anffe on btefe? !ein ©acrament trere, ob glei^ beibe, 2Baffer unb 5Bort,
bariiber gefprod^en, ba teeren. Söie ba§ Sabftnmb mit fold^er falfcf)cn £ügcu=
tauffe nerret, ba fte bte tobten ©loifen toei^en unb tcuffen, S)a and) bcibc,
IS äßaffer unb Sßort, gebraucht loerbcn tnie in ber redeten Sauffe. äßaS feilet
benn baran? 5Iic^tg anber» bcnn bi>3 ftnd, baö tein ©otte» ftifftung unb bcfell)
ba ift, ber foIdjS gebeiffen unb georbnet iiabe, ©onbern [St. 5iii] ^3Jtenfd)cn nnS
eigenem gutbunden folc^e-j ouffgebrad)t baben. 23}ie benn ba§ gan|e iBabftum
eitel 5)icnfd)cnlere unb jr eigen 2ant ift, S)arumb ift folc^ teuffen !eiu 6ncra=
SU uicnt, fonbern ein lauter Oertcrung, ja ein fpot unb lefterung ber Sauffe.
^itji ba§ ift ba§ notigfte, fo man bet) ber S^auffe lernen unb Unffen
fol, S)a» ba \tti ber ©tiffter üon .'ptmel, ber ba beibe, ben bcfell) ^u teuffen
unb aud) bie gorm unb SBcife, fteHct unb gibt. S^eun erftlidj nui« ©ott fclbö
l)ielion befellieu. S)arnac^ mu5 er aud) fclb§ bie ßreatur ober (flemcnt nennen.
25 S)a3u aud) fe|cn obber furfd)reiben bie loort, fo man baju brand)cn fol. 3)a§
e§ aEe§ gel)e in feinem befel^, nid)t a\i-3 ÜJienfdjli(^er tvali} ober aubadjt,
ipeMjc ber ^eilige ©eift in ber ©d)rifft aüentbalben Oerbampt unb l)eifft§
3Ibg6tterel) unb 3"tberel), Unb fprid)t bntion in bem $ropl)eten ^ercmia am
7. (Jap.: '<iiiod nun piaccepi, nciiue a.'^ceiHlit in cor meiini' etc. XaS ift: '3id) C^er. 7, 3i
30 i]abc folc^e nie gebotten nodj in finn genomen'. SDarumb Inil er, baS »nir
nid^t» onber§ annemen, benn »oa§ er felbS ftifftet unb orbenet, Uield)c§ UU'S
auä) ba§ befte unb nii|efte ift, ba§ Inir nid)t biirffen in jlceioel pampeln unb
fd^toeben, ©oubern geloiä fagen tonnen: 3d) )oei'5, baS bie Souffe, fo id) enip=
fangen t)abe, nic§t 5Jienfd)cn, fonbern ©otteS loerdE unb Sauffe ift (ob fie lool
3'. burd) ein 9Jlenfd^en gereid)t loirb), benn cS ift fein eigen ©eftifft unb Grbnung.
äL^o nu fold)er Oerftanb Oon ber lanffe ift, ba tan mau fidj t)uten unb
hjeren beibe, loiber bie 5Kotten, fo bie Stauffc für fd)led}t teaffer unb menfdjlid)
bing Ijalten, Unb »niber alle ^fi'bcre») unb greloei beö S^apft-i, fo beibe, ber
(>reaturu unb ©ottes loort, mi§braud)et 011 ©otte-j bcfell). Tcnn loo Wott
10 ctJuaS ftifftet unb einfe^et, ba§ mn§ nid)t ein fd)led)t mcnfdjlidj ^^jcidjen fein.
fiut^evö ilöeitc. XLIX
130 ^rcbiflteii bc? 3at)"^ l-^4(».
Hi-i ba6et) mau einen fui: bcii anbevn feniien uiib uiitciid;eibeii fan, Sonberii ein
lieiliom, t)eilig, Ö5iittlidj bing, ha§ ha fvcfftig ift iinb bienet pr fcligfeit.
3Bü nu lonffer ift mit föotteä loort unb au§ föotteS ficfel^, ha tonnen bie
I)ev^en gcUnS fein, bn§ bi§ ift ein «d)tc göttliche Sanffe, ob fdjon bn fein euffer=
Ud} gi'0'3 gepvenge fnv ben ongen ift, Tenn fold}iS, oti e^ and) anff-3 ()eniidjft •'■
Incrc, t^ut e§ bod) nidjt« 3ur Uauffe.
T-cnn (lie Inivb ber 5]lenfd) gar an^gejoiicn nnb nadct evjn 6rai$t, nnb
gcfdjic^t ntd;t ntc()v, bcnn ba-j er aua- ©otteS befeU) inc' limffcr gctaudjt ober
ba§ toaffer uBer jn gegoffcn unb ba§ tuort gcfproc^en inivb: 3(^ tcuffe bid) 3C.
2Bo ba§ gcfd)id)t, foltu barau nid)t 5lrieiffe(n, e§ fei) ein rechte üolforncnc lo
S^üuffe, Tioä) barnac^ fragen, c6 ber, fo bie Sauffe rci=[ä*i. g4](^et, from unb
glenbig ober nic^t fei). t'aS jn gleid^ ÖJottIo§ unb ungleubig fein (benn loa§
er für fein Sßcrfou ift, baS gct)et bie Sauffc nid^tS an, fol aud^ bir uid)t
fc^abeu), fo er nur bie einfe|nng (5f)rifti f)elt unb uimpt bagu nidit mein,
bier, langen ober ein anbcr bing, fonbern loaffcr mit 3uget{)auem ©otteö 15
tnovt, ©0 t)eifft unb ift e§ eine ^eilige Sauffc. S)enn ^ie ift alteS, fo ju bem
tnefen ber S^auffc gct)6rct, ncmlid; naturlid) Jnaffer mit bem )iiort nu§ ®otte§
ftifft nnb befell).
'S)arumb mu§ fie auc^ ba§ ttjirden nnb au§rid;ten, baju fic georbuet
Sit. 3,;. ift, nenilid), loic S. 5pantus leret Sit.."!, bie ' Inibbergeburt nnb ernetoerung 20
be§ Ijeiligen @eift§'. S;cnn toic mir oon ?lbam nnb G^lni finb geborn ^n
biefem leben, '^tlfo fol ber felbige alte yjlenfd), ^uoor gcborn in funben unb
,5um tob, iüiber unb nelu gcborn locrben jnr gercd)tigtcit nnb emigcut Seben
auB trafft be§ l)eiligcn ©ciftä, Hub bod] cufferlid) nichts mef)r bajn fonipt
nod; baöon cmpfunben mirb benn loaffer unb mort, locId)e§ allein mit ben 2;.
äugen gefet)en nnb mit obren geboret toirb. Unb bat bod) foId)C ßrafft, ha?-
ber 9J(cnfd), fo in funben empfangen nnb gcborn, i^t für (Sott neVo gcborn,
unb ber juUor jum 2ob lierbampt, nu inarbafftig ein föotteä finb loirb. SBer
tan foId)e bcrrligfcit unb trafft ber bfüigfn Sanffe mit menfdjcn finnen
ober öerftaub erlangen? 30
©arumb fi[)c alba nid)t nad) bc§ Sicuerg baub unb muube, ber fc^ledjt
maffer nimpt unb Joeuig Inort ha^ii fprid)t (luclc^e'5 ein gering loerd ift, bo§
allein äugen unb obren füllet nnb foiift nid)tC' tfiut, mic bie blinbc 'iVninnfft
fid; bunden lefftl, 8onbern luid) Wotte§ mort unb locrd, au5 meld)ec- öefcll)
bie Sauffe gcftifftct, ja ber felbS 2cuffcr ift. Sarnmb l^at fie and) fold^e »-i
ait.s.strafft, mie ber beilig Ökift burd) S. ^^anl jcnget, 'bn-i ein 93ab ber mibber=
geburt unb cmeloerung bcv beiligeu 0>)cift§' ift, )oeld)y uufer unreine unb lier=
bampte geburt bon 9lbam, bariu loir alle in funben gcborn, nnb ba'^er fo
notier nnflat-j unb anffabS finb, ba§ uufer berb unb alle bod)fte frefften ber
ucrnuufft miber Oiotteä CJebot unb feinen millen ftrebcn, baöon loir uu§ felbä 4.1
uid)t reinigen fiinnen, fol anbcrc- mnrljcn unb folcl)e (vrbfcudjc reinigen unb
loegnemeu Unb nno in nnfd^ulb fetten, ba-j loir one fiinbe unb tob am
<Rr. 24. 25 [2. 9lpi-i(]. 131
?i] ^uugftentoge aufferftel)cu tucibcn, fci)6uer iinb reiner benn bie ©onne, an Scib
inib @eel gerecht iinb tcBenbig in eiingfeit.
Sarurnb fol man bie lauffe nidjt gering f)alten, Irie bie SeuffelSrotten
t^un, bie ein fc^Iec^t, lebig 3c'tfK'i bnraus machen, ©onbern fjocf; efiren nnb
!' greifen al§ unfern I^öc^ften nnb t^elnrftcn f(^a|. Qh tnir tuol niif;t§ boöon
fc'^en benn luaffer nod^ liiiren benn bie [spi. (S i] hiort, bnrd§ ben Seuffer ge=
fprod)en, Don toeMjem Inir bod) nid^t fminen Voiffen, o6 er felb§ glentt ober
nidjt. 2öeld)§, inie gefagt, bcr jEauffe nid^tS nimpt noc^ bir fc^abet, ®enn
iä) foI'S unb \v\l§ nid^t barnuff tongen ober fe|en, tDag ber Wiener ift ober
10 gleubet, Sonbern bo» iif; meiner lauffe gelm§ fet), luil iä) nuff ben Stiffter
fefjen unb ^oren, Voie fein toort unb fiefelt) lauten. S)er bicner mu§ .^luar bn
jein, feine fianb unb munb bnjn rcidjen, ?lkr id^ fol niic^ nic^t Inffen lueifen
nnff ben fi(^tbarn, fonbern anff ben unfidjtBarn Jeuffer, ber bie S^onffe geftifftet
unb georbnet I)at, 3Iuff ben fol id^ fel)en, ®ott gebe, ber ©iener fet}, toie er Uiölle.
IS So l)6re ic^ nud^, ba§ biefe tnort, fo gefproc^en h.ierbeu, nid)t nlfo Innten:
^d) teuffe bid; in meinem ober '2. 5petri, ^*auli ober einiges 5[fieufd)en mimen,
Sonbern: 'im 9iamen bes 93Qter§, ©on§ unb ^eiligen ©eiftS". 3" ^f» fcl)^' 'dj,
bnä ber Seuffling in§ toaffer getnud)t toirb ober bomit begoffen. 2)al)er »oeiS
id), bo§ fold)y ein reifte "Janffe fei), S)enn bie ©(grifft Bezeuget flnr. Hui bie
20 bre^ ftiid baju lomen, fo fei) el eine redete Sauffe, bie einen nelocn 'i)Jieiifd)cn
uiad^t, Unb Ido er alfo Bleibet, ift er '^eilig an leifi uub feel.
5nfo, fage ic^, fol mnn berrlid^ Beibe, reben unb benden, lion ber l)eiligen
Souffe, ha^ fie tueit unterfd)eiben kierbc Oon nnberm mafd)en uub bnben,
S)enn l)ie ift @ott SJater, ©on unb l)eiligcr ©eift felb§, ber bn teuffet nnb
5.'. babet. S}nrumb mnS nud^ bnS VoerdE fo Irefftig fein, baS e§ ben 'i)JJenfd)en
gan^ neto moc^e. !EQl)er pfleget ©. ^ol^anne» ber ©uangelift gerne nlfo Hon
ber lieben Souffc 3U rcbcu, SaS fic fei) ein Umffer mit bem blut {'>l)rifti
gemenget, ^llu ^o^QH- 19- ^o. (J!^riftu§ gecreu^igct uub geftorbcu loar, unb?»ii i». S4
ber AUieggfued^t einer mit einem ©pet)r feine feiten offenet, ba gieng (fprid)t
so erj aU balbc Slut unb 5ßaffer l)er an^. Unb befrefftiget fold)§ mit groffcn
loorten unb fprid)t: 'Unb ber bna gefe!^en fjat, ber bezeuget e«, uub fein ,3ci'9"iä
ift luar, unb er loeiS, bn-? er Ivar fngct, ?lnff ha§ auä) fr glcubet'.
£)e'3 gleid)en in feiner (fpiftel am leljtcu 6np. fpridjt er Oon ^Brifto: i.'ooii.r,,c
'S)iefer ift§, ber ba iompt mit lüaffer unb blut, 3f)efu§ 6t)riftn§, 5Hd}t mit
3.'. looffer nlleine, fonbern mit lonffer unb blut'. 3llfo luil er allezeit ba§ blut
in bie Sauffe mengen, bn§ bariuucu id)eine unb erfet)eu luerbe bn§ rofcufnrbe,
unfc^ülbige blut ßb^ifti- ^i^ä) 5Jienfd)lid)en äugen fd)eiuct ba nid)t§ lueber
lauter lueiS luaffer, baS ift Umr, 'Jlber ©. 3ol)anne§ loil un§ bie iuncrlid)en
uub geiftlid)en äugen beä glaubenä aufftl)un, ba§ mir bamit fet)en nid)t allein
40 lunffer, fonbern auc^ ba^ blut unferS .'pßrrn S^efu (^t)rifti.
1«!. öiijj Sßarumb ba§'^: 3)enn biefe beilige 2auffe ift un§ crliun-beu
burd; bnffelbige blut, IreldjcS er für nuv l'ergoffen uub für bie fiuibe be,)alet
132 iUcbtgtcii bc? '^nijw 1640.
Vrjijat. Sag Hut uiib bclicIOni ticrbiciift iinb fvofft l)iit er in bic laiiffc gelegt,
ha^ man eö bariim cviaiigcn fol. S)enii toclc^ev bic %auf\e empfetiet im
glauben, ba« ift eben, aU Uinrbe er fii^tiglid) mit beut blnt C^l)rifti gctuaidjen
unb Don funben gereiniget. Jenu bergcbung bcr funben erlangen Ivir nicl}t
burd) unsere luercf, fonberu bnrdj be§ 6üns ©otteS [tcrben unb ttuttiergicffen, s
©oWje nergcbnng aber legt nnb ftcdt er in bie loufje.
Sal}iu t)at ©. oof)«"- gefel)cn, ba er luaffcr nnb blut ,^ufameu menget,
S)enn e§ ift bod) barinn baä jcuige, fo burrfj ba§ blut erlrorben ift. Hub
fi'tje^et alfo @. ^Vil)nii- beu ^tenfdjcu, fo getaufft »rirb, in bcm blut P^rifti
gcbabct. SBeldje^ fahit ift uidjt ein? fnnbigcn -rienldjen ober eine-5 tobten lo
"Sod^ ober Cd^feublut, ©oubcrn es ift unfd)iilbig, geredet unb l)cilig nnb ein
blut be§ le6en§, S)arumb l)at e§ nnc^ fo fd)arff fal| unb feiffe, baB, loo eö
fompt über funbe unb nnreinig!eit, beiffetS nnb Uiefc^ct§ aües l)intoeg, frifft
unb tilget in eim augeublirf bcibe, fnnb unb tob.
?llfo bilbet uns ©. 3ol)anuey bie liebe jEauffe für, ba» loir ntdjt follen "^
1.30I). 5,6 achten nod) anfeilen allein ba>5 ioeiS loaffer, Tenn (5[)riftu§ (fbridjt er) !ompt
nidjt mit Uuiffcr alleinc iloic bie äBibberteuffer leftern, Cä^-5 fei) nid;t5 mel)r
beun ItiQffer), Soubern mit loaffer unb blut, SBil bnrd) fold^e toort un§ ücr=
manet Ijabcu, mit gciftlidjen äugen in ber lauffe an^ufe^en ba^J fc^one rofen=
färbe S^lut 6t)rifti, fo ouC' feiner ()eiligeu feiten gefloffen nnb tjcrgoffeu ift, 20
Unb l)eifft alfo, bie getnufft locrbcn, nidjtö anber§ beun in bem felben rofen=
färben blut St)rifti gebübet unb gereiniget Inerben.
i.'i!oitii,a Salier and) B. ^4>ctruc' fagt l.$etr. 1., bai' bie, fo getaufft finb, be=
fpreuget »oerben mit bem unfd)iilbigen blut CHjrifti. 2Bie luerben fie benu
bef}jrenget '? Sßer l)at je gcfel)eu jemaub nlfo befprenget loerben? 'S'^var im 2:,
4.!D!oici9,2ff. alten leftament mar bcS befprcngeu-ä oiel, loie 9inm. 10. geboten Umr oon
bem Sprengloaffer, bon ber afdjen ber berbrauten rotUdjen fi'ue, bamit bie,
fo unrein looreu, mufteu entfnnbiget loerben. -ilbcr ba§ fpreugen, babon
©. 5petru>3 faget, innb bnrdj jency bebeutet ift), ift nid}t§ anbcrS benn prebigen.
äßei£)e ober Sprengluaffcr ift bie Ijeilige 8d)rifft.' 2)e§ ^^rebiger» ober 6t)rifteu w
junge ift ber ©prengloebbel. 3)enfelben tnnclt er in be§ .V)@rrn Gl)rifti rofen=
färb blut unb befprenget bamit ba§ bolrf, ba§ ift: er prebiget fnen ia^
(Suaugelium, loelrf}ey alfo tautet, Ta§ b'tjriftua oergebnng ber funben er=
>öor[a3L (S) iij|ben l)abe burd) fein telor blut, baö er für aller äßelt funbe am
firen^ üergoffen t)at, ai5er» gleubet, ber ift ba mit befprenget k. 3*
S)arumb ift fold)e§ prebigcu nnb barauff tcuffeu eben fo biel, als trtnrbe
ba§ blut (s()rifti felbs über uns gefprenget, '^lücin ba§ c§ all)ie geiftlid)
gefd)id)t (beun leiblich befprengen tl)et§ uid)t), ba§ toir gleuben unb fagen:
2ä) bin gemafd)en uon funbe nnb tob burd) meiiieS .IXSrru P'brifti blut.
Äsüljer^ ^J(u§ ber prebigt bes (Snangelii, 2)a l)bre idj, ha^ (5l)riftus barnmb *"
14 titiflEt
') Vtjl. nnteii ilie. l'rriliyt roni ."<. Oldnlicr Ij-Il (früh) am Ende.
9iv. 24. 2;-. |2. «ptil]. l:'>;5
Pilöcftüvticii fci) unb IjaBe fein Blut ticvöoffen, faa§ alle, |'o au jii rtlciikii, licv=
gcbung ber funbeii f)a6en, gerecht iiiib fclig fein foffen ;c.
(Stcid) Une \vix glciiCnMi, ba-3 biinf) bic 'Jlbfoliitio bte iiiiibcii bcre, fo
gefallen ftnb, licrgeben loerben, '^Ihijt umb bc-3 fjenbe nnfflcgcnS luiUen, Senn
5 mein l^enbe inifflcgcn tliet alTcin niifjts, Sonbcrn bnS C^ljriftn-J kfolficn fjnt
unb gcfagt: 'SBns jv anfj @rbeu lüfcn merbct, fol anifj im .s>iincl Io§ fein'. a)iii"f).is,i8
3tem: SBem jr bie funbe öergefiet, beni foKcn fic Uevgcbcn fein, ''iinff foldje 3»^ 2". 23
Uun-t ncnie id) bie 9[6foIutio nn, al§ bie C^ott fdb-S geftifftet nnb 6efoU)en
l)at K., unb l«ei-;, baä id; in )old)ein nnd; bcfprengct luerbe mit beut unfd)ut=
10 bigeu blut 6£)i-ifti, ba mit ev bie ^Ibfolutio, Snuffe nnb Socvoment geferbet bat.
So £)at nn 6. Sof)flnnc§ mit bicfcm 8prudj: (^fjviftu« ift mit uiaffci-'-Soii-s.c
unb blut Jörnen, InoUcn anjcigcn, ba§ bie Sanffe fo ein beiilic^- f^fftig bing
fei), ba§ fte bie funbe abloefdjet, ben tob evfeufft unb ertonrget unb alle
gebrechen Ijeilet unb rein machet. @oId)ey fetjen luir jloar ntdjt mit angen,
IS ^Ibev bie Gtiriften finb folt^c l'ente, bie ntdit follen iiod) hiotlrn fetien, fonbevn
fie ()nlten fid) aiw njort nnb gleubcii.
Sod) g(et($t»ol ift ber liebe ©ott fo forgfcltig für nn§, bamit ioir nidjt
in bcv irre geficii nod) bcrgcblid) nad) jm tappen, bat er nitS eniferlid)e, fid;t=
barlid)e 3i^id)en gegeben, baran luir füllen nnfer äugen nnb ol)ren tiengen.
20 8onft ntodjten luir fnrloenben, Inir Irnfteu nii^t, luie ober mo Uiir in finben
folteu, ober nad) unfern gebanden tjin unb Iniber irren unb flabbern, SBie
biS'^er im i'apftnm gefdjeljen, ba einer bie 311 8. ;sncob, ber anber gen
^Kom 'c. gelauffen ift.
Sariimb gibt er um ]u gut foldjc ,^eid)en, ba§ man jn uid)t {]\( ober
25 ba fndien bürffe, Hub fprid)t: eilic aiiff bae iriort, Sauffe, ©acraineut,
5d)lLiffet. S^aj ift h)ol al(e§ eufferlid), ?lber bajn bir not unb nu^, boiS bn
babeft ein geltnS 3?'ilbe, baran bu niid) loiincft ergrciffen, Senn in ber bioffen
^TJaicftet Inirftn mic^ uid)t erlangen. Sannnb muä id) mid) j*i. @4] in
fold)cm eufferlid)em 3?ilbc bir furftellcn, ba-- bu niid) foffen touueft.
30 5?ei) folc^em Sßitbe unb ^iiäjin, imn jm felb§ uu§ gegeben, folteu luir
bleiben. 8onft Inirbc- nn-? geben loie ber gantu'u 5)iönd)e rotte, lvcld)e jrcr
lauffe uergeffeii, iuä filoftcr gangen finb unb ein Wappen ange3ogen. llnb
jncn felbi foli^ ^eit^en gemacht, barin u fie ®ott baben finben unb treffen
inollen, unb für geben, bac' fei) bie red)te lueife, ®ott ,]u bieneu unb ben
35 Ajimel ,5U erlangen, öabeu bariuid) bie £'el)cu auff jve übrige oerbienft lier=
troftet nnb bcm crtic^ten geh)eit)etcn Soltj unb 3Baffer ja fo Diel unb groffe
frafft geben atS ber bciligen lauffe. Taä ift nlleä ®otte§ gefeilet, ja ®ott
ocrfud)et unb Slbgötterel) für red)ten Öiotte-öbieuft augerid)t, 2)cnu ba feiletö
an bem inort, fo fold)e5 ftifften unb bfiffe» fot.
40 S)aruinb tafft un§ uufer liebe l)cil\a,i laiiife gro* nnb Incrb ad)ten,
ßrftlic^ barninb, bau ein rcd)t nnb geloiö i^ilb nnb 3«d)en ift, Hon Giott
fetbs gcftelit, barin Ioir jn mit feiner guabe gcloiä finben nnb treffen. 3"^
134 ^Ucbigtcii bei 3oI)Vf5 15d0.
Piianbeni, ba§ Uni alle atiber SSilbe unb 3eii$en, jo uou meniif}en cvbndjt imb
aiiffgciidjt fiiib, fic gleifjen fo fc^on unb f)cilig, qIö fie !i'innen, lernen mctbcn
unb gclris loiffen, bnö toiv (Mott bavin ninier mcl)r tvefjen nod) finben Ircrbcn,
jonbcrn ba§ fie un§ nur lueiter Oon jm obfurcu.
Sei, f?Jriii)ftu, ^sä) \d)i fold) gro-S unb t)cn-licf) bing in bcv iauffe iiicf;t, s
Uiie bu baliüu fngeft. ,3't> f)ot)C netolid) gefagt: (5t)riften finb Seute, bie glenben,
nid)t fet)en jütlen. l'lndj üb gleid) föott bno fidjttnniirf) offenbaixt, luie ber
t)eiUflc ®ei[t unb bie ganl^e 2)reifaltigfeit in ber lonffe (rtiie bvo6en gejagt)
lüirtfet, unb alle (?ngel bofiel) finb, 80 fnnbeftu bod) nidjt ein augenOlic!
bokij fein unb foldje -DJiaieftet leiben. lu
S)Qvumb mnä er fi(| alfo üerbetfen unb Ueitjullcn, ba§ bu eo leiben
fonncft unb alfo fügen: ^\ä) fe()c lüol uidjt'S in bev lauffe benn tuaffer,
barein ber Seuffer hcis finbliu taud;et ober eö bamit begeuffet, unb ()6re
auc^ nid^t§ benn bie lüort, fo er barubev fpric^t: '^si) tcnffe bid) im DJamcn' k.
©olc^ jcugen mir beibe, äugen unb o^ren. ?lber bo§ loort unb ber glaube 15
fagt mir, baS föott felb» ba ift unb fold) loerd tf)uet, S^aljer iftS aud; fo
ein frcfftig ^nngetbab, baa e-j bcu 9Jicnfd)en nelo gebirt, alle funbe an jm
abtoefc^t unb erfeufft.
©0 foltu e§ m\ für ein fonberlid) gnabe annemen, ba§ er§ alfo freunb=
lirfl mad;et, ba§ uiemanb tiinbe fveunblidier madjen, 2enn er ftellct fd}led)t a»
einen 2Jlcnfd}eu bar, bem gibt er fein fd)U)erb, buc^fen ober einerlei) Inaffen
in bie f)anb, 5onbern befilljct jm, ein ioenig loaffer 311 nemeu mit bloffer,
lebiger t)anb, unb |ai. •'pij ba;,u fpredjeu biefc loort: ''^\ä) teuffe bid; im
Flamen' k. ©0 legt er uu^ and) nid)t§ fc^toere-J ober untreglic^S auff, be=
fdjtoeret nn§ aud) mit feiner un!oft luic bie 3ii''''cn, bie fid) muften befd^neitcn "
laffen, biel fd)lad)ten, opffern oc, foiiberu, luie gefagt, befillit uns, ein locnig
toaffer ju nemen, liiel(^'5 fonft jeberman gemein unb fo nötig ift, ba§ loir§
feine ftunbe emperen tonnen, unb bie luort h(\]n fpred)eu: "^d) teuffe bid)' .'c.
3llfo aud) im ".Jlbenbmal tieiffet er nn§ effen unb trinden unb fold)e-3 tl)uu
ju feinem gebed)tniy k. ■>»
SQBcr uu fold)en üerftaub (luie angezeigt) luin ber ^eiligen Sauffe ()at,
Uiei'3, \vaö fie fei), fd)aff unb uulu", unb tocr ber Stifftcv unb red)te Icuffcr
fei), ber luirb bie frafft berfelbigen aud) im Ijerljen erfaren unb baüon gebeffert
luerben. SBirb t^)ott banden unb loben für feine groffe gnabe, ba§ er jii auö
beS (?nbed)rift'3 Si'igenreid) erlofet l)at, ba fold)e lere öou ber Janffe gar ■«
gefd)lüiegen unb allevbiug uuOetaub ift, unb lum allerlei) lere luiffen gcloiä
311 urteilen, ob§ red)t ober falfd^ fei). @r lüirb auc^ feinem 5iel)eften nichts
abcltiud)eru ober fonft jm befdjloerlid) fein, fouberit alle frenubfd)afft erjeigen,
jm raten unb Ijelffeu, luo mit er tan, unb ba-3 l)eilig 6reu^ gern leiben unb
tragen. Solche frud)te loerbcn geluislid) folgen. SBo nid)t, fo ift§ ein gelöig «
anjeigen, ba§ er fein Hcrftanb loeber Pont glauben nod) Sauffc bat, loenn er
gleid) baPon Piel lüafd)en fan.
^t. 26 |4. ?(pvil'. 135
Pil :rn tuollcit tuiiy ilit Inffcii blciticii unb (^()viftuiii, iiiifcvii .C-)Pvvii, mit
ciii[t bitten, bnä cv uuS bei) rciiicu bciftciiib beä \voxli imb bcr (jeilifjeii
«incinmeut luollc erhalten unb fnx aEcm irt^unt bcf^üctcn, Da gebe er jetne
gnabe 3U, «^JigDI.
2(i. 4. 'Jlptil IMG.
''I^rciiigt (Uli ©üuntiig Citafinuiiiügcuiti in S'cffnii üdinltcn.
I.
;){örcr§ gflac^fd^vift.
R| 5 DOMINICA QUASIMODOGENITl lohan. 20. 3»i..2o,it'tt.
Vos iam audistis Euaiig|eliiim Herlief flelefen unb gefungen beffev, beuu
iäß an^ bem bud) tefen fan. Sßoflen dl\ä)e ftucE für un§ neinen tx hodienu)
Kuaiigelio. Sic .-eribit s. I(iliaii[iifs, Uiie Stjouiüy nidjt jel) bobel) gelüeft am
Dftertage ]u abenb, qii<ifl Dominus non Iriistra ^at ]o l)abeu luoHen, ni
10 Tlionias abesset. f)ette mol bie ftunbe fonneu treffen, hac- er i^omnm fampt
ben anbern ?tpofteln gefunben [)ette. Sed ncibis in doctrinaiu et eoii-olaticiiicin,
ut resurrectio befte me{)r ftcrder 3eugnii t)ette unb urfunb. 9(m oftertoge
auff ben abenb erfcf;einet bcr .V)®1{5R ben (vilffcn et ^imul aiiparet Tliomae.
Et ista apparitio ift gefcf)cf)en umb feineu luiüen üüetn, unb mac^t eine fdione
16 Offenbarung |)ro|)ter ipsum Thomam, el ift ^errlidjer i|uani ante 8 dies.
Videraus, lüie ein arm bing e§ ift umb menfdjiid) Ijerlj, cjuando begint fdjloaii)
JU ttjerben, ut non possit eiigi. Videraiit Apostoli et Thomas, quod non
solum resurrexerat Dominus, sed etium tres snscitarat: aute Lazanim filiam
laii-i, fiiium vidnae. Et inter omnes Thomas erat ber !e(Jfte unb mutigftc
■io (heen-: $ßotten mit im getien unb ftcrbcn. @oI(I)e feine leute, fonberlid) jon. u, is
2C)0ma5, ipii ai)pai-et liabuisse ein Utaulid) f)er|, vidit et auiHvit Laza[rum
rcsuscitatum, cum eo geffen unb getruntfen, et tamen non possunt credere,
(juod ipse Drtminus resmrcxit. Ideo videmus in Apostolis, quam nihil simus,
toenn wir uns gelaffen ftnb unb er t)anb abjcud^t. xMagdaiena, Mnheres
•.'5 aliae et omnes Apostoli dixeruiit re-surrexisse Dominum, et Thomas fe^t fein
fopff nnff et non vult credere et uon solum videre eins narbcu, ^cil etiani
greiffen, fülen. IJbi uou, non credam, inquit. Der liebe 'Jlpoftel lüil ber=
bampt fein, quia non remissio p[eccatorum, salus, <[uando non creditur resur-
')' in Uesbiiw 7- lij? über getejcu bis id^§ ste/ä So^au: ajeüi^ling ' legit clai-a voce
unten am Heitenrande steht lixtat in postiUa l'icciesiastica sed non eodem ordine^ VJ über
lairi steht Math 9 über vidnae steht Lucae 20 über dicens steht loban 11
■) Vyh (Jlemtn, HdU Briefwechsel & IJf. -) Vijl die Einkituny zu dieser
Predigt.
136 l'tcbigten bc« 3ol)teli 1540.
R]rectio Christi. Fidei vis et vitae aeternae cousistit iu tirticulo ist«. Si
i.Sot.15, MCliristiis uoii resurrexit, frustra praedicamus. S)a luil S^^omaS {)tn, loil ni(f)t
jelig fein, quia non viilt eredere, quod Cluistus rcsiiirexit. In hoc exemplo
Thomae ost«ndit liic Spiritus s[auctiis, (|iiod rsine fide simpliciter simus coeci,
indurati «-t nilTÜ. Sic per totaiii seriptUiraui .s[acrain legitur, ijiiod cor s
6ac[). 7, islmmanuni ba§ fjertcft bing fcl) sujira fta()l, bcmattt, et econtra, qui loei(^ tuirb,
ift fein Iraffer, ucl fo blob, öerjagt nt cor iiuuianiim. Exempla scripturae
s[aerae testantiir hoc passiin. Moses t'ocit eorani pharaone terribilia sigua.
Cor eins öetftocft iit bemnilt. Sic iios ((iiaii(h) andimus iiobis broloen ba§
eluig, '^eüifi^ fetoer, ücrbQmni-5, get)Cii baljin, at§ fei) e§ mä)tl\ praeei])iie papa, lo
Card[iuales, Ep[i.sc()pi, et tarnen \o gveiilid^er, fc^ictflic^er jorn dei, lefjt fein
etoig, iietix\ä) fetoer tierfunbigen. Hii ift fein \tal)l )o fjort nt cor hiunanuni.
Ideo si vis hnjui de durissiiua re in diviuis reb[iis et corporalib[ns, die esse
cor humanuni. Tales postea fuerunt Caipha.s, ludas, ludaei. Omnes Crea-
U'Joiir). 27, 54 turae testabantnr hunc esse Messiam. Continio ante cruceni clamat: 'vere 15
hie" jc. yiiä)tS\ giengen fefter tjinbuid) ijuaui bcmant. Econtra (piando homo
öetjagt et cor humanmn erfd^l'oden, mollius est aijua K. tum timet folium
sonans, si sohis in cubicuhi, et tantuni hü^ geffiar, Bald, felncl eilt hieiiig
frac^t, pntat 6li| uiib bonner fein, et nemo potest eousoiari, alle prebigt finb
jn tücnig ad consolationem. Sic non ^at§ xna§ mit corde huniano: ant -.'u
durum, ut m(^t§ fvagt nad^ ®ot, ai-.t fo f erjagt 3c. Sic Apostoli finb fo
fd^nd^ter unb territi per hoc scaudalum, cjuod vident Domiuiuu raorte iguo-
Soi). u, i6miniosiss[ima periisse et sepultum. Prius uon territi, imo ut Thomas: 'Eanuis
et moriamur cum illo'. Petrus gladium educit. lam eonclusi neminem volunt
admittere, si folium audireut sonans. Ideo cum Dominus intrat, putant esse 25
Spiritum. Cor humauum quando terretur, non ])otest erigi. Sic Dominus
ajiparet. "^at äuf^un 40 tag mit erfd^einen unb offcnBarung: i|t ben Ineificrn
unb manc[)evlci) meife, iam ^Kennern. Tiod) \mU nid^t eingeben, ^aben iicr=
gcffcn aller miraculorum, verborum. S)a& ijetfft liorribilis iutirniitas, ijuae est
iu homine, quando lapsus. Et econtra ineuarrabilis durities, quando est extra 30
])ericulum. Cuius rci multa exempla videnuis. Praedicamus Catechismum,
non esse liuanduni: quis curat? Omnes in gei| erfeufft, al§ toerc Dei ira
nihil. ^Bleiben in unferm luefen, audimus horribües commiuatioues ex lege,
.^fonipty einem abn ba^in, quod terretur, ita terretur cor, ba§ man? uid^t
!an jufamen Bringen. So l)eiIlo§ leute finb mir: quando in pcccatis sumus, m
nemo potest mollcscere. Econtra si in terrorib[us, non erigere. Si in peccatis
sumus, sicut mortuum cadaver: sicut praedico contra columuam haue lapi-
deam, sie contra peccatoroni. Si econtra terretur, ift er aBermal tob K.
Daä i)at ber !qQWI angezeigt an ben ^ungern, bie finb fo fd^luad^, haB er
an in gnug juflidEen ^at, nimpt aÜe remedia et tamen vix cos tandem sauat, «
doncc ben rccCiten ftardfeu trand gibt, Siiiritum s[anctum, ha fie gor trundfen
luerben in Dei charitate, nun amplins curant mundum. Ergo non consolaudi
m. 26 [4. a»)vi(]. 137
R] bie bofen iiuhirati peccatores, Sed qiii sentiuut peccatum, mortem, iufenuiin,
iit habeant consolatiotiem. Apostoli finb duä) iüetd) Utlb fc^tuad}, 40 diel)|iis
iioD potuit eos Dominus sanare, doiiec accipereiit Spiiitum s[auc'tum. Ita
erigi possunt infiriui JC. Quid aiitem indunitii-; praedicamus? ift aUeS itHlb
•■ )onft, man pvebige inen üon jorn ober i^nabe. ^ur ben jorn crfdfjiccEcii fte
ind)t, Gratia nou iiuligeiit, donec veniat Hij llllb bouiier, bev ld}rctfebdli.
Interim tft aCc§ bevlovcit, get]cii in ircr Slbgotterel) , ße|erel) bevBlenb iiub
üerftodt hcii)CX et aliis pcecatis contra 2. tabulam. Quicquid non est pauper,
afflictum, niliil habet de Euaugelio. Satis de hoc.
lu 'fjrieb'. 'Quorumcum<|ue re [mitreritis'. Dominus jeigt bamtt ^"'''-^1. i9. js
an, quid eöeeerit ])<r suam resur[reeti(>iien). Dicit, qiiod ^db regnuiii gefttfft,
basi fol äut^un unb fjanbeln Ijaten ntc^t mit gelb, golb, et quicquid angel)ct
biu äeitlid^ Ic6en, it)ie man ba§ fliegen unb cvhiei-fccn. Hoc regnum :^at ci
ab initio creationis geftifftet, (piare ratio non opus habet ad hoc Spiritu
15 sancto. 2)05 ift Adae geben statini creato imindo. 'Dominamini super i'A'ofci.as
l)isccs' JC. et quicquid terra ti'egt , foI elDer fein. ®a§ ift ba^ alte Regiment
i. e. bie toeltlic^e OBevfeit ^at bamit ju t^un. ©abon "^aben h)iv ni(|t öicl
,yi leren. 3iii-''ften mögen ha ^elffen. Post illud est aliud vegiment. Saö
ift ätoeieiiel): Legis, quod 53cofe§ geftifft ^at, Alterun), (piod I)<>minus hie
20 ftifftet, cum dicit: 'Quorumcuuque'. 5Jtofe§ 'Sieiä) foI bof)in bieucn, ut
lere un§, qnod iieccatum, quod non peccatum. S)a barff man nid)t Diel
Icien de Gratia bei) benen, <(ui peccatum non liabent i. e. (pd nesciuut, quid
sit peccatum, ut Antiuomi, qui docent, 5Jlau fol legem nic^t ^l'cbigen. Si
Lex Dou pracdicatur, nou scio de ullo peccato. 'Sine Lege peccatum est^K""'- ''^
25 inortuum'. Et 'ubi non est Lex, ibi non est praevaricatio\ Ita maguitudo SR»"'- 4, is
})eccati et ira Dei manet uobis iucognita. Item facimus ut gentiles, qui
habuerunt pro iusto peccare contra 10 praecepta. Si ergo nou discis 10
praecepta, nescis, quid peccatum. 3'uviften finb baju t)tel 3U tucnig, ut
doceaut, quid peccatum. Ideo 5)lofi ift geftifft, ut homines sciant, quiil
30 peccatum. Ut Mcdicus bonus mu§ in sua arte erfaren fein, ut 1. sciat, (juae
et qualis infirmitas. Si dat 6i;|net) ignorata causa, fol er lool fo balb gifft
geben al§ er^nel). 5Jtu» peccatum erfanb fein, ba gcf)int Lex ju, ba§ mau
ben leuten Catechismum treibe. Ratio ift ju fc^tüad), ba§ fie fünbe erfennc.
'^s\t et)üa§ in ratione de illa agnitione, fo ift» bod) gering. £a§ ift ein
3» Siegiment in S[ciiptura sancta, S)a§ SJlofe ^at eingefeljt et prius accepit a
)iatrii)[us. Alternm regnum, ba^ resurrectio Domini ^at geftifftet, tuil ein
neto Sieid), iuefen cinfe|en. S)a§ fol ,3ntt)un unb l)anbcln f)aben mit Snnb,
Zoh, ^elle. ^'on docet, loie man fol tueiber ncmen, adcr bahnen, aud) toeltlid)
JO In postilla Kcclesiastica extat. r II Uiscrimen legui oorijoralis et spiritualis r
18J19 Regimen .spiritu.ile super conscientias est linplex. r JO 1 Mosi Regimen Lex icneliit
peccatum r 36 2 Regnum Christi per l'^uangelium liberat a peccato, morte r
138 i'tebigleii bei Snljrc? 1540.
^)frteb eifialteu. Sc'l baUoit Uiil ev ein reicf; nnrid)ten, tuenn bis letBlid), licr=
f^eiigUc^ vcgimcnt oufftjotct, nt milla hom ccrti. 2ßo ba bcnn? S)a i(f| beii
lueltlirfjcn fvicb, gut, eljre, lunffcr, erbe, ut est in (icneisi. Derlnffen inuS, et
(Hii((|ui(l in tcrris crcscit, ut ccrte fold^S 3ugeloavteil f)n6e singiilis inoiuentis.
2Bo tDtUii beim Bleibend ®a !ompt post peccatum moi-s. Si non peeca-sset ■■>
Adam, tucre einig Hieben. Sod peccatum I)af beii tob Tjerein Bvadjt, ut nemo
tutus uua hora. S)n getjort G^vifti reid^ 311, qui ad hoc positus l\c.\-, ut sit
DoiiiiiHis super mortem, vitam, et suum rcgnum fol bamit jutljun Ijnlien, iit
311 tjanbeln t)a'6e cum peeeato et morte. S)a§ meinet er, cum dicit: 'Quorum-
cumque'. Ergo gefjet er bamit umb, ut iiomiuib[us bon funben ^elffe vel 10
borin loffe [tiefen imb anzeigen, ipiod danmati. Nou potes dicere, quod
Cfiriftu» ^ah ein »neltli(^ leicfi geftifft ut S9at)[t, qui iactat se potestatem
iiahere ligandi et solvendi etiam id. quod uon est peccatum, qui nou ligati,
Iios pos<sit ligare. ecoutra, maäft gor ein Uieltlid^ gelnolt brau». Sed quid
claves sint, fteljet liie, Xon ut novas leges condam et refigam. Sed uieum ir,
(priiuum regiumi est. quod Mosi commisi, nt homines agno.scant, qnomoilo
in pcccatis snbmersi) uou nt ecs ligem, <|ni priu.s ligati 3C. Nee cum tictis
peccatis, sed cum istis peecatis, quae natnraliter peccata sunt, ut Denm oon-
tenuicre, eins nomen blasphemare, nou orare, contemneie verbum, inobedientcm
esse parentib[us. If5ta peccata uon sunt facta per leges ])apao. sed sunt -'o
vera, quae in carne et anima nata unb ftecfen brin et non loffen fid^ ab.so-
lutione papali oufflofen. Illud praedicatiir et agnoscitur lege, et talia poceata
finb immerbar in mir ab hora nativitatis usque ad mortem. S)a geltet meiim
I. »U'k 1, 2« ivonum f)in. 6§ iol f)eificn rognmu coelornm, non terrestre, ut Gene. 1.
constitutum. Sed fol ein t)imelreidö fein, ut quando terreuupi cessat, (pio- 25
modo ad reguum coelornm })erveniaut. So» fol bo§ fein. 'Sicut patcr'
i.e. nt ideni opus fliciatis vos Apostoli et posteri, quod ego, propter quod
et veni, sed (|Uod ben leuten üom Sob ge^otffcn, qui inen i^oBen loollen I)elffen
loffcn, qui non. ecoutra. To§ tt)ut ir ourf}. S)o§ fei) vestnun rcgimeut.
Unter baö regimcnt muffen olle, si sahi voluut lieri, muffen bie claves f)oreu, ao
(]iiod peccata remi,«sa. Si hoc audio, tum venio eo, ut mors adempta, bin
Tieilig iiiib fol feiig luerben. Ergo bo§ 3{ei(f) nimpt Ineg peccatum, 3^ob. Qui
nou liabent ncc scntiunt peccatum, uon territi et cogitant, fie iDOlIen imer
im faufe leBen, dicimus: si non vis remi.ssiouem p[eccatorum, iustitiani, manc
in peeeato, morte. Nemo potest dicere, quam inenarrabile reguum, quod 35
uno verbo potcs aperire coelum et claudere inferos. Nihil aliud faeimus,
i|uani dicimus: Kemitto tibi peccata, non nn meiner ftot, sed Ciu'isti Domini,
(|uia (iicit: Non renn'ttetis peccata Don Ctoeril lüegcn, sicut nee faecre debetis,
]-l Abusus C'lauiuni sub papa r IS Quid claucs r 27 .\postuIi inittuiitur iul
ministerium, non ad potestatem secularem /• 30 Omiies homines siibiecti potest.nti Apo-
stolicae r
m. 26 [4. «ijvil]. 139
i;| iit peccata retiueautur. Secl fü folä f)eiffcn: 'Ego niitto vos, sinit nie
|iater\ ^d) ^f^§ "i'^jt getf)aii auS eigner nnbadjt. Sed pater mv ad hoc
inisit. Solchen fcefeÜ) tl)ue idj eui^ nild) iis(|iie ail finem inundi, iit sciatis,
(luod uon t'aciatis vestra antoritate, sed ex eius Befeit), qiii vos mittit, iit
5 sciatis uon ex bumaiia potentia hoc fieri. Si hoc non esset, qiiomodo posset
urigi conscieiitia? Non loquor tautum de Lllis, cjui niinistri, sed oranib[ns
Christianis. Uli in neeessitate seu pericuio mortis possunt sese inviceni
erigere. Si audis ex nie: Remittnntur tibi peccata, fo l)6reftu, quod Dens
velit propicins esse, iustificare te et feiig machen a peccato et njorte, ut
lu iustus sis et vivas. Si tautum me respicis ut homiuem, nihil te iuvat. Sed
dicis: praedicator dixit mihi absolutiouem, quis seit, an verum, quod peccata
reniissa? <Bo iä)B get^an i\(ii, potes dicero: Xescio, an verum. Multos
audivi, qui dixeruut in extrenia hora: !^ä) lüolt aH mein gut hxuxnb geben,
ut scirem, ba§ toax ioere. Si etiam homo, qui absolvit, est verax et iustus,
Ks uon tjdt ^xä), ut fundetur absolutio in eius dignitatem. üt ergo tu ccrtus
sis et ego, opdrtet dicere et statuere oerto: Non pfar'^err me absolvit, praedi-
cator uon sie iussit me credere, Sed Deus per ipsum locutus. Ideo suui
eertus et sie, ba§ lä) ni(^t ein lieEev toolt brum6 geben, ut crederem hoc.
Quia Dominus dicit: 'Mitto vos' unb gicid) in ber fenbung, qua me pater
■20 misit. S)a ^Qffft§, quando audio, ha§ bei" t)fart)ei;r vel prox|imus in neees-
sitate ftt)et mein nngft et terrorem ])eccati et dicit: f rater, es bcrjagt ,'C.
Dominus '^ot befolgen buxä) ein öffentlich ampt vocatis ministris et unieui(|uo
privatim, ut alius alium cousoletur unb fpvec^ im 3U, S)ct§ alfo contra ])ec-
catum et mortem gel)e ba§ 9iei(f): tum erigitur et cousolationem accipit contra
25 jieccatum et mortem tentatus, cpiia apprehendit verbum Christi: 'Sicut
misit me pater'. S)en Befeit), ben idj gefüret iiah, ben folt ir auä) fiircn.
Tarnen potes dicere, quod audieris hominem, toolt aber bem pfor^err nitl)t
ein toortlin gleuBen, Sed Christo, (]ui iustituit hoc reguum re[missionis
l)[cccatorum. Sine tidc I)ilfft bic^a nii^t§, <iuia f)elft mirfj pro homiuo, fo
30 gefd^id^t bir rcc^t. Ideo tan bir nic^t get)oIffen loerben. Sed quia audis me
uon loqui tecum, quomodo ])ecuuiam congreges, nee quaero meam ntilitatcm,
ut tu nie locupletes, sed iBoIt bir gern ^elffen, (juta video, quod TOofcS bid)
,]lüifd^en froren gefaffet t)Ot, et non est <iuies, sed peccatum beiffet bid}, item
liines mortem unb erf^rirfeft et dicis: O si fuissem bubulcus, Monachus,
34 föinfiebcler. 6oIt lä) leben, loolt i^ ba» unb bau t^un. Sic praedicamus.
SBer bringt bid; bn^in'? Moses cum suis cornib[us. Non venio ad te ut
papa, qui dicit se habere ins at)solvendi et ligandi, si dederis mihi 100 ft-
Sed Video te in cngften. Ideo dico: Sßeg attcS, toa§ auff Örben ift. Quid
faciemus, ut ber faofeu gebanden lou toerbeu unb Io§ a cornib[us Mosi? §ürc
13 Kespoiisii) ad qiiaestioiieni, ((uoinodo licmiines peccata possiiit remittei-e r aä/26 Ali-
äolutio nititur inaiidatu Christi r
140 *4J«biatcii bcä 3n()rcÄ 1540.
R]mti- (^u, luaä lä) biv fagc. i^\^ fage bir in nomine Christi, nt lafjeft bid)
tieften, gleiibeii uiib fic^cr foiii, <|U(>d peccata remissa, S^ob fol bid} nid^t
fteffen. Dn3 fa(\ id) bir ((etni» 311. ^a- lieber fveunb, quoiiiddo potcstis
bcUicifeit, <iii()il verum? Cin-istus tlixit ad diseijiulos: 'Ego milto', com-
mitto, tjeiffc eud^. ^v folt§ nic^t nun cud) felti? tt)Uii. Qnia vero ex lueo ;■
C\eT)et§, fo ttjue id)§ fel5§. Ego missus nt (juilihct pfnvr)en et iiuisque
Clnistianus, (jui e>t cum inlirmo, bid) fol tvoften. 2)arumb biftii mir cfieii
fo lüol fd^ulbig, i|ui (lunciit tuam salutem. nou })ecuniam, jugleillieii, ac si
Cin-istus iniponeret mauum et sanaret te, quia dieit: Ego misi i. e. quicqnid
i'acio, facit pater, quia iussit. Öi manus in te ponit minister, etiani ipso 10
Christus. 8ic quaudo vos reniittitis peccata Unb leget I)anb QUff et dicitis:
Remitto peccata non in meo. sed in noraine Christi k. Alioqui beeilt 65ot,
(|Uod aliquis hoc aud(>ret teutare. Cum ergo iussit, f^ut? (Jf)riftll§ felb§.
So fol man mit funbcn umbge^eii, fie ,]n Infeii. Ah'<H]ni nulluni consilium,
l)ai)a: curre ad S. lacobum. ©olt in bie fiteren ge()en, iiieffe lefen, etlidic 15
bnbcn fi(^ gcgcitjt, bie groffeii ftifft gcftifftct k. Csft nidjt bev Incg, lege bi§
alle?' QiiberS an, {)ore f)ie, fo get)et§ ju. 3Benn *JJ{ofe§ sua cornua aufffe^t,
terret te horribili sno aspectu, venisti ad agnitionom peccati et iam non es
im Derftodtctn f)auffen, (|ui peccatum non curant, Sed in |)arva tui'ba, <|ui
tcrriti ad folii sonautis motum |)avetinnt. P^a ift ^ulff. ^(!^ tfab regiunn au
gcftifft, bnä fol fid) freffen unb lourgen cum pcccato et morte, uon, loie man
()ie lüoEe veic^ lucrben, sed quomodo peccatum et mors autferatur, iustitia
et vita 3C'. nbi inveniam? NuTn eundum lerosolymani? Imo si etiain
ascendero aurea scala coeiuui. Sed fo mu§ juge^en: 'Ego mitto'. ^d)
mu§ juerft JU eud) fomcn. Vos non venietis ad me, sed ego ad vos. Cum 2&
ergo f.ierf6nlicÖ non in totuin mundum get)e, fo t^ue td) fo, ut pater mc.
Paler nom fnv fi(| ein Hein toindelin, jnbifd) lanb, ba muft iä) prebtgev
fein, hjanbert buvc^ Gallileam, ludaeam, ba§ !unb er beftrciten. C^uid faciebat?
balff pcecatorib| US a pcccatis, suscitabat mortuos. @d fol id) tT)Un. Hoc
commisit pater. Non invenics me ju bofc unter fdjlnelgern ?C. sed inter 30
mortuos et uerfureten arm fd)affen. S)a bolff id) a peccato ad iustitiam, ex
morte ad vitam. 2)a§ folt ir in toto nuindo üben. Ideo mitto, ut cunatis
per totmn nunidum et constituatis alios })raedicatores , qni aud) lauffen,
prebigen unb tl^un, quod ego et vos usque ad finem mnndi. Et ego loil
babel) fein, ut sciatis vos non facere, sed me per vos usque ad extremnm :t5
diem. 5tu§ bem befel^ f)aben loir aud) potestatem, ut remittentes peccata
et absolventes sciamus, quod nos non, sed a Deo missi, ipse met faciat.
Ideo non debes pfartietr andire ut homineni, sed ut deuni. Si libenter velis
scire, quod certum sit te absolutum, noli diffidere. Christus jjer suam resnr-
[reetioncm fjatu geftifftct fo, ut, (juicunijue dixerit proximo in nomine Christi, 40
2412') Cliristus remittit pecouta per cxtcrnuin verlmin. r
9lt. 26 [4. ?H)vit]. 141
B] fo t!^ut§ ß^riftli». SBirft IdoI fulen, an qucraiu tnam pecuniara, ciuii dixero:
morieris. Sßo fol bein gut l)in? da milii partcm. .Sed cum dixero: iiLliil
iam de anro dicemus. ^c^ felje, (jund üeV3Q9t unb erfc^roden bift in i'orde,
curent alii bona tna, boS toirftlt ja l)üren. Video anteni te esse in desjiera-
5 tione uiib bu !anft bir ntd)t tjelffen norf) erauS toirtfen. ll)i (J,l)Vtftua Ijat
un§ alle geloei^et unb ju ftteftcrn geuiad^t a pviefter usque ad iufimos, ubi
dicit: 'Siciit niisit nie pater, ita niitto vos'. Venio in nomine Domini
raei lesu Christi. §dreftu, bu folt utdjt fo jtttern unb 6i6en, si teneris
peccato, andi, (jnid dicam. ('iiristus dixit: ' Qiii credideril et baptisatus aViut. ir., ic
lu i'iierit'. '(iuorumcnnque remiseritis'. Ideo fei) JU fiiebeu: (|Uod iibenter
velles habere, affero tibi, et gratis, unb fpredE) hiä) lo§ unb Icbtg a pcceatis
in nomine patris, tilii et Spiritus sancti. Et die: Gratias ago tibi, coelestis
pater, (iredo mihi vere remissa a tna maiesta(e et non dubito me absohitiim
a patro. Is ergo locus non confirmat potentiam ])apae. Sed qnaiido venio
15 ad te in extrema hora, non ut nie dites, ut «im tuus Dominus, tu subditus,
ut pajia loil lücltlid) maä)t brau§ macfjen. Sed tft gefegt baju, non nt sis
Dominus iiominura. Sed lom btr ju btenen unb raten et dico: geloalt, gut,
alle§ f)inban gefegt unb auff ein fnetncl gelounben. Sed h)ir ^aöen ^n leben
de regne Christi, i|Uod ge^et nou ®olb, fttber, freub, sed ut tibi t)clffeu a
20 peceatis et raoi-te. .'petfft ha§ ^crrfd}afft, getnalt, et)re? Irao servitus, fpiia
nihil ^oli, fuc^e apud te, sed Bringe tibi et servio tibi. Cor tuum Begert, ut
securum et trauciuiilum sit. S)aä Bring ic^ bir non ex mea electione, sed ex
commissione et missione Dei mei e coelo. §etfft ba§ nicf)t gebradjt unib
fonft? quomodo potes solvere hnnc thesaurnm inenarrabileni et coelestem
2f. tuis opei'ib|us JC. Si bona totins mundi. imo regnnm, luuneft uid^t Bejütcu,
quid opes totius mundi ad re[inissionem p[eccatorum, quod a Diaboli potestate
es gefreiet? Ideo ift§ nidjt muglitf), ut pecunia possis veudere aut tu solvere,
sicut papa fecit. Gerte es nUli umBfonft gcBcu töerbcn vel niiiii, Taiiien
fol man nntcrtjaltung geben minisiris. Si foUeu nic^t effen, trinden, t)au^,
■M I^off IjoBen, non diu manebit Euang[elium. Duplici honore digni niaxime, i-^rim. r>, n
qui laborant in verbo 1. Timo. 5. Sed dicendum: ba§ forn, (piod damus,
non damus pro aljsolutioneet praedicatione, quae Dei sunt, et non possumus nmb
ge(b feuffen, sed ([uia instituit, ut communioentur nobis per ministros jc. tool
fein fauff brau« marf)en, sed umbfouft geben. Ideo muffen jufnmeu tl)uu, ut
3s alaiitm-, ve! Serben be§ ©nangelii balb beraubet. Ideo mug mau Sd)ulc
^abcu, ut sint praedicatores non simplices, sed foubeiUc^ gclerte, qui non
soluni docent, sed ftetnren unb >r)cl)ren bcn Üiottcu. 2)a foHen jubelffcn unb
geben non sohim principes, sed etiani cives, (]uia audistis iam, qnalis tiiesanrus
sit eoiisolationeni audire ex parocho et aliis, qui Muangjelinm doeent, al)sol-
40 \unt, (|uan(io aeeedunt mini.stri ad infirmos, Dominum ipsum venir-e. (|ui;i
non anderem ire sine hoc mandato unb loufte bir nic^t? JU Ijclffcu uub rotcu.
Sed (juando audis. (piod lioc ministeriiun inslitutuin a Deo, tum [xilcs (beere:
142 ^vebifltcn bc§ 3nf)rc§ 1540.
R] venit Deii.s in nieu proximo, ^Beid^töater ad luc, (juia in uoiiiiue Cluisti, non .
loqiiitur suum, sed Dci verbiiin, ad quod luissus et ei commissum. S)a fan
mau fic^ bcnu öont 2cuffel, fiinbc loirden et dicere: audivi vocem proximi,
et tniiien non erat eins vdx, sed vei'bnni tnnm et commissTitii a te 3C. @0
biirffen tüir nid;t fcfitocbeti, beben, pambcln, nt papa docuit. Neminem &
absolvit uisi habeat satis contritionis , nihil de fide, nihil de iustitutione
Ciavinm Ciiristi jc. Sic sensi: si habeo satis 9{elt) et pnre suni confessus,
fondonata snnt mihi peceata. Si non citins jieccata rcmittnntur, quam b0
bona opera bie flinbe ubci'toigen, nnnqnam hab[ebo re[missionom p[eccatonim,
quia non possum concludere mecnm, quod sufficiens sit contritin, et nemo lo
potest me absolvere, si nitor mea dignitate, nee ])apa. Sie aniraae dnctae
a verbo tidei et mandato Dei aiiff ungetDt§ Sielf unb buffe. Hine tot
templa, Moftcr, altar, ftifft gebortiet, et hodie eins bullae unb brtcffc: man
fol fie reiffen jc. ScmI non satis. man fan ni(i)t gnugfam. Ideo tjclfft, nt
©drillen, })far{)ei'r unb pvebigftuci crfjattcn, bae jolc^cr ober erger irtfjumb nid;t i-'
luicber einreiffe. ©dI§ crt]alten Inerben, fo fan§ nict)t gefdjeften, uisi iuventns
rite et pie institnatur, ne prebigftuel Untergeben unb erfjalten toerbcn eontra
ih'otten. Si praedicator, qni tantum pure doceat Euani)] clinm, ift gut. Sed
muffen aucf; folc^e fein, qni toe^ren, ut doct[riua ntc()t toerbc öerfelfrf)t. ®ruml)
muö mau fdjnl Ijabeu, ut fiant docti. Et ba§ ift uidjt ein be^alniig, sed 20
lüboJ)ffer Deo, si baju t)ilfft, nt pueri crudiantui-. Sic inanenuis Christiani
unb !onnen un§ ]ä)\äm in alte fachen et d|icere: ^ur auff, leuffel, qnare
tristem reddis me? Habeo, qni dixit mihi remissa esse peceata auS feinem
gel)ei§ unb befclt), quia dieit: 'Mitto', 2)a§ ir truft, ba§ mein eigen Uunt
unb ernft ift. Ideo muft ir emer§ I)er|en grunb unb ©eel fe|en auff O)otte§ ss
äßort. Scio quidem hominem esse parochmn, sed verba, qnae mihi loqnitnr,
au(. 22, 32non sunt hominis, sed Dei, Christi, qui ei eommisit et dixit : 'Vade, confirma
fratres'. Sic intelligenda verba, quae öerlleren potestatem ciavinm, ex (pia
fecit papa tyrannidem et mundanam pompam ac pote.statem. Sed est geridjtet
unb gcorbnet toti mundo 3ul)clffeu. S^en fc^a| fan man nic^t bejalen. Sed 30
1. 3im.f,, 17 (amen füllen loir UU'3 frcuublid) Ijalten erga ministros. 'Pnpiiei liouore'
l.Timot:5. S)a fol man öon fagen, quod resurrcctio eins fei) baf)in geridjtet,
<luod folTen gered)t fein unb leben per eins resnr[rectioneni, et iioc t)at er
befolt)en Apostolis et onn]ib[us ])raedicare usque ad tinem mundi, quod fale
regnum institntnni in terris, (piod sit regnum contra peccatum, mortem, 3r.
potestatem Diaboji et aft'erat coelestia et aeterna bona. Ta f)elff nil§ ]\l
C^l)riftn§, tpii resnr[rexit 3C.
9U. 26 [4. aptil]. 143
Dr] il-
©rud bon 1541.
[»(. •&ij] T>ic T>rittc Prcbiot 2liin .^ontag Öuafi iiiobo griiiti,
bau bet SCIifoiutio, aiu^t bnn €uangeiia rioliainiiö am io. Cap.
5 Stiebe fet) mit enä). @Ieidj Inic micE) bcr SSotcr gefanb i]ai, ©o feiibc joij.a.Msff.
ic^ iuä). Unb ba er baS )af(ct, "üUeS er fic an unb jpriJjt ,^u jiieii:
5 9lemet t)in ben f)eilißcn föeift, ilBeldjcit jr bie funbe ctlafjet, bcn finb
l'ie cvlnfien, Unb lii.cld)t'n jr fic bel)nltct, ben finb fie behalten.'
Jjfir §6rr geiget an mit biefcii luoitcn, Ina» er anggerid^t fjate burd; feine
"^ ?lnfferftef)nng, nemlic^, ba§ er ijobe ein 9?egtment geftifft, baS fol ^n
t()nn unb 3U tjanbeln traben nic^t mit gefb ober golb, nnb Uias nngcl)et biv
lü jeittid; leben, loie man fold)e§ erlangen nnb ert)alten fol, Senn fold) Sieid) ift fdjoii
juDor ba, öon anfang ber »neU geftiff tet unb bcr menfc^en öernunfft unterlnorffen
burd) ftotteg luort, bn er fagt @ene. 1.: '.'perrfd^et über ?vifi^ im IRcer unb über i.-wi-io 1,2»
ä'ogel unter bem S^imd unb über aÜCy 3:^ier anff @rben' .'c. Xa» ift ba-j alte
JIfcgiment, barin bie toeltlic^e Oberfeit ]n tt)un unb ,^n fdiaffen ^at, S)a3u fic bc§
1.'. fjeiligen ö^eifti md}t§ bcbarff, Taiion mnn and) in bcr ßfjriftenfjeit nid)t Incl
,5U leren t)at, ^ui^iftcn mögen t)ic ju raten unb fjclffen, loie es gel)cn fol.
?t6er ba neben unb über ha^ ift ein anbcr 5Hegiment, fo über bie ®eh)iffen
geltet unb betrifft bie fad)en, ba mau mit (Sott 3utt)un t)at. SaffcUi ift
alueicrlel), föinS burd) '•JJJofc geftiff tet. S)a§ anber, fo ber §grr f)ic ftifftct,
2" ba n fagt: '©leic^ U)ie mid) bcr $ater gefanb l)at, So fenbc ic^ eud)' k. 'OJfofc
Siegiment fol ba^u bicnen, bü§ c» nii» Icrc, >ra§ funbc unb nid^t funbc ift, Ihib
get)örct fnr bie, fo bie funbc uoc^ uid)t fennen ober fnlen. 911^ i|t bie 'Hntinomer,
bie ba furgcben, Wum fol baS ®efe^ nid^t prcbigen. S^et) benen ifts Uergeblid)
Diel öon ber gnaben leren, "Eenn fo ba^ ©efet^ nidjt geprcbigt loirb, fo fau man
25 bon feiner funbc lüiffen. Söic @. ^pauUiy fagt: 'Ou haS^ ®cfcl? ift bie ©unbesiöm.;,»
tob'. 3tetn: 'Sßo fein ©cfcii ift, ba ift anrf) feine ubertrettuug', 3)cun bie3!öm.4,i5
funbc, tüic gro§ fic fei), unb @otte§ jorn erfennet mau nid^t benn burd) baö
@efc^. 2)arnmb Ino ba§ uid)t getrieben Unrb, lucrbcn bie ?eutc |Sl.''piii| gar
t)eibnif(^, meinen, fic tt)nn rcd)t, ba fic bod) greuUd; funbigen intber ®üttc>3 gebot.
:t" Sie trcltüt^ Dberfeit trtcret unb ftraffet tuol jumr bie offentlid^cn funbc,
^ilbcr fic ift tiiel ,]n hjcnig bajn, »nenn fic fdjou alle ^uriften budicr ju rat
nimpt, ba« fie folt aUfieigeu ober leren, Inag funbc für (Sott fei). 3)arnmb
ift ba§ (Scfc|e gegeben, baS bie üeute barauy lernen foHcn, loa§ funbc fet). 3Bo
bie unerlaubt bleibt, fan mon nid)t iierftcl)en. Diel locnigcr begercn bie Vergebung
•■•'■ unb gnabe, ^a bie gnabe ift al§ benn uic^t uiitjc, benn gnabe fol fempffcn unb
fiegeu in unä Iniber ba'5 ®efe|tc unb fnube, bas Uiir nic^t Derjluciffeln.
so In der Korreklur am Enih: .£) •", aiift bcv crfteii jcitfii, in ber 3. \ü\t, ticjc, jlunv luol.
141 ^>rcbifllfii bcä 3ot,re? 1540.
T)r] SBic im ein guter lUv^t mu§ in jciuev tuiift evfavcii fein, ba» ex Iniffc
jmn elften, lon-J nnb UicW;cvlei) bte frantftjeit icit, ©onft, too ev tinl bcnt
Standen t)clffcn nnb bic nrfnc^ ber tranäfjeit nic^t luei§, jol er jm luol fo
baih fr^eblirfic gtfft nl§ (^r|nel) geben. 5Ufo mu§ erftlid) nnb äiifor bie fnnb
evtanb fein, et)e mnii bie gnabe prebigt. ^u ioldjem ertentniS nBer gefiovct b
ba§ ©efe^, ba§ man beu ßeuten ben ßatec^ifmum fnxtjalte nnb bie 3c')tit
gel'ot üleijfig treilie, -5}enn, luie ic^ gcfagt fjntic, bie üctnnnfft ift ^n ftfjltiQcf)
bn^n mit jrer meisfieit nnb aller ^inriften !nni"t. llnb 06 jr iDol etUms lion
fold)« ev!entni§ eingepflanljt ift, fo ift e§ bo(^ ju luenig unb gering. S)arumB
l)at ö)ott bnrd^ -Ilbien )oIcf)e prebigt beS @)efe|e§ geftifftet, meiere er juPor 10
luni ben ä>etcrn empfangen f)at.
S)aS nnber ^Regiment ift, hc\§ bie 'ilnfferftet)nng bes §@rrn ß^riftt [)at
geftifftet, Tenn burd) bie felbe fiat er nioUcn ein nein iKeic^ anrid}ten, ba-; ba
fol ]u tt)nn nnb ju t^anbeln t)a6cn mit funben (fo juüor burd)ä töefe^ ertanb
finb) unb mit bcm lob unb ber §eEeu, S)a§ (eret nid)t-3 baüon, luie man 15
fol 6t)elid) tnerben, §auu, ©tab unb Sanbe regieren, ben lueltlic^en fyrieben
ertjalten, balnen, pflanijcn ,'c. ©onbern ba3U ift§ gerid}tet, tuo man bleiben
möge, töenn fold; leiblich, oergenglid} 'liegiment unb luefen auffljöret, ba man
benu ®ut, 6^r, .§au§, .^ofe, äBelt unb aUeS, toa» auff (Srbeu ift unb an§
ber Srben loedjft unb bi§ (eBcn tierlaffen mn?, Sßie toir benn oüe nngenblirf 20
,]ugeliiarten f)aben.
2Bo Slbam nid)t gefnnbiget f^ette, ()etten Inir un§ iuiber für beut Job
nodj einigem nngincf burffen fnrd)ten. 5hi ober bat bie Snnbe ben Sob ereiu
gebrad)t in bie luclt über ba^ gan|c mcnfc§lid)e ®cfd;Ied;t, baö bafur nicmanb
feinen nngcnblid fidjer ift. Sßo toiltn benn ^in auö, locnn ber fompt nnb -.^r.
tjolet bid)? .sjic ju geboret nn bi§ 9tei(^ 6{)rifti, Ineldier ift barumb ein cmiger
fibnig gefegt, ha-5 er fep ber .S56fl{ü{ über Sunbe unb ßcred)tigfcit, nber Job
nnb Seben, bamit fol fein Mnä) äutljnn unb ßu »ualten Ijaben.
[«(. •&4| X'a§ meinet ber.^&rr alt)ie, ba er fagt: '5Jemet l)inbent)ciügcn(i)eift,
Uield)en jr bie ©ünbe erlaffet, ben finb fie erlaifen, Unb lueldjcn jr fie behaltet, ben so
finb fie bet)altcn. fQie f^ureftu, ba§ er bamit umbget)ct, bac» er ben Sileutcn 0011
funben ^elffe ober fie barinn laffe fteden unb anzeige, baS fie nerbampt finb.
.Öie fan man ja nidjt fagcn, XaC' er bamit tjabc ein lueltlid) iJfcid}
geftifftet, äßic ber Stapft rl)umct uon feinen 33inbefc^lüffcl nnb ,1'üfefc^iufjel,
baÄ er fiobe bie mac^t jn lofen unb ju Biubeu auc^, maj ni^t funbe ift, 35
^\tem, tuas anr^ 6l)riftu§ nidjt binbet ober lofet, Unb t)at alfo gar ein tncltlid)
tvielüolt baraus gemad)t. 'ilber (Stjriftuä beutet t)ie tlav gnug, Wa-i feine
Sd)luffel finb, 5Jiet)t @cfe| mai^en unb loibber aufftjeben, lt>ic ber ä^npft tl)nt,
fonbern Snnbe erlaffeu ober betjalten.
Sßil nu fo fügen : Tarinn fol mein SJeid; ftel)en, C^rftlid), bas bie l'cnte w
cricunen, tnie fie ©nnber finb, ^L^eldje-J id) l)abe Wofe befoll)en jn leren unb
js um\ä) .1
*«v. -26 14. Stpril]. 145
Pi]ju tretfieit, 5'lid^t ba^u, boS iä) fte binbeii tüoÜc, beim fie albereit gefiiinben
finb. üßil auä) nit^t erft SimbL- iiin($eu iiod) mit gema(f)ten ©unben um6=
9ct)fu (tnic bev Sapft buvcf) feine ©cfeljc unb mit feinem iöinbefdjltüffel t^ut,
mad)t fimbe, bo feine funbe ift), ©onbern mit bcnen ^nfd^affen tjafien, fo
f. natiirlid) Äunbe finb toiber @otte§ getot, 'ilU nemlii^ @otte§ üerndEitung
unb Unglaube, Icfterung feine-S 9Jameny, beiac^tung feinc§ trortS, unge'^or=
fam K. 2BeId^eS finb ntä)t Suube buri^ be§ ä^npfts gefelj gemac^et, fonbern
lv)ai-{)afftige, bie in ^k\\äj unb 6Iut ftctfen unb mit bem 5Renfc^en geboren
finb, bie firfj nic^t (äffen abfolniern noif) tuegnemeu burc^ be§ 3Bapft§
10 Sofef (i)luffel , luie er jn Bvaudjet, fonbern Heiben im 'OJ}cnfd;en big in bie
©ruben.
SaS man nu hJtffe, »nie man berfelben mnge h§ luerben, 3)al)in ge^et
ß^riftu?' 3?eid^. Xorumb ^eiffet erS audj allenthalben nirfjt ein Ineltlid) ober
jrbifc^ 9fetc^, fonbern ba§ .^imelreid), S)enn e§ fol eben ba anget)en, toenn
IS biefe§ jrbifrfje auffbort (burd) bcn üob), ba§ bie Seute Iviffen, »nie fie al3 benii
gen .S^imel tonten foüen. @old) 3rei(^ (fpridjt er) fol alfo get)cn unb ftel)en.
'©leid) ttiie 5Jlid) ber SJotcr gefanb ^at, 3(lfo fenbe id^ end;' etc.
£)a§ ift: ,3r Slpoftel unb eiore 5}ad)!omen bi§ jur loelt enbe folt meine
58oten ober ©efanbten fein, burd) >iield)e iä) regieren loil in ber loelt, ','llfo,
20 ha^ fr eben baä loerd fiiret unb übet, ba§ id) getrau babe, bajn läj aud)
fomeii bin, nemlid), ba§ bcn fieuten öon fnn= [sBl. 3i] ben unb S^ob gel)olffen
loerbc, tnelc^e bie Sunbe unb ben 2ob fvilcn unb {neu tooden briffcn laffen.
Unb bagegcn, melct)e foldjS nid)t annemen, in 6unbcn unb jum lob gebuubcn
bleiben, 2)a§ fol eltjr Stegimcnt unb 5lmpt fein.
25 Unter bis 'ilJegiment muffen fiil) geben aUc bie, fo jrc Snnbe trnrfen,
tooEen fie anberS ber felbcii lo§ locrbcn unb baö einig Seben unb ©eligfeit
erlangen. Seuen befill)t un§ (5l)i'iftn§ ,yi fagen, ba§ fie folten getroft fein
unb tüiffcn, ba§ er bnrd) fein fterbcn unb anfferfteben ha?- anögertd^t l)abe,
ha^ jnen alle jre Sunbc üergeben unb erlaffen fein füllen. .Sporen fie foldjeS
30 unb gleubeuS, fo finb fie gcredjt, beilig mib fclig, S)cnn ift bie funbe erlaffen,
fo ()at ber lob fein 9ied)t ju jnen. ißeld^e aber bie ©unbc nid)t fiden nod)
für bem Üob erfdjredeu unb juter t)in in jrein oltcn loefen unb faufe leben,
benen fagcn tnir au§ Pl)riftuy befell): looUet jr nid)t Oergebung ber funbeu,
gnabe unb eloigeä leben, fo bleibet jmcr l)in in funbeu, ungnabe unb %ob.
3.-. Sßer !an aber ousrcbcn, locld} ein unau«fprcd)lid;cr, mec^tigcr unb feligcr
troft bas fcl), ba« ein lülenfil) bem anbcrn mit einem luort tan beu ■'pimel
aufffd)lieffen unb bie .'öelle jufdilieffen, S)enn in bicfem ©nabenreic^, ba§
(v()riftn§ burd) fein ''.Hufferftcbung gcftifftet bat, tbuen mir nidjtö anbcr-j, bcnn
hai Inir bcn IRunb anfftl)un unb fagcn : '^ä) üergcbc bir bcinc Snnbe, 5iid;t
<M Hon mir fclbö ober au? eigener gcloalt, ©onbern an ftat unb im 9iamen
24 iUmn .1
146 «Prfbigten bc§ ^aijxei 1540.
ürl^ij^eju 6()rifti. Ticnu er ipridjt iiid^t alfo: Sr jolt bie funbe lici-gebeu Oüu
etorcn loegen (loic beim nurf; !eiii ^Jtciifrf) tan ©iiitbc mad^en ober beljalten),
©onberii alfo fjeifft c§: "^\d} fenbc cud), luic mtc^ ber SJater gefanb t)at', 3^
fclb» i)ai> e§ iiirf^t getrau aii§ eigener tvall) ober rat, fonbern bin lioiii äsoter
boäu gciaiib, ®eii ielbeii befett) t^u u% mä) audj bi» an§ enbe ber Sßelt, '•>
2(uff bo» jr inib aHe äßelt Iniffe, ha^ foldjc Vergebung ober betjoUung ber
funben nid§t gefiijefje au§ 'DJlenfrfjIirfier frafft ober macf}t, Sonbern an§ befelf)
beÄ, ber euc§ fenbet.
S)a§ ift nic^t allein bon benen gefagt, bie ha Sprcbiger ober fi'irc{)cnbiener
finb, fonbern Oon iiüen (^f)riften, Sa mag ein jglic^er ben anbern in 2obv u>
iioten ober, luo e» fontt not ift, troften unb ein l'lbfolniio fprcd}en. äL^enn
bn nn Oon mir ^orcft fold) loort: S)ir finb beinc funbe tjergcben, fo ()6reftn,
Wvj bir ÖJütt lüil gnebig fein, Don funben nnb tob f)elffen, btc^ gerecht unb
feiig nta(^en.
'^sa, f).irid)ftu, £>n Cjaft mir lool bie ^tbfolutto gefprod^en, 2Bcr tDei§ aber, i5
ob-S gemis unb Inar bei) (Sott fei), ba-s mir bie ©unbc t)er= I'-Bl. 3 ijj geben finb?
X'lntluort: 6o iif)» aU ein ^Jlenfd) gefagt unb getl)an Ijabe, @o magftn toot
fagen: ^d) )mh nid)t, ob bein 3Ibfolutio gilt unb frcfftig fei) ober nid)t, äßie
id) benu jr öiel felb» geboret l)abe, bie ba in jrer legten ftunb fagten: 3dj
loolt gern alle mein @ut barumb geben, baS id) geloiS loiffen mod)te, ha§ 20
mir meine Snube tiergeben locrcn. 5)enn ob gleid) ber i'Ienfd), fo bie IHbfolntio
fpridjt, für fein 5|.Vrfon front unb n)ar()afftig ift, ba§ i)elt beun ftid) nidjt,
;\a lücnn bn jn allein anfif)cft unb t)6reft aU einen ^JJtenft^en, fo ntnftu Inol
jlDciüeln unb tauft anff fciiu' X'Uifotutio gar nit^t baloen.
9tuff ba^i bn aber ber fad)en gelniS feieft, fo niuftu au» ©otte» loort 2:.
atfo nnterrid)tet fein, ba-s bu fiinft fagen: ^JJiid) f)ot lueber ber ^nxbiger nod)
fonft ein lUicnfd) l'lbfoltiirt, ©0 i)at mid) ber '4>farr[)er uid)t ge^eiffcu alfo
gtenben. Sonbern ©ott fjat bnrc^ jn gereb unb foldjS gctt)an , be§ bin id)
gelDi§, Senn mein .<p®ti-' Kt)riftuä f)at \oläyi befoIf)en nnb gefagt: '©leid) lüie
''JJHd) ber äNotcr gefanb t)at, ^.)Ufo feube ii^ (:Jnd)\ Sa madjet er bie, ben er so
folc^en SBefelt) gibt, pn aller bing gleid) in ber ©enbung, haä fie üon jm
gefanb eben ha§ tljuu unb au§rid}tcn foEen, baju er tiom 5öater gefanb ift,
nemlid) bie funbe erlaffen nnb bel)altcn. Sa l)afftet§ unb ba§ tl)nt§, Sonft
on fold)cn befell) loerc bie ''^Ibfolutio nid)t5.
95iftn nu tvalorig unb betriibt umb beiner funbe loillen unb entfe^eft s*
bid) für bem tob, bamit ®ott bie funbe eloiglid) ftraffen linl, unb f)oreft tion
beinern Seclforgcr ober (fo bie 9Jot fo groS ift, bas bu jn uid)t t)aben !anft)
tion beinern ne'^cfteu (Sl)riftcn menfd}en, ba§ er bic^ mit biefen ober ber gleidjen
loorten troftct: Sieber S^rnber ober Sd)loeftcr, ^cf) fef)c, ba§ bu blobc unb
ticrjagt bift, furd)teft bid) für ®otte§ jorn unb gerieft umb beiuer funbe 4.1
loillen, bie bu füleft, unb bir ber'^alb i|t fo bang ift. l'lber I)ore 3n nnb
laffe bir fagen: 5el) getroft nnb untier3agt, Senn (^"t)riftn-J, bein .^(hr unb
9Ji;. 26 [4. 9lptil]. 147
?r] öeiratib, bcr itmB bei ©unbci; loillen !otueit ift, ftc feiig ju machen, "^nt befolgen
6cibe, bmä) ein offcntlicfj 5(mpt beit [leritffcncn 3)ienei'n iinb in hex not einem
J9licf;en in fonbcrf)cit, ba§ einer ben anbern lion feinet toegen troften nnb in
feinem 5iamen Oon fnnben Io§ fol fptecfjen.
■'' Sßenn bu (fage id^) folc^en troft ^oreft, fo nim jn fo mit freuben unb
bandfagnng an, nl§ t)6reftn jn Hon (Ff)i-ifto felb?, S)enn er ^at§ fo 6efolt)en
nnb gcfagt: '3Bie mi(^ bcr SSnter gefanb t)at, Sllfo fenbc ic^ enc^'. ^tem 'SBeldjen
jr bie funbe cvtaffet' ic. bn§ ift: 3r folt eben ben felben Sefcl:^ unb Slmpt
fiircn, boö iä) gefuret f)abe. @^rgreiffeftn nu biefc Inort 6f)rifti, fo h)irb bein
10 I)erlj geliuy .jn f rieben geftellet, auffgeridjt nnb getrdftet, nnb tanft benn fr6=
|9?l. Sfiij] (i(^ fagen: '^ä) ijai einen ^Jtenfc^en t)6ren mit mir reben unb mid)
tröften, i^ux fein ^^crfon ioolt lä) jm nic^t ein luortlin glenben, ^i^ gtcube
aber meinem §@rrn ß^rifto, ber fol^ 3ieid; ber gnaben unb Dcrgebung ber
fnnben geftifftet, unb ben -JJtenfd^en foldjen Sefelt) unb getonit gegeben bat,
15 ba§ fie in feinem 5Jomen bie funbe erlaffen ober betjatten foEcn.
Tarumb fol fidj ein jglid;er Gbiiften geloenen, iDcnn jn ber ienffel
anficht unb eingibt, 6r fei) ein groffer 6ünber, er Inerbe muffen öerloren unb
Uerbampt fein .'c., baS er ftc^ nidjt lange mit jm beiffe nod^ aüein bleibe,
fonbern gefte ()in ober laffe jn jm forbern feinen Scelforger ober fonft ein
•^0 guten gi^eunbe, ju bem er fid) gut§ Uerfitjct, unb tlagc jm fein not unb an=
liegen unb fuc^e rat bei} jm. Unb grnnbe fid§ barauff, boS (5^rtftu§ l^ie
fprid^t: 'iMd)cn jr bie funbe erlaffct', unb anbersioo: '3Bo jloeen ober brel)äi(,ittri. i^.so
uerfamlet finb in meinem 5famcn, ba bin id; mitten unter jnen". Unb loa-j
jm benn ber faget in ß^riftus 5Jamen au§ ber fc^rifft, bem gleube er, äßic
25 er nu gleubt, fo lüibcrferet jm, ©lenbt er ber 'Jlbfolutio, bamit er jn loS
fptidjt Don feinen fnnben im Sianicn ©brifto, fo ift er abfolöirt k.
Senn aber lomen jlDecn ober mebr jufamen in fö£)riftu§ 9?amen, loenn
fie tjönbctn nidjt Hon leiblidjcu fachen, loie man gelt ober gut eiluerben ober
gelüinnen fol, ober fonft l'on leiblichen bingen, bie bis ^eitlid) leben betreffen,
30 ©onbern tnenn fie mit einanbcr bi»'>eln, inaä gur befferung unb fcligleit ber
Seelen bienct. 2llä luenn bu in ber ®eid}t ober fonft angcigeft beine gebredjcn
unb anfed)tung, nnb ber, bem bu e§ tlagcft, nierdet, has hiä) '•)J}ofe§ burdj»
®efel) ,5lmfd)en bie @))orn gefaffet ^at, ha-i bie Sunbe bidj beiffet unb briidfct,
ber tob bic^ engftet unb fdjrecfct, nnb bu feuff^cft unb flageft über bein eigen
35 Seben, ha benn folc^e ioort pflegen gugefaflcn: %[) ha-i id) nie geborn tuere,
3item: ?ll) baa mir Wott mein leben luolt friften, iä) Ioolt mid; bcffern ,'c.
2Bie jener fned^t im ©nangcUo aud) tbet, ber feint .§errn getjen taufcut ^^Pfunb
fd)nlbig luar, nnb fpric^t: 's^err, (]c\ht gebult mit mir, id) Uni bir-i aUeäavattr,. ts.so
bejalen.'
« SCßenn benn bein 5Pfort)er ober, h)er e§ nu ift, anfetiet unb troftct bid)
nid)t loeltlid)er Uieifc, Xf)uts and) untb feins gelb« IniEen. SBie ber 'JBapft,
bcr ba fagt, iYx fjabe mndjt unb rcd)t ]\i liifen unb ,jn biiiben, aber nid)t eljer
148 *;H-tbtgtcii be§ 3nt)te§ 1540.
?rlbu gebft \m beim gelb für feine 23riebe 3c. ©onberii Jueil er fil)et, ba§ biv
ongft unb bang ift für fd^recEen ber Siiiibe unb be§ Sob§, iinb fpric^t beim
311 btr: Saffe farcn atle§, tim's auff Grben tft, gelt, gut, otter ^fcnfdjeu tl)un
iiiib leben, Saroiiff aber I)abe il^t aifit, S)cin I)erlj ift in groffen cngftcn unb
gebeiiöt: SBic |s81. 34| toerbe icf; nieiuy Ieib§, jamerS unb b6fe§ geiniffenS loS, 5
SBie entlanff ic^ llJiofe mit feinen ftoffenbcn Römern? igii (fagc ic^) '^dic jm
3U, luenn er anff bie Incife ober ber gleid;en mit bir rebct: !J)id) fage bir im
yjamen be§ .§@rrii (^Ijrifti, ber für beine fiiiibe geftorbeii ift, bn§ bn bid) folt
trcifteu laffen, gleuben unb fidler fein, ba§ bir beine fnnbe tiergeben finb unb
ber Sob btr nidjt fd)abcn fol. 1»
^^a, lieber (fprid)ftu), lüie löiltu e§ beJueifcn, ba§ foId^S alfo fei), ^tnttrort:
Sl)riftu§, unfer .&(5rr, l^at 311 feinen 3"»9ei-'n ""i^ ber 9an|en 6f)riftenlieit
gcfngt: ^\^ bcfclfie unb beiffc eitd), baä jr bie fnnbe Dergeben ober bcl)alten
foHet. SBaä jr im fotd)^ tf)uet, ba-i tl)uct jr nid^t Oon eud) fclb§, ©onbern
loeil jr§ tljnt auö meinem befel^ uiib gefjeify, fo tf)U td)§ felb-3. i.-.
91u ift ^4-^fart)er ober ^^rebiger aU bcin ©eelforgcr ober anc^ ein jglidjer
6t)riftcn in fold)cm "Js-alh gcforbcrt unb gefanb, ba§ er bid) troften fol.
!5arumb biftu eben fo timl fdjnibig in bem, Iceil er nid)t§ fud)et benn beiuer
©eelcn fcligleit, jm jn gleuben, al§ ftunbe 6l)riftu§ felb§ ba, legt bit bie
l)anb auff unb fpredje bir eine ^^Ibfolutio. Senn fo fprid)t er: ':;^c^ fcnbe eud)\ 20
ba» ift: 3id} gebe eiid) liolf'oinen Sefell) unb llhic^t, ba?^ ju tl)un, ba3U id;
Dom ä?ater gefanb bin unb felb§ getfjan l)abe. S)arumb fo bir jemonb bie
benbe anfflegt unb Vergebung ber funben auu fold)em befcKi Pfirifti tierfimbiget,
fo gite eben fo tiiel, al§ l)ette e» (Sl)riftii5 felbS getl)au, Sonft bel)uete mid;
unb jeberman GJott bafur, ba§ totr un§ be§ tt)urftcn on fein gel)eif§ unterftefjen. as
!5i[)e, ba§ ift bie lueifc mit ©iinbeit umbjugeljcn, fic jn löfen unb ]n
tiergeben. Sonft ift lein rat ober tjnlffe bafur, äi>ie ber Stapft mit feiner
l'ugenlere fnrgibt, lueifct bie ßeute auff jr eigen mcrd ober gnugtl)uen, t)eiffet
fie lauffen in Cilofter, 311 @. ^acoi, gen <Kom, jnn .&eiligeu, fid) fclb§ (Jaftcien,
ßird)en balüen, groffe ©tifft unb (ilofter ftifften, ilieffe Ijalten, 'MlaS lofen jc, 30
ba-j finb nic^t bie tnege ba^u. Sege fold) bcin lauffen, gelb unb toerd anber§
unb beffer an, fonft ifts eitel üerloren inidje unb erbeit. .^ie ge^etS alfo ju
(mie gefagt), Itienii ^Jlofe feine •t'Jorner aufffcliet unb bi(^ bainit'ftoffet, baSift:
burdjy 6>efel^ bir beine fnnbe offenbaret unb anzeiget, Inie gro-5 nnb tnel jr
finb, unb bid) alfo in gros erfd)redcu unb ^agcn fnret, ba bu benn nic^t mel)r 3.-.
unter bem groffen riidjlofen, üerftodteii .^lauffen bift, ©onbern unter bem
.'penfflin, bie jr elcnb unb jamer ertennen unb fiileii nnb berl^alb nnd;
Inol für ein roufe^enbem blat erfdjreden, ba ift altein bicfe ^nlffe: 3d), id) 1.]abc
(fpridjt (Ffjriftuä) ein 3{eid) ber gnoben geftifftct, bas fol fid) f reffen unb Hinr=
Jfi In der Kortdltir nvi hmile <hts Druckes: 3 A nuf} bcv ctftcil ©eitfn, in bev 19. 3ci[c,
tiejc, 9!ii ift brv *t!fnvf)pv jc.
9Jt. 26 [4. ?lpvil]. Mi)
Dl-] [St. Äl] gen mit Simbc iiiib lob, fic kibc lici'frfjliugcii iiiib acvcd)tiaf'cit uiib
(eben bringen.
Tarumd fagc nidjt: 2Bo luerbc iä) ba» fiiiben? @oI i^ gen 3Jom ober
gen 3c'."ui>it'^'" barnacfi lonffen? yiiä)t alfo, 3n mcnn bu nni^ nn einer gi'ilben
5 Scitcrn, InenS mnglic^ tnere, gen .§imel fünbeft fteigen, luiirbe nid^tS bronS.
©onbern ntfo mu?- e§ jngeljen: @it)C anff fein lüort unb Befcl^, ba er fpridjt:
' ^sd) fcnbe end^' :c. 3il§ folt er fagen: ^ä) nin§ nm erften ^u end^ !omen ntcina
3>atern rtiHen burc^S Snangelium enc^ öerfunbigen, bie [)etligcn ©acranient
nnb bie ^Ibfolutio ftifften, folt jr anber» ju mir fonien. 9tu irf) aber leiBlid)
lu nidjt an allen Orten in ber ganzen äßelt fein fan, auä) nidjt imcrbar ^u'v=
fonlid) gegenluerttg be^ euc§ fein toerbe, So tl)uc id) alfo, rt)ie mein SBater
getfjan f)at, Ter nam für fid) ein üeinen Sßindet anff (Srbcn, nemlid) haii
oiibifdielanb, ba fanb er mic^ l)in, baS ic^ ba folt 5prebiger fein. Ja luaubcU
er burd^ ©alilea unb 3ubea, fo tiiel !unb er perfonlid) fieftreiten. SßaS tl)et
15 er? Sa« @nangelium prebiget er ,5U traft bcn armen Simbcrn im ^ß^ifiljcn
33olÄ, mad^t bie firancfen gefunb, Inedfet bie Sobten auff ?c.
XaS InaS fein 6efoll)cn toerd, baju er Pom 3>ater gCfnnb loar. S^a lieä
er fi(^ finben, nid)t ju :^ofe nnter ben Sd^tnelgern unb ©etoen, nid;t fiel)
.Öanna§, 6aipf)a§ unb anbern Ijeitigen, reiften, tneifen ;c. Senten, f onbern
20 unter bcn Slinben, Samen, iluffeljigen, lauben, ^lobten unb üerfurtcn armen,
betrnBten Sdieflin, ben (jilfft er an fiei6 unb ©eele. 33ringt fnen ben aller
telurcften Bdjak, bcn niemanb l)at, öicl locniger geben !an, er cmpfaTie jn
bcnn Don jm, nemlid; geiei^tigfcit unb feligfeit.
@olcf)e» (fprid^t er al^te) folt jr aud) üben an allen orten Iro fr bin
25 fompt. Unb eben baju fenbe ic^ enc§, ba§ jr lauffen foüct (als meine Sotcn)
burt^ bie gan^c äöelt. S^aju neben nnb nad; eud^ auc^ anbere fe|en unb
orbencn, bie ba lauffen unb prcbigen unb eben ba§ f^un, baju id) üom 3*ater
gefanb unb it^ cuc^ gefanb i^aii bi§ an« enbe ber SBelt. Unb ic^ \v\l fmcr babci)
fein, baS jr tuiffen füllet, ba§ jrS nic^t feib, bie e§ tt)un, fonbern ic^ burdj end).
3u ?lu» biefem befcll) Ijaben aud) tnie mad)t, bie betrübten ©elniffcn jn
troften unb fon ben funben loa ju fprec^en, nnb tniffen, luo iüir fold) Slmpt
üben, ba§ nid)t Inir, fonbern Pl)riftn§ fclbS tbut. 3)arumb fol ein jglidjcr
ß]t)riften in biefem Tynlle fo tool al§ anff ber (ianl^el ben 5pfarrl)cr ober
5prebiger nic^t ol§ einen '!)Jienfd;en, fonbern al§ ®ott fclb§ t)6ren. So tan er
35 benn geluiS fein nnb barff ba an gar ntd)t jtoeibeln, er Ijabe Vergebung ber
fiinben. Xenn (^"tjriftu? t)at§ bnrd) feine 3lufferfte= |*i. Hij] Ijnng nlfo geftifftct,
\>a§, fo ein beruffen Äird)enbiener ober, loer e§ nu ift, in ber not feinem
■Reljeften , ber engftig ift nnb troft begert, ein ^Ibfolntio fpridjt, hat- fol fo
niel gelten, ali? bette cr§ felb^ getljan, Xenn ca gcfdjidjt auü feinem befell)
40 unb in feinem Jiamen.
Xarumb Incnn ^luecn auff biefc ineife mit ein anber banbeln, fo finb fie
in (il)riftua ^iamen ucrfamlet, Xenn (Inie and) broben gefagt) feiner fudjt be§
151) iPrebigteii bei 3al)tes 1540.
Pi] niibcru fielb ober flut, luie bic Sjüpftjcl^iaiing tL)un, bic alfo bcm Wvaiidfeii 311=
fpied;cu: Sjiebcr 2RcnfcI), Sic aeit ift nii für I)anbcn, ba hu ftcikn iolt, 2Öo
fol beiii ©iit ()in? SebcncE bein arme ©cele unb giO un§ ein Seil, fo luoHeii
lüif ©Ott fiir bid; bitten unb tuet guts nnd)t{)nn k. ©onbern fo rebct er
mit bem .ftrandm: gS ift i^t nic^t 3cit uoii gelt unb gut 3n fianbeln, '^nffe 5
niibere bafur forgeu. ':^sä) jetje tuol, ba§ bein '^er^ üer3agt unb critfirocfen ift,
ringeft mit Pcr3iueil)e(uug unb tauft bir niti)t f)e(ffcu nod^ bid) er aii§ linreEcu.
'.'Itier (51)riftu-5 f)at ein troftüd; unb fclig :Kcid) gcftifftet auff terben, ba er
fpridjt: '2ßic und) ber Spater gefaub Ijat, -Ülfo feube iä) cuc^', S)a l^at er uns
aüe 3U ^^H'icftcru gclnciljct ba',u, ba-5 einer bcm anbcrn fol Vergebung ber lu
fuubcu üertunbigeu.
Sarumb fome id) 3U bir im 5Janum beffelbeu unferS öGrru (£^rifti
unb fage bin £u folt uid)t fo 3ttteru, beben nod) iageu, atä fei) !eiu troft,
I)ulffc unb rat mc[)r ba, §6reftn Uiol, (itjriftuj iprid;t, (fr fet) umb ber Sunber
(nid)t @ercd)ten) tniUen tomen, fie fetig 3n mad}en. ©arumb fei) in fricben, 15
nim foldje frblid)c 58otfc^afft mit frcuben an unb baue! jm üon I)cr|,en bafur,
bie er bir burd; midj on alle beiu niul)e unb unfoft lefft oerfuubigcn, £a3u
lücitcr befclt) gibt, bir bie fuubc ju erlüffcn. l;arumb fpredjc ic^ bid) aud)
lo§ unb lebig üon allen beinen funben im ''lamen be§ Söoterl, @on§ unb
l)eiligen ®eift§, Saju fprid) nur froltd): ^d) bände bir, barml)ert;iger (^)ott, 20
bu Ijimlifdjcr 33ater, ba-J bu mir meiue @unbe ücrgebcu l)aft, burd) beineu
lieben ©on ßl^riftum unb 3tiiciliel nid)t, bu fcieft geUiislic^ öon ®ott bem
aSater fclbS nbfoUnrt.
3lus bcm fil)eftu, bao biefer ©prurf) ouu bem 'Jlmpt ber Sdjlüffel gar
uid^t beftetiget be§ 58apft§ tijranuep, beun er ift ba,3u gefegt, nidit haB bu mid} 25
über id) bid; reic^ mac^c, Ober id) beiu .sjerr fei), unb bu mir nutert^an fein
muffeft, mie ber SBapft luil ein Uieltlid)e pradjt unb mad}t l)ierans matten
als ein @rt^fd)al(f unb föottSDerrticter, ©onbern ha l)in gel)et er. So id) 3U
bir !ome in bciuen noten unb eugften be§ gcloiffenS, bir in ber letiteu ftnub
ober fonft 3U raten nub l)elffeu, unb foge: ©elualt, ®elt, St)r uub @ut \\\t w
aEe§ |93(. AHijl ()inbün gcfelit unb auff ein Älelnel gelnunben, 2Bir ijaben iljt
3U rebcn üou bem yieic^ t^l)rifti, baburd; allein unb fonft burd; nid^t§ bir
mu§ gel)olffcu Inerbcn Don funben unb tob.
2)a'3 f)eifft ja nidjt ein cufferlidjc, lüeltlic^e |)errfd)afft ober gettialt,
fonberu ein Sienft, 3)enn id) fuc^e t)iemtt ni(^t§ bei) bir, Sonbcru id^ bicne k
uub bringe bir ein groffeu, tf)eliicrn Bd}a^, uid)t gelb unb filber, Sonbcru
lucil bein l)cr|; begert fid;er uub getroft 3U luerbcu unb ein gnebigcu föott im
■Sjimel 3u l)a6eu, lome \ä) ,3u bir unb bringe bir ein frolid^e SBotft^afft nid)t
auö eigner Inal^ ober gutbuurfeu, fonberu aus befetl) unb fenbung C?f)rifti, ber
!B!atti).ii,28ba fpridjt: 'fiompt l)cr 3u mir alle, bic jr müt)efelig unb belaben feib, ^s(i) loil 40
26 i^ (-J.)] ic() A
9Jr. 26 [4. 9lptil]. ]r,l
rirlcutf; ctquitfeit' JC. otcm: 'SBaS jr lofct auff ^-vbcii, fiV( int .^itmel to§ ycin'.-K'Htfi is. is
über luie cv f|ic jaget: 'Sßclc()cii jr bie jiinbc crinffct, bcn fiiib fic ciinffcti'.
.sjetfft ba§ nid)t gebienct unb iimti l'onft gcbrnd)! einen unan?'fprc(f)lic[)en
l)imllf(^en, eloigen B(i)a^, ben lücbcr bn nod§ bie 2Belt mit aüe iretn gut unb
.'. rei(^tf)um6 nicijt bemalen fan? S^cnn lt)a§ finb aller toelt ©djctse unb aller
Ümigc fironcn, gelb, fiI6er, cbelftein unb, toaö bie SBelt \)oä) acfjtct, gegen
biefem ©c^at;, ber ba fieifft Vergebung ber Simben, babur($ bu tion be§ Seuffelö,
Soba unb ber .'peflen gelualt Intrft gefretct unb öerficficrt, baS ©ott im .öimel
bir nu tpolle gncbig fein unb qI)o gncbig, ba« bn umb Gfjriftus toiUen fein
lü .<j'inb unb (?rbc unb C^brifti Srnber unb 5Jiitterbe folt fein? Sarumb ift§
nid^t müglid) folcfien tetoren Sd^a^ umb gelt yi lierfauffeu ober mit gett ju
be',a(en, Sßie unfer 3ubQ§ ,3fcbni-"'ctt). ^^^ 3?opft, gettjan bat. §x mu§ lauter
umb fonft gegeben unb empfangen föerben, Ober bn bift fein ni^t gcbeffert,
Senn @otte§ gäbe loirb burd) gelt uic§t erlanget. -Met. 8. 3(^.8.20
ih S;a§ rebe \ä) aber niif)t berlialben, ha'i- man ben ,$?ir(^enbienern , fo
®otte§ trort rein unb tre>ulid) (eren, nic^t-J geben fol, äßie man itit leibcr
gern tbet, Unb Diel bereit, letber, finb, bie jren ^ßfar^eru alle biffcn in IjalS
jelen, unb trie fie fnnnen ber .^irc^en unb ^pforr'^cn guter ]n fidj reiffen, unb
alfo mit ber tbat belueifcn, ba§ fie gern tuolteu jre 5pfarrber au§^ungern
■iu unb jr lol fein. SBaS aber für ein Inilt Inefcn unb famer barau§ erfolgen
loerbe, Inirb mau in !ur^ erfaren, ino bie Oberfeit uid)t brein fi^et. 5?ein,
bav ift bie meinnug gar nidjt, lllan fol jnen nnterl)altung geben, Senn f]aben
fie nic^t effen, trincfen, Heiber, [jang unb Ijofc, fo loerben fie jrcm ?(mpt niiijt
lange tonnen furftebeu, fouberu muffen barauff bencfen, tnic fie fidj erneeren,
s.'> £0 tüirb baS t?uangelium nicf)t lang bleiben, h)eld)e§ awäj ber ^cuffel babnrd)
judjet.
[SBl. fl4] Sq§ man aber fd^ulbig fe^ \\m\ unterljaltung ju geben, leret
6btiftu§ felbS, ba er f priest Sn. 10.: '©in ?trbciter ift fein§ 5of)n§ Inerb'. Unb^nMo. 7
£. '^an. Q6a[. i3.: '£er nnterrid;tet loirb mit beut luort, ber teile mit aüeiiel) ®ai. g, g
30 gute» bem, ber ju unterridjtet '. Unb fe|et ein ^art luort ba3u: '.^rret cu(^®«i-6, 7
uic^t, Sott lefft fid) nid)t fpottcn". Unb 1. Jimott). 5.: 'Die (Sltefteu ober 1 i"»- m'
'iHiefter, bie liml furftebeu, bie balt man ,Voifad)er (vl)rcu luerb, Sonberlid^
bie ba erbeiten im mort '.
Serforget man nu anbere, fo in IneltUdjen ßmptern finb, barin fie ber
35 Gemeine bleuen, ba§ fie jr§ bienftS loarten fonnen, iüiel me^r ift mau fc^ülbig,
folt^-j 3U t^un ben Sienern be§ loort§, Senn £. 5).Naul fagt, hab fie für anbern
jmeijerlel) @f)ren loerb finb. Unb luenn man fold)e§ out^ mit aEen tretnen 1 Jim. '■, n
unb Itiiflig tljut, fol mau fpredjen: SaS gelt ober forn, fo luir unferm ^farrljer,
'^V^rebiger ;c. geben, geben mir uidjt umb ber 5]}rebigt ober Vlbfolutio toitlen,
40 rtelc^e finb nic^t jr, fouberu ©ottes, brumb fie fie aud^ umb gelt nid^t ber=
leuffcn fonnen. 'Aber tueilS @ott alfo georbnet bat, ba§ Inir fein tnort unb
Sacrament burdj iHenfdjeu [)6ren unb empfafjen foUen, ©0 muffen loir unb
152 ^«bifltcn bei 3nl)tcS 1540.
Iiriluollcn aiidj gern jiiiamcn tl)un, ineii jic untev^altuug gcOcii, baiiüt [k \xt§
2)icuftä luaiten fmmen. Sonft lüiirben fic nicf;t lang prebtgcn, iiub luiv boä
(Siiongclium itid^t long f)iiren fuiincn h'.
Uiib ift aud) bie lunvfjeit, beitii jol bie lere bcS (Suangelij rein auff bcr
Gian^el bleiben, bn§ and) m\]n ^aä)tomin Ijabeii unb fioven mügeu. So ift s
man nidfjt aUein f($nlbig, bie Äird)cnbicncv 5n Derforgen, Snnbcvu and; nüt
aKcrn nleic' büvaii ;,u fein, bao bie ädjuleu mit ti'idjtigen ■^^ciicmen befteUet
lüerben, bcii man jve nuterl)altung and) trctnlic^ rei(^e, Sa mit Sente mögen
anff erlogen luerben, bie nid)t allein fc^Iedjte gemeine '^UTbiger finb, gefc^idt,
bie (i[)ril"tiic^e gemeine im lnort ju nntei'rid)tcn, funbei-n aud; fonberlidje gclevte lu
ßentc, bie nic^t allein leven, fonbern and) ben 'Rotten nnb falfd^en geiftern
fteloven nnb lofjei-en tonnen. 2)ajn folten belffen nnb geben loiUig nnb gern
nid;t allein (Vurftcn unb .'öerrn, fonbern and} burger nnb baloer ,'c.
Tenn fr fonb ano beut, ba-ä jr gef)6rt t)abt, felbcr bebenden, mao für
ein groffer, tt)elDr Sdjat^ e§ ift, hcih ßnangelinm ober ?lbfoIntio mit red)tem n
üerftanb nom 5piarrT)er k. l)hxm. .ffinn^it er ',n bir in beiner Ärandl)eit nnb
tröftet bid), fo foltn geiuic^icf; bafur Ijalten, baö Gl)ri)tnc<, ber .sjgrr, biet) felb»
befnd)e unb troftc. Demi niemanb tf)i'irfte nimcrme^r alfo gu bir fomen on
feinen ©ottlidicn befelli, Iniifte bir anel; loeber ^u fiflffen 'lod; raten. -JBeil
bn aber tjoreft, ba-s er foleI)§ felber befitf)et, fo tanftu geluiö nnb frolid} fagcn: w
S)a fompt 6f)riftu§ felber jn mir, in meinem 35ei= |S81. si] d^toater, Senn er
rcbet nid)t fein, fonbern ©ottee nunt, ba3n er gefanb ift nnb bes befetf) ^at.
Sa f)(?ret benn ba-? fd}rerten nnb ,^agen bes Öklinffene anff, nnb Inirb
ber ^JJlenfc^ fein getroft nnb ^n frieben, Sarff nidjt fdjloeben nodj pampeln,
luie un§ be§ S?opft§ Sere gclniefen bat, meiere niemanb abfoloirt Oon fnnben, -'5
er tiette benn gnng geremet nnb rein gebeid)tet. So loarb ntc^t mit bem
geringften mortlin gebac^t be-j glanbcno unb ber !rafft ber Sc^Inffel, Don
6I)rtfto eingefeljt, Senn folc^e Siere unb ertentni» >oar fo gor unbefonb hjorben,
hci^ \ä) felb§ oIS ein Soctov (bcr eS ja fott beffer geUnift boben) nii^t anber»
get)otten unb geleret l)abe benn, luenn idj gnug gcreloet nnb gebuffet t)ette, fo .w
lüurben mir bie Sunbe tiergeben. 9lber tt)o bie (Sünbe uic^t e^e bergeben
merben, benn bis fic bnrd) nnfer rein, buffc nnb gute Inerd uberhiogeii merben,
fo f)aben luir gar feiner ocrgebnng jn Ijoffen, Senn ii^ fan nimmermebr bei)
mir fc^lieffcn, bos meine relu nnb bnffe gnngfom fei), Srumb ton mic^ oud)
niemanb boranff obfoUnrn nnb loäfprec^en, er l)eiffe iBopft ober, Inie er Inolte. 35
'Jllfo finb bnrd) be-o SapftS lugen bie ©elniffen fteglid) oerfnrct, Pon
bem lüort be§ glanbenä nnb bem befelb ©otte-i auff jr nngelntffe ^Kelu nnb
buffe, Sa§ ^ot gelb benffig getragen, SoT)cr oud) finb fo Piel .fi^ir^en, 6l6fter,
©tiffte, ßapetlen, Elitär geboluct nnb reic^lid) begobt, nnb finb noc^ be§
SBopftg SSnllcn unb 2?ricOe furljanben, bie boranff Ineifen unb fold)e§ beftetigen, 4u
13 tjatoet jc] law kI. A
"Jir. -2(5 [4. ?rpnl]. 153
Dr) bnbitrd) n f)at nUc tuclt jcmcvlid^ betrogen, baS niemaiib beii fdjabeu imb
inmcr, bcv bavouS cntftanbeii ift, gnugfom bcbendfeu, luil gcfdjUieißcit, niiu=
rcben tan.
SarumB oennotten >üiv tretolid) unb imerbav, \)(\^ ^elffe, h)er ba l)elffcit
3 tan, baS man Schulen, 5pfavvf)cn unb ^H'cbigftuel evfjnltc, ba§ joldjcv ob«
evgev, tuie benu gelinalidj bcr Seuffel mit umbgcliet, irtljumb nidjt luibbov
cini-eijfe. @ol man abev foWjem nnglud junov tomcn, fanS nid)t anbcr§
geirfjefjen, bcnn ba^ bie liebe 3ii9ent red)t nnb 6f]riftlid"; gelevct unb auifer=
3ogen Uieibe, bie an unfer ftat, Hjenn Unr nu bü§ .'ocnbt legen nnb idjiaffen,
lu tvctte unb bie vedjte lere bem Solct nidjt allein fnrl)alt nnb mit aEcm UleiS
einbilbe, fonbern and) erijalte tüiber bie iRotten unb ^yalfdie Serer. 6§ ift ein
jcer groffe gnabe, inenn ber '^U'ebigftnel oerforget ift mit ^erfonen, bie bivS
loort rec^t nnb rein leren. ?(ber eä miiffeu baneben and; i'ente fein, bie bie
l'ere üerteibingen nnb ben Äe^ern )üef)ren, bQ§ fie bnrd; fie nic^t üerfcljd)t
LS lucrbe, 'Sa3u mus man Schulen erljalten, barauS fotdje Sente !omen, bie über
ber .Sere ftreiten tonnen.
[391. 2ii] 3i>enn man nn bajn liilfft nnb gibt, haä man fold)e Sente t)oben
t'an, bie re(^t leren, ^tt'm bie betrübten an« (F^riftuy befelf) troften, luie
gcfagt, unb ben äßolffen >nef)ren !6nnen, fie anc^ mit unterf)altung lool üer=
-.'ü forget, SoI mau§ nid)t für eine besalung redten, fonbern für ein Sob ober
Xandopffer, bci^ man @otte fdjulbig ift. Unb baneben audj mit allem ernft
bitten, mie un§ Kbriftus ucrmanet, baä er foldie (Arbeiter ttioltc in feine '^iMttn.s.ss
ßrnbten fenben, 3In Serern feiletä nid)t, 'ilber foHenS redjtf($offeu fein, fo
mu§ er§ fenben jc.
■.■5 ©i{)e, ba§ ift redjt Oom 'Keidj Gbrifü »»ti ^.Jtmpt ber ©^Inffel geleret
unb gegleubet unb, fo luir un-S barnadj rid;ten, fo bleiben mir ßtjriften unb
fönnen uns fd^iden in alle fachen gegen (Sott unb 93{enfd)en, äßtr loerben aud)
Sott Don f)er|en banden, ba§ er un-5 Don be« 58opft§ ^S^Dang nnb Sl}rannel)
erlofet l)at, ber au» ber Sc^lnffel geJnalt ein tanter prai^t nnb ttieltlidje .S3err=
3u f(^afft gemodit t)at, 2)ie boc^ aEein bajn geftifftet nnb georbenet ift Don ß^rifto,
ber ganzen Djelt ,^u fjelffen ju foldjem ©d^at;,, ben man mit feinem ®elb nod)
@ut bejalen fan. Cn ba» man ft(^ fol freunblic^ unb bandbar erjeigen gegen
bie, fo fotdj '2tmpt fnren, al§ bie i^toifadjer ebr Inerb finb. 1. limott). 5. i. xim. ;,, n
©0 (äfft uns uu uuferm lieben .'pörrn 61)rifto baudbar feiti, ber burd)
:i5 feine ''2(nfferftef)nng fold) iKeid} ber gnaben geftifftet f)ot, ba» ba ^in gcrid;tet
ift, S)a§ lüir barin in atleii nöten unb engften on nnterlaS gelviffe l)ulffe
nnb troft follen ftnben. Unb bürffen folc^cn telorcn ©d^atj nid)t tucit Ijolen
noc^ mit groffer niüt)e nnb untoft barnad} lanffen, Sonbern er bot befell)
nnb üüüe madjt gegeben feinen 'Jlpofteln nnb allen jren 5Jad;fomen unb in
w ber not einem jglidjem fötjriften 6t§ an§ enbe bcr Sßelt, ba§ fie bie fdjioadjen
unb Der,^agtcu tröftcn nnb fterden nnb in feinem Zinnien bie fnnbe cvlaffcn
follen JC. Saüon anff bi-- mal gung.
154 ^Ptcbigtcn bcä 3flI)tE? 1540.
DrT Wan ;§,. tCtjoiiia etc.
T|^(vitcv fcfjrcitict bcr (vunnc\elift ^ioTianncS, ba§ 2I)omn§ nid)t fcD haii(\}
^^ tjctücfeii, ba bcr ■'pCSrr .jum crften bcn ;3i'"gein fcmptlid; crfifiiciicn i|t
am Gftertag ju ahenb. ^u ba§ ber fo^xt eben lömpt, bo ©. Stjoma» jitm
erftcn nid^t ba ift, i[t on miaäj tiicfit getd§cf)cn, 2cnn er Iietto kml bic ftunbc
Idinicu treffen, ba» er Sfjomam fnmpt bcn anberu -^l^ofteln beitiatibcr fiiiibeii
Ticttc. 6? ift aber gefdjcljen iin§ beibe, jur lere unb ]u troft, ?hiff ha^ bic
^liiffcrftetjimg be§ §(?rrn befte met)r iinb ftcrcfer ^ciigniS unb Urfunb f)ette.
^T?u am Dftertag ift er bcn ©ilffen femptlid) erfcfjienen, Dm atzten tag t)ci=
nad^, al§ f)eutc, erfd^einet er jnen abermal unb ju glcid) "2bo= !-'• ""ij mc,
umb Jüeld;e§ tuiEen auä) aHeiu biefe Srfd^einnng unb Offenbarung, bie fdjoncr
unb f)crrlic^cr ift bcnn bie öor ad;t tagen, gefi^ef)en ift.
3Bir fcljen aber jum erftcn I)ie, toie ein arm bing eS ift umb ein
menfdjlid) I)cr^, toenn c» beginnet fd^toarf) ^u loerben, bal man§ nidjt tan
Uiiber auffridjten. Qh Tjatten beibe, bie anbem ^Uioftel unb 3't)oma'3, bic jcit
über, ba ftc bei) bem 6@rrn geloefen, getjort, ba» er nic^t allein mit groffer
gehjalt ba§ Sßold geleret, barnac^ aud) gefc^cn, Une er feine lere mit groffcn
2Bunbcr',cid)en bcfrefftigct batte, bie er tf)ct an bcn Sliuben, Samen, 5lnffc|igen,
lanben ,'c., bie er gefunb mad)te, ©onbern aud^, ha'i er brcti 2obtcn ouff=
criüccEet bftte, ©onberlii^ Safarum, bcr fc^on Hier tage im ©rabe gelegen limr.
Unb unter aßen, loie es fdjeinet, Umr <B. Storno» ber !edEfte unb mntigftc,
3oii. 11, IG im?, er oud) faget i^ol^an. 11. iba 6f)riftu§ inolt irtber in fsubcam geben jum
üerftorben Safaro): 'Sofft un» mit jm ,',if|en, bas mir mit jm fterben'. 8oId)c
feine Seute, aU bie 3(poftel G'^rifti unb fonberlit^ 5. Xt)oma§, trelr^er fd^einct,
ha?^ er für bcn anberu ein manlid) I)crl? gcbabt l]a^i, unb baju erft neiulidj
gefeben, Inic 6f)riftu§ Saforum, bcr fc^on fier tage im @rab gelegen njar, auff=
crmeöt f)atte unb mit jm geffen unb getrundfen, 9lod) fimnen fie nid^t gleuben,
ha^ ber Ö6rr fclb» tion Sobten aufferftaubcn unb lebenbig fei).
5nfo fc()en Inir an bcn 3(poftcIn, mie gar mir nid)t» finb, Incnn för bic
.sÖanb abjcnt^t, unb mir un§ felber gelaffen finb. C^§ batten bie 29öeibcr,
lOfagbalcna unb bic onbern, unb i^t bic 3tpoftel fclbs berfnnbigct, bo» fie bcn
.'öG-rrn gefeben betten aufferftonben. 9{od) fclict @. 2;i)oma5 feinen fo;.iff ouff
unb mil§ nid^t gleuben, ja aud^ nid)t ju friebcn fein, luenn er in glcid; febe.
@§ fei) bcnn, ba§ er in feinen .'penben febe bie 9Iegclmol unb lege feine ^'ingci-'
in bic Ü'Jcgelmol unb feine .'öonb in feine (Seiten.
Unb loil olfo bcr liebe ^Ipoftel frili? fcrloren unb tierbompt fein, bamit
bog er nid^t Inil gleuben. Senn ha tan feine öergebung ber funbe nod) felig!cit
fein, fo man biefcn Slrtifcl Hon ber auffcrftebung (Sf)rifti nid^t gleubet, mcil
barin ligt alle frafft be» gloubens unb bei ctoigcn Scben§, mie @. 5ßaul.
LSi«. i5,i4ff. 1. 6or. in. füget: '©o ßbi'iftuS mä)t ift oufferftouben, fo ift unfer i^rebigt
licrgeblidj, So ift oudj einer glaube ücrgcblid;'. '@o fcib jr nod; in clorn
9Jr. 26 [4. Slptil]. 155
Iiiifuiibcn. So fiiib niid) bie, fo in (>l)rifto cntfifjtaffcii fiiib, licrloveii' .'C. 3)a
lin( S. il)onuv3 nucfj I)in, Un( uic[)t idic\, foiibern lievloi-cu fein, lucil tx iiiif)t
luil gleufieu, ba» 6()nftuä auifcrftniibcu fclj. Unb luci'c aiidj in foldjcni nn=
fllauben lierborben unb Hcrbnntpt, Uieun \m ß^riftus nid}t {jette buviJ} bicfe
5 Offenbarung bavau§ flcl)oIffen.
(äJi. S24j 6o jeiget unb Icrct uns nu bcv f)cilige ©eift in bicfcni (S;-empcl,
ba§ toir an ben glauben f(^Iec[)t blinb unb gar OcrftocEt finb. Sßic in ber
Ijeiligen Stfjrifft allcntbalbcn ju fe^en ift, ba§ ein menfd^Uc^ ^er|i ba§ Ijertoft
bing ift über alle ©tal)el unb ST'entaut. Unb tribcrumb Irenn e§ nud) blobe,
10 Hersaget unb Ireid) lutrb, fo ift fein Umffer norf} nie fo locid) aU bc§
• ■JJienft^en ^er|.
Seö ftnbcftu inel Grenipel unb §iftorien in ber ©d)rifft. *^^()nrao, für
tueldjem 5}tofc fo Incl fdjrecflid^er .Si-'icf^cn nnb Sßunber tt)et, ha^j er nidjts ba
luiber fagen funb, ja greiffen nuiftc, ba» ®otte§ finger hjere, unb ber lialb
15 auc^ befanbte, er bette fid) an ©ott unb feinem 5>oItf öerfunbiget oc. 5Jod)
Uiarb fein i)n^ je lenger je mel]r Hertjertet nnb Oerftodt, S3i§ ber .sJOyi jn
fampt alter feiner 5Jla(^t mitten in§ Wien fturtiete.
5Xlfo aud; bie ^suben, 3e ittebr 6bi-'iftii§ beibe, burd) äBort unb Sljat,
getnaltiglic^ belueifete, ba§ er ber inere, ber jren SBetern berfjeiffen luere, baä
■-'0 er fic unb alte Sße(t fegenen folt, 3e Ijefftiger unb bitterer fie luibber jn
erjiirneten, unb Umr jr§ tjafS, leftern» unb üerfolgenS fein ma§ nod) enbe,
biy fte jren .'pgJH^tDJ unb ©ott 311 bem aüer fdimclidjftcn tob al§ ein ©ottä=
lefterer unb ?luffrurer Uerurteileten unb jloifdjen jlueien nbeltt)etern cren^igten.
S)a ^alff nichts für, Ob Vool 5Ptlatu§, ber :;lUi|ter felbs, Iniber fie jn un=
-'S fc^ulbig iprac^, ®ie ßreaturn fid) anberS fteKeten benn gelnonlid^ unb bnmit
be,^engeten, bü§ jr ö®9{-Ji nnb Sd^opffer ba am 6reu| fjienge jc. Astern ber
©d}cc^er frei) offentlid) belennete, ob er luol ba l)ienge unb ftürbe, bennoc^ einiBiK. -^3, «
.Qonig lt)erc, ber ein eloig, bimlifd) Sfeid) bette? Unb ber beibnift^e .C')enpt=
mau offentlid) rieff: 'äßarlid), Siefer ift Ojotte» ©on geiuefen' k. S)i§ alle?-, mouD.«,!*
■M fage id), t)alff nichts, fte ju bctercn.
5llfo pfleget bie G)ottlofe, Oerbampte ÜBclt aU^ieit juttjun, ^st mebr jr
Wott griabe unb Inoltljat er.^eigt, je nnbanctbar nnb erger fie luirb. o^t
folteu luir bilüd; alle ®ott oon tjerljen banden, ba§ er un§ fein l)cilige§ Hunt
fo tein unb ftar bor bem ;;'iungften tage offenbart l)at, bar au§ Unr erlenncu,
:i5 lua§ für unau§fpred)lid)e ©üter er nn§ in Kbrifto gefd)endt i)ai, ncmlidj, baS
luic burd) jn, üou funbc nnb tob eiiofct, nu gered)t unb fclig füllen fein .'c
äBie fteEt ftc§ bie äßelt baju? äBie fie ))flcgt. Sßei« nidjt gnug ,]u fd^enben,
leftern unb öerbamuen fold) loort ber gnabcn nnb Seben§ nnb bie, fo eS be=
fennen, ju oerfolgen unb luürgen, loo fie tan.
<o Unb ob fie gletd) l)6ret, ©ott luerbe foldje funbe greulid) ftrnffen mit
bettifd)em vyeur [au. W i| nnb eloigcr Ocrbamuiv, fcret fie fid) nid)t fo Diel
brau, gcf)et fieser unb Oerftodt bat)iu, als fei) e5 lauter nidjts, unb l)atv iren
156 *;<rcbi3tt'ii bc'5 ^nlju-S Uilil.
Prlfpot, luic nuui iljt liuil fiC)ct nm 5Sap[t iiiib fdncm •^aiiffcu. Hub ift borf)
fo avculit^cr, fd)vcdlid)ev jorit, bafiir fid) aüc ß^ieatm; cntfeljen. Sanimd ift§
9cliii§{id; luav, ba>3 fein Stein, Stapel, ©emant, ^n fein binc; flitff ßvbeit fo
l)art ift al§ ciiiy imfiiisfertigcu !D{enjc^en I)ertj.
SBibcrumfi nud), locnn ein t)er|! öersagt iinb erfcf;rotfen irirb, fo ift§ 5
Uieicl}cv bciiti fein »naficr nocf) ole, bnS fidjy aiiA) fiivd^tct (luic bie @d)vifft
3.iBioit26,3GJagt) fiir cim raufrfjcnben '-HaumBtot. llnb \vo ein fold^cr allein ift in einer
ßnmer, unb ba§ ©cfperr ober Salden ein toenig fvadjen ^oret, fo meinet er,
e§ frf)(nl)c SBti^ nnb Sonner ^u jm ein, nnb Eompt in fold) angft nnb ^agen
(U'ie id) ir Oiel gefel)en Ijabe), baö jn niemanb troften nod^ onffridjten !an, 10
unb finb bcnn aUe !:prebigt nnb Sroftfprnd)e jn lüenig, jn ju füllen. ©0 gar
l)at ei !eine mafS mit be§ 5Jicnfd;en l)er|en, ©nttnebcr gar jn ftod nnb ftein
r)ort, bci?^ e?' irebcr nad) ©ott nodj 2enffel gar ntd)t§ fragt. Ober linbcrnniO
gar ju Uerjagt, findjtig unb ncrjtpeiüclt.
3llfo finb al^ie bie ^Ipoftel fo jufdjeudjt unb crfdjrortcn burc§ baS is
crgerniS, ba§ fie jren .^(Srrn fefien fo jcmerli!^ Hcrfpottct, ferfpeiet, jugeiffelt,
]nftüd}cn nnb enblid) auff>5 aller jemerlid)ft gecrculjigt, bae fie tctn .Oertj im
leib mct)r Ijaben. Sie bod) jutjor, h)eil fie 6f)riftum bei) fid) Ijatten, fo hä
nnb mutig toaren, ba§ ;3acobn3 nnb ^^vol)anue§, fid) unterftunben ju gebieten,
sur.B,54baS fenr Dom .s>imel folt fallen unb bie ©amariter uerjercn, bie ßbriftum -'»
nid)t lüolten auffncmen. Unb gar ^errlid) luuften ju räumen, Sa§ jnen and)
s;iit. 10. 17 bie ienffel untertl)an loeren im 5Jamen ^Ijefu. Unb 3;i)oma§ bie anbern
3ui).ii, iGiiermanete, nnb fprad): "£afft unä mit ]x^en, ba§ loir mit jm fterben'. llnb
5orj. 18, 10 '4>etruä für ben anbertt fonberlid) flugö mit bem ©d)merte unter ben .sjianffen
fd;meifft, ba fie 6l)riftum angreiffen nnb faljen lüoTten. 5lbcr i|t liegen fie "
für groffer furd)t unb fdjrcden tierfc^loffen unb looÜen niemanb ^u fid;
laffen.
Saber fie fid) aud) entfe^en für bem öSrrn, ba er ju jnen tbmpt unb
fie grnffet, Unb fie bod) meinen (irield)§ ja ein anzeigen ift, bas fie ganl; nnb
gar cr)d)roden unb Herjagt finb), fie frl)en ein (Seift ober ©efpenft. So balb m
()abcn fie Dergcffen aller 5}tira!el, 3eid)en unb SBort, fo fie bon jm gcfeljen
unb gebort botten. Sag ber .^©■rr bie merlug tag nad) feiner 3(nfferftef)nng,
cf)e er 00 n jnen fd)eibet, gnug 3utl)un l)atte mit erfd)einen unb offenbaren
auff mand)erlel) Ineife, i^t ben Sßeibern, itit ben |S8l. ffliij] Slpofteln, beibe,
fonberlid) unb femptlid), ;^'sffet unb trincEct ba.^u mit jnen, 3me§ barumb, ba§ 35
fie getoiS folleu fein, @r fei) anffcrftanben, ^Jod) loilS jnen fd)lrierlid) eingeben.
^tem ba er bie öierljig tage über bag mit jnen an?^ ber ©d)rifft gerebt
battc üom 9ieid) ®otte§, ba§ nu fott angcl)en unb ein folc^ Sieid) fein, barin
uerfünbiget folt loerben in feinem ^Jiamen ^-Puffc unb Oergcbung ber funbcn
unter allen Sdidcrn, iödmi fie an nnb fragen jn, ba er ilst Don jnen in «
Kiifl. 1, e einer äBoldcn folt auffgenomen »ucrben, nnb fpredjen: '.'o(hr, loittu nu ba§
llieid) 3fi'ael loiber anffrid)ten'r .Stäben Oiel anber gebanden lunn 'Keid)
9?r. '2R [4. 9lpti(|. 157
I'r] Gl&iifti, benn et jnen baöon gcfagt ^ottc Ea fi^eftu, toie uberouS unb fdjlucr
c>3 tft, ha?- bliibc, Hersagte ricrkit getvoftct unb nuffgevic^t unb barnad) rcdjt
unterrichtet Incrben, baS fic Iniffen, WaS- (itjriftu-S für ein Äonig fei), unb Uin§
er burd) feinen lob unb 'ilufferftel^ung auSgeridjt i\abt, 35i§ ber l^eilig (Seift
.'. fompt jc.
©0 ift nu kibe, bie öerftodEung unb bl6big!eit menfi^Iic^eä (jevlani, uu=
nuöfpred^Iid^. 5luffer ber fat)r ift§ on aüe maf§ fo t)art unb tierftotft, ba3 c§
fein» (iiotteS ,prn§ nod) brcliienS arT)tet. SBcnS fc{)on lang t)in-et, ®ott Inerbc
bie fiinbe mit elüigem tob unb licrbanuii'3 ftroffen, [)ilffts ni(f)t§, feret intev
111 fort, erfeufft in §offart, Ökitt 3C. äßibcrunib tompts bat)in, ba§ e§ fic^ 6e=
ginnet ju füt^ten, luirbS fo blöbe unb tierjagt, bn§ mnn§ nic^t tan luibev
jufamen Bringen. 3)a§ ift ja ein groffer jauicr, ba§ \v\x fo tjeillofe Seutc
finb, oft "feine not für tjanben, fo lc6en luir ficfjer bal)in in funben on aUe
furd^t unb fcfielo, ^a ftarren h)ie ein tobter Seid}, »raS mau un? fagt, ift
ir. eben fo Diel, als fngt man» luibcr einen Reifen.
2a gegen n.ienbet fidjö mit un§, ha^j loir unfer funbe fiilcn, für bem
2ob, ©otte» jorn unb gerieft erfdjreden, erftarren tinr Uiiberumb fuv groffer
angft unb traurigfeit, baS unö niemonb tan Iniber auffridjten, ja Uur er=
fdjreden auc^ für bem, baä un§ troften fol, mie bie ^mW-' fni-' (^fjrifto er=
20 fc^raden, ber eben bnrumb ]u fnen fam, ba§ fie folten getroft unb frotid)
Inerben, (Sleidjttiol bringt er fic nit^t balb ,5U rcd;t, f)at on jnen ju fttdcn bie
öicrtng tage über, iBie gefügt, nimpt unb braud)t aEeiiel) troft unb erlmct)
unb fau fuen bennod) faum luiber aufff)clffen, 58i§ fo lang er fncn ben
rechten ftarden trand gibt, 5iemtid) ben lieiligen ®eift, baOon fic gar trundcii
25 tnerben unb über ge^eu in ber liebe 6)ottc§, ba§ fic nic^t mef)r loic Oor
blobe unb erfd^roden finb.
S)Qtau§ fe^en toir, tnelc^e iroft§ bcbürffen, nemli(| bie, fo jre ©unbe,
clenb unb Der=fSl. TOüilbamniS crfenncn unb fiilcu unb berfialb blob unb
uerjagt finb, S)er fol man fid) mit allem ernft annemeu, mit jnen auö ber
30 ©c^rifft reben unb troften bem ercmpel ß^rifti nat^, ber mit feinen jungem,
bie öerjagt unb erfd)rodcn tnaren, fo umbgeliet k. ?ln ben nnbusfcrtigen
unb öerftodten ©unbern aber ift alle« ftraffen unb öermaneu nerloren, Senn
h)enn man jnen fc^on lange bretuet mit ®otte§ jorn unb gerid}t, fo erfdjredcii
fie bafur ni(^t§, ©o fbnnen fic ber gnnbe and) uid)t bcgercn, bcnn fic fulcu
:ts jrc funbe, not unb jamer nic^t. Xarumb fdjaffet bie prebigt »uebcr Don jorn
no(^ gnabc bet) juen feine frud)t, ©onbern ge^en fmer bat)in blinb unb lier=
ftodft in jr abgotteret), feieret), llngtanbcn, ■'poffart, ©eil;, unb anbern funben,
SSi§ fo lang ber bonner unb bli^ fic barniber fcl)led)t, ha'i ift; ber ©tredcn=
bein fbmpt, ba etlid^e (ben öott luol mit) jnm creu^ fried^en unb gnabe
40 begeren k. ©onft bleibtä »rol babel), »nie Pliviftu? fagt, ba§ baS (*uangeliunt
ben 5lrmeu, ba^ ift: ben elenben betrübten, berljen get)bret, S)ie följriftu»
anbeiatoo geiftlic^ arm nennet. watni. ca
158 ^vcbigten bc? 3a'^re§ 1540.
lii] 3" le^te itirb un§ tn @. St)oma aiicf) angezeigt bie ßvafft bcr 2luff=
crftcf)uiig (Jtirifti. S)vo6cn f)n&t jv gcfjint, Uiic er }o fcft unb gleicf) Iialftarrtg
ift im Unglauben, ba», ob gleidj bic nnbern ^Vinger fcmptlid) 6c3eugcu, Une
fic ()nbcn ben .'p@rrn gefe^en auffcvftanben, bennoi^ er§ fc^Iei^t nit^t gleuben
Uiil. 6§ fcf)einct, haB er ein feiner, bapfferer ^lan fei) gctneft, ber bie fa(f) lool ^
bebad)t t)abe, baä er nid^t loil balb ben anbcrn gleuben. Tenn er fjatte ge=
|et)cn, ba§ ber §6rr crft für brcicn tagen an§ 6rcu| gefc^Iageu, unb jm bic
Siegel beibe, burrf) I]enbe unb fiiffc, gnngen unb ba§ @pef)r in feine feiten
gcftodien loar. S)q§ Ijatte er jm fo fefte ein gebitbet, ba§ er§ fcf;Ied;t für nid)tv
l)clt, Uhiu jm bie anbern fageii, @r fet) aufferftanbcu. 'f
Sarumb f priest er gleich troljHrfj: '6§ fei) benn, has id^ in feinen .'peubeu
feT)e bic Ulegclmal unb lege meine .'penbe in feine ©eilen, fo Iril iif)3 uid)t
gleuben'. ^Jiarfjt alfo eine ftarcfc .V)l)pcrboIcn , bn-j er ben äugen aHeiii niiijt
gleuben teil, fonbern mit §cnben ancf) fiilen unb tappen. 21I§ irolt erfagcn:
(y-j fol mic^S niemanb bercben, hab idjy glenbe, Sonbern Uiil fo feft auff beut >■'■
5iciii ftcl)en, ba§ idjs audj uid)t glcnbcu luil, ob id}» gleidj fef)c, loie jr fagt,
ba§ jr jn gefctien ^abt. Sol id;§ aber gleuben, fo mu§ er mir fo nal)c fomcu,
bas, iocnS muglid; Uierc, \d) jm bic ©eelc mdd;t anrüren unb in bic klugen
greiffen. %U folt er fagcu: ©inget unb faget, lüa§ jr looEet, ^^d) tan unb
loil e§ fd)lcd)t nic^t gleuben, Xeun e§ ift unniuglid^ .'c. 20
|!öl. l'Uj S)a§ t)eifft je fcer l)art unb fteiff im Unglauben gcftcdt. Unb
ift Uninber, loa§ er bamit meinet, haB er glcid) ein nugereimtS furgibt, feine
,Spanb unb ginger in bie ^>;udicr ber Uniubcn ju legen. 1)cnn fo !lug folt er
■ je fein, ba§ er bebadjt Ijcttc, ©0 (£l)riftn3 Inibcr lebenbig, ben S^ob uberlunnben
unb aller lonnben Con ber geiffcinng unb borncn ßron lo§ tucrc, DaS er ja 2:.
and) bie fnnff Sßunben linirbc gcljeilct unb abgettjan Ijaben.
5hl ba§ ift unä jum ©i'cmpcl unb troft gefd^cljen, ha§ bie ^ot)en Slpoftel
audj muffen feilen unb ftraudjcln. ?lbcr me()r bicnct e§ ba^u (mie ic^ an=
gefangen ^nfagen), hau bie 3luffcritel)uug bcu §@rrn nidjt aEcin gemiölid;
erzeigt unb bezeugt Uierbc burd) biefen ungleubigen unb l)alftarrigen 2;i)omam, 30
ber bi§ an ben ad)teu tag in foldjem Unglauben Hcrliartct unb fd)ier gar
crftarret ligt, ©onbern ba-j and) bie hafft bcr fclbigen erfanb Inerbe unb
un§ ju nu|e fome. äßie an biefem Sljomo jujclien, ber baburd) au§ bem
Unglauben ju glauben unb anä bem ,5loeiöel ju getoiffem cr!entni§ unb I)err=
lid)em, fd)onen befentniS gebrarfjt loirb. :»
S)a§ ge^et nu fo ^u, linc ber (vnangclift Su^fn^icS fdireibt. 6l)rtftu§
tompt am adjten tage nac^ feiner 9lufferftel)ung, al§ l)cutc am abcnt, unb
fprtdjt \\i jm: '2l)oma, reicl)c beincn J'sinc^n l)er unb fit)e meine .öenbe, Unb
rcicfjc bcinc .s>aub l)er, unb lege fic in meine ©eitcn '. 9icmnct jm fo tocit ein,
ba-S er nid)t allein fel^e Joie bic anbern, fonbern and) gelniS greiffe unb fule, 4ü
tüic er gefagt l)attc: '@ä fei) benn, has id) in feinen §enben fel)c' k. Hub
fpridjt ba3U: '©el) nid)t unglenbig, fonbern glenbig'.
9h. 26 [4. aptil]. 159
Pr] S)a fi^eftit, ba§ e§ (i'^iiftita iiid^t bei) bcr ©cft^tt^t Icfft MeiBcn, fonbern
barumfi ift» jin 31t tfiiin, baä 2f)omas nur ntcuBig uiib aiid^ ein Sluffcittefjer
Don feincnt f)alftavrigcn nnglauBcn unb funbe lüerbe. SBie c§ beim auä)
gcJuattiglicf) folget, ba§ e. S^oma» halb anfct)et unb fpri($t ju 6f)ril"to:
^ •M&35I mTä mm 5J16391 ®03;i'. Sa ift er bereit ein anber man,
nidjt ber alte il)oniaÄ S)ibl)mu§ (trelcf|e§ ^l^^ißing aiiff beubfii; tjeiffet, nicfjt
ein 3toeit)eler, toie mau au§ biefem 3Eest gebeutet f|at, aber mit unöerftanb)
luie netolti^ ^unor, ba er jo gar erftart unb erftorbcn Wax im Unglauben, bas
er auc^ nid^t toolt gleuben, er legte benu bie g-ingcr in feine äBunben.
10 Sonbern ^ebt Jjlo^licf) an ein folc^ ^errlic^ ^?efentni§ unb ^H'ebigt ju
t{)un öon ßfjrifto, ber gleichen ber 5(poftcl feiner ^u ber jeit notf; geprcbigt
f)ette, nemlid), ©a» bie '^Pcrfon, bie aufferftanbcn, fei) luarer (Sott unb 9Jlenfd).
Denn e§ tft ein trcfflic^ toort, ba§ er [m.m] fagt: '5Ji635t §®9{iH IWIS)
3Jlg39i ®G2;X'. er ift nic^t trundten, rebct auc^ au§ feim fd)iutpff ober
!■'> fc^er^, ®o meinet er auäj nid^t einen falf(^en @ott, 3)rumb (enget er geluislid)
ni(^t. 3tud) luirb er [)ierin Don 6!^rifto nid)t geftrafft, ©onbern fein glaube
beftetigt, unb muB lt)art)eit unb ernft fein.
S)a§ tft nu bie f rafft ber '3tufferftebung (i^rifti, ba§ ©. 3;f)oma§, ber
fo tieft iin^ crftodt für alte anber im Unglauben loar, fo plD|Ud) üerUiaubclt,
20 gar ein anber ^JJlan lüirb, ber ha nu fre^ erau§ belennet, ba^ er nic^t allein
gleube, bas ö'fjriftuS aufferftanben fei), (Sonbcrn alfo erleud^t Inirb er burd)
bie frafft ber aufferftet)ung ß^rifti, bog er nu aud) gelniä gteubt unb befcnnet,
ba^ (Sx, fein §err, toar (Sott unb 5Jtcnf(^ fei), Surc^ Ineli^en, luie er i|t
öom Unglauben, alter funben öcuptquel, aufferftanben ift, er auä) am 3ungftcn=
25 tage auffcrftel)en lucrbe üom Sob unb mit jm in unau§fpred)li(^er unb l)err=
li(^er feligleit elüig leben. ®oc^ nic^t adein er, fonbern aud^ alle, bie fold^eS
gleuben. 2ßic 0"btiftua felb§ lueitcr ju jm fagt: itjoma, bicloeil bu gefel)en
l)aft, fo gleubcftu. ©eüg finb, bie uic^t fe^en unb boc^ gleuben'. •'gieöon
iBere öiel 3U fagen, 3lber bie jeit lcibet§ i^t nic^t.
30 3" Ifß^t, baä er feine ^u\a,ix in bie SBunbeu legt, luil id) nid)t anfechten,
baS ßbriftuS nad^ bcr aufferftel)ung bie äßunben ober 5)Jcgelmal i\abe ber)alten,
Xoä) fo fern, ba§ fotd)» ntdjt fc^euSUd) fe[)e loie fonft, fonbern troftlic^. @i?
mag fein, ba§ er bie Starben öon feinem Seiben in §cnben, fjiiffen unb ©eiteu
i\abt bel)alten, ?lber ob fie no(^ frifd), offen unb rott foltcu gclneft fein, Inie
35 bie ÜJtaler malen, taffe id) anberc intern. Sonft ift§ fecr fein baö furgcbilbct
Irerbe für ben gemeinen 5Jlan, ba§ er ein gcbe($tni§ unb 5öilbc i)abe, ba§ jn
erinnere unb bermane, be§ Seibeuu unb ber 3Snnben tü)rifti. (?§ lan Irol
fein, loie id) gejagt, ba§ er bie ^cii^en ober mal bebalten f)abe, bie öicUeic^t
öiet fd^oner unb f)errlid)er am Jiüngften tage leud^teu toerben, benu fein ganzer
•I" 8eib, unb er fie für ader lüelt geigen, Sßte bie ©djrifft fagt: '©ie Inerbcn 300.19,37
ben fe()en, loderen fie .juftoc^eu l)abcn', '.}lber bah befell) id; eine-? jglid)en aii=
badjt 3U bebenden.
lf,() ^tcbigtcn bei ^ai)xei 1540.
Pi] 2)a§ tft aber ba§ .^leuljtftuil in bicfcm ©uongelio, haS Imx gleuBcn, bQ§
bic 3Iiiffcrftc'()uiifi Gfirifti iinicr fci) iiiib in iinö luirÄc, ba? loir [leibe, üoii ber
junbe unb tob, ioUcii aiiffi-rftcfien, Söic 5. '4>auUiä rcit^Iicfj imb tvüftUd; balioii
t!vi)-2,6rebet 6^)1). 2. unb (5{)riftii'3 fetbo ^ic, ba er ipridjt: 'Selig finb, bie nicf)t
jelien unb bod) gleubcn'.
Xnßu l)elffc uny unicr fitebev .^@n- ß^riftu-S :,l;f)efu0, ber üom Sob auff-
ciftanbcn, fi^t |S3I. yi2| nu jur 3iedjten be§ Satcr«, ein einiger 'Äonig unb
•Öoliepricfter beren, ]o an jn gleubeu unb jn betcnncn. Sßeli^eni fei) fampt
boin ^i'ntcr unb liciligcm föcift Sob, ctjr unb preis in ett)ig!eit, ^(mcn, ITHtS^i.
27. 10. 9fprit 1.^40.
^^rcbtgt nm Sounnlicnti und) 9JJifcvicürbia S»omiui.
R] Sabhatho Miserieordia Domini. lo
Sßeil lüir noc^ finb in Ofterflabeu et in historia de re.siir[rectione Doiuini,
iDoEen lüir noc^ ein loeil baöon reben, auff ba§ lüir ben avtidel Inol treiben
unb fnjjen, i|uod Dominus nosler resurr[exit a mort[uis, et deinde bie frafft,
ba§ fie t)ie in unl löirtfc et in die novis.s[imo praecipue, quia iiou re.sur[rexit
propter se, ha§ er lebenbig hjürbe: er ^at§ nii^t beburfft. Sed ut et nos i.'.
rcsurglamus an ber ©eel an funbcn unb etnigen Job, an leib, ut a morte
et francEeit. @§ fol b[eibe§ gan|e§ 3C. Augu.'<t[inu.s dicit: suo .simple duphim
nol)is. 6r niad^t au§ beni cinfeltig^ k. Ipse moi-tuus non secundum animam,
quia ipsi nou peccatum. Sed auima ift unfdjulbig blieben unb leibet bod)
auc§. Sed nos dnplicem mortem animac, quae moiitur per fidem, quando 20
amittit spirituni, f Corpus, quando amittit spiritum suum. Sic habemus duplicem
mortem, quam vicit sna unica. Sic potentia resur[rectioni.s est, ut et nos a
peccatis et morte resur[gamus unb an ©eel unb leib einig leben. 3. Ne
iterum reeidamus ba^iu, ubi prius, (piod per nosipsos volLumus resurg[ere.
Is artic[ulus [tofft niber papatum, Turcatum, ludaismuin et omnes, qui voluut äs
niereri re[missioneni p[eccatorum et liberationem a peecato. Ideo ii nihil
faciunt, quam |)ugnaut contra huuc artic[ulum. Ipsi canunt quidem ut nos:
(S^rift ift erftanben. Sed reipsa damnant et persequuntur et oeciduut homines.
Quid euim est, cum dieo: '(5'^rift ift erftanben, C{)rift teil unfer troft fein',
toenn id) nid)t tneiter !ome quam, (piod laetus sim, quod i])se resur[re.\it. 30
Sic dico Mariam IJenedictam. Ibi ift fie gee'^ret unb gcpreifet. Sed nihil
inde conimodi. Sic si dico: Christus resurrexit a morte. Nisi autera feceris
bona opera, dainnatus, cpiia Dens non salvabit te in corpore et anima, nisi
satisfcceris pro peccatis. Sic omnes iustitiarii pugnaiit contra huuc arti-
c|uluni. Ideo non solum praedicanda historia, sed etiam virtutem resur[recfionis ss
') Migne 4>, SS9: siiiiplum eins eongruit Juijln iKi.stro.
9lt. 27 [10. 5lpiit]. IGl
R] praedicant ipsi, quod sur[rexit Christus. Sed similiter debent stare abusus
in pap[atii. Sed bai SSette ift jucitge. Ideo reimen fie ftc§ nt($t jufatnen:
ein» mu§ erau». C'lirit^tum ergeben fie oEein unb looHen un§ lafjen in bei
^eHe, in junben et nou r^^umen viin et cansaiu iesiir[rectioDis. Nou ut ipso
5 resur[rexerit, non habuit opus, quia filius Dei. Sed pro uobis factum. (S§
i)at ntd^t ein pax rotter \ä)ü^, quod resur[rexit pro nobis. ©arumb tnoEen
fie bei} )am laffen, (juod Christus resur[rexit, et taineu per o]iera saivari
debLent. ©o ift 6^riftu§ bergebenS aufferftonben un§, quia t)ilfft inid) lauter
nid^t§. 2Bo nu ber artitf|el rec^t ftef)et, quod liistoria et usus eius praedi-
10 catur, quod eben bie trofft, quam Deus iu Christo operatur et in nobis, ut
etiam mit leib unb feel resurg[amus ut ipse. Si hoc, geltet Sapft unter cum
omnib[us decretalib[us et reg[imine, fo Jüeit fein geiftlic^ regimcnt rcidjt, et
lioc per hunc artic[uhmi: Credo iu Christum, qui asceudit, rciffe ilEe flofter
umb, fc^Ia^e bie funbe tob jc. SJe^oIt icf) aber ba§: man mu§ gleid) luol boö
15 S3apftumb bcljalten et decretales, patres fiub uic^t narren getoeft, fo \ä)lüi)c
id) 6I)riftum tob et cxuscito peccatum, mortem, Diab[ohuu. Aut per legem
aut per Euang[elium. O stulta, inquit K. Heb: 'Eursum crucifigeutes filium pciiv.n, s
Dei' 3c. unb machen ein gefpenft unb lefterung au§ im ut in Cruce unb tt)un
S^piritui Sancto jc. Et est verum, si rtil fo prebigeu: ÜJtan mu§ bennocf}
20 3 Vota Italien, patres, decreta, beeret nidjt üertoorffen, vixeruut coutiuenles,
pauperes jc. ^d) fe|)e, quod verum. ^\t traun fein bing. Si vis ita praedi-
eare, credere, fore t)in. Sed S[piritus Sanctus dicit recrucifig[crc et geteftert,
ut ludaei in cruce 2C. Quare? Sßenn @ot feinen @on fd)i(Jt, ut moriatiir,
resurg[at a morte, ut Hbereris a peccato et resurLgas a morte et Jüilt jufnreu
25 et per tua opera 2C. ©it)e JU, \vaB bu madjft. Et postea dicis haeresin et
Diab[oH d(ict|rinam, ber S^euffel ex inferis ijobg üuff bracht. §eifft boy nidjt
(itjriftum iua angefid;t gefpeiet, geleftert, gefdienbet? ^n un§ i. e. eorde, mm
in cruce, (juia auditis eum. Sed non habetis viui resur[rectionis eius iu
vobis. S)ai lüoHen fie fetb§ t^un, <|uod praedicamus resur[rectionem secuii-
30 dum historiam, finb§ mit un§ ein§. Sed sccundum potentiam non. SBir
Uiottcn ni(i)t allein I)aben auff bie erfte toeife. Sed quod non resuscit|amur
a morte auimae et corporis. Ipsi dicunt nostris operib[us resurg[erc. 7\mo-
veam ex oculis Christum secundum potentiam resur[rectionis eius, et tantum
retineut histo[riam. Ideo credo eum non sohun resur[rexisse a mortuis pro
3.^ sua persona, sed propter iustificationem nostri, ha^ bu, qui mortuus in
peccatis et cor|)ore et anima bift. Siefe resur[re(tio primum operari in te
debet anfferfte^en ber Seel a peccatis et morte aeterna. Postea ubi sepuUus
et corrosus a vermib[us, fol bid^ resm-rectio auc^ leiblid) lebenbig mad)en, ui
omnia membra. Nun propter Cappaui, peregriuat[iiines. Sed ideo, (|uinl
40 credis, Christus, Dei fiHus, fei) umb beinen tüillen aufferftonben. Si per
lianc fidem nou assetpieris, nuM(|uam asse<|ueris, Si etiam te mit iliutcit
floupeft. 2)a t)i(fft beiu Mut, fmiidjcit nid)t. Sed boS Cluisius rcsnr[rc.\it
i.'iitl)ev5 üücvlf. .\l.l\ 11
l62 ^Jtfbigten bei ^n^rfg 1540.
R] pro nobis, ut sua in te operetiir tiuuii rc'snr[re('tiiiiit'm Qu leib linb jcel. Haec
fides folg t[)im on bein 3ut[)iin uiib \wxd. I'ap[a cum suis tantum credunt
()ulfen Ullb fdjalen de hoc artic[iil(i, scilicet, i|iiod Christus resur[rexit. Hoc
novit ot credit etiam Diah[ohis. @r !unb mcl)r opera t^un quam ulhi.s homo.
2ßir muffen ben !ern auä) t)abeu, scilicet cjuod uon sokmi resur[rexit, id quod s
etiam impii credunt, qui Christinnos pcrsequnntnr. Sed ]icr eins resur[rec-
tiouem etiam resur[oimus »ou füubeu naä) ber feel unb tob uod^ bem Iei6,
Et hoc ex mera gratia Dei, qui ad hoc misit filium. Sic noii sohuu fc^abcu,
sed etiam forn, fnfft, tvflfft habes. Si hoc verum, quod per resur[rectionem
eins a peccatis uub üon Job K. dicit credens, fo fprcd) ic^ absohitionem u6er lo
oEe sap[ientes: Vos damnati, vestra Cappa tft beS Seuffelä gefpenft 3C. '^sd)
i)äb gemeinet, id; iDott aufferfte^en a peccatis, nt Deus respiceret mein ftrenge»
leben. Sic Enangelium docet, nt credam in. Christum. Ergo illorum doct|rina
mera idoiatria. Postca sccpiitur, ba§ man biet) einen feljer fd^elte, ücvbieteft
gute lüevtf et vitam siuictam iMonachoruui : felnev Ullb loaff Cl ^er. Tales multi is
finb Herbronb uub ermovbet, Ideo i|Uod non solum histo|riani cum ]iiipa
ciwhuit, sed etiam fatentur, boy gout^ SSopftumb unb lltundjcrcl) fei) tein nu^.
Savumb ftcrbeit unb leiben tnir biuumb, unb ieuffel un§ feinb unb {^e^t an
un§ SBapft, feifcr K. «jnia uon [)ossuiit forre, quod praedicamus viiu resur[-
rectionis, volunt, ut similiter defendamus papae statum mit feinen 2JlÜn(f;en JC. 20
Sed tonnen nid)t jugleic^ polten Christi et nostra opera. Haec praedicatio
isto tempore iuculeanda .T. ba§ ber ^ert buvdjgefeuret Uierbe k. ^leuffel gcfjet
mit gefc^lninben rcntfen umb, ha^ icmerbar ^uprebigen, beten ift, ut bei) bem
'Jlrttd[cl bleibe. Onuies Ilottae geljen alt contra istum art[iculum, nisi quod
quisque spetiem sanctam. Sic in conveutu ' agunt, bo§ man ba§ nic^t nibev= s.s
fc|Ioge, ut ber Seuffel ftiibcr ein fu§ einfe^e. Ideo praedicaudiim, oraudum,
nt iiianeat iilaosns aitic[ulns: Mortnns, resurrexit propter nos. Soffen luir
ein modicum fermentum etureiffen, loirb ber gant teig 3C. Diab[ohis non
quiescit, sed perpetuo agit, ut 3C. Vide.s ergo, quomodo Dominus eilet et
se manifestet, sed etiam pracdicat de virtute eius rcsnr[rectionis, ad Mag[da- 31)
5o().2o, !J lenam dicit: 'Vade, die fratiil)[us', beutet, quae sit vis resiuTectionis. Item
!?(ofi. 2o,22f. die prox[imo amninciat etiam resui|reetionem, dicit Apostolis: 'Accipite
Spiritum s[anctunr, '(iuil)[us' i. e. folt lüiffeil, <|uod resur[rexi. S)a§ fe^et tr,
greifftS k. lrQ§ giltg? S)a§ 'ijab iä) on§gerid)t, (juod Deus meus vester, mei
fratres Ecclesia. Item vobis remitto peccata, et quib[us vo.s remiseritis, 35
remis.sa jc. qualia vcrba? Loqnitur certe de trafft et operatioiie resur[rec-
tionis, scilicet Uergcbung unb üufferfte^ung a peccatis, pater meus vester i. e.
vobis rcniissa peccata unb folt elöig leben ut ego. Deus non moritur. Sic
quib[us peccata dcmata, vivit, resur[rcxit a peccato et morte. Si hoc, etiam
resurget a mortuis secundura corpus. Unde? Nou (juod iverit ad S. Jacob[um. -lo
') (IriiirinI rhr Konvent zu Schmnllcatden.
921. 27 [10, ?lptin. 163
R] Sed jo ^cifft: «jui credit vac resur[rexis.se propter reniisLsionem i)[eccatorum
et suani resur[rectioncni. S)a§ ift tiat geprebigt de virtute resur[rectionis iii
nobip. In peccatis mortui spiritiialiter et corporaliter. Ipse dieit: Resiu'g[e.s.
Quomodo? Num in coeuobiiim curram? Sic resinjges, quando Apostoli
s veniunt et praedicant me resur[rexisse propter te, et tu credis, resurrexisti,
liabes re[missionem p[eccatorum. S)a§ tft plage, quod tales textus non
inspeximus. Tdeo volunt simul servari opera. In veteri testa[mento proplietae
liiolten nid^t leiben neben toege. Ideo occisi. Sic apud nos ift ber groftc
f)abber nid^t, quod Christus resur[rexit, sed quod nostra opera, Iloftcv opera jc.
1" 3ft E^ci^ ber alt irf^um. Si servaremus ista duo siiniliter, manoremus con-
cordes. Sic Elias: 'Si Dens est Dominus', qnare? 'Cur claudicatis' jc. bovt «süims, 21
hjolt i8aal biencn jc. Sed si est Baal, fo tft§ ber .&69{9{ nidjt. Sic econtra.
Sic hie: Si vultis re8urg[ere, re[inissioueni p[eccatorum habere: aut per opei'a
vestra aut per Christum. 6in§ ift 5SaaI, ba§ onber verus Dens.
L-i S)a§ Ic|te find tnolt ic^ troctirn. In Thoma ift vis resur[rectioui.s
Cin-isti angezeigt, rmhiit credere, ift ein trefflid^, tapffcr man gelteft, ut
npparet, (jui bic fac^e loot 6ebac§t ^at, audivit et vidit, quod davi per maiuis
et pedes et fpeer per latus transfixa. Ideo dieit: Non credam, nisi videro
et posuero digitos in bie lod^er ber f)enbe nnb feiten. S)a§ ift fo Diel: Xmi
20 persuadebitis mihi. Sr folt mir fo na'^e fomen, bas, toenS moglic^ loere, idj
in bie ©eele moc^t fe^en, quando inseruem digitos in latus, loeum clavurum,
ergo eontentus, q. d. est impossibile K. ®§ lütrb nunquam ba'^in fomeil,
fingt, fagt, lna§ ir toolt. @r '^eifft Heb[raiee '3ltiiEing\ Itiie ein gci§ ,5U)ceu
fdjopy, sie fratt), non 'ein 5li:)eitieler\ Gr ift fecr ftciff in feim unglouOeii.
2.1 3CBa§ er bamit meinet, est mirum, quia er folt [a fo !tug fein. Si Christus
resurrexisset a raorte eam vincens, etiam vulnera, fo mufte er OUl^ nüe
lüunben, quae flagclla im gemacht l^oben, et spinae in capite Be'^alten f)abcn.
Stfier 2£)oma§ toil fo tjalftarrig fein: Si etiam omnia vulnera videro, non
eredam. Cogitat im])ossibilc esse, ut resurgat per se. Hoc factum uobis
?,u in eonsolationem, quod Apostoli l^aben muffen fo feilen unb ftrau(f;eln. Sed
me^r bienet§ bajU, quod resur[rectio non solum manifestatur per Christum, sed
etiam vis eins, ut scquitur: 'Dens et Domiiuis mens.' Octavo die apparet 3of).io, 28
Christus, dieit: '9ieic^e beinen finger", 'non sis incredulus' 3c. 3ft barumt) ^o'i- -'", 27
,^utf)un, ut Thoraas tiat credens et aufferfte^e fampt ß^rifto Oom Unglauben
3.'i unb funbe, ut non solum bei) ber historia bleiben, sed etiam vis nota fiat, ut
l)ostea fit alius vir, qui non ut prior Thomas, (|ui niortuus et ita mortuus,
ut non velit credere. si etiam finger in bie luunben legt. lam dieit: 'Dens
meus.^ Sic incrediditas eins causa est, ut resurrectio tlar iDurbe ot eins vis.
3ft ein trefflidf) tüort, ipiod dieit ad Domiinmi: 'Dominus mens.'' Tl las
ir, KxtJit in jxistilla Ecclesiastica ' r
') Ohr» S. ir,4fl'. V<ih die. Einleitung.
11*
164 ^wbigteii be§ Solirel 1540.
R] non est acbriiis uec falso flioit nee meiititur nee Christus cum ai'guit ut men-
(lacera. Sed verum est, quod Cliristum fo rljumet, quod sit noster Deus et
§69{9i. Ideo vis resui-rectiouis, ut erodat iion solum resurrexisse, Sed quod
ego sie per eum resurgam, illuminer ut Thomas, ut statuam eum esse verum
Deum et hominem. De hoc miilta diceuda. Quod digitos in vulnera leget,
ba§ tnil ic§ nid)t anfeilten, modo ba§ ntd^t fd^cu§li(^ fe'^e, sod troftlicf). ^JJing
fein, quod Dominus ifah geljalten bic uarbeii in i)edili[us et mai)il)[us. 2)a§
ahn foEcn fo rot fein, ut pictores pingunt jc. Sed fielet fein, nt vulgns
haheat ein btlb, ba'3 im in bie äugen faÜc 3C. tantum dicit: vide mein '(}enb
nilb feiten, non: im|ioiie uianum in latus, forte ei'go ei ostcndit mirBcn, qiuu'
fi^onev benn bev gan^ leid. Sed lounbcn malen pirtores si(^ rot nnb
gefd^UuiUcn 3C.
28. 1. anoi 1540.
•iV^rcbißt ntu SounnDcHii und) .<ilflntatc, in bcr Srl)Iüf{firrf)c flcl)nltcn.
R] 6. post Cantate in arce.
And[ivistis in 2. ca])[ite ad Coriut[hios, quomodo Panhis fd^ilt bie lüeif=
()eit, quia ift ein VLedjt inöectivt. In Ecclesia Corint[l)ioruin lt)av ein joldjei i.".
touft, \oax bie trol n'. ut similis BabyLloniae. ©olc^en Inuft i^at niemnnb
nngeric^t benn bie jart frud)t, quae dicitur sapicntia, ideo damnat eani et
S[piritus sanctus. Et in e«•le^ia Christiana ift ein nötig evmanung, ha§ man
ficf) ^üte fnr üng^eit, sie tarnen mit unterfdjeib. 6§ ift nn§ angeborn sa|)ientia
in para(hso unb eingepfvopffct, quae est rationalis, ijuae loil fing fein unb 20
1. ajhiics,.". ficf) nic^t Ineifen Inffen nt in Gcn|esi: 'Entis' jc. nemo vinecndns ut sapiens jc.
praedicator t)at seinper jut^un mit bei leibigen lüeif[)eit. Tamen non reiiei-
mus naturalem sap[ientiani ut adei'n, pftugen, administrare Kemp[ublicam.
Et inter hos inveniuntur, <|ui volunt sa]>ientiores esse longe aliis etiam in
mundaua sapicntia. Satis landanms et ornamus in suo eireido nnb ftailb. «
Imo Deus per vos, qni dedit suuin verbum. De hac non lo(|uimur hie.
©ol x(f) ^jtebtgcn, Sie syllog[iso: tan ima, tan regieren, gef)et mir alle§ trol
!^inQUg, toftlid) sylIog[ismus: P'rgo loil iä) ailä) meifter fein in seript[nra
saneta. Puer sapLiens sie dieit: Non eonimissum, ut guber[nem in Ecclesia,
w!nitf).ii,i9sed lüil ha jutioren nnb micf) Inffen Ictjren. 9Jcin. Sed ut Christus. @ot so
mu§ t)er{)alten et Signier fein aller meifter, totus unmdus füret @ot jur
Schill. Hoc fit ex .sapicntia ilia, imo stultitia. Vide, toie e§ un» i^t ge[)et.
65 ift fein Sorffhifter k. et praeserfim @c^arr)anfen ?c. iudicantes, (piae sit
14 1 Coririt: 2 r 75 itlUcctitt] SiU'ectiDa Aurifaher 21 viueendus] viiicendi üie.r
vineendus steht lam male sp SO Icl)vcn| tjüvcii 30/.37 über Cliristus bis inu§ steht
MmIIi 11 Iiislificatn snpiuiitia ap
9Jv. 2S [l.Dini]. ICr,
R] iiuiior K. Hiiic ift 5pniilu§ fctnb. Swl ooram Deo est stiiltitia, si noii mit
giiaben iinb gut k. 2efjt'3 )üoI ein loeit gefdiefjen, sed eiibtid) miiy 3iild)anbcii
lucrben, iit videmus in Rottis, @d)lücr[iiterii, geiftet fo lang, 6iy er tn§ fteifi^,
ton nur sang[uis. Sic plures vidi, qiii alle 3nfcf}auben tnurbeit brufier, et hoc
5 aiitore, sapientia. 5!)Iod^t einer Uiot be§ prebigen§ niube loerben. 6rftlid) lüirbs
fatoer, e^e IcirS Bringen <'x ^entili sapientia. Thi fecimus sap[ieiite.s. muffen
lüiru Iriber ju narren madjen. Non est eulpa scripturae, unb menfd^Ud) unb
(Sotltc^ tüetf^eit ift rec^t. Sed Diabolica mad^tS, ut iitra(|ue 3C. Sie in Voelt=
lid^en fad^en mad)t ein tuKer 5)(nt ben ganticn fiat irre. Miilto nuigis hie.
10 Ergo doceamus, (piae sit liiiiiiana, diviiia et Diab[olica sapientia. @r l)at
ein ß^riftlicf} unb lüeltlic^ tnciffjeit geftelt. Hie diseerne. Si coramiseeutur,
aetuin est. Hine omnes siibieeti esse tlehent et audire, i|nid Dens dicat. Si
glcicf) S'Uttft et lii.x mundi meiior Ulpiano, tarnen die: f)ie ^oret mein ^^Tunft
auff. Dei verbuni lerct mid^ ein ^ol]n tDeifljeit. S)a5 beutet er alfo, eum
i,s dicit: 'Xniliis oculus vidit'. Ta ift indifinni gefproc^eu non soltnn nber tol, i. Jioi. 2,9
nerrifcf;, Sed etiam u6er bic red}t tueiffjeit innnana. SBo fomen .^urifteu Butler
unb gut regiment f)er'? e.\ eorde btimano, habent ocuhnn, aureni, cor, (jui
banc sapiat. Sed hie aüt iura, philoso])hia, fo tft^ e.x corde humano !omen.
Istam autem ordinavit Dens al) initio eis, qui diligunt eiitn, ijuam ahas
30 uulhis oculus. S)a ge{)6rt JU, nt sit aliquis fidelis Dialecticus, qui dividat
sap[ientiam, quae ex corde, quam ocuhis humanas potest videre, ab ea, quam
cor non JC. Sic Panins oani dividit. Sap|ientia liuniana friegt postea auc^
ein 5lffen, ut tu furftenttjumb vel 9{at, nt dicitnr: Sapientes snbverterunt
reg[na, non gladii. 2)ie feineften reginiina, Kes]iub[licae finb jerftoret ttorbeu
:'5 burt^ tueife !6pffe. Hine dicfinn: Tic gelerten, bie öer!erten. In Re))[ul)iiea
et Ecelesia. Tani fc^rlic^, flf;enblidj gefd)Uiei-5, ut Cbristiana Eeelesia mUa
»oI ^fotteu. In ()econo[mia 3erft6ret§ (iinb unb Icute. (Sin toller ßofjff jendjt
ein furften. l'auhis non voeat stiiltitiam, cum revera, sed sap[ientiam. Nuni
vilip[endit sap[ientiam, qnae excellcntiss[imuui douuni? Sed qnia uou vult
30 Bleiben in ber redjten f^nur unb totxä, sed econtra, baä ift be§ Seuffelä
>apientia in paradiso agnata. Sie eogitet quiscpie lurista, Theol[()gus: ^ä)
mu§ mid) für mir feIB§ furt^tcn et porto menm iiostem in corde, quia habeo
(irbfunb, non est mortua, ift auagcfeget, sed nmiihnn [)ett, donee hlc vivlmus-
(SrBfunb ift ein lafter öon ?Ibam angc&ovn, t)ürt uidjt auff, dimee Bcfdjorreu.
3.S (iin junger ©efed unb nie^ sunt Chrisiiani unb front, ^uten ftdj nor fttnbe k.
Si apponeres ei puellani jc. (Sr ift gefjeilet unb Don ber Bofett luft lebig
loorben, a Bofc luft caruis. Sic nos a sapientia carnis Liberi jc. Si iiabeo
nxoreni et vivo in ea.stitate, tainen InnHet ba§ fleifd^, et deinde possit oceasio
(hiri, nt tieret adulter jC. I'^nde ista? Hoc do ivxeniphnn, ipiod Bofe luft
40 non niortna, sed non \nll iniputare, qnia baptisatus. Ideo muffeil fold)e
20 qui] q
1(50 *4i'-''-''>ifl''-'" ^'* ijaljic^ 1540.
R| vitan; (iccasiones et teiitare niiseraiu caineiu, quia Spiritus non perfectus,
mitS firfj fclb oerbec^tiö Ijaben iiod) liertralueu, quia caro et 6Iut noiulnni
mortua. Sic gerinius in corde hostes uostros. Sic cum aliis vitiis dicitur:
@elt lltod^t fcf)clrf. Eeperitur c|ui.s, qui boims, et tameu occasio facit fureni,
avaniiu JC. <|uantu lua.üis iiispicieuda bie red^t l)eubtfeU(|e, peccatum Originis, 6
liub bie ^euBtbruuft, quae est sapientia. Ideo caveudum fuv mir fel6§ et
uiea .sap[ientia. D^icenduiii: Ego quideni Christianus, paterfa[railia.< , t)far=
fjevr, Jjvcbiger, tameu nou tidam meo capiti. SBenn ic^ ba anfa'^c, quando
audio pracdicatores Euangelii et d[ieo: tameu l§a[t auä) ein fopff, bll muft
ctlDa§ jonbertid)» anfnfjeii, baS treffttger et be[fev, nou seq[uitur fructus. Et lu
dicit: Non solum verbale verltum pn)[)oneuduai 3C. sed ut vox audiatur e
coelo, neu audienda vox Euangelii, qui esseut scribae. 6§ ^at ein fd)cin.
Si inünblic^ tuort aEein, nihil k. Hoc ipsi fatemur. Sed quia verbum vocalo
nihil, Ergo mU'3 Spiritus s[anctus tI)Un. Non cog|itanius: raea eiBlic^C lücif=
()eit ift nocf) nic^t tob, ut nee eoucupist'eutia Carnis. Ideo non contidani is
mihi, sed cum aliis conferam et audiani. Sed sie: ^ä) ^aB auä) ein !o}jff,
fcvt 311, er fei) gan^ rein, !an int nidjt feilen, unb fei) eitel Pljriftlid^ lueifi)eit
in corde, fein fundlin alterius jc. Sic tecei'uut Saera[mentarii, Anabap[ti.stae:
ift ein euffcrlic^ toavjeic^en unb färb, ut princeps dat farB, sie Christus. Sic
bap[tismns ift ein ^offfarB ß^rifti 3C. Non cogjitant: vide, uum sit in S[cnp- -m
t\u-a sancta ,'f. Sed id) Bin liieiS, front, gnr rein, Bin ein @ngel gegen anber
leuten. ^ä) tan 3U ber reinig!eit ju mir fomen. SBenn meine gebanrfen nll
an tag !omen 3C. certe illis etiam, seil non considerant, vocat sap[ientes morc
minidano. Maneant iura, modd ncm ^iiit contra naturam et geme§ 3 liierar-
ch[iis. Si aliter niadjt, fol nmi) iüol ber Seuffel Befi^eiffen, pnto me iiuidem 25
sapLieutem, sed adhuc peccatum origiuis in mea cutc K. ?lBer hah t^ut fic
nicf)t, cogit omniuo omuia pura K. Si incidit argjumentum novum in Theo-
log[ia, tene regulam: Ego suspectus mihi ipsi. fgut biä) fur ben fc^unen,
trcfflid^en gebunden, bemiitige bic^ et vade et coufer cum eo. Si vero con-
tingct tibi, ((uod omnibLus, esque in laqueis Diab[oli, ut uon cog[ites tc 30
a. !|äctii 1, 9 habere peccatum 2. pet. 1. CogiLta te re[mi.ssionem p[eccatorum, lotum ab
omnibLns peccatis, omni stultitia. Est verum. Sed sie, ba§ bir§ nic^t fol
jngcre^net tnerben. Sed hahes adhuc fo eBen luft nt T[urcae et Tart|ari.
Sed tibi remissa, illis non, (|uia Christi lidcs hie, et incipit sanare, ut donii
maneas cum marito, baa bie luft uic^t gel)et in eiin folc^en ©eU)IeBcn. Sed 35
nondum es sanus, pflaftet Icit noc^ uBer ber iuunben. Sic hie, ut maxinic
cogitationcs tibi incidant, ne, (|Uae.so, te seducant, sed d|icas: ^ä) Bin mir
fclbcr üerbac^t. Si facis, potest te Spiritus s[auctus erretten Don bicfer
sap[ientia.
9h. 29 [22. ?lmvi|l|. I(i7
29. 22. ?(ii3iifl 1.54U.
^?rct>tgt Olli 13. Souutng und) ^rinitnti^.
R] DOMINICA XIU 2. Corint: 8. a.sto.-. s.ift-
Quid vol[ucruut M[onachi, qiii lianc l^pistolam aitfj bcil ©Olltacj ge[ti'It'?
Est p]pistola, quam Paulus scripsit in f6nbeili(f}er, groffer freube, er rcbct nirfjt
fo tiiel baboii. @v i[t |o follcv fvinibe, bn§ er bcm Oa§ bcn fcoben nug. t'(irint|liii
b l)atteu iu fvoliif) gentadjt, bcffci-ten fid), nnmen jein ftvaffe an. S)n§ gefiel
Paulo trcfflic^ lool, iinb iiaiit an jnv ein fcijali k. Et au§ bev bcffernng rebct
CV ba^ev, fle flar^eit, Litera et Sjiiritu. Olim ignota, nunc meritd cleb[emus
esse assueti eins ])lu-asi. (Sie ift veidf) nnb l'ol, tiQUi [ie nicf)t f)inau§ JC.
'SBix liaBen ein fol^ üerti-nUien.' ;)i[)nniet fid) büf)cv, er fcl) ein treff=2Ä')i-3,4
1.) lid)er *)Jlan unb fonne ein folr^ lücrd onridjten, ba [)imel unb Srben bran ju
lad^eu f)ab 3C. Scd qnod jo gröS <>pus anrichten, non tit ex no.stris virib[us,
et tarnen scimus unb bnrffcn baranff trogen, quod facimus, et sie, quod
coram Deo factum, sed non e.v viriblus nostris. ßünnen§ fur @ot räumen K.
Sed fit ]ior Christum, nnb \]ai fid|utiani ad Deum , quod in die ext[remo,
15 unb tro^t Diab[olo, quod anberS nenne, quia, \va§ tnir tl)un unb niad^en, ift
red)t. 3Ba§ ift§'? Inspice prineipiuni Ep[istolae. lllic deberet esse iuitiuui:
Estis Epistola per ministerium parata JC. ut habet textus 3C. hoc opus non a.STuv.s, a
ex sap[ientia nostra. Et tarnen ift6 nic^t ein g[rof5 bing. ^r ßorintcr, estis
Epistola. @r feEet üom t'riefj fdjrcikn, de qua dixit, qu§ bcr 6nn|Iel) unb
■-■0 maä)t ein geiftlic^ trieffe. IlHc scribuntm- mit febber unb tinten. Sic Mose
loar ein fteinern tafel. Sic facit gLeiftlirf) bentung be§ brieffe§, (|uam tulit
Moses ex. SBir richten Diel onbere brieffe ,]u ipiam Mose. Nos scripsinuis
et Dei etiam digito. 2Qßa§ tft§ fur 6rieff unb popir? ©luer fiertien. Vos
omnes, (jui estis ('or[inthii, onmin vestra corda, (|iiae nou lapidea, sed carnea,
25 non nt Mos[es. Vos estis papir baju. Nos sinuus febber, scriptores l^anb,
et scripsimus non tinteu ncc ninrtuas litcras, Sed in corda v[estra viventc
Spiritu saucto, per nostrum ministerium scripti, boju ni(^t papir, tinten
genomen, sed vestra corda et brinne gefd^ricbcn S[piritu saucto. äßo fereftu
{)in, quod r^umeft, quod noris scribere iu corda ÖLpiritum S^anctuni, ba§
30 muffen ^eiffen S[piritus sancti literas? Ego non 6eger, ut lite[ras couuuen-
datitias ad alios nee ad vos, quae Canceliis. Ego longo aiiam Kpistohuu
scripsi. Cor v|estrum est papix, tinten, tuoc^S ift ein fein ftiü, Iveic^ f)cr|.
Mea lingua ift griffet vcl febber, ut psal. 45. In (pia febber ift nidjt tinten, svm. «, 2
sed trofft S[piritus Sancti, (pii scrii)it in cor. 3ft luftig. SpLiritus est griffe!
35 P[aiili, hjac^§, f)er^en ift papir, Slinteu ift gaben SQiiritus sancti. Literae,
(juando praedicatio fit per linguas, tum scribitur in cor, si ftiE l^elt et audis,
scribitiu- iu cor: Credo in Deum ])atrem, Icsinn Clnis(uu\ jc. "Sie bud^ftaben
scribuutur in cor tmmi et sie, <|Uod briuue f leben unb bleiben. Cor tuum
8 phrasi] plirasis 3J Cor] Car
1G8 ^«tfbigtni bcä ^qI)«?. IMO.
R) sentit illas literas et dicit: hoc certe veruiii. U6er bei' lei'C Itlib illailli ta3
leiB, leben unb fterte. Sic libenter velit, ut houore afticereraus vcihimi et
ministeriiini et magna gratia acciperemus. Nonne magna gloriatio, qiiod
Dens velit dare S[piritnni sanetum sunni per verbum vocale praedicatoris?
Posset sine Sacra[raento, Bap[tisnio, praedicationc dare S[piritnni sanctiim. 5
non opus haberet praedicatorib[us. Sed non vult. dx \v\l feuBerltd^, fxeunblid)
regieren, non nt in Monte Sinai, nbi gloria intoleral)iiis. Tdeo se abscondit,
liert)ullet, et tarnen adest snb ibrmis, gcftolt, lüirdEung, qnae videntiir et
anvib[us percip[inntnr. Audis verbum ])racdicari, vides baptisari. Ibi non
])otes aliud dicere: Est vox, A<iua, Sed tameu sub bac larva ift linfer i)[iXX 10
®ot. S^orljang, bariinter er ticr^nHet, ut ad te possit venire, ne lauffeft, et
bie adest. Ibi parochus stat. fundit a(|uam super homines, nihil video quam
a(j\iam et manum baptisantis et nihil audio quam verbum k. Item (|iiod
imponit manum jc. Ibi rhristianus doetns uiib fol loiffen, quod sit instru-
mentum, 3eug, griffcl, baburd^ föot mit un» rebet, i>i)eratur. (Ja ift tiic^t is
batumB 3UtT)Un, <|uod hie aqua, vox 3c. Sed fol lilic§ geloelineit, ut P[aulus
dicit, burc^ un« gefd^ricten. Quomodo per s^piritum viventis Dei? ^c^ armer
tropft fol mic^ rl)umen, quod mea lingua sit griffet, febber S[piritus Sjaneti?
et in ista lingua, Jüorten ift brtn geben unb bnrgeretd^t viventis SLpiritus
sancti dona, fides in Christum, lieb orga Deum et prox[imum, gebult unb 2«
fanfft|mut, et quod scis. (|nid Dens, Christus, mors, scribuntur in corda.
1)al finb merae literac S[piritus sancti et vivae, quia fides non mortua res.
ut color nn bie luanb gefi^mieret. Si vere credis, vivit in corde, et loqueris.
Si crux, es ]>atiens. Tteni scis Dominum esse no(|uam JC. Istae cog[itationes
movent te, ut sie facias, vivas, quae vivae literae. Hoc admirari deb[emus 25
et Deo gratias ag[ere. Per lingnam, rainisterinm nostrum talis script[ura
scribitur in cordib[us nostris, (juod parantur per ministerium, quod Christus
stilus, (|nid mors? iustitia. Sic S[piritus sanctus est in lingua et cum ea,
et sicut loquitnr cum ea, sie im])onit in cor, ut credatis. Hoc est contra stultos
S|piritns, qui dicunt externum verbum nihil: Spiritus, Spiritus, et revelatio jc. m
6» iDÜ» nic^t t^itn. §ie ftel^et ministerium nostrum. @r linrb bir rttc^t§ fonbertid^§
mad^cn. Si acquiris revel [ationem ut Söarfuffer, qui bamtt umBgangeu, ut Dens
illis singulares revela[tiones. Si fit. friegeftu ben Jeuffet, nt jene Nonna, quae
ein !nc brec! auffm !oJ)ff^ 3c. Sed Dens toit bei) suo i)op[ulo fein, venit ad
nos iinb fngt uit§, quomodo velit nobiscum esse et non ^jruppeln, qua forma? 35
burd^ unfer ministerium. Dens misit Ap[ostolos, mundus non quae.sivit.
Sed mittuntur ad domnm, civitatem. Sic veniam ad vos per verbum, Sauff,
daves: tantum accipite, non (juaerite et gratias agite, quando oft'ero me vobis,
Certe niax[ima res, quod Dens iam viciuus nobis. Si cred[eremus, non
35 })rm)t)etn (so Aurifaber)] p ptü
') Vgl. ütme Ausg. Bd. 47, 78 ff.
9Jt. 29 (22. 9lii(yift]. 1G9
ii| iiiiniiu, quod semper in fpringeit. Dens bertraloet un§ feinen eblcfteii fifial^;
et in eo nmnia doua S[pmtus sancti, quid ad hoc omnes S[anct()niiii ciiltus?
Ut lohau. 14. 'A''cuiemus ad eiim.' Quoniodo tuonet ? Ibi Ijaftlt \eibum3oii. u, na
et donatiim ministerium et linguam praedicatöris, habes Slauff, @acra[mcnt,
5 Si^Iuffel. ®a§ finb niäjt Bofe, lebige larben. Sed quas iuduit, et incodit.
vcbt unb t^ut 3C. Sic in veteri te.sta|mento fecit cum Iud[aei.s, gieng flu in
I)cr in deserto, noete propouens ein lange, felDlige ItioIcEen, ut vidcrent, iibi
esseut, irent. Die in einer fc^onen U'oWen, quae ab aestu, Sole 3C. Isla
duo vocat @Lottc§ angefic^t i. e. gegenJoertigfeit Dei felb§, iier ([ua-s cum Doo
10 loquitur, operatui-. Item dabat Manna. S)a h)Qr er auä), et ubi nnrcdjt
freien, toar er and). Sed ais: Si adfuisset et vidisset me per marc jc. et
iiubem :c. .^c^ tüolt mic^ feiig gefeljen "Mafien jc. ludaei finb fdjcnblicf) fcfjcirf
getoefen, quod Dei praeseutiam contempserunt. Ego non. ^ci, lieter, ja.
Quid Paulus dioit? öaft tüol ein anber tiioldfenfeute, gegen iDcId^er jiriores
15 eitel finberffjiel. Cog[itas: Ego nihil fecif^sem unter ber fclmigen nnb liec^tcn
Uioläe, quia Dens adest 3c. Sed lüir fteüen un§ JQ fo leftcrlidj, imo jeljen
mal erger evga nubem, quam nos habemus. Scis Deuni sedere ad dex[teram.
et er^elt snum ministerium, sedit ad dex[teram in omnem orbem et pro-
posuit ob oculos baptismnni, Sacra [inentum, unb ^aft in taufent Uial beffcr quam
w ludLaei, quia dioit: Ipsi habent literam, nos Spiritum. Tpsi claritatem, sed (juaiii
ferre non potuenuit. Moses ntuft faciem, et tarnen nihil ad claritatem n(>sti'ani..i-DiLi|c:i4,3o
Ideo öiel unfletiger (piam bog fcfjon liedjt unb feinft eufferlid} gefierb, <|uib[ns
Dens se nobis exhibet jc. quot, qui aud[iunt Euang[eliuni et credunt, ([uod
lingna Christi sit griffel, quem S|])ii'itus Sanctus in manu habet, <pii cog[itant,
25 quando baptisalur puer, adnn'nistratur Sacra[mentum: hie Dens stat et oinnes
Angeli? Ibi Ep|istola Christi, in hac nrbe adest, operatur: ubi tales, qui
verum iudicaut, (juod Christus tam prope per verbuni et Sacra[mentum
nobiscum loqiiat\ir unb Ijanbele? 3l[n ba§ i(^§ nid^t fe^e, et tarnen bis gebeib,
quae geftifft, fe^e ii) luol. Et PluuIus v[ult d|icere: Non fit sine mediis a
i" Deo, sed per nostrum ministerium. Non inveuis gnab unb Bormljierjigfeit
]ter te nee per Deum sine medio, sed per ministerium 3C. .^C^ fol prebigen,
adniinist|rare. Hoc fit per nos et tarnen non a nobis, sed per Deum. Ideo
ift opus inenarrabile, «juod per linguam et dig[itos opus hominis fol gefd)el)CU,
ut S[piritus sanctus veniat in cor et faciat novum viventem ex fe, (jui ])rius
35 peccator in morte. lam econtra, et hoc pei' digitum et linguam raeam. Quando
hoc facimus, fol man fein ätoeibel brau Mafien. Sed talem fid[utiam non ex.
Si bon un§ '^er fonie, fo trerS mit eim brecE nerfiegelt, ut pap[a et Mo[ses
ex suis virib[us, operib[us, ubi non possunt d[icere: Hoc mandavit. Sed
uos ben tro^ vert|imus ad Deum, (|uod possumus scribere lit[eras et tales,
40 (piae vocantur S[piritus sancti literae, et tarnen ego, Paulus non facio. non
39 über lit[eraB steht Kp:
170 ^rcbifltcit bcä 3Ql)rcä 1540.
R]im|)lc'o cor. Sed Ap[ostolus Paulus ift 2ep^idj inadjer. Sed Ap[ot^tolus,
riuamlo iiiiiiistciium furct, gef)ct ni(|t mit bell 2;cppid)en, sed mit bcm ?(tiU)t
S|]iiritui; SMiicti. Bapti.s[mus, Euang[eliuui iioii nieuiu, sed Dei. 3)a fnil id^
t'üdjcn Uiib tro|en. Est ;ilius, qui facit, et tarnen per uos utitur lingua,
manu, aqua, corde baju fivaud^et, et taiuen fit opus max[iniuni, scribere lite- b
raui, Ecclesiam etud[ire, quae credit, diligit, patieiis est et fi(^er, frolic^, teä
contra Dei iram, ^iU. S)Q§ fart totus mundus ni(^t machen. Sed opus Dei
l)ap[tismus, absoljutio. Un§ feilet§ üud^ ni($t loie tvopffen. Sed ex nobis
noii. Nostra sufficientia ex Deo, (|uod iiouio credat, lib[euter nioriatur, uos
non faeimus, trir fonnetis uicf;t bencfen. Sed quod facimus, tagen baju, fit lo
ex Deo, ([ui fecit. Ibi declarat, quae sit febbei'. Nos habemus ampt, per
(piod parati, ut sitis Ep|istola. in qua Deus, Cliristus, Augeli, omues Crea-
tjurae leguut, scilicet: Christus mortuus pro peccatis jc. Et legitur ubique
et semper non solum coram ADgjelis, sed etiam honiinib[us. Discamus verbuni
Honorare non propter personani, sed Deum, qui talem potestateni uBet, ut is
verbuin iioniinis efficiat hoc, quod dicit. Ut si dico: Reniitto tibi peccata
in nomine lesu Christi, ex lingua ge{)Ct§ in cor, comprehendit et empfel^ct
ein felnrige gcboncEen iinb Biidjftaben, uempe quod peccatum remissum. 2)0311
muy \a jagen Dens et omnes Creat[urae. ¥A fit per nos, qui tud^tig flir un§.
Sed (juia tretBen ba verhum lingua et offit[ium niauu, ideo fecit tüdjtig K. -0
•i. «KV. 3,6 'Non literae.' S)a ipnderet er quo unb bringt 5}tofen nnb 6'^riftum
.ui;iMc34,3o jiijfujien Loipiitur de du])lici cl;iritate. Legis in Mose: cum redirct de
nionte, toax fein angefidjt \o flar, ut ludaei non jc. ut radius ex Sole, sie
ex faeie. 2)a muft er ein h(ä für angefleht tt)Un, ut cum eis loqui et videre
S)en teft nimpt !:)>aulu§ unb niad;t im fo nü|. ß§ luar ein ^irnlifi^ prcbigt 25
unb lere, sed nihil ad haue claritatem. Illu \üax jeitlit^, nic^t gant^ üol,
Ideo nihil ad iiostram. Istae duae praedicationes muffen fein in muudo: Lex,
1(1 praecep[ta, quae est |)raedicatio: Hoc fiic. Non habebis alienum Deum,
ei hoc fac, hoc non. S^aS ift Qudj ein lieiltg prebigt, si trifft cor, mad^t
nialani couscientiam, unb loerben falfc^e ^eurf)ler, nnb Inen» fieilig ut Pjaulus. au
l^nS ift ber SucflftoB, dicit Paulus. Postea alia pracdicatio, quae bte r)eu6t=
prcbigt. L) lege audis, quae tibi facienda. Haec praedicatio, quae tibi fein
Dei opßra et hominis duplicia. Dei longe maiora quam hominis. M|Oses:
Non hal)eb[is alienuin Deum . honora ])areutes K. 3ft ein fc^oner glQn| :
trifft er bic^, erfd^ridEeft ba für. Hie: Deus mi.sit filium suum in carnem k. 35
pro te. Haec o])era uon fecisti uec 10 praeeepta doeent. ^im§ ift öom
33n(^ftobcn. Sed nos Deus fecit idoneos, ut nobis praedicantib[us sequatur
Spiritus. Quaudo Moses, nihil, (piia di('it de operib[us nostrLs, sed Pauli
praedicatio| neni et omnium Apostolorum eomitatur Spiritus cum donis. Ideo
omnia verba, offitia et opera Dei, quae scribunt in corda literas viventes, 40
quae exerunt se c^t fiunt externe, ut appareat faetos alios, ex i)eccatorib[us
iustos.
9lt. 30 [24. ©eacmbet]. 171
30. 24. li'^cmbct l.'<40.
••^Jrcbint (im J^rtfjc Uüv 3öciljurttl)tcii.
R] In vigilia iiativitati^.
Matth. 1.
Hoc est illud festutn, in (|iio solemus eeleb rare bctl f|cilicu, fclif\cii
avt|i(fel nostrae fidei, (|Uod domiiuLS noster Ihesiis Christus ooiiceptus ex
5 sjpiritu sancto, natiis ex Maria virgine verus homo. Sepo hoc and[istis,
(jiiod ad Christianani fideni intelligendaai attiuet, ut haue persouaiii beiie
iioscat, quae vocatiir Christus, in quo baptisati jc., ut iudubitaDter eredamus
uam personam verum deum et ho|niiuem, iion duas personas in Christo, scd
unani personam jc. Is est art|iculus, baran fid^ totus mundus geetgevt f)nt
10 et iam et usq[ue ad f|inem muudi. Euaugelista S. Mattheus f)at öor ()er
gcfrfjrtefien, quod Christus fol lomen bont ftamm Abrahae et D|avid, unb l)at
bie glteb ei'äelet usq[ue ad loseph, qui Mariani I)Qt jur e|e genomeu, 'Ratten
uod^ md)t ^OC^jeit ge^att K. Cum ergo scripsit loseph esse maritum, virum
Mariae, Mattheus usus his verbis, quibus alioqui script|ura non solet uti,
15 de qua natus est. Alioqui dicitur, de quo 3C. Sed hie dat filium matri et
tameu dicit esse uxoreni 3C. In Mose ubi despousa sponsa, statim dieitnr
uxor. Cum ergo hoc dixit Mathjueus. vokiit lib|euter cinprebigert ludjeis,
ue dominum neglig|ereut, ftreic^t er» Inetter au§, quomodo ipsa sit ©fjefralü
et hab|uerit maritum, et tarnen dicitur tantum matris filius, cum alioqui in
•-'u .S[criptura s ancta dicitur, 6r fei) bem 5Ran unb luctb geBorn. Idco exponit
se. Sic habet: fie I)Qt nic^t ^OJepI) h|Unc filium bracht, sed sibiipsi, licet
Icscph sit eius {?f)eman K. So giengS 311. 31I§ fie im fo tiertrialret ftiarb,
ef)C fie ]ü {)iauie faifen, ba fie noif) !^^ungfr|altl Voar, nisi quod tierlobiii-j
gehabt IC. erfanbä fic§ä, quod gravida. Hie diserte indicatur, quod Ihcsus 'J'iatti). 1. xs
25 non sit loseph filius, nisi quod sit Mariae maritus, et tarnen iam invenit
gravidam, antequam convenirent, sed non a se aut alio, sed S[piritu sancto.
Hoc ipse non vidit. Sed comperit tantum eam esse gravidam, sed nesciebat,
unde. Angielus de celo revelat postea. Haec ideo scribuntnr, ut pueruni
Mesisiam non negligcrent ludei, sed scirent illum esse, qui natus ex virgine
30 Maria. Sic Mathaeus vult praedicare Christum verum ho[minem, ut loiianncs
verum deum. Sic gel)et§ 311: 3ofep^ f)atte ein S3rQub, quae gieng )cf}luangcr,
antequam convenirent. Ideo describitur, ut Ios|eph sit testis corara to|to
numdo, c|uod mater gi'avida umb be» Son§, ^Dtuter nnb nnfer? glaulien»
loiUeu gefcf)rieben, quod natus ex virgine, \i(H- niu§ ^ofi^V') M*"^'' <<'starl, (jui
35 ba§ befte recfjt ]ü ir (latte.
lOjll Matth. 1. cap. r 16 über sijonsa nicht Uoute Virgo despousa dicitur v.Xdi- r
21 vor b|unc steht biejen sp rh 30 über Christum bia ut ateht et alü duo Euangelistae S2>
172 IJTcbigtcii bc§ 3nl)re? 1540.
U] Quid c'oiiitat Joseph? Nescit eam gravidam c s[piritii <|aiu((i nee erat
gctuouct iK'c iiIliiÄ liomo, (jiiia erat contra eursnin naturae, quac dieit Mas-
ciiluni et t'eniinam 3C. Ideo habet mag|uani occasionem ad miraudum. Proeiil
dubio cogitavit: 2ßie geljet bol imer mifiX jU? Scio mihi desponsam. Unde
ergo venit iste infaus? Nemo iiiveuitur tarn sanctus homo, cui nou veniunt s
in mentem malae eog|itationes. Abftiit Maria B menses apnd Elizabjctb.
Imo totus mniidns ei jiifcüe et dLiceret: ®§ g^et nid^t rec^t JU, habet pro se
scrip|turam et miindi testinionium, riuod virgo non sit gravida. Ideo habet
gut rccf)t et eonehidit: Sic I)at§ tier?et)en. fi(^ lüil tr nic^t. Sed t^ut ir
imredjt, sed tarnen sie, quoil fiiv @ot iinb luclt rccf)t tief)elt, quia dens aliter lu
(>rd|inavit et creavit 3C. Sed Euangelista clare vultineiilcare, qnod Christus verus
homo, natus ex virg|ine. dieit: h)ar from, nit^t cill Bofct mett^C^. Non ]ioterat
vinccre iuditium t otius mundi et .«[acrae seripjturae. Xou afficiam ignominia,
deseram eam nidit, mit rcdjt ))otuisset ad iudiees Ire Nazjareth et dicere:
Ista mihi desponsa, quam liab[ni 3 menses, et iam gravida. Sitte umi ein n
urteil, ut fiat repudium K. ba» ö^tte er mit oEcm xeä)t fimncit tf)un, quia
in lege, etiam po.st legem: Non inventa puia muft fie fterbeii. Sßnr ein elje:
lt|re(!§erin, quia desponsa. Cog|itavit: fott ic^§ offciltilicf) iti iure vel coram
amicis fiirnemeit imb 311m tob Bringen vei p fdfianben gemQd)t? Tdeo toil
er ben frfjabcn nnff fid) uemcn et cog itavit : ^^ inilS Uieber für ©cridjt nod^ so
für freiinbeii furnemen et nee an ef}t ncc leben fc^aben tf)un. Est sane,
habeam nomen, quod sim jiater. Haec ideo scripta, ut inveniatur, qnod
mnter Christi sit vera virgo. Ti)se loseph ex lege cogitavit jNIariam esse
eljetiirecfierin, etiam cum me talem reputet. Non potest aliter JC. S)te fl^nnbe
mu§ fie tragen nnb ftiüe frf)Uieigen. Si etiam centies iurasset, non credidisset. as
Unius testinionium non valet, praesertim in tali causa, ubi rea dat testi-
nio|iiiura de se. Laeta quidem est Maria, quod mater dei est et «juod con-
cejiit e s|piritu Sjancto. Sed coram mundo et raarito Ios[eph in susjiitione.
Imo oportet timeat, ne manifeste confundatnr et privatim coram loseph. Sic^
fe^t suam matrem in fcfjanbe, quia scriptura eam iudicat ein @^e|brcc^erin, ^
et in fcrlic()!cit non solum bor virginitatis, sed etiam fc^Teier. N<in ftiit lapis,
lignum.
Sed s|^piritus sauctus eam confortavit, ut cog(itaret: Scio me non rcani.
Wix geft^icf}t unrecht, et tarnen Joseph. Ideo cog|itavit: Deus conservabit
ntrmnq[ue, honorem jungfrelrili(^ unb e|eli(^ et vitam, et hal)et ])rotectorem 35
.3 über minniiluni .•:tK/it stuiiesc^eiulum -^p .5 tjim r, in quainlibet sj) öjß über
veniunt hh C(ig;it:iti(iiies stellt praesertim in tarn nnrabili causa ap 15 vier et iam steht
sponsa sp über Silte umfi xteht a me non cognita sp 23 Mariani sp über (se)
24 über me sieht Marlam sp ülier reputet steht loseph 25 «6er iurasset stellt Maria sp
über creiliilissct steht loseph sp 29 über confundatur steht cornin niundii sp 30 über
JE^t steht (loniiniis sp 31 über l'nit steht Maria sp 34 über cog|itavit steht
Jlaria sp
9tr. 30 [24. SejEinbet]^ 173
R] loseph suutn et Christi. Si losepli dicit: c§ ge'^et l'C$t jU, niea est iixor,
sie ijat ha^ tinb unb bie mutter protcctorem , scd maneat occultiun, mihi
revelatum JC. Oimiia propter ims scripta, (jiiia Io.seph niortuus, iie faciamus
matrem immiindam, ut ludaei, Tiircae dLicmit nou mirum esse, (jiiod virgo
:■, gravida sit. Ergo mad^en fie jo biel jungfitalnen, quod illa sola non inaiiet.
Omnia ideo, ut tihus dei sine p|eccato orig|iiiali conciperetur, uasceretur et
ne iiüius peccati reus nee peccati, mortis. Et tarnen ift er propter nos aller
junbeit fdjulbig toorbeu. Purns sine peccato fert peccatum et mortem vincit.
Idoo describitur, quod natus ex virg|ine, nee tautum sie, quia Maria ift QU(f)
10 TÜd^t jU rein, ipiia nata a parentibus in peccato ut alii homiues. Sed additur:
'ex s[piritu sancto.' ®a tft lein ^Raxi nee tameu ipsa sola. 8ed s^piritussuttf].!, la
sjanctus ibi operatus, ^at genomen lion irem 6Iut unb fleifc^, ut vere concipe-
retur, uasceretur homo.
Invenit eam g^a^^dam quidem, sed nihil de S[piritu s|aucto scivit.
15 Cum ergo vohiit deserere unb frifft ftcE) mit ben banden, Apparuit iili
angelus in somniis JC. 'Ne timea.s' q. d. Est tua coniux, ^alt mit ir Ijodjjeit i"'iiiiM.2o
unb fe|e bid^ ju i)aufe ut alii, la-i bir ni(i)t gratuen, quasi fol unrecht jugclicn,
la§ effen, tirinden, frolicf; fein ut alio.s, \o l^abc bu aui^ I)ocf)3cit mit ir, folt
biet) neeren unb kl) ir lüonen ut alius maritus. llrfaci^ ea est : 'Quod natum.'
20 Ibi audit: feve bid^ nidjt bron, quod gravida. Est pura virgo et purioi',
antequam tibi desponsaretur. Et tarnen mater est. SLpiritus sjanctus in ea
operatur, qui baju genomen, iüal bienet gn einer frud^t, ut is foetus jol fein
@otte§ ©on. 3c^ meine, bu [)aBft ja eine reine braut. Ibi septuplex ))uritas
in 100, 10000 unmeflid^er reinigfeit super omnes puritates virg|iuuui, quia
2i s[piritus s|anctus eam purifieavit ot dignam fecit, ut suo c|aro et sano-iuis
fol dei filio ein menfc^eit ge6en. Et non solum dicam, iner fie gefcf}ltcngert,
nempe s[piritus s|anctus, (]ni cum deo patre creavit omnia. 'Et ipse f olDintiti. 1,2t
Iieiffen rhesus.^ Ego impono tibi offitium et patris oftitium. Pariet (piidem
lilium. S)u foIt al'3 ein tratet in nennen Ihesum. Tribuit ergo ei pateruum
30 offitium uBet ®|Dtte§ ©on. 6r fol fie ijalten für fein toeifi, et quisq[ue dicere
debet, quod Iliesus sit loseph filius. Et ipso loseph dedit ei nomeu ut
pater, ut Zacharias indidit filio uomen Johannes. Et tamen ita fit, quod deus
Mon vult offenbart fein mundo. Sed loseph toirb ber l^eimlic^ rat üertraut,
sed ptiam, quod legalis est pater, (j|uanquam fd^ier m[)er, lüeil im bie 33raut
35 öettraut tft, quod vocatur pater domini no.stri Ihesu Christi. 'Ideo quia wntii). 1,21
salvabit pop[ulHnr: qui ^ilfft, rettet. Ideo voeabis Ihesum, quia populum
suum salvabit. S)a§ tft bie ^Jrebigt, quam nunc non possumus pro dignitato
tractare. Ibi ge^Jreifet ooiam deo et angclis, quod loseph est ])ater. Nemo
1 über suum sieht re cognita ap 3 über revelatum sieht diuinitus sp U Nuti-
uita.s Mariae r 11 Ex spiritu sanctn. r U üher Invenit steht I(iso|ili .«/' !■'> ührr
deserere steht losepIi sp 27l'2S Ilinsus )•
174 ^rebigten bc? 3n()te§ 1540.
R]aflhibetur in isftid occtiltiim consiliuni nisi loscpli, mater, deus, trinitas, angeli.
Joseph est in f)0^en c^reit coram deo, cui coniiuittitnr dei filius et eius mater.
Sic Joseph ift ein äimermon, !^elt ftc^ ut alius civis unb ^eüt bog tf)un allea
f)cinilic^ bertiorgen. Sed nobis scriptum, ut sciamus Christum venisse et
niatrom esse virgiuem, bod) unter bem fdjieier ^er, et tameu vii-go ante i^t i
])()st partum. Sic oramus: Natus ex Maria virgine, ut impleretur promisjsio
facta üavidi et Abra[hae et deinde sine peccato nasceretur, non vulgari
modo totius mundi.
Js articuhis impuguatur ])erpetui). 5JemH(^ ift einer i)tc, ijni dicit
Ciiristnm penetrasse Mariam ut sol vitrum. Volunt eani facero ein ^Horen, m
baüon (£C)riftu» I)er!omen fcl). Vere est de ftom Abrahae, David, non est
Iicrgcftoffen öon 5Jtar|ia, t)a6 ni(^t§ Oon ir gebrodjt. Sed dei filius Ho§ in
feiner Wotlidjcn nntur ^ot fid) gefendt in virg,inis uteruui et ibi Blieben unb
I)ali mit fid) genonien aH(|nid de eius c|arne et sang;uine. Haec purilicavit
nnb f)at fid} 9 nionben laffen tragen ut alius infans. is
Ut vere sit et dicatur virg|inis filius, Oportet iiab eat nostram cjarnem
et sanguinera, nisi (|Uod luundatnm, ut carnem carne liberet. Alioqni snmus
danniati. 2ßo nid;t, ^ilfft er un§ gnr nidjt. (fr fol ^eiffen Salvator onuiium
peeeatoruni. Hoc Euangelium ranltis verbis significavit, rjuod verus Messias
venit et natus ex virg[ine pura. Et f)n'6e fic^ Inunbeiiit^ 3UtrQgen, ba? ioofcpf) .'u
fei) irr Inorben et ab angelo admonitus k.
3m 2. ."). glieb ^oBcn fie fid} Derf|cirntet. Sie Incrben ij brnbcr ünber
finb gelocfeii.
'Jin füret er ben fpruc^ ein, ipiod 6d}rifft t}at§ fo loolt t)a{ien, (|uch1
Maler folt 3ungfr;altj fein. Sic deus posvdt, quod nulla virgo fol ein finb as
trogen. Si autom naturaliter 3Uget}et, reijuiritur pater, mater. Sed Esa|ias
Sei. 7, ijfagt ein nelt) ncmeu: 'Ecce virgo\ S)q§ fnrct Euangelista ein ad confirmaudum
art|i('uluni, (juod Maria sit virgo. ©o mufts 9el)en, inquit, cjuia Esaias in-
(|uit, (]uia noQ vultis credere, et dabit deus vobis sigDimi: 'Ecce virgo prae-
gnaiis\ 2)Q§ ift fein jeid^en nid)t, lt}en§ ge^ct naä) ber fdöcjjffung. Dens -m
i.3)!oif t, 2f ereavit mas|culnm et fe|minani et dixit: 'Crescite'. 2)au ift communis
cnrsns. Ergo non Signum est. Sed e§ foI mit ber 5Ruter ein fonber|lid)
Uninber fein. Tdeo non est signum, quaudo dieitur: ein virgn lüirb ein
tinb triegen über ein \ax. Non est signum. Sed virgo est gravida, ba» ift
Signum, sed mirum. Jfa e§ foI ein tüunberlid) bing fein, ©i^e, bort ftl)e ein is
iS'nngfrntü unb est fc^lnanger. Quomodo? si virgo, non est gravida. 6§
fol ein jeic^en fein nobis credentib[us in salutera, Judaeis in scandalum jc.
Judeum berbreuft nic§t§ l}0^er§, quam si d|icimus Mariam virg[inem et
matrem: statim expuit. Nos fatemur, quod sit ex Iud|eis, ex ftom Davidis.
©ölten h)ir gentes bruber Qu§fpeten? ©ie finb (vt)riftt Dettern, freunbe, quod w
12 iiher ir alfhl ^jiavin .ij> '27 Kecc virgo concipliet /■ HO .Signum »■
9}r. Sn [24. t'cäembcrl 175
R] DOS loben, f reifen, hoc fpeicn fie an. ®a§ l)cifft anlauffen. Euangelista
propouit scn'p]tiiram, iit dil|igentei' inspiciant. Ipsi iiulurati et nolimt aud ire.
Qui veritatem noii v|iilt aiidire. aiidiat luendacium. Quod Iiidei diciint de
alia virg|ine dictum 3C. Qui viilt veritati non credere unb i\at It'm Bcftcnbifl
5 livfad§ batniber, tan veritatom nrguentem mcndatium. Ideo oum d|ic;iint
Xon esse dictum de virg|ine Maria, sed alia. Qua? nescio. Isla iinn est,
et tarnen aJiam non potest ostendcic. Ccrte oportet scripturam iinpleri.
Sed d|icunt Ezech|iae matrem vel propiietae. Ezecli|ias ift Bevett ein 'DJtan
tel) 30 jaren, ha btefer ©pruc^ gcrebt trirb. Ipsi seducunt corda et blas-
111 pi)|einant matrem. Euangelistae proponuut scrip|turam. Deinde ipsi vido-
rnut Signa, prodigia, linguarniii donum. Sed d|icunt convicti sLcrIptnrac
.'^lacrae testimoniis, exemplis, mirn[culis cum in Beelzeliiih oiicero dcnuniia.
(iuando quis convictus SLaora scriptum et \mU TnuttniÜig Qufedjtcn, bcv
iDtl lugen Mafien: uoluit benedictionem, elongabitur nl) eo. 'Vohiit male-
16 dictiouem' psal. 109. Sinb l'oHer gifft jufdjenben bic lic6 matrem et nos ^sj. m«, n
leftern. Sic volujerunt. 2Ber @ott nid^t töil ifoxen reben, aud|iat diah|tilum.
©tnb erfeufft in talib[us convitiis, ut mirer. Si non hab|erent ludei aliam
T)CÜ, quam (|Uod ppoliati veritate et nativitate Christi, ift '^eHe übet ^ette K.
unb betn fo gifftig bitter fein contra beatam.
20 Econtra si un§ ju^er^en gieng et d|icere possennis ex animo: Mater
peperit fiiium mihi, qui trit in meam c|arnem et saDg|uinem, suscipit omnia
pieccatn mca et absorbet in seipso, essem in paradiso. Et Pet|riis hoci.iitivi i, 12
mnximum futjurum gaudium, in quod angeli desideLraut. S)ie funuen ficf>S
nicf)t faot fe^en für freuben. Sic si nos faceremus, certo persuasi k. Sed
25 contra hoc agit diabolus per caracm, ut non sit conscientia laeta, non jihis
discit ([uam DiabLolus, quod virgo peperit, quae puerum pcp|erit et nomcn
eins Emma[nnel. S)q§ ^eifft nic^t froIic§ töerbcn ex ista nati\ätate. Sed
(piod dcus mittit ex paterno cordc tilium unb legt in matri in sinum, is tc
iiberabit a morte, peccato et donabit vitam, ut in eteruum vivas cum co.
30 Omnia gaudia %'itae nihil ad hoc spirituale gaudium. Sed per hoc videmus,
quod non credamus, t^un nic^t m^cr, benn ba^ \mx eine f)iftorien brau§
ntad^en, ut diabLolus, Turci: Majria peperit fiiium, qui est dei tilius, et
niansit virgo. Sed hoc non soluni, ((uod mater virgo est et tulerit ein rein
ünb. Sed iä) gef)or au($ in§ fpicl, quia all mein funb, tjevljlcib, trnbfol,
35 leiblich, geiftlid^, fol im nuff feim fjalg liegen 3C. De hoc cras et pcrrndic
plus volente dco.
15 über gifft steht Iiulei s/> äO iilier sl sti'lit n)cn? ap '22 I Tot. 1 . /• 32 filier
fiiium steht linb sp
176 ^^rebigleii be? Sfn'^rel 1540.
31. 25. S'e.^emOft 1540.
"^^rciiiflt nnt S^ngc bcr ©cbiirt (fl^ri|ti, tindinitttng?.
I!] l\Mici die NatnlLs Christiaui.
Hodie aiul|istis in Enaiioelio laetam et beatam historiani de nativitalo
(l|()ii)iiii nostii ]iiesn Christi, deinde 2 ofiitia angelorum in celis, (jiiao
exereuernnt in illa nocte seu die. 1. (juod uobis praediearunt et primi fuoiunf
Kpiseopi nuff linnc dieni. S3on btcicm Euangelio trete öiel ju^rebigeu, deinde .i
liiiita eoneione ceeinernnt et deo g|ratias e|gerunt pro ista liistdria et pi-aed|i-
eatione.
yiif. 2, 10 Praedicatio fiiit illa: 'Eece, anmincio A-obis g|aiidium iuagL'"ini'-
IJrevis, sed ubertr|effli(^ unb ubermc^lic^ prae|dicatio. Po.st cantjeuni seu
lobband, ijuod onines angeli, quot)C|Uot in celis, nnllo exeepto ceeinernnt: m
siit. 2,i4'Gli)ria in exeelsis'. S)a§ fiiib jtoel) tvetfltd) eigentliche ampt, qnae hodie
Iicgaugcn loeiben, unb folt uns Biüid) an^uubcu, nt libjentoi- amlirenins,
canerenius, gratias ag|ereauiH, nisi diabolns no."* excecaret, iit frigidi tanquam
glacie.s niente et sensu eareremus. Miserabile, quod non omne.s iiomine.s
prnedicant liane roneiouem, cum tarnen angeli onines in eelo unb IjaBen otlc '^
;,u orgetu, pfeiffeu in etoig!cit, 80 fie e» bod; nii^t angel)ovt.^ Sau misit
fiiiuni, nt tieret angelus et @ott. Angeli loiige superiores creaturae et tarnen.
@v mit nic^t Gngel, ®ot, >ed Illenfc^Sott, et tarnen angeli finb fo tvefflid)
fvolid) unb mit foldjcr luft prcbigeu etiam paueulis pastoribus. Et {-jabm
uid)t gvoifer tird), Dold i|uaui duos pastores auffm felb. 1)a% uiadjt, (|uii(l 20
jüld) luft unb freube, bie fie bod) nic^t nngeljortV ut exprimant. Et no.<, qui
audiiiuis eos eanere: S» gilt eud), et tanien istius gaudü ue seiutillani
■^entinius. Meniini sepe Berii[hardi.- »Si inspicio gemitum prophetaruni de
liunianitate Ciiristi, ut dei fiiius nasceretur, et video, quam gebraut K. ©0
bin id; mir felber gram unb öerbrcuft mic^, quod ego, eui contigit ob oeulos, 2s
positus in praesepi, et niater in sinn, et angeli canunt, et tarnen non fulc
ein fold) feurflammc. (^uanto magis nos fol§ berbrieffen , quod fo erfalt,
erftorben finb, qui aud|imus per onnies ang|elos praed|ieare et duol)|Us
pa.'^tiirihus non soluni vobis, sed omnibus q. d. Vellemiis, (jUod omnes
iioLmines prae gandio tanken, fprungen unb brenncten, luer» aud) Inol Icerb. 30
Sed qui hoc non fac|iunt. ba-S finb loir. SBir ftcÜen un§, ac si esset historia
/ DIE NAT: |j D Mail r :'> über Kjiiscopi stellt paroclii sp 14 omnes über
(soluni) lü cum tarnen »6er (seil oniues) IT über ®ott steht econti'a ic. sp 19 über
livebigen stellt bcn ij ])astoiib[us sj) 32 S. Bernardi dictum r 23 über gemitum ste/it
l'trtongeu sp Quia vobis natus est Saluator r 25 über contigit steht facta sp 29 über
oninibiis steht quo«! omni populo sp
') 1). i. ungeM, hetrifj't. '-) Zuiii FolgmiUn vcß. Unsre Atixf). Bd. 45, 34S, 2Sß'.
3Jt. 31 (25. 3;e,)em6ei:]. 177
R] frigida, gl^et un§ nic^t 3ul)|ei;^cn, aiuHimis, ut yi man un§ fagt de Turca:
tregt ein gulben (5f)ron. Rex Firaiici.ac fo öiel goIb§. :3ft ein gfc^id^t, bobon
iä) hJebev loorm noc^ fat luerbe. Poetae dicuut de avaro (|iiodaiii ', ((ui iiou
potiiit saciari, qni in inferis hanc poenam habet, ut in iiiedio a()uarum
5 sedens et cupiens bibere k. Sic habemus iu Sacra[mento, baptisLmo: ftofft
un§ on§ maul. Sed nemo cog|itat: Ergo ge^et bid§ et te sohim an. Sicut
aqgelus dicit: Iste Salvator non nobis, sed vobis natus. Qiiisq[ue sie
cog|itet: Is puer ad te pertinet. Et si nemo cupit, ut letbev fit, tarnen cogita
tu: ba§ teil iä) perpetuo ^aben, l)alten. Et sub isto 'h\ '^eute' teil iä) fein,
10 quia sinn eorum uiuis, quibus dicitur 'vobis'. Si igitur totns niundns non
vellet amplecti ba§ ünblin , ego solus tüil xä) '(Buä)' ^^eiffen. 6§ feilt am
!;inb ntc§t: datus est, involutus fasoiis, in nbeiibns niatris, edit tieJn et in
cruop moritnr pro nobis. Et tanien fol fo ein öerbampt menfd; fein, ut hoc
giaudium fol mir fmstra gepvebigt, quod Christus mens Salvator, uon (piod
15 in mundo treffltd^ retd^ loerbe: est ei mundi gloria stercus, sed iusticiain et
vitani adfert, dabit corpus purum a peccatis et inquiuamentis ciariiis sole,
et tarnen mic^ nihil afficere. AngeJi libjenter 'fetten ftc^ jU tob gefieluet, si
possibile. Xon ein unefftg bing brau§, \>a^ hex S^LCuffel mu§ laffen. Vide,
ut inveniaris iuter eos, quib[us dicit aiigelus 'Vobis', ut e.\ corde posses
20 djicere: Mens puellus. Td quod omues prophetae, angeli dix|erunt. Celum,
terra et omnia testantiir hunc pueruni nieum. Si potes in§ 2|eufel§ namen
fd^cfel S^ialer beinen tro^ fein laffen, quare non superbis, gloriaris proptor
istum thesaurum, qui vcre tuus et manet semper'.' Non recipics tecum
tjaler, fC, uxores K. Sed is fol bein einig fxeub, troft fein, quia dicit: 'Ecce
25 vobis giaudium mag|nuni '. Si hoc non audimus, fo gel^et§ un§ BiHic^ ut
Ind|eis, papjistis, Tiircis, quid ludeis ".' quod Isaias dicit superne, iiiferne feigen
8. cap. Hodie hie eiiciuntur ludei, cras alibi, vita eorum ^eE merito diciJn-s, 22
posset. Nolebant gaudere de illa praedicatione. Maledicunt deo et regi
suo. Haec fieri ita vide|mus ob oculos. Ita traditi diabolo, ut nihil aliud
30 fac|iant, quam blasph|ement dominum , qui eis promissus Rex et deus. 3111
ire leve unb Budget nihil aliud sunt (juam blasphemia dei nostri, puelli Ihesn,
et ita, ba§ ntd^t hJol für aurihus Christianis ju leiben, ^i^ ^on§ nid)t tnol
lefen, oportet credere Mosi, quia non voluisti servire deo tuo in cordis
laeticia, servies lapidib[us et lignis. Sic nobis accidet, si ingrati sumus et
.15 contemnimus hoc eternum gaud(ium, fit recte, ut puer cont«mptorib[u.s aut'eratur.
Sic otiam in pap|atu accidit. Jp.se legerunt Euangelium iioc. Sed e§ ift
inen ein merlin, historia gehJeft, nulluni liandium .secutum. Idco tiadidit
.5. über cupiens hin habeimis steht luitb im bo^ njcifjcv Oom maul 9Cii|jcn »p .'ija ilbei-
l)apti8[mo bis Sed steht h)eu§ i^t (d^ilo<)})en fot, ift§ ^iil loefl. Quia sj> U iihrv \x, fieiito si,ld
voliis n.itns hocile sp l/ifH! Angeli sali/ oriiintiir r JO lesa 8 r
') Tuntnbis.
Sut^et? Serie. XLIX V2
178 ^;UobigtEii bei 3nOtes l-VKi.
R] eos deus, iit luco piieii iiddient jeufiercl), t)obcu jal| geledtt, un§ befpreuget
mit tooffer, in cenobio gelouffeil et adoravimns iiostra opera et aliis vendi-
diraiis. Et ben troft, quem debebamns |)ouere in puernm Ihesum, posuinius
in nostra opora. Un§ ift auä) vec^t factiuii. Et si redierit error pristiniis
aut deterior, recte fiet. s
Non sohim Apostoli pracdicaut, sed angcli praedifant nobis Sal|vatorom
natnm. Ideo deb|eremiis fpringen tion f)er|en. ©rgerlic^ev ift§ ja quam nlhim
niembruni corporis, et taincn fol '^inge^eil (luani taler, gut, e^V. Monachatus
fei) bcffev, quo papa re|)levit nuindiini. Protneremur, quod deus punit nninduiu
variis plagis, quid pestis, paupertas, caecitas JC? 3|t ein fd^ab (piidem, sed lo
luevet \o lang al§ bi§ leben. 3itetn i|t fd^reienS morb über ben 3;urt!en, quod
fcfjlegt bie ß^riften tob, teijfen bie ünber a parentibns, uxores a maritis, unb
getjet nnbarmfjer^ig ju, l)e|en tonige, furftcn contra Turcam, bQ§ fic in
jc^lagen. Sa« tan man aufjmu^en. Sed ipialis plaga ei^a istam ceeitateni,
glaeiem, frigus, (piod audis canere ab oninibus ang|elis, (piod tuus S|alvator 15
sit, qui in sinu matris iaeet, et tarnen bn foIt§ s\irda aure in lüinb fd^lagen ?
Si dens essem, itiolt nic^t 2urden nbcr biet; fdjicfen, sed papa.« 1000, (]ui
eitel Iciblid^e 3!euffel. Nun potcsl jmniri plaga nlla hacc plaga, in'si si
biasj^h enies deuni et regem Christum ut liidei. Qunnta misericordia, quod
deus mittit filinra suum? Tn es honio. Si liabcres dilectimi tiliun) et 20
trad|ere velles pro pessirao latrone liberando ac diceres: aecipe, dilige eiim,
et si hoc feeeris, non solum sine culpa eris, sed etiani divitem te faciam
])ropter filium et heredem omninm bonorum, Et tu talis esses nebido, qui
supra priora peccata adderes contemptum jc. Ibi neme Ct gladium et
ulcisceretur se jc. Ideo si ein fjlage un§ rtiberfert sive a Turca, sive pestis, 26
tetor jeit, semper die esse fud)§id^loanl^, merenun- peccatis nostris, quae
subinde niniora fiunt, prins satis peccatorum conunisimus, fures, homicidae.
lani venit Sal|vator, niiiil affieimur, sed fteEen Un§, quasi lege ein fauI
l)ol| 3C. Sol er bn nidjt aüe plage fdjicEen k. Et tarnen i[t§ aus ju loenig
propter nostraiii ingrat|iiudineni , nll§ ju loenig. @§ ift ein oerfluc^t bing 30
umb ein hominem, ut Bernanlus inqnit.^ Omnia magnifacit praeter hunc
inestimab|ilem the|saurun). lain propter rem parvam abncgat nebulo deuni,
ut dici veris|sime jMtssit iiiiinines iani esse meros diabojos. Ideo si venit
plaga a Turcis aut aliundc, dicendum nobis: band i)abe (Sot, et t!^ut Un§
red^t. Si hiollen !ricgen contra Turcam, ja fie tüerbcn bo§ fragen ßloiffd^en x
ben ot)ren geluinnen. Nemo ex adversariis inci[)it ag|uoscere hoc inenarrabile
dnnum, quod Christus nobis natus, datus. Sed volunt eos prius occidere,
OJIO Cecitatis, Ingratifudinis et contemptus muiidi poena r
') Wohl gemeint die Stelle im Sermo de Septem miserieordiis {ojyp. ed. Basil. 1566
SjK IfiiiB): Pfreiii|it.(iria res est ingiatitudo, liostis gratiae, inimica salutis. Alinlirh
fSeiino .)/ sHjin- ('mit. (1. t. Sp. H4ßB).
91t. 31 [25. Seäcmiexj. 179
R] qui hoc iiienarrabile dommi praedicant, post voluut interficerc Turcam. Vos
conteninitis dei filium et occiditis eitus membra. 8i in brachia accip|ereni
ot d|ieerein: S)q§ üitblein ift mein, unb loiM Heb fjaBen u6er qH gelt, gut,
e^r, lalev, e» fov ^in toeib, finb, too^iii e§ luolle, Et ngerem deo gratias
5 pro dato puero et servirem in 1. 2. tab,u]a, niiiil mali nobis esset tiraencinm
a Turcis. Si non, fol et un§ fo jutretten k. 6r tft ba^tn, I)Qt bog finblin
üerloren ut ludei, papistae. Nisi (juod Tnrca in bem Beffer ift, <|uod non
füret noraen Christi, sed nos rl^umen un§ bei ftnblin§ uub t^un im h)el)er
quam Turca. Hoc ideo dico, ut non soiuni aurib[us et ore loquerenuir de
10 isto Euaugelio, sed toto corde d|iceremus: S)o§ ift mein tinb. Si semel
recte et vere amplectereri.s, (piod is puer placet, tum deus, angeli et omues
creat|urae placent, Icirft itic^t ein avarus, touc^erier unb toi, toiic^t fein.
Discamns ergo no< redten unter ben ^auffen: '@ud^ annunciatur'. 3Bcr nid^t
barunter gefunben loirb, melius, ut non natus, et deterins iuditium jjortabit
1.1 quam Sodoima IC. Sed si: ^ä) mit bet) 3^efu 3Ufe|en nmnia, quia scio, quod
Bei) im Jtjerbe Bleiben hie et in fut|uia vita. Sicut ergo ludei nialed|icnnt
deo, sie papa et Turca, qui e.st dei virga unb fteupt falsos C^iiristianos jc.
äßenn er au§gefteu<)t ^at, Juirb ©ott bte ruten in§ f)el[lifcf;e feur tnerffen.
2)en befc^ieffen, unfletigen 5Jiat)|omet betet ber Surd an ut pai)am nos. Xon
20 est medium: aut diabjolus ant filius Clnüstus in corde. Ideo nempt§ cud)
an, quod vobis annunciatur jc, Sßir folteu un§ mit istis verbis trogen tag
unb nad^t. Sed quia ex cordo abiicimus, ideo frigidi sumus.
2. post praedicationem incipjiunt canticum inenar|rabile, quo impletur
celum et terra, et dividunt in brc^ leife. 'Gloria\ Videmns, cjuales sintsur. 2, i4
25 S])iritus, sunt max|imae crcaturae, nos nihil ad angelos. Semper repetendnm
ho(! canticum. Ibi respicis in cor ipsoruni. Nou videmus ipsorum spetiem.
Sed ex verbis ipsorum audimus viventem creat|uram intelligibilem, rationalem,
ein ^er|li(|, freunblic^ ereat|ura, in qua ftcdft eitel feur brunftiger lieb erga
deum et homines. Hoc indicant per tioc canticum, cum dicunt: 'Gloria' 3C.
30 Utinam ba§ eitel e^re toere d<'i in ber ^of)e. Optant, ut deus habeat suam
gloriam, qui est altis|sinuis, cui soli pertinet 'Gloria^ Nnm et vos non
vultis honorem? Tamen cstis maximi spiritus et fortissimi. Non opus
armis, sed tantuni brunftige lieb blidet et occidit 2000. Sed sinipliciter
dant gloriam deo. Hoc canentes Optant, ut nulla idolatria sit, ut diabplus,
35 papa, Turca non hab|eaiit gloriam nee dives, doctus et omnes, ()ui sunt
magnae autoritatis in tcrris, sed eitel breä. S)a§ ift öiel Quff ein leife
gefungen. 5lller toielt unb creotur in ein tl;ein bunbtin gefaft. 'Gloria' k.
@0t ifüt boc^ (Tloriam, si etiam anffertm- ei, ante ext|remuni diem mu§ e§
2 über braobia accipierem iteld ainplecterer int'antein sp 13 (&nä) r 15 nach
Sed »leht dicendum sp IT über virga atelu llugclliiiii .«;< 23 Caiitieiiiii aii^'Rlonim r
■J8 Natura aiigelorum /■ 29 (;I/»UI \ DKO. r
12»
lg() '^»rebtglcn bei 3a{)«§ 1540.
R] atte§ JU feiner e^l" foincil, si ct'inm impii ardeut in igne eteriio cum (li;il)|o]o.
lustus est dominus. Si n(in vis ci dare gloriam ut pius, fo muftu im-S geBett
all ein öerbampter. Qualis ardor dilectionis in istis spiritibus erga deuni?
2. Optant canendo: 'pax in terra ho[miuibus'. Ubi puellus uatus non est,
ut apud pap istas, ludeos, Turcas, ibi nulla pax i. e. deus non habet pncem ^
cum mundo. Ego possum esse testis cum omnibiis Monachis, qui serio
probi fuernnt ut ego ' JC scd piielhnii Christum non novi. Audivinins et
cecininius canticum angelorum et legebamus tres Missas: verba aderant, sed
non in corde. Xos volumus facere pacem inter nos et deum, sed frustra
conamur. Quia sohis is Sai|vator fecit pacem iuter deum et ho mines. Tum lo
est pax etiani cum diabolo. Si habeo Christum, |o mag her S^eufcl un-S
l'rfjlagen peste ?c. Ego incipio inspicere puerimi et djicere: Siebet Senfel,
loiltu jornig fein jc Si furatur vicinns, dico: far I)in, bii Seufcl, bu folt
luiv eben bamit Ijelffen et tu oerbampt k. Sie fnnbe niditä fo bofe fein in
terris: si pacem prius haberem per Christum cum deo, possem vincere et 15
mihi frieben fe^affen. Si autem in offitio sum, niu§ i(^ morbb venncr nid^t
gelt geben, ut ftab anftecfe jc. Tum ])ax ift fo ftarcE, quod cum deo, ang.elis
et ii<>niiuil)[us frieb I)obe, etiam cum iis, qui non liabent pacem niecum.
Vides, Inie feinb unb gram fie un§ finb, optant, ut cum deo et omnibus
lio|minibus pacem etiam in inferis. 3)ie finb feine finger. 2»
.3. 'Hnminih[us'. Ut homines bondbar fel)en unb laffens inen Don
(jertien Iriol gefallen, sive edant, bibant JC. ut nihil afficiat quam ipsius amor.
Jam non cogito, ut gestern cappam et in angulum me abscondam vel ad
S. lacobum curram. Sed omnes cog|itationes, quod sum in gratia, sed quod
ex corde non agam gratias, bin ni($t frolic^, ut debereai, veliiii quidcni, 2.'.
(|Uod cor perfusum gaudio. Tantum gaudium unb iDolgefatlen ertrec^ft ex
f|inblin. Bona vol|untas, quod homo nihil facit, quam admiratur incfFabil|eni
miserieordiam dei, quod deus filiuiu donavit JC. S)a§ ift gratum sacrititium
Eoelesiae. S)a§ ift angielorum canticum. 'Gloria^ ut flaut omnes sacerdotes,
laudantcs perpetuo, quod deus tiliiuu misit JC. Si hoc crederemus, tnodjteu a»
lüir jufaren unb ben Wurden fc^Iafjeit. Sed si hab|emus puerum pro llolj,
ntu§ ber S^urd, aüerlel) ungludf, I)el(ifc§ feur et ouuiia un§ plagen.
4 Pax in terra r 21 HoinInili[us Ixjiia volunt[as r
') Zu beachten (lau Selbstzcuynii Luthers üher seine Mmichsseit.
5h. 32 12(;. Dcjcuilictj. 181
32. 26. ScäemBet 1540.
''I^rebigt am Xugc Stc^ani, itndiHtittrtg^'.
Rj Die Stephiini vcsperi.
Ie.su. 7. 'Pete tibi.' Ista Ep|istola praedicatur quotaniiis, rcpeteiiius Sei- 7. lulf.
eaiii. Propheta offert Regi Alias signnru, (piod deus certe euni liberaturus
a duüb[iis regib[u.s, qui eiiiu cin.xeraut obsidioiic. Sed increduhis R|ex oruat
5 sc et dicit: Nou petara. S)a in§ @ott f)tc§, iit peteret signiini, noii viilt.
Ecoiitra ubi deus proliibuit, ha juc^t lllonS. Sic oiuues Adam fiiii adfecti
siimus: contemnimus sigua, quae praecepit deus, econtra. Bap|tismus est
poteiis Signum e celo datum. Hoc praecepit. Sic Sac|ranientum nlt|aris l^etfft
er un§ ^Ul^en. Item Claves et vocale verbuni. Sed nemo ad^tct§. Ut no.s
10 in pap,atu cucunimus ad S. lacobum lüußen uub )3arfu§, S. Wolf|gangum.i
Ibi quaerimus deuni, iibi non invcnieudus. Ubi .se !^tnje|t et v|ult inveniri,
non quaerimus. Sic cor humanuni est quefilbet. Sic papatus niliil aliud
est quam eitel ©otte§ öerfud^en, quia (juaerit alia signa extra illa, quae deu.s
posuit. Nos habenms b|aptisinum, Euclia|ristiam, Concionem, Claves,
15 parentes 3C. Sed nihil ista curavimu.s. Ideo excogitatus cultus Sanc-
torum 3C. Si deum quaero, ubi non vult deus esse, est deuni tentaie. Sic
Ahas uoluit 3C. Et tarnen quaesivit in Assyria et Aegypto. Sßerbrteflid)
ift§, quod Ahas lefjt im otf'erre signum et non accepit, sed jc. Ideo dicit:
deus dabit signum nitro, unetfovbert, ba§ tr ttic^t gebeten, ertoelet, quäle?
20 Ecce virgo ftet)et fc^lnangcr. Sed illud non accipietis nee hodie. Et l^oBen
ba§ f)ertiletb, Inic fic ben fi^onett tejt äemavterii unb rntfired^en, quasi tüere
ein groffe tunft eiit anbere nafen 3uge'6en bcm tcrt, quam sipiritus s|auctus.
Sic mos omniuni impiorum spi|ritunni. Et is intellectus, quem ipsi btotl
t)enrten, fol rei^t lein. Söffe fte foren. Quando propouitur verbum, ba§ fic
25 C§ greiffen muffen, tamen ultra hoc alio torquent. Ideo cogita, quod omnia
Signa finb in» gerict)t gefegt, ut ((uidam fid) bran ergern, alii beffefn. 2)a§
ift raundi et diaboli ort, ut oonteninat vcrba et signa dei ut Luc. 2. In 8uf. 2, S4
Signum et resur|rectionem. äßet bo feit, ber foHe, qui econtra stat, stet.
Videbimus suo tempore, luer am Beften getfjon ^at. Nihil nos moveat
30 inax|imum scand|;ilum eorum, qui pei'vertunt unb felfc^en scri])turam. Ideo
mittamus Iud|eos. Textus dicit, quod sit signum, et a deo. Ideo man !an
nicf)t batüiber nisi mit bofem muttlüiüen. Non est dei signum, quando pajia
1 DIE STKPIIANI r 2 Pete tilti signum r 9 vooale verbum c in ministerium
verbi sy; 20 Ecce virgo !C. r 27 über Luc. 2. Hteht Hie pusitus est sp 28 über
siguum steht ruinam sp nach resurLrectionem ateht multorum sp
') Wolfyang, Bischof von Begenshury , dessen Gebeine dort in St. Emmeram bei-
gesetzt sind.
Ig2 «IJtcbiölcn bti Snijrc» 1540.
RJfacit cniccin in eapite. Sed eitel lüUilber, ijuao liheiaut a peccato et uiorlL",
non fappcii. Noii apipellat signum, (juaiulo viigo post auuiiin liabct infantem:
est dei üvbuunfl it crcatio, licet etiain dei opus. Tanieu deus <|UOtaiiiii.s
Icfjt lireuter luac^fen, ([uotidie solem oriri. Ideo joI§ ein jeidfieii fein uub
gvoS iiifra in iiiferis \ ei supra in eoelo K. Ideo non e^^t gourfelfpiel, sed 5
ein flottlid^ iuunberjeidjen. Te.xtus .. . ego ... Deinde dicit: virgo ift
fcfjroangev. Seiinu.< diiferentiam prae.sentis et futuri temporis. äÖQg gerebt
lüirb öon eint tinb ^ujogen, bas ?c. Non dicit: post anmim gravida erit jc.
Sed fteUet \üX bie ongcn xii-ginem cum conceptione et uativitate: Eeei!
praegnans, iit non ludei iuibieant ()e|ca.sionem caluiuuiandi testum. Sa lo
fte^^et ein gefd^locngevte unb geberenbe jung fraln, ba§ bie p)t\) auff ein anber
treffen i. e. manet vii-go. cpuindii concepit et (juaudo jjeperit, (juia dicit:
Alma, bie icf)lüanger ift unb gebevenb. Non est siguum, quando hodie virgo
et post annuni mater fit, sed, (jnae est virgo et tarnen praegnaus et parieus JC.
Sed ir Juevbet cud^ bran ftoffcn, Iperb? onfpeien unb ni(^t annemen, <|uia, is
etsi deus vobis offerat signa, tanien non recipitis. Sed vnltis, nt det ea,
iiiatiiMi.üquae ei praescribitis. In Mattli. 11. "pauperes euaugelizautur'. Nihil cum
a'fatiii. 12,38 ft. bis. Postea d[icunt: T.,ibenter siguiim e coelo viderenuis. Illuminatio
eaecoruni nihil movebat eos k. Sed djiennt a diabolo fieri ca signa. '^a,
dicit dominus, \ä) tuil eVoer feuäler fein uub ^ei^eu mad)en, ut cupitis, ni 20
etiam Herodes volebat videre signuni a Christi». Ideo dieit ad Itidicos:
'dabo Signum lonae'. S)a§ ^al6en§ nod} uub ftoffen fid^ no(i) bran. Prae-
sentis dei verbuni et signa uegligiinus, quae in oculos iucurrunt, sed er fol§
machen, ut nos volumus. Nobis praedicatnr in salutera, ut nos fieffern an
bent jeic^en: 'Ecce virgo' ic. Nemo urget nos, nt suscipiamus hoc siguuui, «
quod credinius virgiuem esse matreni Christi, quanipiam ludca sit. Sed
Irir fallen ultro et öon f)er^en gern unb ^aben luft unb freub bran, per
ipiid? ])er dei gratiam. Nemo crederet, nisi s^piritus s|auetus in cor inipri-
nieret ungeätonngen. ,o>tnc !an man nid)t baju jloiugcn, Nos iiic^t baüon
bringen. Hoc ergo signum est: §ie ftef)ct ein fc^rtangerc. Si inverteretur, 30
mer§ bentfc^er uub flerlic^. Gin ft'^mangere uub geberenbe ^nngfralu ante,
in et i)ost partum. Hie noster art|iculus ift ein gottlit^ louuber JC. Sed
hoc groffer gnab, quod sequitur. Et ipsa mater vocabit euni Inunanuel.
S)a§ fie in alfo ^eifft, ha^ t^ut fie ex s|piritu s|aucto et onmium nostrum
orc. Germauice: (iJott Utit vel bei) uni\ 'El' 'deus', 'luimanu' 'nobiscuni' vel 35
Sei. 1.14 'bei) un§'. Nos germauice: bei) UUä luoneilb. Ioh[armes vertat: 'Hab|itavit
in nobis'. Bene e.xposuit. 2)o ruret cr ben 2ert faft. Et Christus met
1 über eitel sieht tuunbet dei sp 3 deus c ans dei vsus, vt 6 . . .] ein Wort
unlesbar . . .' ein Wort unlesbar l<>ee virgo jc. ;■ 18jW Signum lonae r 20 über
teudttet stellt flauster </< .iö signuni (tiuod recipio) 29 über 3ene steht ludeos sp
30131 Ecce virgo !C. r :iö Inunanuel ;■ 35 EL r 36(37 Et habitauit in nol)is r
"Jir. 32 [26. Scjoiiiliet). 188
B] legtS tüchtig au§ in scrmoue ceiiao: 'Ego simi vcritas, vita' jc. vobiscum. 3ui) h,g
Isla 3 cap[ita ftreidjcn recfit au§ istud 'nobiscum'. Et cum asccudit coeluni,
dixit: 'Et ero vobiscuin iisq[uc'. Sic hab|ebo nomen usq[ue ad fineru mundi. Wnttij.üs.ao
Post dicimiir 'meitfc^en mit im'. Ad hoc natus, ut nobi.sciim sit hie in
5 terrip. Et hoc vidiimis an ber t^at unb fruchten, 's! oculi uobis esseut
aperti. 2Iuff beilbfc^: .Sjie Jnonct (Sott. Ego non dcseram vos, iteruni
veniam ad vcs. ^ä) gef)e öon cud^ 3C. Immanuel ift vettfind) in isto sei-
mone au^geftnc^cn. Angelu.s vocavit Iliesum, propheta Inimauuel. S)a§
Betrifft nidf)t solum personam suam, sed offitium uon tautuni, cpiod suscepit
10 liuma|nam iiaturam, sed quod sit nobiscum, defendat, regat jc. nos. Q,uisq|u(',
ut heri dixi ', fol fi(| bc§ .^eilonbs annemen, quod jc. @r ift proprie mii-
versalis homo, bev communis liomo, bev an allei' menfc^cii ftat gi'trctten, ^nt
fid; in unfer funbc unb tob geftettt. Ömnes hojmines sunt pcccatores et
damnati. Ibi dielt proplieta, quod ift aH ntenfdjeu tnoiben, fo üiel an im
16 geteeft. (Sv r)at !|ein funbe, lob gelaffen, sed all auff feinen tjalu genomen.
3i|t getvettcii in ftanb , elenb unb jamer omnium homiuum nullo excepto.
Tantus thesaurus et pictiosus sauguis eins, ut, si 100 umndi, redemisset.
Ideo nobiscum est unb feilt an im nid^t. @r l^at gnug, ja m^ev iu.sticiae,
sanctitatis, quam est peccatum omnium homiuum et f)unbci't taufent lüelt.
sü Qui igitur damnatur, botff u[nferm ^[err @ott ni(^t bic f(^ulb geben, qui:i
omniimi hominum peccata ab .4dam in se suscepit et igiii et sancto spiritu
nos baptisavit. Si non fomeft ex peceato, morte, tua culpa fit, quod non
accipis Emanuel et neu credis euni uatum tibi, cum tamen levera sit tibi
natus. Si non vis cum habere tecum, cum tamen vere sit tecuni, tua culpa
25 est. Sol est omnium hominum sol. Si centies esset maior numerus iiominmn
in mundo, quisq[ue pro se habet solem et oranes siraul. Si vis ftied^en in
teuer vcl claudere oculos, tamen adest sol, feilet an ir nic^t, sed an bir, ([ui
non vis aspicere. Sic Emmanuel est nobiscum et noster. '^iä) ge^e Öon
eU(^, sed redeo ad vos. @§ loete benn, quod non vis eum an\plecti unb
30 tntll ben namen (Smni[annel falf(^ marken. Mea gratia, offitium ift ba. Si
daudis ocnlos, tamen BletB ic^ bennoc^ ^ic. Sic testatur propheta, quod is
sit Emm|anuel natus ex vii-g|ine ante, in et post partum. Et non solum
naturale seraen David et Abrahae, ,sed est etiam deus. Et natura m huma-
nam accepit a matre ad hoe, uon propter se, sed ideo, quod velit appellari
35 J^mmlanuel. Ideo factus homo, ut totus mundus sciat, qui in peccatis,
morte natus, quod habet filium ex virg|iue, (|ui est deus et vuit nobiscum
esiäe. Sic Apoc. 21. 'vidi deseendentem' JC. 'Ecce tabernaculum dei cum Off. 21, 2. 3
hominibus, et erit eorum deus.' S)a§ tft aüS äur 9lo§ gelebt be§ Hominis,
2 über 8 steht 14. 1.5. 16 np Sernio domiiii in Caeiia r .j' mich usq[ue steht
ad consummatiunem q> 25 Sol omnib[us liomiiiib^u» communis, r 37 Apoc XXI r
') Oben S. 177, 7/1:
184 *l!tcbigtcH bc^ 3«I)teg 1540.
11] (juod liabitet in uubis. Sic liaheiiius luiuc artic|uluui feft gegiUllbct , i|iui(l
filius ilei, Christus, sit venis lioiiio. quia dieit textus: ein fd^ tDQuger, gebevcub
^Utigfl'ato, qiiae couoipit et parit naturalL'iii filiuin ex corpore et verc
gravida ut alia uiatcr 9 meiisil)|us, et nascitiir. Idee verus hoiiio, sed
mater )oI virgo fein. Nun taineu taiitiiiu lioino erit, sed uomeii vocabitiir i
'Em|iiiaiuiel', |)te luonet ®ütt i. e. ©ie tregt talem !|onig, (jui verns @ott.
©ie reicht tren iungf|ieulicf}eii leib bnr et tarnen in hac humanitate bringt fic
verum et naturalem detuii. Et ideo dicitur Tmraanuel, quod nobiseuni
aif. 15, IS- u liabitet. Psal. 'Ipse dominus deus tuus et adorabis eum.' 'Audi, filia' 3C.
ludaeus: Nuui tierem idolatra et ado|rarem creaturam, hominem? Christiani lo
ado|rant talem, sunt imj)ii. Xos ludei verum deum ado|ramus. ^ä) bin fro,
quod est uatu.s, gg fol ein Alma i. e. junge btme, quae tu(^tig jet) 3111
gebuvt, et virgo, bie ein finb !an tragen, «juare adoras eum? Nou solum
est homo, sed etiam Immanuel, et lioc nomon uulli tribuitur nisi Christo
et tantum iu lesaia 3""' ponitur. is
Quod se(|uitnr, nbi Iesa|ia miiiatur, (|nod nou vult accipere siguum.
'^ä) iotl ei'loedfen istum Regem, unb fol i^s^iba bebeden unb jol bai lanb
bebccfeu usq[ue ad 1)qI§ i. c. ^fvufalem. 'i^itteft deiude ben Icuffcl ju
gefattefn. O Emmanuel, tuam terram ludaei dicuut: Ibi vides, quod pro-
pheta noD filium virg|inis, sed regem Ezech|iam intelligit. 9lO(^ nic^t, Q 2«
Smmianuel, 0 lieber 6f)rtftc, loirb er uberjietien. Terra toar non Iud|eorum,
sed dei. Deus ifüt im beubtlid; üorbel)atten in Mose, quod illorum terra
sit sua. ^r folt nid)t ein bnuui cluig befi^cn, umltominus domum, quia
terra mea est. Vos feib meine jinfleute. Ideo praecepit, ut uou tocitcr
l)Cr!aufj^ten agrum, domum. nisi ^0 anuos. Ideo ut daret Signum et cere- 25
imoniam, per quam scirent aU bei) fiegcl unb briebe, quod non essent domini
terrae, sed dominus ipse, ut Mose et prophetae testautur. Ideo dicit: Q
bu lieber §err, boS lanb ift bein, nos finb f)aufgcnoffen brinnen. Ideo
bilfftö n\d)i, <[Uod EzeeliLJas dicitur Immanuel. Ideo(j[ue est teria domiui,
quia ita annunciatum, (juod ipse venturus, unb er ijüt in feinem Sonb 30
3ofi. I, H gcloonet quam in lila ut Ioli|annes: 'Et habitavit iu nobis'. @r ^ot brin
gelüonet, geerbeit unb ftc^ deiude laffen creu^igen. sie David dicit, qui erat
*).39, isRex, et tamen cauit: 'Ego adveoa coram te\ Tarnen es Rex. Per Moseu
dixerat, quod deberent occuparo terram haue ut gefte, douec veniret verus
hospes. Et propter haue causam in uulla alia reg|ioue voluit nasci IC. .15
(piam in ludaea, ut promissum erat Abrahae. Ideo dicit: l^ilff bu, et er
3ci. 37, 3c t^ety auc^, ut in Iesa[ia legitur cap. XXXVII. Ideo nemini tribuitur
nomen Imm|auuel ([uam Christo, (juia furct ba§ offitium, quod inter nos
4 über iiascitnr steht iieperit filium sj) « §ic Wonet ©Ott r 9 ps. 45. r
12 Alma r 14 Immanuel r 22123 Terra Immauuel r 33 ps. XXXIX r 34 über
gefte sie/ü adveuae sj>
UJr. 32 [26. Scjciiibct]. 185
I!] lialjeuiiis, iit venis deus. Illic fecit perfonlid) uiib fid^tbarlid). Sic etiain
apiid nos est perjonltC^, non fi(|tbarlid}. Rc\ Assyrius i. (.'. Diab|oliis
vouisset et [)ctte jUriffen Ec|clesiani, qiiod iie(j[ue Sauff niausisset ut in
Tiircia. Sed (|uia adinic vcTuiii usiiin bap|tismi iiiteiligimus jc. qui sub
5 papatu fiiit obscuratus, sed iit Petrus, qui fautlt Ciltvuneit Umven :c. In a. iH-ui-^, i»
bap|tismü induiimis Cliristuni, unb '^eifft bte %aü\\ üevgeffcii, unb »uirfft ha§
reine fletb in ben trecf. Sed diu-at perpetuo. Sic scimus, quid Sac|rameDta,
l'^uangelium, cla\(>. Isla igiiorarcinus, uisi liab,eremus nobiseuiii Imma|nuel:
i^ ev^elt bie ^aiifi, piebigftüel, Mar, Sc^uiriHegiment, oeco^iomiaiu. äßcnn
1» bie ingratitudo ju groB Whb, quod nou ag|uosciinus euiu adesse, \o !au§
uns hjol gef)eu ut ludeis et Tureis. Yide, quid istis 15 anuis augcricf)t per
sed|itiosüs iust|icos. Item äßibertauffer, papa, Caesar, Ferd|inandus finb
tott, toridjt, nemenS ben leutcn k. Nobiseuni ift er ftarcf, grciffen in im
6uongeIio, lauff, Sacra[ment, habemus ©c^luffel, 6el)c^t, unde? Nou ex
l^ nieo oorde, eapite. Nou. Si hoc, fo ^ettc iä) >Uo( Oor 40 jaren H'. douec
deus excitavit quosdaui, toir finb brein !oinen. Tdeo q[nicquid est, ift beS
3mman[uel. 2Bq§ (Sott '^eijfe, iuer ein gonle prebigt bo bon jnt^nn, est
vita aeterua, sap|ieutia, fortjitudo eterua. Item ift Bei) benen, qui liabent
bapitismura, Euaugelium, reniis|siouem p|ec|catorum, liberatioDcm a peccatis,
2u luorte, victoriam coutra mortem, diabplum. SCßonet 6el) un§. 'Ite, praedi-«(iuf. le, is
cate Euangeliuni omni creaturae.' Ubi ergo Euaugelium est, bo ift reg|num
celorum. Ergo abest diab|oli regnuni, bo» fi^et man an ben leuten, qui
luoriuutur, qui giengen burd^ feur, antequam desererent verani doctirinam.
Hoc certum est siguum, quod Iramajnuel uobiscuni. S)a§ ift§ signum :
■-'5 deus dabit tilium ex virgjinc natura, qui sit Inuua|nuel, qui aiferat libe|ra-
lioneui a morte. Cogijtemus, ut grati siiuus, e^ren bie feligc jeit nnb bcl)=
töonung dei. Quacrite dominum, dum inveuiri potest. Et Paulus: 'In diez.fiot. 6,2
salutis succurri tibi'. 'Ne receperitis gratiam dei iu vanum' 3C. postea ubi ^. Suid
]>ii fteiben et aniisimns, non acquirenuis inetenium. Ideo laffe bir bi§ !inb=
:ii) lein befolgen fein. @r loil mit bir fein et omnibus. Non frustra Im|manucl
ajjpellatur. Si non verum, tum omnes damnati. Sed verissime habet lumc
titulum.
5 2. pet. 2. r .17 Deus r 27 2 Cur li /• JU über Jiciiuiiciiuis sk'.hl iiiveiiie-
iiius .sj) ot iiOar liabet ile/il geiit 07;
186 qätcbtgtcii bcä Saftes 1540.
33. ;<1. Xfjcmbct 1540.
^^rebigt nm Xngc öor bcm ^cftc bcr Sßefrfjucibuitrt.
K] In vigilia Circumcisioiiis.
•j)inttii.2,7ff. L('>;;iniiis historiam de innocentib[us piieris, licet non agamus illornm
festuii), ba§ Inti- fe^en, h)ie e§ bem S^^nn gangen fei) naä) ber elenbcn gebart,
i|iuiiii aiigoli laudant. 3 Magi invenerunt M|ariam mati-em in Bethjl|elieni 3C.
lucibcn fic gefunben fjoben gar am enbc ber fi Iro^en. ©ie t)at muffen hatten '•
ha-i gcfe^ ''JJfofi, «inae est, ut iiiulier nato tilio 42 tag innen liege nnb fol
t)ciffen unrein, ut nemo cum ea agat, et i))sa. Si filia, 84. Sie ^ot miiffcn
ftillfc^tocigen unb fic^ geBen unter bn§ gemeine rec^t aller ioeiber nnb ftc^ laffen
f{f)eltcn unrein, So fie bod) nic^t ift francE loorben noc^ fc^toad), sed .'^tatim
post partum ire potuisset, et filius non violavit eius virg|initatem, sed plus '»
0)ni. 1, 4 geftertfet. Si ipsa et filius .sunt immundi, ut P|au[lus: 'factum sub lege' k.
Erat quideni Ihesus de mul|ioi-e natus, sed uou sub legem 3C. Ideo ipse et
mater muffen unrein ^eiffen istis 6 septimanis.
Ser ftern bringt raago?^ "^in, et Joseph, fonft tjetten fic nicf)t f)inein
burffen laffen iu domum. S)a§ ift nu ein fonberIi(^§ geloeft, ubi isti magi '■'■
abieruut. apparuit angehis domini in somniis. Vide Euang[e]ium Matth. 2.
inntti). 2.23 'Post mortem Herodis' ftnb 6 integri anui usque ad finem 2. cap. 'Nazarenus
vocabitur.' S. Euangclipta gibt '^te ij bifputation: 1. h)ie ftd) Sucai unb
i;ur. 2, 39 sjJJatt^Läu^ miteinanber öergleic^cn, i|ui dielt: 'Revei-si in domum'. Hie scribil:
abierunt iu Aeg^-ptum. S)a§ '^at ja ni^t f|onnen gefc^e^en für faen 6 icod^en. -'i'
Db fie mol ftard föere gelrefl natürlicher iDieife, sed lex non ]iermittit. Sed
prius iu templum poitavit iiueruni et iteruni gen 9iaä|aretf) gebogen. Quomodo
ergo iu Aegyptum venif? Historici sie solvunt: ubi raagos Herodes iussit
redirc, interim ift er gen 9{om geloben öon feinen fönen, unb "^at fxä) üer^ogcn
Irol ein gant; jar, antequam occidit inföutes. S§ laut, quod Herodo faft "
gecilet nac^ bem morb, cum dicit Lucas: abierunt domum. S)ie magi finb
faft !omen in ber 6 tooi^en. Ipsi d[icunt: 13 dies Herodj^es cog|itavit tum,
ubi veneinnt, puellus uatus Hör einem l)alben jar vel iutegro vel ij JC. Ideo
loil balb tracf)ten mä) bem !iinb unb mil ein [)Quffen angreiffen, ba mir§
nid^t feilen tan. @§ »Dar ein liftiger ratf(^lag. Certum, quod .Salvator natu« so
in Betli|llelieni, ut praedictum. et deiude fjuber traren untermenget. Ideo
cog|itavit: puellus hie uatus et hie manebit. :^ft certe toeiflic^ gnug angefangen,
@t iDor be§ morbg nu loci 30 jar getoonet, quo ludeos getourget, Fudei
4!5 Dies purgationis r 11 Gal 4. r 14 Stella, r 16J17 loseph r 24 über
er sieht ,f)eTobel sp -JS über veuerunt steht magi sp über ij steld \ax sp 29 über
loil (1.) steht i(^ sp 30 über quod steht erat sp nach natus sieht fuerat sp 31 nach
piatiiictuiu steht per Michani sprh 32 nach cog|itavit steht Herodes sp
■•Rx. 33 [31. Jcjcmb«]. 187
K] hjoltcn in nidjt ^um fonig I)a6en, cum esset ein fi-em'6blin9. 'Sic 9iomev
fjQtten in fjincingebrungen unb felii§ eingefejt. Iileo pontifiicos unb oBeijtcu
Jetten ficf) bnlüiber k. Et taaclem oranes pontificos et niagaates occitlit,
praesertim Saiihedrim, bie ^H'ieftev, Slbel, 9Jete rottet er gor au§, deinde nnni
s ba§ prteftertf)um 311 fid), fleiber, et vendiderat, eui voIeb[at, iDor ein fromidjcn
löie ber ßarbinal oon 531 ein^, ■'öjein|; öou 20ßoljfenbuttel unb ©ngelilonb. Sic
30 annos seviit, '6t§ er ben ganzen *^bel et poiitif|ic'es onfrottet. Deinde
fiatte er jtüeen feine föne öon ber rechten liebften, rid^te er ba^in matrcm
iinb bie liebften jtucen fon et alio> ij ©one h. AugLustus hoc audiens dixit:
w 6§ folt einer lieber ein falo fein quam Herodis fillus.^ Ubi sie seviit 30 annis,
Senno^ lie» populus ba§ murren nii^t, ipiod non folt fonig fein alieuig|eiia,
sed ex semiue Davidis. Ideo richten ij gr03 rumor an etiam contra Ro|nia-
nuin praefectuni : Nos dei pop[uIus, ideo non feramus alienuni regem. 3)a§
!imr bie urfac^, barnmb §erob[e§ toi unb töricht, quia, ubi tot annis .seviit,
lä tarn erft ha§ gef(^rel), (juod talis puer natu.s. Pastores neu tacuernut et alii,
qui ex eis audierunt. 2)a toirb er erft toi JC. et deinde isti 3: 'Ubi illc
novus Rex' jc. Cog|itavit: S)o§ h)il 6o§ bing Serben. 1. cum Magis: Ite
et sitis mei inquisitores, et adorabo einu. ^a, mit bem @(^1üerb burd^§ ^er^.
Ubi hoc Oerloren, fuc^t er aliud et cogitat: Jfd) rtil in noc§ finbcn. Tot
20 devoravi, BefteCt, ba§ alle !|inber ij jar unb brunter folten erftod^cn unb
crmorb[et locrben, non solun) in Beth l[eliem, scd etiam umB^er. ^sft plo|lig
mit umbgangen, Unrb ben tag unb nad^t jutjor gefagt ^aben: ^ai luirb gefd)cl)cu,
i\alt [^, naäj ben •> hjoc^en. Ubi omnia facta in temjjlo, ubi iioc, fett ber
befel^ brein, ut in Aegy[ptum. Hoc dicit Matth[aeus. Apiiiarnit augelus:
25 'fuge' .'c. @r ^ot fein räum nid^t m^er «juam bie nad^t. Ang|elns non dicit:
jie^e, ge^e, sed fliege, 5luff, auff, eile, fleu()e, ^eb bid§ 6 alb, auff ben morgen
vel übermorgen toirbS angeben. Ideo losepli non expiectavit morgen, sccl
cadem noctc fugit secmidum verbuin ang,eli. 2)te nad^t ift er faft aUu ber
gren^ 3?et^Llet)em fomen, ^alt faum, bo§ 3 uieil grcn| um6 fid^ gehabt 35etf)=
so I leidem. 3ft eilenb unb geflogen, batjon lomeu. Urfad§: 6r £)at bereit auu=
gefanb armatos suos, omnes infantes JC. Vidc, ijuaiitus tyrannus. S^C er £)at
lootlen feinen mut brcdljen, e^e l)at er ba-S get^an, «luod scieus nocentes ciuu
inuocentib^us voluit oc|cidere. SBolan fte meinen, fie JuoUen Uerbergen Regem.
Ego ctiani excog|itabo tale con.silium illis occultum. laiii Iniegen irc fillbcr,
35 geben brelu ju effen 3C. f)eint foUen fie bie le|e jc. ©oWjcin blntburftigcn rat
5 über ftciber «teht sacerdotales sp 6 vor ©iiflelitanb steht .ftonifl »on .'■7' Ki aber
3 steht magi s/; 17 über 1. steht igitur sj) nach Magis stelU agit, iubet eos iie in
Bethlehem diceus sp 19 nach hoc steht coiisiliuiii sfi 30 nach devoravi xleht Jo Biet
f)inri(i§t, |o[ aber bolici) ni(^t 6tei6cn sp 2J über ben tog steht ober be§ obeiibä sp nacli
gefd^e^en steht {ein sp 24 nach ut steht loseph secedat sp 26 über ^e6 steht Wat^ sp
31 vor omnes steht vt occid sp 33 über Uegcm steht recpiis iiatum sp
') Maeroh. Saturn. 2, 4.
188 ip«bigtcii bc? 3at)re? 1540.
H]!^elt er Ijciiittid} iinb ubcrfelt fic. Aloqui mater (|uaelibet toci'c mit ivem ünb
3111 gveiili fliiiauScielauffcit. 3ft öemtoetfeltev, öerr^etifdier ratfdjlaö, <|iii tu>u
pott'st liiiHiano (■(insilii) pracveniii. [deo soeiire doriniuiit matres, maiie
veuiunt ,'c. 3^ tin iemevlid) ailblicE. Non fuit domus in Betli|leliem et
Omnibus locis, (umd (|uaiidoq[iio ein Hnb, ij, 3 gefiinben. Wn InciB tan in ;>
ii jaren ij f|tnber tragen. £)a ift Ijeulcn, jamer uBer ben blut[)unb tielu,cicii
in oinnibiis domib[us, nt Eiiaugeiista dicit ex Iere[mia. 2Bcnn lüir bafiel)
lucveii, lüie ber Surä bic fiinber lum bcr 5Rutter firuft nimpt ,'c. So gtiet
mifcrg .^(Srrii ß^rifti leben an, fo fnret [ic bcr S^eufel 2ßa§ aber er brau
geJoonncn, sentit. Pneri finb gen Ijinicl gerucft et parentes Si dcdisset m
istis siium reg|uuin unb Tiette inen tuolilen bienen, non tam benc p|otiiisset
al§ tnit feinem blntburft nnb morben : matribus e.\ sinibus eripnit iiifant<>s et
in colimi traiis|tulit, f)at eitel mertcrer branS geirorffen. 3r Hut ift tcluer
Inorbeit. 5lber ben parentibLns ^at§ lü^c get{)an, non videriint spiritualcs
U'MtatiiHU's. Dominus l}at§ l)in!oeg gerndft, ba er in bie Inielt !onien jnm i5
licblidjen ot-iffer. Sie .Sjieintj ''Fiorbbirenner ' lüirb nod) öiel gut« jrf;aifen.
Ilicsus, loscph, Maria neisciunt, ba§ ber f($al! folc^en onfc^lag gefnfirt. Ipsa
rein gcfprodjen, unb hJoEen ftd) laffcn gen 5Ja5ia[retr] tion ^Bef^ileljeui. An.u|elus
fdjitft-J auber-3. Si nmnes iiic, tum inveniet te ber S^ieuffelSfopff. Ideo fuge
statin). Ideo etiam noctu. Ang|elus potuisset dies 3 vel plus ante praedi- ao
care. Sod u[nfer fiterr @|ott left§ !omen auff bie gLriJfet not nee dieit, unde
cffen, trinken, ut edannis. Ideo ^at er§ loffen !omen bis auff bic letjte, ba
nimer JU l)arren. Vade in ten-am Aegypti. Quomodo loquitur".' Aceipe
1. i)uerura, non tuum, sed pnelluni et matrem eins. Sie supra in soninis.
Quod in te natuni ex SLpiritu s|ancto. 2)ie tüciS "^clt er f)ic au(f), fclit ha§ -a
Ünblin für matrem et agjnoscit eum dominum, ©onft fol man Oatcr, muttcr
furfet5en, ut 4. praecep|tum. Sed hie mon.strat angielus, (juod dominus .sit,
et tarnen M|atiem Mariam. Katio: (piaei-et puerum :c. ipiia audiit de niagis
et |iastoru!n clamore 3C. 2a§ fan er nic^t leiben. 9llfo surgit noctu, aceipit
filium et matrem et fugit in Aegypitum. Ibi vides, quid mater misera coacta 3u
pati. In loeo alieno ift in ir G. Nazareth coraraodius puerpera jc. Hie
2 nach 3ft stekl ein »/) S nach inatres steht nihil tale metuentes q) 4 nach
veuiunt steht satellites sp S Initiuni vitae Cln-isti r 10 1 .\ng [fraglich]
darnach steht istuin sj) 11 nach istis steht pueris sp 13 über gctoorffcn steht maä)i sp
14 nach non steht viderunt sp 17 über gefurd^t steht fut '^at sp 18 nach 9cH)tcict)cn
steht in templo sp 20 nach noctu sieht surrexit sp über plus steht plnres sp
■JOj-n über praedicare steht ante iudicaie loseph sp 2ö nach fjaxxta steht flcloeft xp
24 nach supra steht cap. 1. sp 28 nach Mariam steht vocat sp nach Katio steht cur
debeas i'ugere llerodes sp 29 nach surgit steht losepli sp 30 Crux Ma: virg: ro r
31 über loco steht Bethleliiem -y) nach 0 steht Woäftn fomcn et ilii mansit sp nach com-
modius steht fuisset sp nach Ilic steht mu§ fie nu in sp
') Herzog Heimich von Wol/enbiittä.
9?t. :i3 [31. fcjcmb«!. 189
1!] in ftemöb (anbe. Hie iiocf) crgcr foiiipt in bie fevlidjtcit, hwk\ pucr folt
ermovbLet U.ievben. Ibi tcniti ])areiitos et mnter piaeei)>ne, flid^t e\ Hein clenb
in malus. "San soluiii ex ^euf[Iein in Naz^areth, sed ex pop|ulo siio in
Aeg(vptum, (jui non dei pop|iilus. ^x man unb ir gutlin i[t ju StajiQvetf),
5 hie nihil proprii. Ubi habitabunt et undc vivent? 6§ totrb ein avui ef)e.
D|icuut niagos aliquid dedisse. Sed max|innim elenb, quod ]ieiegiinantiir in
terra aliena.
@r mag ficf) erneeien suo artifitio. S;a§ iiat getocrct (i jar. S)a .SjevobLeS
aufgemorbet nnb i\aik rüge et Iud|cos obed|ientiam. 5)a§ ift gefd§cf)cn im
in 30. vel 31. So ift ber ögrr 7 jar in 3lcg|t)pten im cicnb gettieft. .Sic mu§
ein gaft, frembbling fein unb genicfjcn frcmbber leute, bie er nicj^t tanb. Hin
tempore non hab|nerunt eigen fonig. Sed Ro[mani (jatten ein lanbpfleger.
Ibi fompt er 3um crften unter haS- 9i|0Lmifd^ reid), (|[u;ni([uani ioroi-solyma
etiam, sed proprium hab|uerunt regem Augustum. §att frib, quia Roniiani
IS non timebant, qnod eis regnnm auferendum ]icr alieuum regem. Haec iiistoria,
tüie e§ G'^rifto Balb gangen nod^ ben 6 tooc^en. Uuare i'ecit iioc? Cur non
u.sus poteutia et custod|ia ang|elornm, qui Herodem oeciderent? SLCriptura
s|acra vult nobis pingerc hune dominum, quod verus fuit liomo, nt Panjln.«:
'exinauivit et repertus ut homo'. Liber de puericia ift eitel narlnerdt', ijuasi si*iiii. 2. t
ao imer miracula gett)an et nunc. Sed lefft mit im umbgeljen ut cum aiiis.
^Jtanc^S ünb feit Dom tiftf) in» fear, ba§ man öffentlich fi^et, quod ang[elus
hie. ^m Öoitlanb ante 6 annos emissus pucr, ut qiiaereret pecude.'i et
domum jc. ein mel)blin, 3" die inveniunt sedentem in sylva ,'c. ©aä t^ut
engel non solum Christianis, sed etiam !^eiben. Hinc dicitur: §aft ^cut ein
2.'. guten Sngel gel^afit. 2^ut mand^er faE, fol ben tjal? 3 mol 6rec[;en, et
tamen non. Econtra in via fol ein bein brechen, qnia angelus nic^t ba. Si
retro respicio vitam meam, hab|ui 3 augLelos gel^abt.' Hune morem loil cr
auc^ I)alten. öat nid^t tootlen etlnaä fonberlic^§ esse jc. sed quia voluit veius.
naturalis homo, idcD etiam sie vixit, l)at ftdj laffcn iDtnbeln, fcugen, ?tn ftüelcu
30 lernen ge^en, geeffen, getrnntfen, geberbet ut aliiis adolescens, uisi ein trefflief;,
tiernunfftig, ,5uil}tig ünb ])raeter alios. Sic ipse ettoaS fonberlid^S tuorben,
/ nach puer sieht Ihe.sus sp 3 über ]^euf[Icin sieht mansioiie sp iiacli Na/^arctli
steht t'ugit sp nach suo steht Israel sp r> nach vivpnt steht in aegypto sp S üher
ftt steht S'>}(t>^ *P ^ nach Indieos sieht coegit ad sp 10 nach 31. steht anno sp
nach muä steht in terra aliena sp IJ nach tempore steht ludei sp 13 nach leroiso-
lynia steht et ludea nunc erat suIj Hoin|auo Inip[eratorc sp lö nach liistoria steht ergo
indicat sp 19 über exinanivit sieht pliil. 2. sp nach puericia steht lliesii sp 20 nach
imer steht %tHt sp 22 über jiecudes steht iunienta sp 2H nach domum sieht aljigeret sp
26 über via steht plana sp 27 über er steht 6§tiftu§ sp 2y nach liomo steht Q.ane s/i
totnbeln erg zu in Winbeln iBidteln »71 nach feugen steht vliera mairis ßr fint sji ::i nurh
alios sleju pueros vt conspici pos.set »p
') Waa mmj Lnlher damit für Erlebnisse meinen':'
1<iO 1>rcbi9tcii bc? 3(aI)tc-3 1540.
R]sed tarnen ut hoino, occultat (liviiiitatem, »lonee perpetravit reclemp|tioiieiu
ge]neris humani, facit (|uklem inax|inia mira[eula, sed statim brauff geftorbett.
Xon venerat, ut muncluiii uiitcrtret unb fd)U^e inid^ mit Uia^i^cti ,'c. Ideo
t^ut iit alius puer. Ul)i etiam ang|eliis ])osset il[icere: §eB hiä), cras veiiiet
Turca. ®o§ Ion eim ki|ei6, man hiibetfareii in somno. Xobis scriptum in ,s
exemplum et confortationem fidei huius art[iculi, cpiod Christus verus liouio,
(|Uod im ganjen ut vero homini. Non discrinieu fecit, sed ut alitis liouio.
^3o6.*M9 '^''' "l>ieiinque in Euangelio, ubi intiinius fugit i. e. h)il fic^ Belücifcn verum
lioininem unb tedt suani dcitatem ju, diabolo juöertctgen. Iteiu ubi possn-
nnis t'ugere, joEen \vh mediis Ins uti. Xon ut Sch\v|erMieri, qui tooHen JU lo
tvo^ diab[olo nicfit Ineid^en JC. ut iam multi, qui non ingredLiuntur templnni 3C.
Dedit tibi ein gemeine tneife. Hos pareutes, heros, principes, pastores, sacraj-
mentum, liabcs, q[uicquid pertinet ad vitani corpnr|alem et spi|ritualera, (jolt
bitf) lüic ein anber: non errabis. Si vis aliud incipere, hoc facis sine dei
iussu. Ergo verus puer., non ut Manicheus, quod toed^felbalct, sed verus, is
unb g'^et ut alii puero, unb lüere umbfomen, tno er ntc^t gertavnet, "t vidi,
quod (juidam ex domo abieiimt, ubi statim domus jc.
Concordautia historiae superest, 8 loci eingefuvet. Hos locos befell) iä)
doctis. 5Jlan gib Math eo fd^ulb, quod bie fpiiiid) nidjt icd)t jure, quia locus
jCoi.ii.i Oseas de Israel. X^azaremis. S'aS tuci-J müii nid)t, lüo es? fte[)ct. 6v t)at§ 20
nic^t unrecht gefurt, sed opt[ime, f)Qt nic^t gefeilct. 'Sed hjurbe ju lang Jc.
1 nach hoiiKi ste/d gcieibct sp über perijetr.nvit steht aiijgeric^t sp 2 über niii-a-
[cul;i steht resuscitatio Lanari «/) 7iach statiic steht ift er sp TjS loli 8 Luc 4 Cui'
vcuistis ante tempns nos torqiiere )■ IJ nach H<is steht ileiiit sp über pastores steht
Kcclesiae sp 1(J nach gtjct sieht im s/> nach getootnet steht per angeluin sp JT nach
(l.iiiius strhl L-onciilit 47) /.'( über qnia steht \uqmUir sp 20 über Oseas stellt 11. cap: s/i
1. 1. Soiuiat 1541.
^^^rcbigt am Xagc bcr Söeft^ncibung, nnrfimittag^.
Rl Die Circumcisionis ad vesperani.
Esaiae 9. 'populiis, qui sedebat in tenebris vidit luceiu magnaiii'. SGßir 3ci. 9. s
fjonnen ben tcft nuff 1 prebigt ni(^t nuftnod^en, f|uia ev ift 3u rcid^ iinb ,]u
üiet. ®a§ gefang ift ba^ev genomeit ex isto textu et prophetia 'öin f,inbcliii
5 fo lobelic^'. ^an fit)et tnol, quam fuit illuminatus s[piritu s|ancto propheta
fiierit, (|Uod tarn certo baöon rebet et mit folc^en Irorten. Si Petn-us et Paulus
jolt baöon veben, tourben» iii(^t beffer mocf^en. Tarn certus fuit propiieta,
quod finblein fol gefiorn tüerben, qui fol fi^en auff bem ©tuet k. ut GabjrieK'ur 1,32
hunc locum repetit. De fut(uris loeutus, ac si parentes ob oculos cerueret 3C.
10 Sic, iuquit, veniet tempus, quo hoimines sedebuut in teneb|i-is et in buntfelm
lanbe hjonen. Sic lib|enter loquitur Iesa[ias. ©a fol ein lieäjt auffge^cn,
ut etiain in die Magornui ex Esa[ia legitur. Hoc dictum de to|to mundo. Soii. so. if-
ludei hab|ebant praerogativam, quod hab[ebant legem, prophetas, ut iaui
intel!|igiraus fein 10 praecepta, imo quisque puer 3C. S)q§ ÜCC^t Rotten fie.
15 3loä) ^eifta nid(|t haB recf)te liec^t. Sed praedicandum de duplicib|us operib|us:
de iis, (|uae nos fecimus, ut in decalogo. Si deus ))er nos non facit, ftnbS
unget^an. Sic luieltlid; 9Jeg|iment tjüt auä) fein opera, et tameu dicuntuv
opera a nobis facta a deo praecepta. Sed ift ber monb in ber nac^t, bei'
unter ben tUOldEen ^erge'^et, ut non videatur. Alia lux, quae praedicat de
ao opieribns, quae nuf non facimus, sed dens ip.se, (juae nobis donat. Haec
vera lux, quae fc^einet super omne.s ludjeos, gentes, sive hab|eant praecepta
deccm sive non. Gentes I)a6en ein fecr tundEel, fc^iuQ(5 liedit geljabt. 3)ie
10 praecep[ta finb fd^erffer, et tarnen 6Ieibt§ nod^ bundel, «piia honio mauet
in peccatis. Sed quando praedicatur lux illa: 'puer natus' ac. Imo inquit
1 nach Die sieht seqiienti po.st ap 14 \0 pr.'iccept.i über (catocliisniuni) 22 Gentes
üljtr (luiiei)
192 'iWcbigteu be§ 3at)te§ 1541.
Rjpropheta 'datus', 'natus', et ftnb itoc^ fd^ter ij taufettt \ax 'ijin, <iuocl nascenclus,
et tarnen dicit in praeterito: 'puer natus', 'filius flatus'. S)q§ ift tl'aun
mein» operis nic^t, tjuia uoii po.ssiini djicere, (juod Christus, dei et virgiuis
liliu.s, fei) mein, obedientia, castitas, votum. Et q|uidquid fecit, nou ego feci,
sed ex inera Dci miseiicordia factum. Item quod moritur in cruce et portat s
nostra peceata, S)a§ 'Mafien tü'n aui) ni($t t^an. Haec ergo dei opera, quae
fecit e.\ mera miseiicordia, g|ratia, eI)C \V\x in brumb gebeten. Ideo dicit
prophjeta: 'Lux ge^et übet bie, «pii im finfterni§ fi^en', sive hab]eaut rationem,
decem praecepta, tanien obsciu'a in nocte sedent, (|uia noii vera lux, sed
passio, mors, resurrectio Cliristi. Hanc lucem uon quaesivimus, invenimus, m
sed exoila est sine uostro labore K. Deus mittit filium et praedicat, quod
propter nos uascitur, moritur, ut ordine in Symb]o!o, unb f)at atley geftifft,
baptismum, 8acra[mentuai, absolutiouem, Euang[elium. Prius uon novimus,
sed sedimus in teneb|ris, ut iam Papa, Turca et oranes impii. Et iBoUen
noc§ brinnen hjonen 3C. @§ fol billid^ nUe freubc unb loonne bringen, ut et ir.
ipsi cauunt: ' SBev un§ boS f|inblin nic^t geborn\ f^ed canunt ut (älftev.
Ideo dicit: bQ§ lied^t, ha^ ']o ^eUe leuc^t, rid^t ung luif nn, nou feinet Ijalben,
5f(.9, ssed hominum malitia. '3)u mod^ft bei l^eiben öiel.' S)a§ ift lounbcilicf)
gerebt. (5§ ift ein freuben lied^t unb ein loblii^ ünblein, <-i tarnen mnrfjt ber
fvcuben luenig, fo ber leute öiel Ineren. Si uon intel|ligi.'~ istam prophetiam so
ex tempore Apostolorum, Vide nunc in Pap|atu. Ubi Apostoli iussu Christi
pniedicarunt lucem et uterq[uc j^opulus lnd|oornm et gentium croverunt, ^a
imirbcn bie anberu ^uben toU unb tori(f)t, unb je mt)er ber [}eiben Inorben
unb bie (^f)riften£)eit groffer, je toller unb törichter, bie ^,üh<:n unfinniger.
Sic I'apae, Cardiiiialilms et Episcopis. £ia§ licd)t tl)nt baä branbte unb 2f.
r)ert^l|eib an, tjnben nu 20 jar gefpruet, finb toll, toridjt. äßay ift bie utfod),
quod fo bitter unb un§ nÜe gern ausgerottet, ut nc pilus remanerctV Num
(juia in regionem eorum irrupimus, aufFerimus uxores JC. SSßte tompft, ba§
ber groffe unluft, jorn, bittertfeit brauS ertüed^ft? Nihil nisi, (|uia praedicamus,
(|no(l nostra opera fiiib üerloren, si 10 praecepta foEcn un-j f)clffen, fo faren m
tvir in abgrnnb ber ^cÜeu unb jum 5leufel. Si Rcx, jirinceps niiiil habet
quam, quae peitinent ad administrationem sui offitii. ift§ l'crlorn. Est quidem
lux, Sed si vis salvari, ojiortet habere dei opera. Ipse niisit lilium suuni,
ut nasceretur nobis, ut moi'eretur pro nobis, in cruce erucifigeretur pro uostris
))eccatis, ut ca in corpoie suo erfeuffte per hoc opas. non iiostrum. Ideo 35
£)oret auff mit einer SReffe, pcreg|rinationibus. S)q§ t!^un loir oüeiit : dicimus
veritatem, nihil alind. Servent ipsi reditus, census. Nos lüolten gern ba§
ünblin in ber txippi er!ennen. Tantum lucem praedicamus, ut et ipsi
nobiscum vid|eant, qui et nos in eisdem teuebris sedimus et maiorib[us quam
ipsi. Hanc hicem oderunt, baruber fdf;etbet fid^§, quod d,icinius puellum 10
IU'20 niultiplicas ^'Piites JC,
9h. 1 [1. Saiiimi:]. 193
R] Salvatorem nostrum, Opera iiou salvare iios. Sed ipsi volunt. ut praedicemus
non solum puelluni, sed etiani opcva iiostra, ordinem Fi'ancisci 3C. Si non
coiitentus uiio cucullo, iitere plurib[us, indiie jtUO, btct).' Si non satis est
una Corona, Ia§ bie ^aut auä) oBf eueren , Modo non tribuas op|erib[us istis,
5 qiiod te Salvent. Sed laffe aliud qiiiddam [ein puenim , (jiiam tiia. opera.
2)a§ Begern Itiir aHeiu. Qu! gestat cucullum, potcst fieri, ut lucem habeat
et agjuoscat puellnm. Sed volunt, ut siraus et praedicemus ut prius: ©efit
3iir 5)ieffc, Älofter, laufft 3l6Ia§. Hoc requinmt a nobis. Diximus: Söollen
fie Episcopi et iNIonachi bleiben, bene, modo sinaut nos Euangelium prae-
10 dicarc, de dei operibus, non nostris.^ Si non. @^e baä finbleitt fol nid^t
bleiben, hioüen e'^e aUc !:trc^en unb üofter auff einen I)auffen Inerffen ut
Hiere[inias. 6§ leit nic^t bie ntad^t in ben fteinen, sed an bem ünblin. ?fr.i7,s7(?)
lerusalem et tenipiuni Inere tüol blieben fteljcn, si recepissent hicem et
ador|assent puelluni liunc et credidissent se non salvari a peccato, morte
15, per sacrifitia, sed per sang|uineni Christi. Sed (jiiia di,\|erunt: U nfei' bing
jol fte^en, ha§ liec^t üerlejcfjen unb ha§ !|inblin oufgerottet luerbeti, et ApostoH.
Sed e'^e h bo§ licc^t lefd^t unb ünblein aufrottct, c^e fol Teniplura et leru-
salem in bev affinen liegen, ©o giengs auc^. Si Ijetten ba§ opffer k. au§
freiev iBeifc nac^gelaffen. Sed quia non solum crncifLixerunt et occid|erunt
20 ])uelliiin. sed etiam voleb^aut penitus extinctuni aufvotten 3C. ©0 iBoEcn h)ir
fef)en, toev geitiinnet. Sic ludei dispersi per orbem terrarum. Postea Romani
gxieffen? auä) an et volebant o.xtirpare Christi nonien. Cog|itabant: Nos
Doiniui orbis terrarum. Multi pastores fureten boS Iie(^t, qnae nemini
nocebat neqLue Romano Imp,erio. Sed fd)Ierf)t btVS !|inblein fol anfgcrottct,
2i omnes pasto[res. ^a, fo tüirbS lool ^inauSgefjen. ©O lag Rjonianum imperinm
im tred. Ideo dixit: 2ßeny anfrotten gilt, fo lieifftS: ba§ finb fol tlei^en et
omnia biuber 5U fc^cittem ge^en. Sic Turcis accidet et toti mundo, qui
oi)poiiit sc totis virib[ns contra lianc lucem. ©0 tDttb ev fomen nnb §intel
unb evben in ein fjanffen fd[jlat)en. ©o ferct ULufer .Reifer and) bat)ev auff
30 ber ban. Man fol ha§ licdjt piebigen. Sed man foll galten >uic uor vel
vult occidere 3c. ßinen folc^en bettler Icifer toirb ULufev f)|err ©[ott ni(^t
anfel)en k. Ro|manus civis ditior fuit co. Turca est quidem dominus, sed
fol üud) ^er^alten. Ista lux amplectenda vel 3c. Olid^t biel freube, «luia
pauci accip|iunt, tarnen nianent npud te, quia tui credentes gaudent velut insci. 9. 3
35 messe ac. Veniet, ba§ ista lux fd^iex crleff(f)en Ifirb: tum futurum, quod
4 über coiniia gteht ploltetl »p 14 credidissent J'oach, Hörer las in seiner eigenen
Handschrift red statt cred und ergänzte red|emi 2.5 über pastores steht couciouatores sp
34135 ÜKac^ft bet jrciiben nic^t »iel r
') Vgl. LiUhers Brief an Buchholzer vom 4. Dezember 753!' (Endeis- Kaurrau
Bd. 12, :U7, ■JOff'.). ') Vgl. das Bedenlen auf den Tag sii Schmrilladden mm IS. .Tumiar
1540 („. a. (). S. Sr,lff.).
194 5Ptebi(itcn bei 3al)i:os 1541.
R]©Diin, llhnib, fteviic and) ücrlcjrf}cu iDcrbcii unb l)imcl unb erben in giunb
liei"gel)en. Tdo« simus intrepidi. Si R|(>iiiamis Imperatoi- loil jurnen et
iiiipotUre oaiulitim, Kt si pa[)a, ('ard[inales tüoHen auftcffc^eil , nihil efficient.
Roniani finb biel groffer '^ervn gctoeft (piaiii nostri pi-incipes. Roma ift brct)
mal brufier Derbrant. Isti reges et piriucipes, qui iam sunt mendici er^a f,
illos priRcos, iDerben auä) nid)t "ülcibeu. "^a^ ift uostrum pecoatum, qiiod
cominiittimus. Sed quaernnt nnberc reitä Ultb griff. Dicunt nos aufferre
flofter guter. 2)a§ ift bic fc[;iilbe, <iuod jn-aedicanuis puerum natum et lucem.
Nos sininui.s esse Episcopos 3C. Tantum rogamus, nt idol|atriam ex templis
et cordib[us amovcant utq[ue discant nos nostris (iperib[us damnato> nee lu
eontingeie salutem uisi per pnellum. Idoo mögen fie tol unb töricht iDerbcn,
sed non toerben§ I^inauffuren. 6ie get)cn niiff ber ftroffcn, ba§ fie fotten ju
'Üobeirt ge'^en. Caesar f)ats ange^[0Ben. Ideo j)raecinit nobis proplieta. Nos
im naä). '@in tinb.' SBarumb finb toir \o ftol^, <]uod vaticinamur Regibns
interitum, ba§ fie foHcn ju offenen »Derben? S)a§ ift ber tro|, quodcaninms: 15
'6in tinbelein', et amotis annis nihil faciemus, (juani eanemns, unb per unb
in ben gefnng foKen fie 3U Boben gef)en. S)er §@rr ift 3U groö, qui unS ba§
3fi. 40, 12 tinblein geben liat, bn§ er mit 3 fingern n'. ©in foIrf;er §6rr ift§, bev bog
ünblein ^at Ijeiffen fingen. Contra illum ])ugnant, (pii est d|ominus coeli,
terrae, cni eelura et terra sunt nt mihi 3 tropffen lüoffer. J^i sunt potentes, 2,1
habent bonibardas. Sed ipse tan ein tnctter madjen, ba-3 fie balb in cim
augeuBIitf tan fie 3nfd;eitern jc. Si huuc habemus domimun, puellum, geben
Uiir nidjt incl umb ben Surtfen k. ^sd) neme ben patrem coeli et terrae et
andiam |)r(i])b etain. Postea sinani eum curare, tüie CV but^fcn, arma finbcn
fol, ut Tuream, papam ftnr|e. 6r I)Qt ©ngel, ha einer allein bie gan| tnelt ar,
tan tobfc^lagen. l^uer non sibi, non aug|elis, non |)atri in coelis, sed nobis
natus, seilicet jn Ijulff unb troft, Sed nn§ armen leuten. Ideo lafft mit
frenben fingen. (^§ öerbrieffe papam, diab|oluni et numdum, (juod canimus
Sed iDoEenS befte ml)cr fingen, quod noster et nobis datus, Et auff in trolien,
([uod habet .... et blij, bouner et aug|elos et ben ganzen ^imel öol fcur. .m
Sie tüoHen ir t£|Un ert)altcn contra consilium patris. Nos hab|emus b|onam
et laetam eouscientiaui, S)a§ loir inen fein leib get£)an, sed ut libeuter Ulis
suecurremus. fam sequitur, qualis puer. @§ ift ein Hein tjinbelein an3ufef)en,
ligt matri in ber fd^oS. Sed vide, quam elaros oculos. Est puer ut alius .'c.
Sed tarnen est Rex et habet reg|num. Ubi ligt§? 3luff feiner ©d^nlber. 35
Quid uomeu eins? ©ein '^errfd^aft mn§ gro§ Inerben, e§ Pcrbrieffe Diab|olum
\-el Cesarem jc. 5£)a§ Ä|inb ift abgemalet. Non iuspiee ut vacca novam
portam. Vides iacentem in praesepi et lactantem ubera JC. Sed inspice, ut
7 über aufterre steht spoliare sj> 13J14 puer natus est nobis r 16 über per steht
blirr^ sj) IS über fingern stellt Ua. 40. 1/1 -JO nobis r 30 . . . .] p 31 über
bioiLliii steht fliljcr sp 3!>l3tl Cniiis itii]i(-riiiiii sii|)cr biinicniiii eins r
9lt. 1 [1. Snititav]. 195
B] proplieta eum pingit. Is est Rex, de quo oiiinos prop|hetae praedixerunt,
bog er ft^en fol auff betn ©tuel, ut pax sit k- S)a toere Inel baöon 3U
prebtgen. Si Apostoli scripsLissent, Si ludei recepisseiit haue lucem et
puerum, Seruf alcitt iDCie ntdE)t gefd^Ietfft, ut et iiostri Reges jc. non impedit
s Imperatorem, Non I)inbert Cesarem, quod in regnis suis sunt pastores, (pii
praedicaut Euaugeliuiu, adjministrant Sac|ramcnta, l^inbcrt nic^t§ an bcm
Reg|no, Imo fteriJt, quia, (pii fide accipiunt puerum, luerben fein UnHig,
ge'^orfam, geltnbe, fc§li($te f)ev|en, confirmatur unb irirb befvefftigt regnum
luuudi per haue lucem, g^ct im nur JU. @0 gieng§ Caesari ju 35a6el, quia
10 est feiig reg|uuui. Tantum quaerimus, ha^^ fie \iä) lüd^t Derlaffen auff ir
iniperium, leges, iusticias 3C. S)a§ tDoHen fte nid)t tt)Un. Qui faciunt, maneut
iu reg[u() unb hicrben§ ge'6cffert an leib unb gut. Qui nolunt, jo geltiorte,
ba» birg geJ)e luie jU ;jerufalem. Xos non edueimus gladium, sod tautum
praedicando. Pictores pingunt crucem puello Ihesu in dorsuni. ^ft fo t)in.
15 @r ift gen i^erufialent tonten in !ontgretd§ ©abib et ibi incepit regnum
et fecit novuni populum. Si ipse Caiplias praedicasset Euaugelium, bap|tis-
nium administrasset, fo iüere er Episcopus iu iioc populo et pop|uIus mansisset.
Sed novus pop|ulus niausit.
Ad haec serviet liic Rex. 6r fot geridjt unb geredfjtigleit anridjten.
M S)a§ regnum ift Ecelesia, bie fol eloig Bleiben per totuiu orb|em, et adlui<-
vocatur S. Ecelesia Christiaua. 2ro|i, tuer» itere. Euang|elium, Sacra|mentura,
Ab|solutio bleibt, unb jurne brnber Seufel, %üxä k. lustitia, erlofnng ab
o|mnibus peccatis, in isto regno fol )üeglE|omen alle funbe, fol tobfc^lagen
loerben per Christum, ut sit et fiat iustitia, quae aeterna, quae adfert eternain
25 pacem iiiter deum, ho|niiues et angelos. Iu Ecelesia fol er fc^affen remissinnem
pieccatorum, ben leuteu Ijelffen a peccato, morte ad libertatem spiritus. Et
(|ui suscip iuut eum puerum, sunt iusti et habentes eternani lucem. Sed
avaros usurarios bie ge^et bie prebigt nid^t an. In Ecelesia non est unge=
red^tigfeit. 2)0-3 geridjt fol gel)cu nnb toeg tl)un ioud^er et omuia peccata, ut
:io gerietet gef)C baruber, ba§ an gnlgen ge'^engt ic. Sed ut deo, hominibLus
taciauuis, (juod deb|enuis. Ideo caniuuis ^n troft un§ armen leuten, non ben
gei^f)elffen, qui quaerunt gaudium et troft in fleifd}, blut. Oportet te esse
iuter pauperes spiritu, qui bciffen, fd^laljen im gerieft contra iniustitiam.
lucipe, tüirff gei^ et alia vitia h)eg, tum experieris, quod diab|olus te loirb
35 plagen et onuies, qui iustitiam oderunt et nianent in peccatis, non caiuint
istud canticum, sed tantum ore ut papistae et impii un§ finb, qui gerid^t
I)alten contra peccatum k. (SiOer, neib, quare uou dieit misericordia, gratia k.
i. c. @r ift ber lefternng feinb, quod nomen eins blas|)hematur unb fein reitf)
tril auffrotten. Sed ipse veli|enienter diligit haue turbam, scilicet Ecclesiaui.
40 ^lan lüil im§ aber tobten ic. S)a Ittirb er jornig unb fcfjlcti^t baniber ludaeos,
22 IiiBtitia r SOßO Iiiiliclmn r 37 Zelu."! ilmniiii. r
Vi*
19() *4>tcbi9ten bei ^al)«! 1541.
R] Roniiinus iit .S])onsu.s errettet in neib, fnrore, etöer suam dilcctaiii sponsam.
©(1(6. 2, 8 'Quis vos tangit, pupillain.' ©ö netbifd^ ift et. Non apparet. fj^^oge post
|)aiic(js aniioÄ, too ftc finb, Cesar et äoriügc ^suncfcr. Gr tft ein eiücrigev,
l'an» nt^t leiben, quod sie cum puero um6gcl)en. (vv lüirb brciii gveiffeii iiiib
jdjmciffen. Äein spousus ift ein fold^er eiöeter k. Apparet, (piasi sjxinsa
fol ju fdjanben gemacf}t Incrben |o .-uo zel(i.
2 Zacli. 2. r
2. 5. 3onuQt 1641.
'ijJrebicjt am Sngc öor ö^i^jljaniä.
R] In vigilia Epiplianiae.
Tractaviiuus jjartem proplietiae L«a. 9. S)er prop^et rebet trcff[lic()e
5r(.9,6Uiort. S;o§ !|inb, isKiuit, jol Ijeiffen 'Adr,iir[abili.s . "Sja-j InoUcn luir i^t
futnemen. ludei djicunt: icie gc^etC' ju, (juod non vocatLs Cliii.stuiii isti.s 0 10
nominibus, sed tantiim Ihesus Christus? Tdeo mentiinini , (juod is te.xtiis
do eo intelligendus. S)q§ tft Balb t)erQntUi|ortet. @ott bcr aEimet^tigc, <|iii
indhim iionieu haliot, iiabet nniita: dieitiir ®ott Doter, todjiepffer ^[iniely, 6axm=
{)cr|jig, ginebig, gutig, langmütig. Nomina eins non pcssunt unmerari.
Num Don deb|enuis dicere, quod uua vice non possem nomina eius vocare, ir,
quae scrip^tura ei trib|uit'? Possum d|icere de viro: Est doctus, gut, frOiJl,
jud^tig. Num ideo dicendum, quod non appellassem eum? Sic hie facien-
,^'^dnni. Dominus hie annunciatur, Angelus ad matreni: 'Ihesu.s', et ad loseph
ilidom. Sunt varia noraina ber S^QUff, perfon, nonicn §an§ @eorg, postea
junom, post alia nomina, quae ei adherent umB fcin§ anttit§, tugent, Ull= 20
tug.ent, ut dicitur ©reta fc^neibcrin k. Item est ein firont man. ©reta
fd;uft|ertn ift ein tiur, c.'^t nomen öom opere, tugent ober untugent.
Vidcannis ben JjerfonlicEjen namen, qnanquam in Eb|rea liugua bringet pro-
prium nomen operis mit. In Eb[raea liugjua vocatur 'Ihesus' Sal|vator,
l)eilanb, ^elffer, Seligimad^er. Hoc nomen '^^efus' Christi tauffiname. Sic 2s
angelus vocavit, autequam circumcisus. Post Iriegt et aliud nomen natus
30 annorum: Christus a patre. Hactenus noluit ferre. Cum Apostoli et
Diabjolus sie vocarunt, iussit tacere. Ubi baptisatus, Irar er gefalbet vera
unetione s[piritus s|ancti, qui u6er im fd^lnegt in speeie columbae et tüei[)et
unb falbet in, nt non soUim diceretnr Ihesus Salvator, sed etiam Christus, so
S)a§ finb fein 3ttiecn nomen, qni fein ompt betreffen nnb bod) gIeid;lüoI fein
Sllf. 1, 31
.9 Admirabilis r 13 nacli 5|imel§ stellt et ctbcn ap IS iiher ni:itrcm steht
M.iil.im sp ]9 über §an§ /stellt hap: sp 3T iilier annorum steht natus sp 28 IHKSIIS
ClIinSTUS r •J9 idilBffltl fa^tretef Ponch Hl iiher antj)t steht grtlirt sp
Sit. 2 [5. airtminrl. 197
R-l '^(mpt, iit |(ucr, si Ijapitisatur, accipit ein Souffiiamcit, post .f)aiK' ift ciii
8d;ucfter, Sc^iieibev, Biirgermeifter. Td nomen clatui- ex alia rc, uoii ex
uativitate, haptisiiio. Vocamus eiiiii Iliesuin Cliristum ante uativitatem.
Deinde ubi geloei'^et ift a patre celesti inet ad lordanera, boc§ ba§ ampt
5 mit eingcfrflloffen. Nos servumus nomen Iliesus, sed uon est germaniciini,
ticd Eb|raicuiu. Greee aontjQ, latiue Salvator, germanice .^eitanb. Sic
Ciiristus grecum. Apostoli non vocarunt Ihesus Christa«, sed Ihesus
Messias. Nos vocamus eum ^nI6 ©brcifdf) iinb grece. Latini f)a6cu gav
feinen nee Germani. Si germanice folt nennen, dicendum esset .SjetUgei;
lu .S^citanb i. e. Iliesus Ciiristus, §etlanb, bei" ba t)ittf t- Ciiristus : unctus. Moses
uon scripsit de unctione regum, nihil de ca in lege Mosi uisi boil bcv
loei'^ung, Olbnung JUtn ®0tlt(^en bienft, tantum saeerdotum. Nos non sumus
pfnffen, sed est genorale nomen onniium pioruin. Nos ^irteftev, i|nia supra
alios positi, pfarf)et, pfaffenmeifter, i|iii alios gub]ernaut, qui baptisati. Sic
15 Cin-istus faetus Ihesus, ein (^rone unb ber 06erfte Jifaff in bev Sanff. 3)a
ift er getüci^et. 2)a§ finb feine peifonlii^C nomina. Hinc Christiani omnes
i. e. getoei^ete, getjeiltgtc Pfaffen Dei i. e. qui habent vcrbum et fatentur
corani regibus. 5Ruffen QÜe ^Pfaffen fein. Sic secuudnm gernianicani
gelüei^eter tjetlanb. Sed hie propheta dat supra personalia nomina etiani
20 operativa nomina, ttitC er ^av.\t ^dt, tt)a§ er t^ut. Ista 6 declarant, toaS fei]
ben gefjciligter f)eilanb. Patris vox sonat plus in baptismo, quod Christus
fol ein pfaff fein, ein geh^ei^eter priefter quam Rex. Hoc indicat verbum:
'Hie est filius meus dilectus, hunc audite'. Hoc verbo giBt im ©Ott ber a.'ntU). n,
Unter fein ©d^lnerb in bie §anb ut regi, sed in os Euangelium et divinum
« verbum et dicit toti mundo: Ibi habetis Episcopum, lerer, cr foI mein InjOrt
füren. (Sr fol pfaff fein totius mundi. Qui eum audit, nie audit. Sic ad
Iord|anera ordinatus ju etm pfaffen, '[in Dei v|erburu fol in mundo fnren,
non gladinm. Ista 6 nomina percurremus. ®erfel6ige Ijeilige Sj eilanb foI
tjeiffen 'SBnnberbar', tounberlicf), fel^am. ©ein tljnn nnb toefen fol ein
:io lonnberlic^ triefen fein. ®er perfon an ir |el6er ift an§ ber muffen tounber=
'öiiulic^, postea oftitia. Est Dens, homo. S)a§ ift fo ein nnanfpred}li(^
opus, ba§ angeli fic^ bran tjerlüunbern in eloiglieit, et totus piorum (■horus
angelorum non potest cog|itare, quomodo una persona deus et homo. Ratio
offenditur et putat multo absurdius esse, si audit deum et homiuem iu una
35 persona uniri, quam si homo et asinns. Vide, inspice eius regnum. S)a§
hjcfen totius mundi ift t)erI|oren unb öerbampt. Qui vult sah^ari, non con-
fidat sap|ientia, ratione, fc^on farttjeufer leben, multo minus auff reid^tumB :
ift attS öerloren. Imo omnia opera legis Oerloren. Tantum illi salvabuntur,
4/3 Iliesus Christus r 13 .Sacerdos r W ß^tiften r lH nach gernianicam
sieht in geiTiianicii lingua vocatur ein sp rh 23 Hie est filius meus dilectus Hunc audite. r
29 Äduiirabilis )•
198 SPtcbigtcu bca 3nt)icg 1541.
H|<iiii crcduiit in istum piieruin. illi.s re uiittiintiir p|cccata siuo oninilms nu'ritis.
Etsi miiriuntui'. taiiu'n \iveiit. Itom i|Uando abiecti et vilis|sin)i corani
iiuindo, tameii sunt eitel ebel ticinot. Qiiaiitlo r,az|arus iacebat ante fore.s
divitis, et is piitat se Sanctimi et La.-^anmi taiitmii ein iitiflat. Sajüviiä ift
ein bemaiit, nidiii fofttitf^ S)a§ ift Unmbevlid) tiiefeu. Itom sepnltus vuratm-, s
bei" leud^t idjoiier beim snl. .Sjovftu luol, fo ift-i enm piis, qni eiuu pessfmii.s
in()rb|is (•(inflictantur, in carceril)us capt'ni teiiciitiir et conculcantiir, bie filtb
U[nfer§ '^Levr ©lotteS !iiftlid)ftcu 'Tfofeu, et angicli _i;andent k. @l) lieber,
ba^ ift nervifdj, Uniiibevlic^ bing. Gv tjeifjt 'luunbcibiar', fein Reg num iiiad^t
bie Inelt JU 9hin"U. <iuo(l ipse nuindus niagniticat, \\»e contra aboniiuatur. i"
s.'ur. 18, i2f. Phajriseus iu(|uit: 'ieiinio bis', alter, publieann.< : 'Dens, propitius esto'. Is
.sanctus, alter feret jitiu üeiiffel. S)a§ ift jo fel^.atii innbgetert, ba§ mundus
toi Utlb toiidjt brilbev loivb. Est ergo non earnalis, ninndanus Saljvator,
sed admirab|ilis, bn§ nnnidus et Satan bniber ju iiavven lV)eibeii. In persona
et regno ift ein lounbcvlicfjer, felljamev auHitf. ©ott unb ^JJenfd) äii fein, is
nnb öon einer ,3nng fi-''i>'-'tn geborn ift <erte mirnm. Et qni agjuosennt so
suis operibius non >alvMri et begeven fcin gnabc unb '^ulffe, foüen geredet
fein K. lt<Mn pluirisens fol licrbatnpt luerben. Sic snperbi ftoffen fii^ unb
s.'iit. 2, 34 portieln nnb falten, nt nnminani rcsnrgant. ' l'ositiis in riiinani.' Arius
unterftunb ^nbegreiffen, sed 3nftie§ ben fopff brnber nnb ift in abgirunb ber ^u
l)|ClIen gefaren. Noluit enm ferre, qnod eseet adnnrabilis. Non est lierba,
quae crescit in horto, ista cogitatio. Si vis Ciiri.stianus esse, fo fnge Hon
im, qnod adniirabiilis, ba§ e§ gar anber§ gel)et, quam luiniana ratio, sapientia
mag gebenden. 6r fol niort:uos in sepjulchro lebenbig fpred^en. Et omues
Christian! foÜen nitfit anber§ iniffcn, quam ipiando sepelitur Cliristiauus, er m
merbe in§ bette gelegt. Q-i ift umb ein nocf)t ^utfiun. Ratio dicit: Num
reviviscerctV Non soluni reviviseet, iiuo iam vivit. Sie moben, hJUrm, quos
inspicis, nnb ftond, «piem reudjft, nnb ß-rbcn. Sed lioc eadaver fol crfur
fpringen nt lneidiö:sinia Stella. Saö loeic ein fel^am bing. 3« fveilidj.
Bo l^eifft er. ^^
Sic in passione. quando nngludf norf)anben , in carcere, peste, alii
plorant, Christiaui rident. In tribulatione gandentes, praesertim si crueem
ferunt propter Chri.stnm, ut liodjie Cesar et papa contra uos blasph[emant.
Nos dicimus: SancE l)abt, lieben l)errn, l)eifft nnS fe^er. Deo gratias. Papa
fan mir nict)t§ lieber tl)Un, <|nam (piod mo danmat hereticum, vocat diab|olum. 36
aiotm.j.iaGaudete, quando vos. Matth. 5. Num isti letarcutur, qui flerc et pati
mortem deberenf.' Ideo 'mirabilis' dieitnr, «piod aliter mat^t (piam ratio,
!ett§ gor nmb, has, fidf; bie Inelt nietet brcin fdjicfen lan.
'9{at.' @in ^Jleiftcr 3U1 raten, ber einem bie aEerfeinefteu gebiancEen
6 aber Iciid^t ste/it Lazarus s;) nach .sol sieht ipse sji 18119 oben am Rande
AKIU.S l'J I'ositus in luiiiaiii r 32 1. Tel'. 5. r 36 Mattli. 5. r SU Coiisiliarius r
■nix. 2 15. 3,11111111:]. 199
T!) ton Qet'CII in lciil|:iU(inc, in (jiiia pii afHi^iititur, ba^ UU'Ucil fcfjicv liCVijngcn.
^a]ü ift er eilt 'JJiictftcv, ba ferct ci 5I0, dat in ()■< iiai-üfho verbum, ut tu
cousoletur et det optimnin consiliuin, tote ei" ftd^ fol fcf)t(fen iu sua passione,
(jHod liaec sit vol|Untas et cinisiliiini dei, et ita tit gutcv btng. Fit, (|iiod
s homo interdum übereilet lüirb, haö er im felber uidjt fielffen tan. 9Jlir l)at§
üfft gefeilet, qnod alios eonsolatus, et t)at etloa ein einfeltig 5Jfenf(f) ein luort
gcrebt, ba§ mit^ l)OU ]^|er|en erf reibet. lustitult Sacra[meutum baptismi,
altari.'^, absol|iitioneru et cliaLritatem ( 'hnstianam vult esse inter nos. Sic
crigit tentatos per fratreru proxinumi. Si teiretiir iiiorte: Ego inoriar, frater
10 astans praedicet ei, ut cog|itet iiou mortem, sed somoum. Si ein loenig
bitter, !ere bid^ nid^t bran. %f)d 6'^rifto auä) Ite^e in horto et cruce et
bitterer (luam tibi k. Sic cxigit. In proplieta. 'Domimis dedit inilii liu- iti. lu. 4
guam doctam, eruditam, ut possit sustentare verbo iassos.' Sin gelertc jung,
di.scipiilata, bie fein unterlneifet ift, fo baju, nt possim erigere eiim, qui
10 ntube, ÖerjOgt ift. Diabolus aggrcditur vaiüs tenta|tionibus, interdum maguis.
Postea !^ot ein fd^nÜLl^eit, bie ift ber "leufct felbeS, bai er bie varias et pro-
fiiudas 3 diraensiones liing]itudiue antreibet unb nicf;t aufffioret. Si uoii
jiütest vincere magnitudine, tum facit lungitudine et assiduitate, ut vides,
quod multos niube ntod^t in Euangelio, plures defeceruut et quotidie adhuc,
2u non est finis cog'|itationum malarum. Ibi opus consiliario, Iq§ fein tenta-
tionem, hjie gro§, tiiel, lang fie toil, ^alt nur fefte. Si moram fecerit, expecta
illum. 6§ buntft bic^, e§ tnere lang, e§ tnolte nicf)t auffboren, ^ait, bricf)
nidjt en|h)el). '^\t fein tuei», ba§ er§ Iminberlicl) mac^t. Ista nomina decla-
rant eins oftitium, quod dat af'flietis cousilium. Si uou daret et argueret
25 per S[piritum sauctum, possemus uec nos uec alios eonsolari. Quere auxi-
lium alibi, consilium, ^alt feft, laf§ bir§ nic^t ju öiel, gro§, lang fein.
Tertium vonit uomen: 'GJott, frafff. 6r l)eifft 'El' öon feint am\it, ut
'Schadai' fan lool f)eiffen 3l(ferS bruft.^ Gentes Minervam Mammia mit ben
groffen ji^en. Ideo, quod lanb gef^eifet, ut mater puerum, daret {[orn, toein,
3u baOon fie bie leutc neereteu, quae aleret totum mundum. Sic a ludieis dicitur
deus 'Schadai\ Sii- dcus 'ein ^Prüfte (Sott', qui totum mundum erneeret, fpeifet,
dat pluviam, ut oinnia trage. Nos vocamus omnipotieutem. Sic 'El' i. e.
trofft vel Oermiigen. (iuando liomo est in reg|uo Christi, tum aguoscit fein
lounbiertit^ opus, et «juod auxilhmi diifert, tum discit, (juod sit 3?at. o. discit
35 ag|noscere 3. uomen 'frofft', i. e. qui sie leiben, benn lang loirb, uou soluiu
dat cousilium, sed frafft, ut bei) inen bleibt !|rafft unb fcl)Uia($eit lucidjct, ^ie
gehjonnen. Hoc uomeu dat in consolationem, ut fieg f)aben, geloiniien.
4. Sßenn homo per ista 3 lomen ift, fo fdjmeift er fort. Tuui habet !rafft
4 über Fit steht Accidit «^ 16 über varias steht lanß Diel -JTßS KL |j SCUAUAl ;
32 EL )• 34 über 9iat steht consiliarius sp 37 Oibboi- )•
') -rc ') -rd
200 iPrcbiglcii bei 3at)rc? 1541.
R] u(iu soluin 1)1-0 se. Seil giutet im ein itfjiucrb an bic fciteu, baS cv ,5iiirf)Ifi'\t,
jufcfjmcifft bell Seuffet unter bie fiiffe, ut non snlum firafft habeat pro sua
persona, seil tan ber aud) aiibere leute angreiften. Hi veri et experti militcs,
(jtii aginoscunt dcum in 3 piiiiiis peisoiiis. Isti non soluni pro se satis cousilii
et roboris bubent, sed etiani alios iuvant. Sunt Gibborim, frieger. Sßenn s
er ein (5()viften reci)t geluonnen, dcinde [xt illum etiam alios lucrifadt. Xon
suni pro nie natus, bai)tisatiis, sed ut alios iuvem, ut salventui-. Sag ift
ein angreiffcnbe gelDoIt, ut praedicciu, fatear Christum, ut Clu-istus ad
ifut. 24, 49 Apostolos: 'donec induaiuini virtute ex alto'. lani liabetis rot unb !rafft,
oportet etiam iuä) einen Ijaruifd) anlegen unb ruften, dabo s(pirituiu sjanc- i«
tum, linguas, ut in totuni orbem ge'^Ct, ut oniues idoI|atras niberfrfjlagt , ut
2. Äoc. 10, 4 2. Corint. 10. 'Arma miliciae nostrae oarnalia non sunt' jc. Sic E|uaiigeliuni
ursii) fi(f) reifft: qui prius contra id pugnarunt, iam oeciduntur i. e. vincuutur
veritate claris|sima. Sic non sohun nos saucti, sed alios etiam adducinuis.
S)a§ gefd^ii^t für unb für us(|[ue ad fineni. Apud dlos. cum quibLUs fit, i.i
est 'pater eteriiitatis '. ibi b|aptisnuis, Sacra[meutum, Euangelium inier
nuid^t (5f)riftcn, tcufft 3c. Sic Christus nihil facit, quam imer fjinber mac^t
geiftlid), qui discunt Catecliis|mum. S)a§ g^et fetu ftin ju in ber 6^f)riftenl)eit,
non i(^lal)en un» cum inimicis, sed finb in eius domo, in (jua e.-t ipse
paterfjamilias. '^riebefurft.' Sin teglirfier üater et habet ein fein SKegiment. «
Sein furftentr}um ift eitel frieb. Cln-istiani, qui ag|iioscunt sex nomina,
habent paeem cum doo, angelis et iiiter sc. ^ft ^Eein ftreit unter inen. Sed
cum pap|istis. 3{otten finb inir ©iBdoriui. Sed inter nos est uua fides, spes,
f)atten fic^ .^ufameit, meinen» mit ganzem ernft üon grunb be§ t)er||en§,
^oBen alfo frieb gegen @ott unb leuten. Si etiam advers|arii nos perse- 25
tpiuntur, tarnen domi sumus pacifici. Et videtis, quod gla'dio uon pugnamus.
2Bir ^a6en ]r.\\)a.c nic^t ein ^ar angrieffen. Ipsi luoGen friegen, Hutöergiieffen,
ba§ lüir ire afigotterel} angreiffen, fo gcb[en!cn ftc^ bie unfern 3U Jülieren.
Sa§ ift ni(f;t be-J Suaitgctien culpa, pugnamus iam 23 anuis. Im])ressum
Testamentum, praedicatum, ba feilet ba§ 33oI(J a papa, diabolo. Tantum au
Wotif). 17..-1 liugna loquuti sunnis. ' Hunc audite.^ Ideo est in hoc regno niera jxix.
Si unfrieb Irirb brauS, uon est unfer fc^ulbe, sed quod ijisi uolunt audire
et deinde voluut nos oppriraere. Ista nomina nou sunt Sauffnameu, sed
officii, q[uan()uam etiam sint feiner fjerfon uamen. S)a§ foUen Inir tjon im
räumen. luvocemus eius uomen, ut salvcnmr. 35
J6' PATER aeteruitatis. )■ il PRlNceps pacis r 29 nach annis sieht vtiiimr
arniis sp
*J{r. o [6. :jnmiiul. 201
3. »i. aianiKu 1511.
^rcbigt nm Xngc G^ji^^mn, nad)mittafl^\
R] Ipsa die Epiphaniae vesperi.
Epistola hoidierni diei legitur Iesa[iae GO. Hod|ienuiiii f'cstum ba3C''tli'». iff.
nennet man Epipha[niani, ein tag be§ Iiec^t§ vel offenBarung, cvfcf)einung,
ijuod hoc die lux sit erftf}iencn et facta revelatio. 5Jlu ftnb ttjol 3 ftuif anff
5 biefem fefte, bie alte ^eiffcn licd^t obcv erfc^etnung, et tarnen uullum illonun,
quae videntnr corp|oralibiis oculis. Nara hoc liimeu, (juod dat sol et ignis,
boe fil)et quisq[ue homo, !ue unb ^jfexb singulis diebLus. Sole orieute ift ein
liec^t. De hoc uon lo|quitur, sed de iioc, quod ociilus noa videt, sed optima
pars in nobis, scilicet anima, cni non leuchtet sol, unfc^lit, h)a(^§, fear. >Si
lü ctiam sis in conclavi tenebricoso, tarnen anima et corde cogito et vatfi^lngc,
tDie man fol lanb unb ^ou§ regieren, fo fot mnn f rebigen, ftnnen, ba barff
man nic^t externa hiee ju. ^a, foI§ Uiot t'erf)inbent. Sic anima ift ein
eigen creaturic^en , cui etiam sol oritur et lucet, gott ge6, e§ \e\) tag ober
nac^t. Nihil cogiitat cor nee die nee nocte. Imo sapjiens ft^et tool Beffer
15 clausis ocidis quam apertis. De luce ergo, quam videt anima, Spiritus, cor
hominis, de hac loquitur. Supra iianc naturalem lucem, quae est in horaine,
ubi cor pleunni luce fi'^et, rid^tet, urteilet, Inie unb tua§ jut^lin. Supra hanc
etiam legem finb bie 3 liec^t, bie man feiret an biejem tag. U[nfer§ f)Lcrr
@LOtt§ erfc^einung vel liee^t. Ista fuit prima apparitio, quae facta post nati-
ao vitatem Christi, quod geutibLus cxorta lux im morgentanb, ba§ fie einen ftern
f)a6en gefe^en, quae nou est lux, sed hjeifet fie ad lucem. Cog|itavcruut
istam corporalem stellara non esse lucem. Sed cogjitarunt: lux orta lero-
s|olyniis. S5a§ ^a6en Inir gemercft am ftern in Oriente, quae significat novuni
Regem, qui est lux. Is Ieud)tet in ir '^er|. Ttu ;^a6en§ agnitionem ex Stella
25 gclDonnen, quod novus Rex natus. 2)a§ ift ein lie^t im "^er^en. Et quan-
quam stellam amplius uon viderunt, tarnen eunt Teroso|lymam, queruut iam
locum, personam et matrcm. 3)a§ ift una ratio, quare dicitur DffenBaruug
hoc festum vel ein offen6|arung ber liecfjt», quod non solum appajruit angolis,
sed etiam gentibus in fernen lonben per stellam, quae "^ot angcric^t ein
31' geiftlic^ tiec^t in cordib[us. Carnalis homo non iuteljligit. Sunt fnffc unb
pferb. ©emeiu Man teft aüein fon liecfjt fein. See! non, qiuaucpiam gentes
djicuut rationem lumen. 2. lux, quod Christus hac die baptisatus est. Ibi
maxima lux apparuit i. e. maxima apparitio. Ibi stat filius dei in lordanc,
lefft fic§ teuffen a lohjanne, et ubi baptisatus et ex Tord|ane asceudit, tf|Ut
:..') \iä) auff totum coelum mit eim gtoffen gelualtigen tiet^t et s|piritus sanctus
descendit in spetie columbae, quam Ioh[annes vidit unb f(^)ücBet uBer bem
1 DIE EPIPHA: r 19 I. .• 32 2. r
202 '4J«bi9tcii bcä 3atj«3 1541.
R]t)criii. lUicr ba§ I)ovet 3i'ot);Ci"ne§ vocem aiiS bcm aitffgctOaiicii coelo et 'gellen
«f(iiiii.3, iTglaiilj, (jiiae laut: 'Hie est lilius inoup clilectus\ Ibi vide revelalam liicein,
in qua patPi- sc offenbaret per vocem suaiii. Et s[piritus s|an(;lus descemlit
au§ bem offenb[aven !^imel im fjellen liec^t, et filiiis ftel^et ba unter beni felbcii
!icd)t, unter ber ftim be§ öater§ et s[piritu.s s|aneti. De hoc aiulicnuis ^
se(nieiitib|iis dominicis. Istud festuiu med^t lool I^eiffen 'ein feiertag U|nfer§
IjLerrn tauff', pliia quam quod gentes ex Arabia venerunt adoraturi pueniin,
<|iiia jen§ liedjt ift ein mal gefd^eficn cum Stella. Sed quod Christus am
^orban gct^an, unb liec^t, tjuod ibi gcfc^e'^en, ba§ to'^eret nocf), quoties bap-
lisatur iut'ans jc. Si nou f)ie§ 'ber tij tonig tag', vellemus vocare 'be§ Christi lu
tauffe tag', ut oftertag. Scd fdjabet beinern glauben nii^t, quod dicitur '3 regum
dies\ 3" Seftetigung erj^o bapjtismi ista revelatio facta, quae durat us(j[ue
ad finem nuuidi. Ut max]ime uon vid|enius lucem et Christum staiitom in
lordane et patris vocem non audinuis, tarnen fit invisibili modo, ut tum
visibili factum. 3. bte britte fa(^e, cur dicatui' lux, est ista, quod ista die i'
dominus ift 3ur tioc^jeit gelueft et l)at beftetigt ben el}cliti)cn ftanb, ber in
muudo öiel unglud '^at. Sed dominus ffüt in gegiert mit einem fdjonen liccf)t.
3oii.2.iff.ii5(ux (Sfjeftanb bat er fein tDunber3]cic^en angefangen ut loli. 2. et manifest|avit
gloriam, et cred|iderunt discipuli. S^aS ift auc^ Marfjeit, I)errli(i)|!eit , liec^t.
Hae tres res sunt, cur dieatur erfcf)cinung, offenbjarung vel lucis, quac est m
spiritnalis. Cum ergo Esajias niulta hie loquatur de luce, Ijat man biefe
O^Piiftcl auff bi§ liedfit: '9Jlad)e bi(^ auff, toerLbe'' n'. Kst longc et vch| erneuter
gliiriosa Epistola. Non ift gerebt Hon jeitlidjem, bergengliii)em liec|t. Si
Dominus nicf|t mf)er folt geben, quam quod huic mortali corpori !^errli(i^ unb
gut ift. Gentiles baben gut, gelt, gch5alt uberfaat, non opus fuisset eins -'i
liotentia k. Sic ludei sunt stulti, si nihil aliud quaerunt in Cliristo quam
Ironcn, gulben. 2ßa§ '^elffen mic§ omnes thesauri mundi? ^Jlein leib ift ein
ftint!enbcr Ivanft, corpus, quod non rein, si etiam gefunb ift. 3a je gejunbcr
er ift, je unftetigcr. Item fo lang lt>ir leben, fo gefjen tuir ins grab,
bei freffen uns bie inurmc. 10t praesens vita est öol forge, angft, not. Idco -m
nohunus hanc vitam, it)a§ fol§ un§? 2ßir tnolten fo auff ^Jleffiam nid^t
luorten ut ludaei. Siedtjt est dominus uoster Ihesus Christus, ut infra dicit
Isa[ias. Nee sol, luna, sed dominus crit eternus sol, luna et !rafft. Sic
tacit uovum solem, quem non videut bestiae nee Turca, Carol[us, papa,
Card|inales nee sap|ieutes honiincs, sed ift ein eigen lied^t, quam tantum ss
vident, qui hanc vitani non Ijültcu pro s>io thesauro. Sed ubi unter bie
(Srben, loo benn ^in? .^ie ift not de hac vita vel ... salute aud[ire,
ut sciant, ubi niancant, ubi solem, lunam, Stellas, lr)a(f;oliecf}t oculi non vident,
ubi tamen solem, (|uando oculis non videut? Hanc indicat propheta. Est
ergo lux ba, toenn biefe oculi jtö finb, tarnen est lux, hie iucipit et lucet in 4u
4 über ofteiltilavfll sie/i/ ailffaet^ancn sji 16 ii. ;■ 'JH über tcin steid est purum xp
37 . . .1 lil,
i)tv. 3 [6. Smiiinii. 203
U] cordib[us, et mortuis uobis tarnen lucet et est lux et sol ctenuis, (jiii uiiu-
quaai extinguetur, nou occidit ut naturalis sol. Sed is sol fol Itimei" untcv=
g()en semel ortus. Ideo dicit: O Ierus|alem, surge, fet) ntd;t fnul, fall, ftetjC
niiff, laffe biä) erleuchten, surge 3C. illumiuabit te Chrktus. ö bu liebe? Subifd)
5 lioW, ber tag 6rid)t an, f(f}nav(f unb fi^Iaffe lui iitdjt, maä) bie ^ auff, vigila
et sarge unb lafje bidj erleitdjteii i. e. iiim bau Uedjt an unb lajfe btdi, imo
totam animam in omnib[us membris, quae auima habet, suos oculos, nianus,
ut cor tuura penitus ilhiminetur, qiiia affero ein foftjtic^ Botfc^afft, quia lux
tua venit et oritur, ut sol uiaue oritur. Es alius )wp[Hlus. Nou lotjuor de
10 sole, sed tua lux, per quam '^ell itnb lie(^t JüCl'beft. Nou est sol, sed fo
lietfftS: 'Ciaritas doniiui', bcv glan^, flavtjieit, bie ^Jlorgenrot Bridjt an unb ^»t 2,9
bie ^eniigfeit douiini ge'^et auff, v|ult te docere, praedicare, ut crleud)tet
lueibeft in jene» lefien. Ideo vocat bcn l^errn K. 2)ein ©ott \\}\l fidj bit
offenbaren et cor illustrare, ut eum aguoscas, ut Christus lohan. 17. 'Haec 3»i). ", a
15 est vita eterna'. Ille est sol, elaritas. spleudor. Vacca et unüemunfftige
t^ier neu audiuut, non vident haue luceui. Christus venit, coucipitur a
s[piritu siancto in virginali corpore. S)a ift nod§ uuUa lux, ut angelus ad
Mariaui: 'S[piritus sanctus iu te superveniet'. (Sr lüirb ein finfter lüolcfeu ""'•'' »5
umb biä) ntac§en et in ea tuirb er birf) uiuBfa^en, ut uec diab[oli, ja luol bie
20 @ngel ittd)t fe^en Inerben, taceo homines. 5Rnftu in ein nebel !omcn, baa
umb bicf) f)er loirb blinb unb finfter jc. Et deus tecum aget, ut coucipiens
deum et homiueui. I)ei patris omnipotentia loirb bic^ uberf($atten, ut dam
sit Omnibus ic. Ubi uatus et in praesepio, ge^et bQ§ lied^t an. Augeli
machen ben gjan^en Ijimel fehjrig unb Ieu(^tenb. Et tarnen ille splendor uon
25 erat lux, sed postea afferet veram luceui. 'Vobis natus.' Ibi monstratur lux, 8iit. 2,11
euut et inveniuut puerum in sinu matris. Ibi vident in corde per fidem,
quod puer in praesepio iacens sit verus deus, qui creavit celura, et quod se
velit offerre iu cruce pro peccatis nostris. Ista lux ignota est mundo. Post
magi veniunt et d|icunt novum regem Iud|eorum natum. ®a bricht lux au§
30 et fit mentio, quod is natus ex virg|iue, eonceptus ex sLpiritu s|ancto, item
(juod passus, sedens ad dextram patris jc. Is Christus est sol. Si huuc
audis: audis, intelligis, de quo mundus nihil. Item mittit s[piritum s|anctuui
et Apostolos mit lnunberä|eid^en, qui bringen Euangelium in totum muuduui,
per quod homines agnoscaut eum esse deum et redemptoiera numdi. S)a§
■ih ^at nemo gctüUft. De hao luce dicit hie: Orietur non sol, sed Cin-istus,
dei filius, sed eonceptus ex S[piritu sancto et natus 3C. Iu te orietur et
nus(|[uam in mundo, et tua lux, quia til)i promissa, non aliis. Lege omues
libros philosophorum, iureconsultorum, mcdicorum: nihil de hac luce iu\-enies.
S über cor steht corpus sp 9jl0 Lux tua r 12 (,'Iarifas dimiini r II lüli.
XVII r 19120 Virtns altissimi obumbra[bit tibi, r
') = dich.
204 *4J'-'i-'i5i3'"t ic^ Satjti-'ä 1511.
R]Toti nuimlo dcculta, seil i|ui liabent scriptiirani, xidciit haue lueeui , «jinid
iiatus, coiiceptus a .«Lpiritu Sjaucto. Ita lux liixit patribus ab initio iiuuuli
Adae piüiiiissa. lila lux est gloria ciomini i. e. Epipliaiiia i. e. ipiod se
revelavit tibi, ha§ hü in magft et!ennen et oculis visibjilibus fef)CU et manibus
ludeorum anl creu^ gegangen, (juomodo per nativitatem je^ erfd^ieneil JC. '••
Haec lux i. e. max inia cognitio, (puic ])atribLUs pvomissa, (|uae scrvit ad
futurain vitam. Sßetlil bic aiigen finb Cjcbvoi^en, nulia lux. Sed ijuando eor
in ea fidc I)tnfcret: Credo in deura k. ge^et per mortem, mnben, Unflat l)iu
bllX'lf), rüget in ea luee, lieet coram mundo sit in teneb lis sepultus. Sed ubi
f)n'6c aiijgefc^Inffen, toirb er mic^ xtä)t oiifftoac^eii, tum ero Uec^t, non solum lo
au feel, sed toto corpore. Auima tantum dieit: Credo in Ihesum, cor dicit
ut Symbolum habet: credo. Ut anima iam h|anc hicem habet et videt, sie
tum etiam corpus. 2B:r iDoKert in al§ benu auä) corp|oris oculis anfef)cn.
Sic lompt lux. Christus nascitur. Ideo vigila. 3ft et» f'-'P^i'^ prcbigt Hinn
liec^t, sed jemerlid^ ift§, quod hojmines ita secure donniuiit. 511» folt ic^ '^
eint toUcn, l'oüen iiicnfrfjeu ^jrebigen itnb anffh)ecfen. 3[ßenn man mit bcm
rebft iinb jpric^t : ftel)c auff, uou audit, bcni loirb OergeWicf) gcpre|bigct. Xa
luirb nid)t fro, sive sol oriatur, occidat sive in meridie luceat, taiuen porci
gaudent ardjore solis k. fi|uanquam fc^cbli(^C fclD, tarnen nihil ad illos, de
(juib|us hie Esa[ias lo(juitur: Ihesus Christus fompt, sal[vator, sol tuus venit. "'«'
?lu§ ber lamcr, Bette, Inadfje auff. Ista est (|uercla Is|aiae, ([uod ista gloria
oritiu' frustra. "Sie üoHen feto iDoIIen fi(^ nid)t laffen aufftüecfen. Quem-
ad[modum Ieros[olymis pontifices, senatorcs lüüren toltc, Oottc fctü, ut iam
corporaliter ebrii lucem uol|uerunt audire, sed occid,erunt ut lsa[iac cap. 0.
5c|. ii,9t. aiidietis: Ebrius nee vivus nee mortuus est, bie augen fe^en nic§t, fÄjtoere ->>
o'^ren, bide, jung ift gebunben, ut nee vid|eant, aud|iant. Tales sunt, »luia Euan-
geliuni audiunt. Unde tarn ebrii? 0 mancherlei) »Dein, bet erfte, batjon fic
öol iDoren, \mx iustitia legis, quod heilig, from leut fjatten iren geiftlicfjcn
cultuui, unb ftunb brauff, quod per hunc salvi fierent. Tu hac cog|itatione
luarenC' fo erfoffeu, ut etiam videntes Christum praedicantem, facicntem so
mira|cula, oculi toaren ^alB auffgetf)an, cor oerfc^Iemmet et aures bid. SBev
suis cogjitatiouibus et praesumptione Hol Ullb toU ift, bcr ift ein ferlid^cr
2. zim. 2, 26 trunkener. P,aulus: ut ex laqueis nud)tcvn loerben. Quidijuid hodie praedi-
eatur de Euangelio, Episcopis, ift eBeu al§ si eint tioüen SSaurn ettnaS fageft.
Vide, (|uid Incet? audi, (|uid dieatur. Postea ift ein anber trand, ba§ ss
fleifc^licf) toefcn auff erben, incnn ein 5Reuf(5 itn gei^ erfoffen. Si dicis: ^r
folt gleuBcn an S^efum 6^{)riftuni, fo fte'^et fein I)cr^ aujf bie gulben, mit
l)aI6en angcn filjet, gcfjet inen nic^t jn 'perlen, ©o fol man ba-3 fc^ou licc^t
laffen leucf)ten unter bic borieu feUi, <iui erfoffen finb im geit^. Da umnu
1 über oeciUta stellt inoogiiifa s^y /" iilier cv steht iä) sp II über tote/ steht
an meineni sji 33 2 Tim. 2. r
■nx. 4 [8. Samiatl. 205
R] honura nobilem k. aiidiunt E|uangoliurn, ii( Tudei, finb in bei' |.'l"acf)t, Tjoffait
crfoffen. 2ßQ§ gelb, gut, e()r, Iiift, ficiibe, fierligfeit .'c? fp'-c iumfiitm-
propheta: oritur lux et ()evt;liif) jd^on Ücd;t. Loiniitui- de elaiitate CInisti,
(lei, tüte totr foHen entlouffen bem maximo fdjaben, peccato, morti, de (pio
:< iiuUus liorao liberatiir, ut cessantc liac vita seiam, ubi maneam. Si medieus
possit certo iuvare a niorte, ttie lüUfbe man bcn nnBctcn. Sed ibi cerlissimiis
iaed|iciis, qui a morte iiivat, ba§ blt folt diabolo elotg entlauffcn ieiii, er
jol fein bein fuffdienicl k. Ibi stertis. Interim volo get|en, fc^orven, fra|eu.
3ft§ nid)t juerBormen, quod lux fol auffge'^en, et tarnen ibi doriniiimf.'
10 Xostrum offitiuin est excitare .'C. Vigilent ergo, qiii non voliint tierbauipt
fein. Siiiitn bie avaros imcr '^in junt Teufel faren. Ideo finftcrnil fiebedt
ba§ lanb. Ista lux !omt)t nid)t ii6er aUe. Tenebrae sunt in toto mundo,
ibi ignoratur, quomodo salveniur. Tu sola, o lerusalem, liabes \erbum.
Grecia, Persia jc. non Iiabont. Tibi data lux. Ista revelatio tibi offenbjart,
IS onines reges, regua sunt in finfterni§. Tu habes dcum tunm, solem. Ideo
vigila et suscita lucem. Oritur siue tuis meritis jc. 8ic E|nangelium oritur
sine tuis meritis. Sic nostra communis querela, quod jc ml^er Inir prebigcn,
je m'^er ho|mines fi^nardcn unb fi^Iaffcn. Vide, ne nogligas. Expcrti in
papa[tu. Sa Iteffen ton ad Mariam, losepli, Christo|pliorum, Georg|ium et
2» ad eos S|anctos, qui non geboren unb gefc^affen, postea lieff papam, Missas
an. Rene mihi accidit in tenebLris pap|atus, ut nulla re([uies conscientiae
esset.i Si non magnifaeimus li|anc lucem, e§ lan iool toiber tion un§ fomen,
ut ludeis, Grecis adempta, Romanis, papislis. Ideo moveat ista exliort|ati<):
utere luce, dum lucet. Adhuc raodioum vobiscum sum. Ambulate in luco,3o(i. 12, 35
25 antequam tenebrae vos occupent. Ubi hoc fit, non acqniris am])Iius. Sic
ablata luce quaeres multas luces k.
7 über iuv.it nleht liberat s;; ]2 ICjili .') )■
>■) Zu beachten dieses Selbsthehenntnis l/iitlicrs.
4. 8. 3anunr IMl.
■itJrcbigt am Soimakub nari) fö^Jt^jfjnnia.
R| Sab[bato post Epiphauiae, (|uae erat 8. Ia[uuarii.
Sßeil iDtr nod) in ben feiertagen bon bcn ttjcinnadjten finb, lüoUcn Inir
Jneiter babon ft^h)a|en. ©faLiaS ift ein t)ot)er, erleudjtcr man et de isto puuro
.10 sie vaticinatus et regno Chri.sti, quasi tum praesens fuisset. 'S)u ni 0 d) ft Sr[. 9, 2
bcr .sjeiben.' SHJo btefe frieube l^erEome, (piod coram deo Christo frolid) fcl),
describit iam. Istud gaudinm, (|Uod innltis offenbaret I)aft, !ompt bal)cr, bo«
bu ^aft hü^ \oij 2C. Hoc giaudinni tonipt nid;t bai)er, undc gaudium nnuidi
30\31 Isa 9 r
206 $rebigteii bc« Sntjre? 1541.
R] oritiir, scilioet inm gelb, gilt, d)Xi, getüalt, tuolliift hb fleif($§, freffcn, laiiffeit,
'ijUXtn, allerlei} mutlüiHen 3C. 111 nd transit, mors frifft, ahsorbet. Hoc
gaudiuui non talciii urfpritng liabet, aliani orig|iuein , et qiiae nou Qiiff^ovet
nee nobisciim jiioritiir, sed in ea nianebinius gaudentes in eteruum, ut [kt
mortem, ^eE, teufel bringe. Hoc g|audium attulit puellus, quod dat üs, qiii s
eum suscipiunt, Ijalteu fic^ 311 feinem 9ieic§. @e|et 3 bestes, bie er mit einer
fc^Iac^t barniber legt, qui o bostes fuernnt unfer Ijerlleib iinb trakirig!|eit.
Ubi illi ;5 sunt, non potest fold) gaudium esse. Xon loquor de gaiidio, ut
mundani iio[mines babent, sed venieute bora mortis, ba§ be§ (Street Bein, fo
g^et bcr frcuben üiel in momento tlinnseg. Imi> totius mundi gaudium nibil. 10
Mors mai^t aEer frenben ein enbe. 9tu folten luir ba^in erBeiten, ut etiam
non araittamus g|audium illa morte veniente. Verum caro non curat gaudium
eternum, sed tantum praesens quaerit. 2)er 3 feinbe leinen nemo occidit,
sed nos omaes occidunt. Non is accedat, de quo propbeta, alias, sive sis
Turca, obnoxius eris istis tribus, seuties ^oäj et habes treifier, ber bic^ \<iä)t. i^
@l ift ein Itieitleuftig materl), tamen de ea loquemur, ut intel|ligamus v|erum
i.fiov. 15. .Mi. gaudium unb ba§ lieBe f|inbUn JU e^ren. 1. Cor. 15. sie inquit: 'Tunc
implebitur sermo, (pii scriptus : Victoria vicit mortem', ©a Jüirb man benn
fo reben fonnen: 'S^ob, ubi aculeus? !qcU, h)0 ift bein fpie§? Sed aculeus
mortis p|eccatum et lex ift ma^t, !rafft pcccati'. ©e^t er '? aneinanber: 20
pjeccatum, mortem et legem. Et isti '■'> sunt auc^ t)ie im propf)eten. ©. 5|5|aulu§
ma(^t§ troftlid) et pro])b|eta[e mQ(I;en ein prosopjopeiam. ^|anlu§ malet fie
i)er, ut bionus pictor mortem piugit, cum tamen mors non sit revera ita
pingenda. Sic bic propbeta et Piaulus machen Üj Bilber an§ inen, quod sint
brel) giroffe, mei^tige S^ljrannen cum innumerabili exercitu. Ut sie d|icerem: 2r.
Turca, papa, fjeifer, ut babercmus istos 3 hostes geBilbet in bie 3 perfon.
.Sic isti nostri liostes 3, (][uauquaiu non sie est, sed ideo, ut beftc beffer
gefafft unb öerftanben. Ego ^aBs gern, hab fi(| föott auffdjelete öon ben 3
liostibLUS, quod sit iuimicus istis 3. Et tamen mors cius jom. I.iex, pcccatum
feine plage. Et fe^t suum filium baJoiber, qui istos 3 bestes unb fpi|en tob= 3"
f(^le^et. öi ita iuspicimus devuii, ut non im tob, pjeccato, lege videanuis.
S)a§ ift ein treffl[i(^e, l^o'^e loeif^ieit unb lieBIidjer Blict, qui potest contingere.
I. OTotc 2,17 Quia scrip[tura statini coniungit istis dcum, ut in principio Gene. 2. 'morto
morieris'. Ibi tob dei jorn unb unginab. Ideo quaudo lionio audit mortem,
statim cog|itat 3llDe. 2)a§ t^ut ®ott. ^JJtenget alfo ben tob Balb cum deo si
in corde. Si p|eccatum, si recte sentitur, est dei ftraffe. Sic lex terret et
dicit: S)a§ I^at ©Ott geboten, et ego non ijobä ge[)alten. S)a§ Ijeifft ministerium
2 lugum odieris r f) über bringe steht non inipeditm- sp 15 über ^oä) steht
iuguiii sp über habes steht tuten sp 17 vor 1. steht Paii[lus sp 18 zu sermo steht
©t)tiid& xp rh über Victoria steht ©ieg sp über mortem steht »etfc^tlingen sp I COR
XV )■ ."0 Lex est dei verbum iustuni, sanctum r 35 SO®, vt bie inopliiela et
I-auLliis ,■ 3(1 ©U9i3: eSRSKSS '•
^Jtr. 4 [8. Sammr). 207
ß] mortis, legis, ad hoc a deo institutiini, iit lioiiio fule i^uum peccatuiu et
miseriani. I.sta o ftlid Isa[ias 6ilbct nobis fo fur, ba§ hJtr p|ecentiiiii, mortem,
legem unb ULnfcrii f)[cri" ÖJ[Ott fo brein inentieii, ut sciamus uon fabulam,
tvüiini, crtic^tet bing, Sed ein gvoffen crn[t iiiib jii)ie(!lii^ bing, qiiod peccatum,
5 mors, lex, isti 3 hostes nos teueant viactos ic. Ipse urget per legem, p|eccatuiii.
Si iioii servamus, ift er iin§ feinb :c. S)ie prebigt fol man laffen gef)eii, ut
li<>|miues veniant ad cogiiitionem iv§ jameiS, quia fie ftidcit unter ben 3
^evrn: ®efe^, fiunb, tob.
Post uBer bic prebigt efficax fnit. !ompt alia pracdicatio, (piae greifft
III bie 3 \tüä anberö an unb t^ut @ott non solum ah Ins 3 fjintoeg, sed etiam
je^t in batüiber. Prius ft^et (Sott Bet) bem geie|, pjeccato, morte, imo cv
ftcf)et contra nos in praedicatioue legis 3C. Qu! sie sentit, recte Intel ligit,
• juando scilicet sentit mortem, et dioit: deus ift mir gvOUt. 25a§ laffe man
gefjeu. (S'S ^eifft nic^t, ut Ant[inomi docent. Scd ninn fol bic Icute fifjredEcu,
15 non ut Autinomi, bic OerjlDeLifelteu, tüoUen ber Icute fd^oneu, feuBcrUcf) mit
inen reben, '^eben £)inben an. S)a§ ^eift bie frandijett üerbecEt, tum cgrotus
non curat medieum. tSi vis ar|t, ubi, et is folt bir nic^tC' fugen quam hoc:
non habes periculosum ulcus, morbnm k. Tbi treugftu bid^ felB?'. Hed
diceudum sie: SieBer S^octor, lieber Salbircr, fuge mir, Ina-S mir feile ift, <■(
•iu postquam dixerit: @5 ift ein giroffer fd^abe, Q-i luirb bir ben {)al§ foften k.
äßo nu rat? S)a ftf)et medicus bir bet). Prins contra te fuit, imo ^at bir§
leben abgefprod)en. tSi uicf)t lefft bir ^elffen, muftu fterBen. S)a ftl^et ber
or^t et infirmitas betbc lüiber bicE), ut deus in 3 istis contra peccatorcm.
Sed postea medicus öerfreuc^t fid) öon bem fd^aben et dielt: Sic volumus
2.'. roten, unb legt fic^ ftradE'5 contra intirmitatem. Si autem medicus non v|ult
terrere egrotum. morltm-. S)em 3lrljt foI man ben ^al§. Sic istis docto[ribus
Antinomicis os juftopffen mit cim ftrang, qui nohmt terrere ho|mines. S)u
lüilt machen, ha§ bie ho|mines fidler f)tnge^en unb ba§ giaudium nidfjt l)tn ju
fomen. 1. let l^erge'^en legem, «juae offenbjoret p;eccatuni, bringt auff bid)
30 etiam mit bem morte, bringt bid; in bie t)eEe. Et deus ftcl)ct babcl). 3d)
i)ab^ gebeten, ba tuiber ^aftu ge^anbelt, ergo mortis reus. Postea laffc ba§
angefidjt nnber§ leren a lege, pieccato et morte et fteÜe fid^, ac löolt§ ntc^t
toiffen, unb ftetle fidf) ^u mir. Sunt contra 3, .sed volo ju bir tretten, <]ui
prius ab istis 3 steti, et nunc contra peccatum, mortem, legem. Ista est
■Si pi-aedieatio catechis|mi unb alle§ beibe» auff§ l)od^fte treiben. 1. <|uia vulgus
putat sc E|uangelium habere et nihil esse amplius peccatum, securus non
timet mortem, iram dei, quasi omuino liberi essent. Victoria ift gefcl}cl)cn et
deus per Christum trium])havit, sed Christus ad dcx|teram, sed tu adhuc In
regno diab|oli. Soltu aud^ bü'^in, 1. est, quod deus, qui prius sua lege
40 mit ber funbe feinbe toorbcn unb ftrafft pieccatum morte. jDa§ Hagen alle
JT über otljt -Htcld cliirur^'O 29 Lex r :i'J ] llibcrg fraijüch
208 i'rcbigtcu bcd 3oI)re§ 1541.
SP! i3ofl'^'^'^i^9^" "^ '" ^''"''''^"*= SÖer fnn, A^förr, fiii; biv fclcifam? ^ä) vuff au§
*!■ 130, 1 ticffei not. Den öer§ ntufte man am erften lernen fingen et totum psaltprimu.
*'j3'p''3^' Sic 'Miseivie lueP 3C. Post tibi 'Si iiiicjiiitatcs obser| vaveris.^ @0 lieibcimpt niid)
bein gefeli et mein peceatuin jum tob, BiEid] nnb re(i)t. 1 . baS gefe| ift bein nub
Ijaft arfjt bvauff, \vo nnred^t. SBer luil bcine angcn ablnenben? Quid facies? •'.
sei- 130, 4 A(ide: 'Qnia apuil te propiciatio est'. Aliud est, deuiii p(:ccattiiii videre,
aliud rcniitteie. Ipse videt p|eecatum. ideo mnftn bic^ fni" im fnrd)ten, unb
ftiafft§ onc^. Post venit renüs.sio [)|eccatonim. Sa tedet er fein angefiiiit
3U. Q. <1. Haetcim.s per legem revelavi et osteudi peccatuni iis, qiii iion
tniffefcrtig finb, et si tu non vis videre, poDain ob oculos, ut videas. Ideo lo
Sfi- 1, 15 frigide bid; brein, baö id; mein nngefic^t jubed e. ' Avertam oculos" jc. Q,uo-
modo? Si gemis et nou cog|itas, quod velis pro eis satisfacere, sed credis
iu Christum, tum lüil ic^ bir pjeccatum Vergeben, qune ])rius vidi. Aliaui
])raedicatioii('ni afleram, sed rcspcctio peceati fol bergcl^en, Reniissio p|eccati
fol ^crnac§ gcljcn. Si inspexisti pieccatuui et ^JJofeö mit jeim gornigcn angcfid)t n
auggepfcbigt [jat, fo fomljt bcnn ha§ lieb linblein, ha§ fetien luir ju un§
contra [)atreni et iraiii cius et ])|cccatum et mortem. (S"§ mu§ aber ßtjtiftug
bcr becEel fein unb bie larbcn, bie ULnfer TiLex'r ®[Ott für fein angefid;t fteHc
».Wok33,20et videat nos mit eitn netucn angefic^t an. 'Non vid|ebit mc liomo et vivet.'
.'i.!mo(f*,24Serutati'r maiestatis opprinietur a gl(iri;i, quin 'ignis consumens'. frifft bie 20
gian^ tuclt loeg. Sed lnir freud)cn unter bie bede, unter bie jarte nienfd)eit,
(|iiae bereinigt ift mit bcr (Mottlieit in einiger perfon. S)o ^aben sub ista
mibe Infft, fonft frifft uns bie f)it!e ouff 3C. S)cr 5prebigt fol feine an^ bie
anber fein, l'rior [iraeecdat, (|iiae rcvelat peccatuni, mm illa tantiim, (juam
Aiitinonii urgent, ut non liomines perterrefiant. Hoc e.-^t, ijuod ait propheta: 2.^
Tres babetis contra vos bostes, ^oä), 9{ut^, ftetfen. ®cfcf;irr, lüie man ein
^iferb anfpannet. Yirgam. S)ie i^aftu alte brcl) jubrod^cn, uos uon. Primus
liostis est mors. £)Qa ift bie laft unb ba§ jod), mors treibet un§ unter bie
erben, alle menfcf)|cn muffen brnntcr crftiden. Ser Sob Irnrbe ung nidjtS
tfjun, ber gorn Imirbe nn§ nic^t f reffen, Si non iiaberet ein fpie§, tooffeu, 30
uit)er, barau tnir fterbcn muffen. Sae ift bie 3{ute ber fd}ulber i. e. fnube
ift fc^arff, fpitj, ftedjen tob. Abi)(jui uiiiil, ut dicitur de .serpente: Sßemi
man ber ©d)]Iangcn gifft nimpt, tanS uid;t frfioben nee est amplius .«erpeus,
^ed ut Hgnum vel dcciditur taiub-m, fLonn fciu bcfd^loereu, ift leidet ju tbun.
SBenn bie gifft au§getretten , ftid^t bic^ nidjt, t[)ut feinen, et tarnen ©erlang, 35
sed gifft mac^ts. Sic tob toürbc unS >uoI aufrieben loffeu, fo er nic^t in
fid) gifft ()ette i. e. p|cccatum, hau man ©lott ungctjorfam. ^'i milkim esset
i.imojf 2, 17 pjeccatum, tum nee mors. Sed posito peccato pouitur mors, ut Gen.: 'Iu
(fjfrti. 18, 4(niacunrjue die comederis, raoriei'is'. Ezech. 'Anima, qiiae peccaverit, ipsa
•2j:} ps. 51. 130 r 23 Ksa. 4. r 27 (Seeptrum) exactoris {lugum oneris) MOKS r
S2 Vii'gji liuineri poecitiiui r
') D. i. ohne.
9lr. 4 [8. 3oniint]. 209
R] raorietur' q. d. nulla auima moritiir nisi peccaus. Absq[ue veueuo serpeiis
nihil est. Sic p|eccato ablato noii est mors. Sic in futjura vita non erit
nioi's, sie aec nunc credentes mortem sentinnt, (piia non peccatuni habent.
Sic dicit: vorabo te, Non iuvenis venenuiu in me, bei' fpi| frafft tft nicf}t
s m'^ev in mir, venenum ift bir genomcn, bie fpi| tft gebrod^en, !anft nid)t
me^l' fte(^en, Ijauen. Sic mors nihil posset sine p|eccato iit serpens sine
veneno. @o Itiir ber funben finb Io§, nihil potest mors et infernus contra
nos. Sed donec peccatuni manet, potens est mors. j\fortem non effug|iomus,
uisi prius sit sublatum peccatuni. Si hoc manet, mors est dominus. Si
10 vis liberari a morte, oportet prius peccatum tolli, quia omnem vim habet
mors a peccato. Sic lo(|uitur propheta, Paulus. Ibi t^ut itner ^intuecj.
2l6ev ha§ fold^g geft^tcflt, fontpt ba^er, quin nobis natus puer. o" tob habet
omiiem vim, mac^t a p|eccato. äBo fompt bie fiinbe '^er? )^an man ber
nid^t ttieren? Non. 6§ fei) benn, bo§ bu a maledictioue legis liberatus,
15 quae est Irofft ber funben. Nimi haec sancta lex es|set potentia peccati?
Si . . . aiidit, mirb IloII et t[6rid^t. Imo ratio dicit: lex est trofft operum
b|onorum, prohibens Itieret mala, praecipiens forbert iusticiam. Ergo est
potentia iusticiae contra hiiiisticiam. Sic loquitnr mundus et iurista, et
voinm est secnndum euferlid; Ipcfcn, quia lex treifit bie lente ad iusticiam
20 contra iniusticiam. Quare invertit P|aulus hunc sermonem vocans potentiam
jjjeccati et iniusticinc'.' Novum nomeii, horeticus. blasphemus, (juod gibt legi
fo ein fc^enblic^en namen diicens: Si non esset lex, non peccatum esset. Si
lex non accnsaret nee p|eccatum terreret, illo peccato ablato mors est
mortua.
25 Ergo tollaraus legem et faciat quisq[ue, (piod vult. Estis lil^eri a
peccato, lege, morte. Ergo decem prae|cepta non praedicanda. @in feifer
tan tool legem ttiegt^un, ut hoc vel alio die non edatur. Sed illa lex de!
non sie confringetiir. Sed puer iste natus nobis 3C. Nos !^a6en§ Inol unS
unterftanben, ut hnpleremus legem. Sic toollen tüir peccatum niegtl^un pei'
:!o nostra opera, legem implere. Peccatum buffe id), mortem Uni id) cntlcilffeu.
SBo ghJ ergo venit f|inblin, de <|Uo propiicta: puer natus est nobis".' Tu
coufregisti iugum K. Xu niufty tt)un. (Sr ift ber man, ber§ t^ut. 3Bic
6rid)t er§, ha§ er§ für un-3 erfüllet, ba loirS nic^t funben? De hoc (pio-
tannis concionamur. Lex est poteutia pjcccati, non quod iubeat pjeccatum
Si t'acere aut, ut (juisq[ue faciat, quod velit. Sed hoc tacit, leui^tet in cor unb
offenbaret tibi peccata, quae mag|ua et multa, ut dixi de medico. ©ein rebe
ift beiner !rnnc!l)eit frafft, imo gifft. Tu cogitas levem infirniitatem. @§
ift ber rcd)t Ictbige tob in bir, dicit. Ibi lex tuecEt bie IrancE^ieit red;t auff,
ubi prius cog]itasti esse ein Übergang. Sed muft an ber !|rancE^eit fterben.
14 nach liberatus steht eäu/ehlammert ba§ t ongreifft lefi-em dei Ifi Iugum oiieiis. [
LF.X r 7ß . . .] g 28 über eonfiingitur steht abrogatur sj)
üuttierS aOetfe, XLIX 1-1
210 5}.'rebigteu be§ Soljrcä 1541.
Rllbi liugiia est potcntia tiiao infirniitatis et betnc» toblidjen fc[)abeu. Prius
h)ar§ itidjt Icknbig, reget fid; nidjt. Sc<l quia lingua sim per ininisieriiun
legis brein tompt, erregt. Sic lingua medici ift ein Jirafft betn§ i(^aben§
i. e. ostendit tibi tnorbiim et excitat te, ut iam seiitias, quae prius non. Sie
lex ostendit, quäle, quaiituiu p|eceatuni, qnod deiim non timeo uec hodio .s
diligo. So boje biftu, ut non dilig|as denm. Inio gront fitft im furfe^t in
corde. Ibi lex faeit hoc ]>|eccatum vi^'unl. Ideo dicitnr potentia peccati,
ubi pieccatuni interne vivit, ut sentias et dicas: suiu darauatus, et d&speras.
©0 9et)en bic brel) auficinnnber. Lex treibt btc funbe, ift ber ftoB et offen=
B|Ort, quod damnntus, ut Vtiigel^orfam in ('mnib[iis jiraeceptis. Ibi .sentis lo
peccatum, post i)eecatuni ift bcr fpieS mortis. Sic liabes in corde [oä),
rutetl uitb ftedcn, luie Iniltu im tfjiiii? Ibi nuilura consiÜum in to et nie
invenis. ^ä) lüolt iegjcni gerne tücgt[)un. Ibi scriptum: dilige denni ex toto
corde, hjirÄe bic^ ernu§. 6§ mu§ megget()an fein. 'Jiid;t aber alfo, ut non
])raedicetur. Inio man mii§ Q5ott Iic6 liciticn lunt ginn^em 'perlen unb im if.
ge^orfam fein. 3Bie tt)nn Joir im? Idoo ifts ein fd;tt)cr laft, nullo opcre
nostro ab ea posse liberari. Lex treibt, p|eccatuni beifft, mors oceidit. Sic
iuöm. 7, 26 lomen toir erQu§ I>co gratia. P|aulus i.e. ®ot fei) lob gefagt unb gcbondt,
qnod natus puellus. 'SBer nn§ ba§ tinb|lein nid^t geborn.' £ay rl)umet f)ic
propjheta, quod is tilius natus superavil ista tria. 6r rumort unter inen, 20
er greifft an pjeccatum, legem et dicit: i^sä) lüil ha§ @efe| erfuüen ut
U!i.4i', gpsal. 40. S)a§ '^at nemo nisi ipse gefungen. Deindc lex crucifixit nie et
befc^ulbigt me ut blasph|cnuim, et tituhuu gessi omuium j)eccatorum in
mundo, et mihi fit unrcdjt. Ibi fit legis dominus et dicit: Ego liber a lege,
nihil debeo illi. Ideo (pii nie adoranl. benen fol lex U'Cggenomen fein. Xon äi
ut non nianeat, sed fol bie ftafft berlieren. Non fol mf)er !r|afft peccati
fein, .sed manebit, (|uia in celo diligunt d(>um angeli ex toto corde i. c. lex
?ol un§ nic^t mt)er fd)reden nee ofBcium suuni üben, quia ibi ber'^ang ftc£)ct :
qui in eum c;redit, ei pieecatura non imputatur. Sed sie consolatur Christu.s
suos inquien.s: Ego implevi legem, peccata tibi re|missa. Lex ergo snbstan- 30
tialitcr an im felbe§ manet. Sed eins potentia aufertur. Sic oportet med|icu.s
mutet linguam: Ecce salntare hoc medicaraentnm, tum salvns erit aegrotus.
Sie frandljeit ift norf; nid)t t)inmeg, tarnen ista verba ablata: S)u mnft gclniu
fterben. Sed iam laut§ fo: Non amplins morieris. Es C(uidem infirmus,
sed infirjmitas non est ad mortem. Sic lex non potest accusnre, piccatum s.s
non auff rüden, q|uanquam adliuc restat, fo !^eilet er boc^ bvün unb troftet
pieceatiun non esse ad mortem, et lex non accusat ad mortem. Sed dabo
tibi sLpiritum s|anctum. Ivcx manet. sed gifft ift ei genomen. Sic peeeatinn
non est anqjlius fpie§, ftad)el, quia non dicit: bu muft fterben. In me i)e(;-
;.S' Ko. 7. »• JJ |Ts. 40. >• 2.5 über titulum gessi steht Maletlliotus qui pemlpt in
ligiio xj> r J t iiiU'crfjt sp ülier tmfd^lltb '^4125 l,cx nlirngnta f|nii? r
9Jr. 5 [y. Samtnt]. 211
R] oatiini superest, in Christo noii. Ijcx non amplius est £r|afft peccati, (juiu
cvedo iu Chrir^tiim. Sic peccatiiiu inilft UÜr nicf;t mit bcm tob fatelDeu, (pii:i
betn fpicä ift jubrod^cn, quia credo in Cliiifsttim. Mdis post ^at fein red^t,
cum lex non potest damnare et peccatura neu habet ftac^el. Sie suiuus
5 liberi ab istis tribus. 3lIIe brel) fcinb ftnb !^inlt)eg. Lege ablnta tum p|ec-
catiiiii est ablatuin, etsi non peiiitus ablatum auff erben, tanien fein fpieS ift
ftumpff. Sic etsi mors ift nic^t gar Ijtniüeg et nie vorat, tauien mu§ er
loiber geben. S)q§ tft bie freube, quod pü habemus jc. Ut in hello, ubi
fuit raagiium periciilura, fit post niax|imuni iiandium. Sic hie fuit ma\|iminn
10 peii|culum, sed ubi audimus et credimus j)iophetiae huic, baä g^et an alte
3lD fc§h)erb fc§lac§t JU. l^t Gid|eon fccit, ipii uiiiil fccit, blie§ tantuni ctn3!i(iit.7,istf.
l^ornlin, et ipsi fdjlugeu firf) felber tob. Mn non .-cluni audiendn, sed
dicentl;i aliis. Wan fol bem 33albtrer haS^ lanh öerbietcn, bei ben fc^oben
h)il Oer^alten, sed ostendit tibi beinen fd^aben, alioqui nihil curat tuani
15 niedicinani. Sic Moises tnu§ Üor ba fein, ut osteudat legem, ])|Occatniii,
mortem. Ubi hoc, sequitur isla pracdicatio, ba§ fic^ ®ott üon ben brcicn
feinben bertreud^t, non ut legem, pieccatum et mortem auferat, sed ut \vx
üon accuset, peccatmn non terreat, non te voret mors.
■1 Mors r 12 üher ipsi steht inadiaiiitae sp Gideon
5. . 9. 3nminv IMl.
^rcbigt um 1. ©ountttfj Hnrf) %tV()ttnin.
U] Dominica 1. |)ost ferias Epiphaniae. Koni. 12. iitömis, ifi.
20 ( 111' ist.i Epjistola hddicrna die legatur unb tüie fie ficf; i'uni Ruaugi'lio
reime, »noüen Itiir fparcn nnb bie jeit unnu^Uc^ nti^t öerlieren. 3ft ein
ebler, fc^oner S^Cjt. Totum cap[ut istud solet proponi istis, qui Christiani
et assecuti raisericordiain per fi|liiim dei, qui nortint nunc, quomodo crederc,
vivere debeant et quid exjiectandum post haue vitam. Et tarnen hie viveii-
21 dum in mundo sub diabolo et in pec|catrice carne. Istis praedicat et dicit,
ut memores sint an bie harml^ crfetgfeit, qunm erlongt ex mera gratia sine
ineritis, et quod liberati ])cr (,'iiristum ex p|eccato, inorte. Ideo foüen fid)
laffen ertnanen. Ibi non praecepto opus, .sed adhorjtationem facit, iit ipiis-
que cogjitet, quid ei acciderit, ma§ föott Oll ftdt) ^ gelDatlb t)a'6c, foI gnitiaiii
30 et misericordiam ftd^ laffen beloegett, ut deo deiiiceps get)orfam Inere nnb
t{)et, quod placituin, scqucrotur dei voi|untatem. ( 'ertc i|ui nou nioNcnliii-
inenarrabili misericordia, ut loiHiglid) get)orfam fein, bie mag mnii sul» lege
imer t)in laffen ftcrfen bleiben, fareii borfj jum lenffel ,]n.
in liora. 12. r J'J üher ficf) steht in
') = s?e.
U*
212 ^Ivebigten bc? Sfo^reg 1541.
R] Cniii ita sit, (jiunl fcligifcit erlanget iiabt uiib feib eilojet, et in regno
gratiae, niiserioordiae, obsecro vos, ir Jüolt bl'Qn gebenden, et propter illain
Irolt fo f^un, iit folget ®0ttC§ iuiücn, ut sitis gmti liuir gratiae et niiscri-
cordiae, ne sit iiiefKcax. TeiTil)ilc, si istani aniitteremiis, melius, si nunqiiam
I)etten erlangt. Ideo admoneo vos projiter doi misericordiam, ut jc. 1. |ol§ s
ba§ fein, ^i folt einer lei(^nam, flieifc^ nnb 6|lnt, et (|«icqnid hahetis
secundum vet[ereiii lic>iinineiii, jii eint opfjer machen et talciii liostiam, c|iiae
sit Viva, beneplacens. S)a§ fei) l^infort einer ©üttelbienft i. <■. 6{)riftUc^er
C^ott|bienft, ehjr me^, mctten, 7 Imrae, clur faften, betten, et q|uid(|iiid fo( dei
p(>|)iihis t^un. ®Q folt ir pfaffen fein et deo serviie. Sepe andistis: Ö)ot m
unb UoW geljort jufameii nt 9J{nn uiib InietB. Non est 6^eman, nisi habeat
coniugeni. Nemo ])ater .sine fiiio, econtra. Sic uou ^etfjt ®ott, nisi habeat
populum. Aliocpii Adonai, nisi relative, nisi liab|eat popiuhmi. Omnes
popiuli siios habent deos. Israel habet verum, et econtra. Cum ergo
popjulus non sit sine deo, et \os iam dei pop|ulus estis et deus vester dcus, i.s
fo gebendt, baS ir auc^ ein cultum '^abt, imb er InirbS mä) lo'^nen. Qx Icfft
im nmbfonit nid;t bienen. t^r l)ot ^nimr fid) erzeigt, i\ 1 sitis popiulus suus,
(|Mia vobis gnobe, b|arnxl)ertiglcit , redemptionem a ])|eccato, morte, lege
diinavit, etiani lianc leben, letitiam. Hoc focit nKS ein froniev, b;arin{iert^[igcr,
gncbiger @|ott. -Jhi bienet im loieber, non, quod ei nb folt feuffcu nt Monadii 20
in cenobiis. Est gratia, quam dedit gratis, et dicit: cum tibi servivi, bienc
mir nuf^, cmn omnia prinius ex niera gratia tibi dedi, ideo fol iä) im Ifibcr
bienen unb mic^ l)alltcn nls subditus dci, <|ni me obruit omni gcnere bcnc-
ficiorum. Ideo muffen loir aÜe Pfaffen tuerbeii. 6f)riftu§ tft ein groffer
loeil^e bifd^off, loeiljet t|otinn nnmdum jln pfaffen. Omnes Christiani, qui 05
acceperunt i.stani gjratiani. fol|len gcbienrfen, <|niHl sini pfaffen et in sacer-
d otali statu. Sed non foUcn folt^e platten, läppen tragen nt illi in papatu.
®r fd)eret inen ein anber plaitten unb pflegt iuen ein anber (Jappen an3U=
jiefien, nt in siMpuMitibius cernere est, ()ette einer ein gantj jar bran ju
prcbigen. Prinnnu sit ante omnia: ^r muft pfaffen fein, in vctcri Test|a- 30
mento lüarenS fleifd)er non öom l)anblnerd, sed in ber t^at, tnenn fie foltcn
opffern in sab|bato, mnften fertig fein, ha^ fie ba§ lianbloerrf luol Iitnben,
fd^inben unb ,')iuteilen, bie Sd;epa anlegen, bocfe, felbcr, Qd^fcn jd;lac^ten, l'er=
goffen blut unb brauten in altari deo unb opfferten. Hoc illorum oflfitium.
2)a§ folt ir nn iiidjt tf)UU. Xon volo vos sacerdotes tales esse, qui creditis, 35
lafft§ ge^en. Ncc fo fd)lad}t§ ut gentiles et papa, qui 5Jleffe mac^t. Sed
indicalio, quales odjfen, fd)ep§ folt fd)lad)ten. 6§ ift nur ein falbe, bocE,
jieg, ben ir fdjladjten folt: Q\mx eigen leib, '^iä) loil eud^ nidjt fern £)eiffen
gefjen, nt fern ijoM hostiam unb unloft brauff loenbet unb telnr leuffet, sed
auff nctf)ft finbeftU'j ,'C. habes corpus, habes aiu'es, oenlos, menibra, fljCifdj 4u
8 Ciiltiis pinnini r lOjIJ Pens pnpuli (lo)is r
9ir. 5 [9. aaiiuar]. 213
lf| uiib Mut, hm leidjuam foltu frfjlai^ten. S)a§ fol beiit o\)\\a jciu, barulicr
foltit pncfter fein, ut loerbcft ein pvicftev, pf'iÜ u^^'-" '^i'f) fcl6§. 'SegciBct
\cstra Corpora u,niei-m s^\txxn @ott.' Kt ba» fol fein eUicr (S()riftlidjei- gott
bienft, lafft ludaeis corporalem cultum, gentibus unöevftcnblic^ 3C. Ibi fillb
s loii; omnes pfaffen gcluei^et. Non solum, qui praedicamiis, sed vos, <]ni
auditores et discipuli estis, uisi quod nos inceptores. Quomodo possiim
sacrificare corpus? Niiin ita ut heretici, qni seipsos praecipjitaruut e rupib[us,
in mare demerserunt.i Tarnen certa hostia mactanda? Bene, e§ |oI ein
Uernutlffttg Op^n fein. Xoii occidendum corpus. Idem est offerre et iiiae-
10 tare. Quomodo ergo fol treffen? foI in nic§t tobten et tarnen louvgen K.
Postea expouit se apostolus per totura ca])ut. Vos debetis vivani ofierrc
liostiam. Ita offerte corpus, ut vivuni sinatis. Kon vjult, ut cor])us occi-
damiis, nt nos Mouachi fccimus et ego praeeipue, qui pntab|amns, man inuftc
fo frietn, ^ungern, butften, donec confectum corpus^, nt legitur de S. Ber-
15 n|ardo^ bQ§ er ftc^ fogar cnt()ilt ab esn, potu, ha^ er fo fc^toereu ?lbeni
getnan, bai^ er non lunb ftcl)eu cum fratrib^us nee legere psahno.-^. Sed loar
in cim eigen gemac^, sie corpus rtolt er angreiffen, ba§ er§ toolt jlüiugcn
nnb 3emen, ba§ er fein 6ofe Infi folt fulen. Sic non geringer liefet mon de
Hieronymo * et de Hilarione ^ k. et de me. ©o tobtet man corpus untier=
■.'ü ftcnbiglic^. Sed hoc opffer, ba idj lion fagc, ba§ ijat ein öerftnnb. @§ folt
ein Dernunfftiger ferftanb brinn gefudjt toetben, quando dico: ^x folt eucf;
l'erbrennen JC. Lo(|uor vobiscvnn, o Cliristiaui, sacrificare debetis, et tanien
Corpora foEen vivn Bleiben. S)a§ ift ein». Sic ergo folt ir nu corpus opffern
unb 3h)ingen, ha^ er ®ot biene. Non ut Monachi, qui non vere intei|liguTit,
•-•6 baS man fid^ f)at geeuffert oon oEem, hci^ ni(^t göttlich ift, sed tantum, luaS
©Ott jufte^et. ©Ott loil ben corpus ^oBcu, ut omnibus membris et frefften
corporis et animae ei servias et mundo moriaris. SBeiter beutet er \iä). Sic
mutato corpus, ut sit sanctum. Ibi audis discrinien. Unöernnnfftig tobten
ift, ut si vaeca mactetur. Sed öemuufftiglic^ tobten ift, ut mactes corpus,
30 ut tiat sauetum. Hoc non fit uno die et una liora, Sed dies, noctes semper,
sive vigiles, dormias, coquas, ut semper iucedas in ornatu sacerdotaii, ut
corpus sit hostia i. c. opere, in quo servis deo, qni . . . deo jlttieb, bienft.
Sa» t^eift aber heilig, quod non unl)eilig. Sic debet corpus mactari: loenn
er lüil unfeufd^ieit treiben, foltu unficufifieit tobten. Sic debes corpus occi-
35 dcre, ut non sit ]ib|idint)suni. gei|ig fei) 3C. Sed f(f)la^e ben gei|, unjUC^t 3C.
tob, ut ordiue in textu recenscbit. Indicabil, (|Uod sanctum, cjuod |)ropliauum,
et induet Paulus sanctas vestes et albam. ®in unfc^ulbig coriius folt t)aben
14IJ5 S. Bernarilus r /.S' über aevingct ale/ä coiitiiieiitia sp PJ Hiero: || Hilarion. »•
27128 Hostia sancta r 32 . , ,] ein korrigiertes Wort unleshar
') Vgl. Schäfer, Luther als Kirclienhistoriker S. 273 f. ^) Beachte Luthers Selbst-
zeiigiiis. ') A. a. 0. S. 414. ♦) Vfil. Unsrn Aus;/, ßd. 12,296. ») Vgl. Scimfer,
a. a. 0. S. 427.
214 4*rcbigtcii bc* ^atjvcä 1511.
R]uiib lüei^ albcii, bic roten tofel, nuac lib|cnter sen-it. Item ut !ciu (jinbeniiä
fei) ;i(l orandinii ju @ott. £)aä ift bie fd^one blatten, !nv^ ^qv. Sic inc-odis
dies, uoetes in saeerd|Otali ve>te, si lolireft bcinen lüften, quae in corpore;
tiitj fttdfen. Sic viviim manet corpus ot taiueii mactatiir. Non vult deiis
snain creat|urani tob ^obcn, "t est corpus et anima, quibus servitur deo ot s
lioniiniltus. mortui ttiiing nid}t. Sed ba§ man corpus {)et% mac^e luib h.ief)re
vitiis in eo, \o ift'3 ein fein üpffev, quae vivit non soluiii uaturaliter, sed
etiani in deo et enttjelt ftc^ Uon vitiis, lüi( nid^t in avaricia, scortatione 2C.
leben, sed entfjelt ftd^§ nnb tobtet. Ideo sauctum corpus et hostia saucta.
'Jiiaudo rusticus venit et Ijat ciev feil, eog|itet: Ego sum Christian us, iä) gebende lu
an mein 2auffe, bie mihi contigit. 3iC^ teil corpus offerre, non prox|inio
riiiuis magno pretio mercejn meam veiidam. Sic crucifigam te, carnein. So
foHen tt)un äße ^anbiüievöglente. (Sebiende an bie Siauff, (piae tibi contigit,
iliu admouct, iit me mactem k. per lianc oft'ero sanctam hostiam. Jft bo»
nicf)t ein leid;ter opffern nnb giütige Dermanung? foftet itn§ nic^t, bürffen n
nicf)t fevn lauffen, mod" ut simus memores uiisericordiae dei et dceidamus
propter eam \itia. Si sie mahis eoucupiscentias et unljetlig loefen in carne
tobfc^laget, tum non soliuu vivilis, sed etiam sancte vivitis. Hie (iuisq[ue
vid|eat, (juid pertineat ad suum statuni. bOa CV nicfjt Unredtit tl)Ue, Sed
cogitet: Ego sum (.'hristiauus, iam admonet me misericordia dei, prius au
niinatus Mose dei iram et niiiil effeeit, iam propter misericordiaui dei t'aciam.
Si ilhi non l)ilfft, fo fjelffc bei tob nnb aeufel. Quo longius praedicamus
ista, je in^er lüivb bei; biete, @I)ebrccf)er :c. Sic lemsailem audivit verbuui
virtute uuilta 40 jai', sed lourbeit je lengei', je erger, donec vastatio seque-
i'etur. Sic accidet Germauiae. Non solum audimus Mosen miDantem, sed 25
dei misericordiam lactantcm. (|uae fo f)er|li(f) lodEet unb rettet. Nos excusati,
<|ui praed|icamus. Qui uoii audit, exjjerietur. Satis eis et diviter dictum.
Non opus, nt liomam eatis, fachet aHa-j Briet)e JC. lu corpore proprio
habetis eultum verum. Tili potestis esse urnatisjsimi sacerdotes mit feiben,
(5bel fteinen k. 2Ba§ loott iljr ml)er? Nihil (juaevit a vobis deus, nisi ut 30
vivi et saucti Ijetlige sitis.
'■>. ut sit deo jilacens hostia, piinuun ut viva, saucta et deo placens.
Hacc etiam viva, saucta liostia, loenn ber 5}{ic^ter einen beim fopff ergreifft.
(h' mn§ tool laffen, est sauctus, ber earcer nnb ftoc! rttjeren im, bQ§ er ntcfjt
fnnbigen mu§. Sic IRirfjtcr macfjt andj Ijeilig. @r tf)nts aber ^er^lid) iin= 35
gern, quod a malo abstiuet. <Bo treffUc^ gern loie ber b|aur in tl)urnt
ftciget JC. postea t^utS umb feine-3 genie§ loiHen, ({uod niliil mali designat.
^ä) mu§ mtclj Ijntten, bo§ icf) lebenbig bleibe. Sn§ ift nid;t beneplacens deo
hostia, nisi gcl}e öon £)cr|ien nnb gankni Unllcn ex gratiarum actione iucsti-
2 übe- \)ax strhl caiiinns .s;) 75 über gjitigc sffhi fvcimMiff)C ■■.71 27 über diviter
steht eopiose s/>
5Rt. 5 [9. Saimor]. 215
R] lUiibilis bonitatis dei. Si Um StocEinciftev et Iiulfx \vnt et scirein iion esse
iiifenium et posseni nuferre oinnia, quac prox|imus habet, tarnen nolleiii, bll
corpus tnuft fterBen. ^xä)t ideo. quod timeo ftraffe aut nt deus det lUU,
etsi facit. Sed ideo deus per f|ilium siuim liberavit nie a peccato et morte
5 et obruit sua misei-icordia, propter hanc luisericordiaiii, ef)e tc^ tüolt im
f(i)aben t^un, hjolt im ef)c onmia mea geben. S)a§ fc^mccft ©ott et bonc-
j.laeet tale cor, c!)e e§ iciuanb unre(i)t tljet, ef)c gebä ätüijad) l)inQd) bem biiu-m=
IjCV^igeu öater Jlo et)ren unb bände, qui ol)riiit nie onmibus bonis spiritualibus
et corporalibus , tantuni in gratiarurn actionem unb erfentni§ istius gratiae,
10 per gratiam, quae data est mihi, (]|uid(|uid t'acio, propter eam facio. ^d)
tan nichts ttjun, >ed f^u leibev ju ttjenig, sed qinidquid facio, in gratiarnm
actioneni facio, qnod me per liliuni fo gncbtglic^ Ijeimgef UC^t , ut deiis an=
ncme qI§ jto eim band o. S)a§ opffer jcf^mcdt im, unb ift ein opffer, ha-j
für im iDoI reuest nt in Lcvit[ico. 3d§ mbä)[^ nid^t riechen, mihi non esset
1.') gratus oder, quando conibnritur hostia. Sed hoc meinet er esse beueplacitani
hostiam. Et ibi ^at (g. ^pauIuS allen geru(^ gebeutet, qui est in Levitico.
Externnm odorem l^ettc er nic^t angefet)en nee Abelis sacrifitium. ßaiu opffer
rod^ e6eu fo Oiel al§ Abelis. Sed quia ideo tantum ofterebat, ba§ ©Ott fein
opus anfe^e 3C. Sicut uos fecimus in papatu, l^etten U[nfern ^[crr ©lott gern
•-'0 f}inbrad^t, ha^ er uostra respexisset opera. Non solum pro nobis fecimus,
sed aliis communicavimus. <Bol baS nic^t ftinden, ba§ man fo Inil opffern,
bo§ er§ fol Belol^nen? S)a§ reucE)t mä)U. Sed tum reud^tS IüdI, (juando
gratias agimus pro inisericordia, in Christo exhibita. 5tu lüil id) aucf) leibcil
tob, |eE, modo ut tibi placeat. Tale cor purum est, quod deo gratimi et
25 occidit corpus jc. Bofe tufteu 3c. .^d) htit aliaiii nxorem, e^r uid^t legeren,
nic^t ein ^ar breit bofe§ t^un, tantum iilco, quod dei misericordia groö in
nie est. Tales sacerdiotes habet deus. S)a§ fol unfer Äafel, stola, manipel
fein, ut omuia mala vitemns K. Et hoc ift ben ein lüoIgefeHigen bienft
tl)un. £a tjabt tr etürn meif|c6if(i)off, übe bcin priefterampt, occide corpus,
3« >Den§ töil ben I)oI^toege, si occidis, liabes ein I)eilig unb lebenbig opffer.
Et ex tali corde, «[uod tamen deo gratus per fidem in Christum, et quod
sis digiius etlt)a§ juf^un ex mera brunft, tum etiam beueplacens hostia.
S)a§ reuctjt beffer (jnam d;refem ^JJtamre unb aUe» reu(|lrierg 3C. blo§ in
gratiarnm actione. £)a !unb mau totum M|oscn mit feiuent tel'itifrfjen sac|cr-
35 dotio l^erjie'^en k. S)a§ Itedjt in Paulo erleud)tet totum Mosen unb beutet
in. 2)a§ suam, ut mactemus corporis vitia unerjhJUUgeu ex mera
misericordia et iuefiabiili bonitate dei erga nos. S)a§ fei) etor pricfterlidjer,
ßf)rifttic^er @0tt|e§bienft. Tudei externe sacrifi|cabant pecora in vestibiis
3 corpus c in lei^nam gp über Jet 100 ateltl rodilat tentuplum sji 15 über hustiii
steht victimu sp IT Odor sacrificiorum )• 2/ u4er comiiiuiiic.ivinuis .s(c7«( applicauimus kj>
36 ] gt suam fraglich Leuilicum sacerdotium r
21G 5|}vcbiglen bcä SaWi 1541.
Rjloftlid). XaS ift ein ll^Del•^lmiftic^el•, grober, mfjifcfjcr @ott|e?'bieii[t, «jum
laffcii fticEcii bell ftind'eiiben ioä, tren eigen leib, externe culti et oniaü
veste, aui-o, intus impii hypocritiic, a\ari ac. et deindc »|uaerunt irett eigen
nu^, ut deus eis lemnnoret. S)a§ ift, al§ .joge id) ein fatu an mit
loftlic^em Heib nnb fleinoten. Sed vos folt rec^t prieftcr fein, qui baB rcdjte
fdjUieinen fleifif; aiigrciffen i. e. corpus vestrum hoc gebnnden, ut uiliil ijuae-
ratis, ijuam ut deo grati.
Ö Iroc gebandEett t in Iiac upinioue sj)
6. l(i. Siliuuu löll.
^rcbigt nm 2. Sünnlag iiadj (i^i^Ijonin.
R] De baptisnio I)o[minica 2. post Epipha[niae.
Sicut nu[)('r audistis, incip|iamus etiam coneionari de S|ancto baptisnio.
Senn e§ ift biHic^, ]o toir 6f)riftcu toollen fein, ba§ loir »üiffen unb t)erftet)en, >o
\vk \v\x (S^riften finb, ut possinms baüon reben unb ftefcnnen etiam coram
diab|ol(), Xe curranuis ad Saeraineiituiii lüic ein jalt) 3nm troge, sed loiffen
mit oller fiirrfjt nnb cf)r baOon jn reben nnb ju^anbeln. Legam 3. eaput
wottii.;i, aMatth: 3^) bin ein ftim be§ rnifenben k. 3Bn§ bie nnbern (Sunngieliften
m{)er bajn lagen, luutlen luir iuier intcrpretandnni mit einfnren. Sic dieit: n
iiiiun). 3, It. ju ber seit, ha ,3io^|Qn[ne§ 28 vel 29 jnr gelueicu ift, venit et praedieavit
in deserto: ®a§ f)iinetr|eit^ ift fjart fnr bcr tl)nr Ijerbel) fomen. Omnes
(juideni propliietne de bis duobus ftucE l)at)en gcloei)f|aget, de (piib^u.s lüb[auDes.
Nam omnes i)|rophetae per re|missioiiem |)|ee[catonim propter Christum vene-
runt ad reg|uun\ celorum. Sic parentes primi, Adam, Heva jc. Sed hoc est 3o
discrimen, qjuanquam eadeni ])raedieatio est omnium, quia onuies |)rop|hetac
praed|ixerunt futurum, sed ba§ Don ferne et in hac Hoffnung i. e. futni'um
Christum mortui sunt et salvi et resurg|ent nobiscum in ext|remo die. An
t^t bereit finb nnffcrftanben, non est locus dicere jc. 3of|[anne§ füret faft
ber erft bie luort, quod missns sit ad poenitentiam prae|dicaiidani, ijuae 25
ba^in biene, ut pussint venire ad reg|nuin celorum. Is primus est, (|ui sie
nennet, i[Uod praedieat de r|egno celorum, facit t'ortem differentiani inter
reg|uuni terrenum et eocleste. Terrenum hoc etiam regnavit deus et dedit
in hoc po|)|ul<) suo rechte unb loeife. Sed fonft l)Qt er§ befolf)en rationi et
i.>j)iüici,28tradidit ei (Jene: 1. 'Doniinamini', sivo eä fei) @,o(b, filber, ha benn haS 30
lti|eltli(i) reicf) mit umbget)et. Ideo 1)01 ba§ Kuangelium vel praed|icatio
lohjaunis bomit hinter xnä)U jntl)nn. Non docet, cum intelligatur a
3olner ,'c., t^fd loeifet fie in ir ampt, loie e§ ber feljfer georbnet nnb gefegt
siit. .1, H^at, fo {joltä. Sic bie fricgshicc^te Lue. ;J. q. d. Ideo feib ir triegaleute,
JH Mattli. :!. r 00 über äotlicr ii.> in älchl publieaimis de suo ui'ficiu eo.s sp
*Jir. (3 [IC. 3nmiar]. 217
R] ut fd^u^et unb fvieb "galtet unb bic armen lüibluen öcvtcibigeu iiiib bie Iijofeii
ftroftctt- ©iur ampt lernet cnc^s felBer. 9Umpt ftd) nid)t§ an be« ioeltilirfjcu
rcg|tment§ bafjelb ju regieren. Im-iinu lihjros [jot nidjt ratio gemod^t, sed
optima ratio, tarnen ein§ teil§ finb fehjen ent)Ii(^cr. Ratio potest dicere:
5 6l) man fot nidjt nnredjt tl)un, obedieiulum parentibns, non furandum, sed
ex trem beften !emerlin et satis est ad ineltilidf) reid). S)a§ entfc^Ie'^et fi(^
Sio^ionne», sed tameu contirniat. Sed boriVber prebiget er ein anber». C'iini
terrenum regnum cessat, oportet nos aliud habere et iam, ouin semper in
bem tob ftetfen, uon solum im unter bcn ^encn, sed int Bauet). Tdeo quod
10 Iohan[iies praedicat regiumi eoruiii, (|iii bctn tob im ract)eil ftedeu. Si oiniies
!|onig, leijer jh) jamen t!^etten contra moi-tem mit irem ^auffen, mac^t ju=
famen, nou !unben raten ein momentum. S^q gel^ort aliud reg[num, quod
poteutius quam mors, qjuaiKjuam habet t)unbert toufeuteiiel) contra vitam.
Gentes !^a6en fic^ mube gejelet \o manäjcxktj fieter, pestes, unb lunnenS nicf)t
15 alle erjelen. Ideo tob maximn.s dominus, nimpt ba§ ünb im muterleiB f)in=
toeg, postea v;iveutes plagt per totam vitam, unb tüir Ijelffen iDol ba3U.
Ideo tft§ ein jemerlic^ bing um6§ regiuum mundanum, quod ita subiectum
luorti et malis inorbis, gladiis, bu(|fen, feur, morti. ^]loä) ^at u^njer 'i)\eu
®|Ott fo öiel geben bem armen leben, ut hab|eat omnia, quae .sunt in mundo,
SU ut habeat aufreden, fauffen. Et hinc finb toir fo ftol|, quasi hjurbcn ctoig
leben, et tarnen tft eitel iDurgen. De Turca dicitur, loenn er ju felb ift,
fc^euft er, al§ tüen§ regent, fi^loffet fo unter bie leute, ba§ fic nid^t feigen ,'i'.
Sic diab|olus in suo regno. So öiel üubcr fomeu umb. (S^e einer ju 40 jar
!ompt, finb tool iij, 4 hjelt aufgeftorben. Q|uan(|uaiu ergo deus ornavit auro,
•25 argento et omnibus creatjuris, tamen e.st miseiTima vita, ftef)en bem Seufcl K.
Sa§ reic^ loffen Irir magistratui, iuristis, parcutibus. Deus lefft morti suam
potestatem et reg|num in liac vita, ut non vivamus ut gei|ige luanft unb
trud^erer, sed fotten anfcf)en ha-s jemerU($ fd)ieffen, lourgen, quod iucipit a
materno utero usq[ue ad tineni vitae, ut sciainus V|itam uustram nou durare.
ao Ideo dicit textus, quod Ioh[annes prae|dicavit, ut omues fe'^en noc§ eim anbern
leben. Hoc non pot|Uerunt gentes crfennen. Nos habjeraus haue gratiam et
misericordiam, et!entni§ unb loeifl)eit, (|Uod scimus viitam e|teruam, mortem
auff^oren unb nac^ biefem leben aliam. Gentes, Cicero, Plato ^afien§ ein
wenig gerochen, sed non geh)i§, uescierunt, hjie. Nos vero possumus d[icere:
■ii @§ ift nac^ biefem leben, jo in hac Vjita est alia, quae vocatur regLunm cel[o-
rnm vel eterna. Post docet ben lueg unb ftraffe, per quam venitur. Et uon
solum ftraffe, sed etiam lucem, quae lenctjtet auff bm loeg, leret aEe fdjnii
unb lr)f)ere contra diab[olum, ()ui utriu(|[uc nie viilt irapedirc, bat)on lüLf'ltlicf)
xdä) gar nidjtä. Non e.st ba ju felb Satian mit leiblichem murgen, seil
lö Übel- tob stellt mors est s/> 33 über .iliani slelä meliorein et eteniam sp
37138 ben gevuft r
218 *45vcbiatcii bc-5 Sfnljrc? 1541.
K] gciftlid) leit er 311 fctb ^lüifcficn itiiS et r('g[no c(.'li)[niin et occun-U uiitci:
aitgcn umltis t'alsis buntfei, glauben. S)a ftnb :nl)er ^feil et anna, (juil)ii.'<
dinb[oliis haue viaiii '^inbert. S)a fd^loffet er erft rec^t mit Pfeilen, <iiii>t
idolatrias item in corde? Sed Christianus potest dicere, quoniodo peiriimpendiiin
(s»)i). c, lotf. et brechen per omnia eins tela, arma, 6Qrt|]^auncn, fdllaugen, ut PaiiLlns: giu ■■>
pan|er angejogen unb par ftiffel, in bie pfut^en 3U trctten, unb f)elm 3c. Sed
alia arma quam gladiatoium earnaliuni. 3ft puppenlücrtf, l)cr isla Ciiristianus
perrumpit, ut diab[ohis euiii uoii possit inipedLire. Christian! ergo deb[ent
seire, loipii, sed etiani defendere, quoniodo ad vitaui eter[nam veniamus, ut
sinius cives non in hae vita tantuui, ul)i mit leib unb gut, sed in eelo bereit, i"
iioc scienduni. Euangelium ergo praedicat non de usuris vel regeuda polilia,
sed de hae pracdieatione: 'Sl^ut buffe, bo§' 3C. ut sciatis, quare \eneriin.
Ego sum C(>neio[nator, quid praedicandum ? quod regnuni, de quo prophetae
in longnin JC. fei) nu nid^t ferne, sed für äugen. Ne cog[itetis in longum.
Sed ber jürmardit für bcr tliur. Ego veni, ut significem propUetas loeutos i5
usqLue in haue horam. Et sie Intel] ligeudi, ut ego interprctor. Ego augehis
niissus, ut vobis omnes prophetias prophetarum de Christo et eins regno.
Onnies ])rüphetae iaui eessant et ftimen auff bicfc jeit. Si vultis recte in-
telligere, oportet ita accip[ere, qnod QÜe ftimen üuff biefe jeit. Si left ilhid
tem]ius furuber, loerb ir aller propl)eten feilen. Sicut ludjcis aceidit, (pii -jo
loli|annem runi onupbus propli[otis tjaficu laffeu uberraufcfjen, dieiuit Christum
non venisse nee Kegnum celoruni 3C. Ideo iaiii 150[0 non habent ein Hein
SCidlltein als ftro^[alm de deo, (|Uod Clu-istus veuiet, fiuut geutiles 3C. (piia
mollen loii|annis vocem et propbeten beuten ut ipsi, ut dLieant de Messia,
mie fie e§ malen. Et perpetuo e.\-pectant unb .^ielien prop[hetias !^in: er tnirb 25
tomen. Sed ift alleS Oerlorcn,- Oerfe^^en, öcrfeumbt. Haetenus eircuierunt
propLhetae: veuiet et incip[iet uovuni reg[uum. Ioh[annes dicit: vox proj)h[e-
tarnm finis. Ego finis omniuui p[rophetarum ftim. Haetenus expeetandum,
iani amplius non. äßer nu Inil ßl^riftum annemen et di^icere Hosiaua jc.
tempus adest et g|ratis a|gite. Expeetet, donee alius, sed tuuiquam. S)a§ so
ift bie madlt, quare Ioh[annes l)at muffen prebigen huie populo, ut apc[riat
oculos, aures nee haue suaju vocem et Messiani für über rauffdieu, sed
voee, digito monstravit eum adesse. 'Jtlfo gel)et UU ba§ regiuum eelo[ruiu
an, quia rex eins ift felb§ ba. Misit proph[etas, ut vocarent, sed
oecisi. Tempus iam adest, qui incepLit r[eguum celLonun et ex mortal[ibus, a
nunidanis civibLUs fa^cit immortales, Celestes et eripit nos ex morbis. Ideo
nee sitis eeci, surdi. Videbitis: est inter vos in Iud[aea, ade.st cum sno
regno. ©onberlid^ dicit hoc tüort: 'R^egnum c[oelorum' ad differentiam |)ro-
pli[etarum, qui omnes fureu ba§ hjort: £)arr ein loentg, veniens :c. ^eiffen
ba§ ÖLOld ^arren, öerjeugt, cerlo veniet. Is uou sie h>qnitur. Xou dicit: m
vcniet, sed: Eece adest. l'roplietae ^aim oufgercbt öom liarrcu. Ego prae-
cedo eins pcdes, et videbitis eimi, audietis concionauteui et facieutem mira-
*JJt. (1 [1(5. 3iiiutiu]. 219
Ii] [ciila. Ideo i-Leguuiu cel[()niin iion aiuplius expectauclura, sed in iiiedio vcslri,
i(uia düioiuus adest, <|ui affcrt. Sed hoc no][iiei-uut credere IiiLdaoi, i. c.
baran geftoffcn, q"ia gemeinet, quod sie ventums M[essias leroLSolvma et
ibi Rex iu aÜer pvncfjt «t R[eges muudani. Sed sie uon scriptiim. Sed
5 sie: deus rtitb ein neloeg iinb aiibevn Sunb, nic^t ben Sunb. 6r Initb nidjt
templum ju ^ei^Uifalem iinb (Jnipt)a§ 5Bimb I)alteii. S)aä tft elnrisLsiuie
gciiebt. 6i fol ein anberS nnb nctneä fein. Er^io ni($t bei' avt ut 5eitlid§ jc.
Ideo I)an9en an bem alten et per hoe iieg\ant Christum et voeem lohLaunis
et ileinde ftoffen ftc^ baian, iiuod Ioh|auiies non incipit suain praedicatiouem
10 in Regia eivitate Ieio[solyrais nee per (■aiph[ani, Hanuas, qui pvebigftiul)!
tnne l^afien, qui sunt S9ifc^[oi unb pfa[rr^err. Sed uou accipit ![i3nigtnm,
prebigftLU'^I nee nimpt uvlaub Dom pricfterttjuin jit ^erLiifatem, sed a seipso
al§ seditiosus unb 'Motten in deserto unb ^engt totum popuUmi an ftcf).
Certe folt gefugt ijobm: Oportet iuterrogare pha[nsaeos, an mihi liceat
15 bapLtisare et docere, ut d[ieuut: 'Cur baptizas?' aBatumli nimpt§ nicfjt ur=
lauB a pontif[icibus et deiudc tenffeft unb praedieas? Postea fd^ilt fif)Iangen K.
unb bietoet ^[öttiff^ ff"i'- Esa^ias: tempus veuiet. @§ lüirb ein prebigei
aufffte^en in ber luuften i. e. audietis praedicationem praedicatoris iu deserto.
S)a foUen fie bie ov{)en '^erf)alten et cog[itave: Hoc signum sit praeseutis
20 Messiae, uon respicit in temphim, sed auff ein Inuften ^att ai^t, ut uulla
3?etd§, Caip[hae saeerdotium. Ibi veuiet coucionator et significabo vobis
eins praedicationem, beucEt unb fc^iöt curf). ®ev §evr ift Dor^anben. OmuisSciw.if.
vallis implebitur. Et omnis earo, toelt, boä int lanb, videbLit ben §[en'U
felber. S)a§ ift ein Hater, Itürder ©Pivud^. Quando veuit Messias, sie
■>i veuiet, ut tota caro im lanb vid^ebit cum aperte. Sßenn hai^ ftunblin ba
ift, iüil eucf} signum geten, ba§ nid^t feilen, fo \vixh einer aufftretten unb
laut piebigen, scilicet: '^Ridjtet dei' i. e. bentft, t()ut 6uffe, aguoscite vos pec-
[catoi-es, tum veuiet JC. 3S>cn ir t^ut buffe et ag[iioscitis ])[eccata, dicit:5cf.4o,3
Sil^e, ha^ ift bei; .Ö.err. Sic lesi^aias j)niedixit, ita gangen in aller ma§, ut
30 si djieerem: Sanbfurft toirb !omen, reumfit au§ bem hjeg, lert tucf^en unb
Mer. 5llle§, loa» mag t)inbern ben l)crrn, tljut aug bem loeg. Et quando
ilkim auditLs praedieare in deserto, dicite: (Sei] mir h)ilf[Omen. Sed fueruut
ebrii in suis earualib[us opLinionibus, min legLerunt Biblia ut papistae,
postea adoraveruut suas devo[tiones. Qui autem legeruul, f)afien (5t)riftum
35 erlanget, totus popfuhis in hae regLione mad)t fid) jjU ^^ol)[anne et exp^eetat.
'Ego uou', 'sed iu medio'. Nou exp|ectate aiuplius, sitis ergo grati. Haec Soij. i, so. 2g
est praedicatio uovi re[gni uem]je de rLegno celo|rum i. e. ba§ un§ l)ilfft
Öom fterSli^eu reid) huius vitae et moustrat, (]Uod Vera vita, et scinuis, (piae
via, laffen unä tauffen auff ben lieben Sal|vatorem unb ergreiffen mit bem
10 glauben unb tjengen feft an im unb taffcn un§ diabLolutn nic^t umlilnerffen,
Sed gladio et oratione treiben unb bel)alten bie ftraffe rein. Seimus dei
gratia, luie Inir morbos corporis et tehi iguita JC. Si etiani oe('idit, tarnen,
220 '45ttt>i9lfll bc? 3flI)tcÄ 1541.
|{] si crediimis, jxisiti sunuis conlo et aiiimn in reguo ccluniiii, et in ilic illa
seijuetiir corpus 3C. Est crtio, inquit. :ili;i praedicatio de rejiLiio c[oeloriim.
Sed oportet vos agere poenitentiam. !S)a§ ift Bofc tüort. Oninia , ([uae
facitis in tcnipioralihns, vestra sauctitas, oratio, liostia, ciiltus mit reuc^evn,
ift nichts. S9ef jert eud^, ag-DOseite vos omnes ut iam dicimiis pap[istis : s
Xon est, (jnod ingred|imini raonast[erium K. @§ ift berloril, [)0V (lllff,
gcb|cn! unb deffcr bidj et omnes :c. vel lüerb ferbampt. S)as anber ftiicf I)Drt
man bennod) 3iiitli(f) flcrii, boS tüir füllen fclig luevben, gen §|imel !omen.
Sed t^ut Suffe. Nun) nos faceremus ])Leccata, qui 3 vota 3C. tüofur foüen
Inir Buffc tt)un? £aiiimti, quod ista vovisti. ©inb eitel tuatfen, ).iful^cn, i'
(jiii d[oniinn im lueg ligen. Tu, diabLole, vis ])rolnbere lion.i ojura et
iiiiuiii.s.Bpeccata brau§ matten? Sed oportet dicas ut isti. 'Et fatebantur eornni.'
Tntcr lios niuiti pha[risaei, lionesti cives et raatronae. virg[ines. Onnics
acccdunt ad loliLannem: dicis lue deb[ero esse pLeccatorem. fatcor. Opus
liabes rLcmissione p[eccatornm et SalLvatore. ^a, fo bilde bid^ '^er, Iq§ btdf^ i-''
teilffcn. Qui sie appreliendmnt Christum et salvi. Sic nostro tempore
•iüiii. 3, s multi, qui ir 5Re§'^aIten abge'^cn et dic|unt, e§ fet} mit fd^aben. Ut PauLlns.
Et die, <)uod omnia, quae ex meo ca])[ite sunt peccata et putavi iusticiam.
3cf) Begcr gnab unb baijiii^ei'jigleit. Sic uergcblicf) ex gLratia veuis ad
gratiam. Sie per I(>li|anneni et nod) ]>ra<'dicanuis viaiu ad reg[uum celo[rnni. 5»
S)a§ ift bog toort, bad. fic am meiften ftoft: '2;f)Ut ^[ufee'. Xum bona opera
uon facienda? Ergo totus numdus damnatus? Si divites multa dedernnt
3U fird^, ©eelemcffeil , ag|iioscunt se pecasse, aedifiLcare non peceatum, sed
tiducia ;c. quae si non. niliil k. Tam ne pauperi darent f(i)efel !|Orn, quia
bcv 3ufa^ ift atigeriffen: meritum v[itac ac|ternae. 3BeiI§ btan l^ieng: ba§ -^^
opus öerbienet r[eguuni ceiormn. gab feberman. Sic pap|a in numdum
gctrie'üen. Sed nos 3ie!^en bie foppen ahe unb tretten, fc^eltn mit fuffcu.
Hoc est p[eccatuni, quod tidis tc per opera jc. Ideo tf)ue tniffc, non solum
d(! groben, sed otiam spiritualibus JC. Et si facis |)oenitentiam, crede cum
adessc, ut te sanctif[icet. Qui accep|erunt, salvati. Qui non, accidit ut so
Turcis, pap[ae. 2ßir hJoCen fo lang g^ute opera t^un, donec mereaniur
rjcmissionem p[eecatoruni. Sic 2 docent papjistae: ieinnate, orate, lt)ol auff
ein anber ircifc. Sic T|udaei: too fie auögebuffet beben für ir et patrum
peccatis, fo lüirb 6bl^iftu§ fomen. Iden omuis, «pii alia via incedit, errat.
Nos accipit biamibevjigfeit an all öerbicnft. ^ä) empfal)c biariiibcr^igteit 35
non, quia dignus, sed (|uia indignns. Ideo fpel) aä mein Hcrbicuft an cnm
PLaulo. £ieber, red)ne mir fic mir nic^t ]\i vel sum diunnatns. Sed ag[nosco
me ])eccatorem et meritum eontrarium Perbienet. Ideo beger 3U Iraffcbcn '
iinb getanfft lucrben a peccatis, nl praecursor (uns praedicat.» S)a§ ift ben
peccatis gram loerben et in illa innoceutia coufirmari. -lo
., " •
ö ] ztre.i Warte iinle-^lutr
'j I). I. wiuicheii.
9lt. 7 [26.3mül. 221
7. 2(1. ,3iini 1541,
^^rciiigt am 2. Sonntnfl imdj Sriuitativ.
R] Dominir;! II. [Mist Trinitatis.
Scimiis, (|iu)d feinft uttb l^ol^eftc ©ottsbienft, bcn \vh \ä)u\\V\C[ finb,
(SjOtt 3utt)un, ut piaecUcemus et aiidLi;\niu8, unb löeit ubei" bo» gebet <i
(iinnia opora, quae faciraus, (|uia i[>se lo(|uitiir. Iden aud[imu,s, ut !()(|uatiii'
5 lll)llisCUUl.
Hoc loqnitiir nohiscuiii deiis mit UU'3 anUjen {^reaturn. Vocat mai;Liiaiiis;iif. n, isft
ociiain unb fpjricfjt, 6» fei) ein ioubettjd) mm']d) 9elU[efeu. ^sd) Pflege tö bic
giroffc .^iftotien juneuncn. Aliac liistoriao, AlexLaudri magLiii finb fiiiberfpiel
(■ri;a illain. quae est: credo in Je.siuu Clu'istum 3C. 2)Q§ ift bic SL^^offc, ^eilige,
10 nil^lidje, le6enb|ige I)iftOLrie, ad quam omnes hijstoriac aliao inoituae, iteni
inoi'tuorum. Ideo vocatiir magna hist.oria. Et illa, quae legitur a pueris. Credo
ift gLtoffer unb l)0^er i|uani oinues historiae etiaiii in seiiptura. t^i tantuni
dicitur: ("ouceptus de s[piiitu s[aucto . . . loie 6alb ift boy gelevnet, <|U<id
aliquis inortuus et resur[re.xit. Sic o|)us in se mac^t bie leute balb ubeibinffig
15 ft lit ein flein fjiftorigcn et gering btng. 3Da Hierben qu§ bie frueling, bie
6alb abfaEen. Sed quando accedit bie peifon. Quidam liomu, qui sit is,
(|ui inortiius, conccptus, fo tüirb§ groä. Et mag tuol quidam l^eiffen et
tanien homo prae aliis omuibus hominib[us, ad quem omnium S[anctoiuui
historiae fot, Bleibt al§ liomo, non quidam. Cum ergo audio natura, con-
20 eeptum, nou in exitum et piaeterituin, et quod sit dei fiiius. 3)a» trutft
nacf). Ibi ct)r mu§ ftc^ entfe|en, nou potest satis capere jc. quod ]>vo nie
uatus, mortuus jc. Et (piideni venis homo, sed talis quidam, cpii omiiia
ereavit. Si hoc vere credo, non est flosculus 2C. qui non praedicet Christum,
sie scriptae in omnib[us creaturis, in umnib[us sylvis, quo verto visum, sive
Ü5 Video mortuos, sive vivos, video deum, Christum, creatorem. Ibi fit fo gvo§,
ut vidoatur in omDib[us crcatLuris, auä) in minimo blat, pisciculis vel
q[uicquid in meinen ftn feit. Implens omnia. Et tarnen homo. S)o§ mnd)t
ein gleic^ stnpidum, ut aliquis cogLitet: omuia fiunt propter me. Ideov|ult,
nt aud[iamus liic ein %[_X0% VXdl, et maior, qui facit. Qui hcc recte res[picit,
30 huic vilescunt omnes histo[riae S[anctorum pulcherrimae et lieblid^ obser-
vandae. Sed bie redeten, gLtoffen geriet ift dei fiiius, illi bie falfen. Ideo
dLico fein historiani Et illain inax|inKun liisto[riara tarn coinmunein fecit, ut
pueri ad meusam, et ut !ein bing fo gemein ut nulla creatnr, pauis, potns,
quia, quocunque video, fet)C unb ^ore ic^ in. Haec pro principio. Eeontia
35 indicat honibile bitig, ubi dicit: 'Et exciisare eepLerunt'. S)a§ foW) ^2lbcnb= s.'ii(- u, i8
mal fo fot angeritzt unb gepie[biget, et tamen lio|miiies, (jui nidjt fveUien
'»■ Luc. 14. r H Magna liistoria r Vi . , .] ap
222 ^prcbigteit bei 3lQt)TeÄ ir.ll.
KJnocf) nitiiemen iiiib Dmicfitcn iiiib fo, nt, ipsi gümpff bctjaltcii. %üi bev
giroffen, fcf)recEli(^cn iinbnn(fl)av[Mt jol fid) Billid) entfel^en k. Non solum
voliiiit non venire, sed se excusarc, burffen lüd^t ein ^LCße»; geben, datin- ol«
oculos jc. et tarnen contomnimf, pk niera gratia offertnr et donatnr, et ipsi
Hut. i4,ai nolnnt. et dein<U- luollcn redjt ()atien. Quid daretnr vohis? nt seqnitni-: 'bev s
{jaufüater luar äornig'. Ibi mag man fiä) mit ben fujfen feguen, «inale
dannunn orinjinalc p[eccalin}i. (?^§ i[t ein gettrec^en, feil. Ilii vides, o6§ ein
feil fei) an ob fei) nid}t \vol fct)en, t)ureu k. Sic induiati, öevboft jc. baS fie
bem iiviidarn cnni cena, dei filiuni, ipii nLostrum o[mniuni ercuLtor, entgegen
gel)en, claudiuins .seii.sus et cor et nolnnms vidcre. 3ft mt^ev ben Ij^oIIifd) lo
fLeuev, tob, XeufLcl, jn lool ein gebreft. Sa^u noc^, ipiod claudunt oculos.
anres, etiam entf(^ulbigen. dx mu§ unrcdjt ^aben, !e|ev fein, ipsi rccdt. 3cf)
fjab urfad), tuoüen fid) rein mad^en, i|uod non crcdunt, ut liodie: ^ä) mu§
bei) bei- ()|eiligen Atiird)c bleiben. 3d) muft 5 jod) od)fcn, oder, 3<^ t)ab ein
iueib. 2)a§ tan id) nid)t tf)nn, unfer ()Lerr ©[ott Idco F4nangclium i.-.
non dicit ein gebrechen, sed ein tierborben bing, non ut pestis, sed ein eloiger
tob, funb, 30rn, quae dnrat in liac et futLura vita. S)a§ ift ein fd)i-edLlid)
gebl"ed)[en. Videmu-s pL''!'^'" piin<'ii)cni conteuuiere, nihil curant et vohuit
ap[ostolicani Ecclesiam .s|anctani. An non diab[olu.s poten.s, quod sie cxcecat
et cap[tivat, ut etcfLnani vitani, cenani contcnniant UUtb ein» tellerS b[l"otl 20
loitten, ba§ Ijie f)eift ein lUoUllft. Ideo inaguitudinem ceiiac et contemptns
videmus. Econtra quanta gratia et ingratitudo, <|iiod nos ju effen, tl"[inden
elüig an bem, bev ®ott ift nnb eloig. Sic inspiciens folinm, flosculum, video
deuni Creat|o)cni. Sic per omucs creat[uras inveuio eins blut unb fterben,
fo mag» ^eiffen cena, qnando ex omnib[n.s creat[uris tan faugen redemptorem. a.s
Ibi loeift. Deinde diab[olns econtra depictns non iu creatnris, ut Christus,
sed iu cordib^us hominuni, lingna, jnngen. ^n • ■ • ^^l^l f"'^* foi'ft et oninib[us,
qui ei adhaerent. ^äj mu§ fi^rcieii .letter unb morb nbci; origLinale p[ec-
catuni. Totus mundus plenus Christo, et tarnen non vident eura, sed econtra
perscq[unutnr et blaspliemant. 3. bomit lt)il id)§ fc^lieffen. S)a ber §Quf= 3u
s!ut. H.äiDatev jornig. 'Vade in vieos.' Sn fomptS 6|Uangelinnt a Iud|aeis ad nos
i>iir. 1.1,22 geutes. 'Adhuc locus.' SBir foüen . . . aut)Qlten mit ))vebigen, nnangcfcl)cn,
(|Uod pieccatuni i>rig[inale et ingra|titudo fo gro§ fc^obcn it mundus fo bQ=
loiber tobet, tamen t'acienduni off|itiuni et irc Quff bie ftioffcn et praedieare
nniltis, paucis. Et umb ber meng luiEen malomm unb f(^nben p[eccati :t.s
orig|inalis non cessanduni. Sed imcf geloben. &ii}e iinff bie ftinffe unter
jeune usq|ne ad ext[renium d|ieni, quia cena ista fo gro0 gc()alten loorbeu,
ut ext[remum dieni. '(§§ ift nO(^ räum.' Servus obsequitnr non obstaTite,
quod contrarium tit. Sie nos praedicamus, scribiinus idem decies et iucul-
camiis. Econtra niiiil morantes, rpiod ipsi ornant suas inipietates. S^nB ift lu
3 non fehlt V ciitflrljcn ;.» ] (•()( JFoW unlesliar -JT . . .] S<.
Tit. 8. 223
R| hüv ^od^ftc ampt, ut iuitio ilixi, pracdicaic verlmm, <[iio(l [)oI)CV ift ijimm
5RlO)i§ et Aaronis, (|[ii;in(|uaiii externe oniati, seil nos luibemn.s dei filii
iiffitiuiii. Ifleo veri pontif[iees el filii jxtutificum. Ideo non foul, sod ba§
lieb Q6enb[ma^I imei tret6en uub lotrb on frud;t nic^t ofigel^en. (S§ luirb
s ctltiQ» in liac terra tüirifen, 8ed iit hie: 'Vade unter bie jeune'. Dens dct
nolns siium S|^piritiiin »[anctiiin, ut ita serveiims et ei gLratias a[garans.
8. S^i' imbi'flinimt.
^rcbiflt über bcn 1. '')^'\aUn.
U] Psaliiiiis 1.
5lllo tftv umO bie f)|eilige jcC;rifft getrau: lueti mau meinet, mau l)a0-3
Qufgeteruet, fo utu§ man er[t aufüt)en, quia, nl her! dixi, non rospicicndum
10 opus, sed quanta et quam nobilis persona, ciiius verbuni est. Sic iiUueiida
singula verba in S|^oriptura s|ancta, quia uou homiuis, sed dei K. Et nbi
mandat, ut disceruamus eins verbum ab ouinibus doctrinis, qnia ev iuil iüa§
fonbeiiic^§ fein et omnia aüein, quia non creatus. Ipsi snnuis creati et
aioitales. Sed piaga inuiidi est, quod dei verbiuu gleic^ aäjt hominis et
15 ecoutra. Et illa distinctio non potest servari, ut dei verbum in siia digni-
tate 3C. Satis houoris habet verbum humanuni, subiecit totura homini, dedit
niedicoB, iurisperitos et omnes artes, ba§ fie reid^ gnug loeten utq[iie donii-
narcmur, cssenius docti, rectores poiitiae, iieco[nomiae, niodo iiitegro \erbt)
dei. Sed mengenS untereinonber et non simuis dial|ectici, ut seg|regaremus
20 verbum a vcrbo. äßQ§ bev !eifcr fetjt et iniisp|oritis gefeit, fol für @ott
gelten, nemen "^ie auff erben usus. Sed ;^ilfft ni(i)t. Sed tuoUcn verbum
nostrum in celuni fe|eu. Aliud verlmm dei, aliud hominmii. Subieeit bein
lu eltlid^en recC;t et homiui omnes eieaturas, dedit parentes, fLÖnige, !eifer et
subditos, solum per verbum ho|miuis. Ille max|imus honor bringt un§
25 bal^tn, ut, qiuidquid homiues loquantur, cog|itent, simile esse verbo. Dialecticus
bonus est, qui seit artem dividendi, is facilc invenit artem definiendi. SBenn
man ein bing Itiol unterfdiieibet unb fe|t ein iglicf)§ in fein orbnung, fo finbü
ficf)§ fel5§ fein, quando servi ordinati ad sumii ofHtium , fo tüirb bcr !nerf)t
t^un, h)a§ er fol. Sed quando servus lt)il !^err fein, fo mengt fiäyi imerbar.
30 Idco dicitur diabolns Uex et dominus eouriisionis, ber aüeS mengt unb luirfft
u
8 luxta illud Homo cum cousumeret r 72 nach quia steht vt experientia luiiic
saepe Uoctus soleo dicere sp 13 über omnia «Icht atleS sp Verbum dei discernendum
ah Iiumano »• J4 Mandus iudicat verbum Dei simile humano r 15 aber sua «lebt
toetb et sp 16 über humanura bis homini steht Subiecit bent lt)ctt|(icf)Cii rcd^l muinlutn -yi
Honor verbi humani r 18 über integro steht saluo sfi 19 Dedit liomiiii potustateiii
iudieandi de rebus terrcnis r 25126 Bonus dialccticus r 'JO Diuidero r 'J8 über
ordinati slihl gefcijt sp SO Oonfnsio |I Rex conl'nsioiiis r
224 !J5rcbiflteit be§ 3nt)rc? 1541.
Rhtntcreiiiaubei;, bo» nenid ltiei§, toci !od) ober !ellcv ift. Sic p;ii);i gemengt
Kuuni verbuiii cum divino verbo et siuira ins cum divino. Et sie ista con-
fusio nianebit. Istam dialeeticam mundus uoii discet. !^ä) i)ah§ bie 20 jar
offt gef($ric6cn , nt benc distingiuatm- tt)cltl[id} iinb geiftilid^ regiimcnt iiiib
mnrtj ni(^t S^obel bvQU? k.
(iui v|ult esse praedieator, \ml ciiiäj lucltilid) regiern. ®n perfon fan
lüol ^Uieievlcli ampt fiircn. Sie regiimcnt ntcv muffen ja ouinino unter=
fi'fjciben fein. 6-5 imi§ ein anbcr verbum fein, ba§ Ee|dosiaiii regir, et aliud, ba§
ba§ rQtf)aufe k. Episcopns Wirtzbiirgeosis liabet duplex regiuieu. @o ei:§
menget untcreinnnber, fo luivb ein linift, nnorbig Inefcn brnu§. .öerjog ©eorg i«
licä and; malen, man folt ber o6crt;eit gct)Offam fein unb jod}» in§ gciftlid)
rcgiiment: man fol leren unb gleuöen, tnaS magistratus luolt. Sed .sie: Ego
Episeopus ^\'il•tzbLul•gensis,, mir gefciht nod^ bem iDelt rec^t, ut non fteleft,
vel snspendcris. Tantum praedicatori niaudo, ut non doceas fe|erel), sed
pie JC. Sic una persona potest ij offitia habere, ut ego in domo dieo ad i^
servura: hoc fae. Hoc niando ut paterfarailias. Sed ut concionator: Crede
in deum, si vis mens ser\us esse, debes credere, orare, discere pietatem.
Sic divisio tuetc unterfc^ieben, unb femeu divisio activa, ditferentiae fel6§.
Sed diabiolus odit grammaticam, dialecticam et onnies artes. ^u toir mögen
crBeiten unb got bitten, nt nuterf(^iCtb Tialte inter verbum snum et humanuni. 20
Sed ut totus nnmdus aceipiat, non tit. Ojiortet relicjuos pugnare, fechten
non fd^narden. Cogiitemus, quod stemus in acie. äBenn luir fc^gn "^eut ein
[)abm ober 2 meg reiimen, veuiunt 4 an bie ftat, quia diaboius est Rex con-
t'usionis, (jui conCundit verbum humanuni et divinum unb ift fo fallax 3C.
2Gßie t)art toir» prebigcn, ut ista distinctio maneat, sed ge'^ct» ioä) ben leuten ss
nidjt ein. @§ fol Don etuanber gefc^eiben fein coeleste, ten-enum, spirituale,
corporale. Ipse est creator cell et terrae. ®em t)tmcl ^at er fein rec§t
gegeben et terrae. Celum celi domino jc. proph|etae "^abcnS fitnnen unter=
fdjeiben. Sic ego, inquit carnab"s. Sed in usu uondnm scis, sed celum et
terram misces. Quando dieo: Celum celi domino, non iiitrelligo celum situ so
et loco distinctum n terra, sed id) meine ba§ reg|tment tnit. ^sft ber ^imel
ein eigen bing unb regiiment, sie terra. 'S)a§ mengen tunncn luir ntd^t lütteren,
fed^ten mögen luir et deo servire, (|Uos posuit, ut luderen diab|olo, Regi con-
l'usionis, et vjult, ut sit ordo certus, ut ibi celum, illie terra, carnale, spii-i-
tuale, Celeste terrenum. ss
2 Papa, r ZO § ® || Episcopiis Wirtzb: r J.j Viia persona ailininistrare putest
2 olfitia »• JS über nntcvidjicbcil ■•'telit gemacht "j' 10 i'^'^r odit slrhl feinb sp 21 aber
11t bis relii|Uos steht boä fii^ bie gaiitj Welt baxuodö tic^t, bo »irbta nitf)t flu§ np i-clifinos
r in 110s sp über pugnare steht vigilare sp 22123 über ^eut bis IjaBen steht rcadfcii
ber im njeg ligt sp 23 über reumen steht Sc§lBei[tner sp über 4 steht impii */)
Scöwetmcr gcftiUet r 24 über fallax steht tiftig sp 25 sed c in jo sp 27 über
euip male strld caninlc .</< 21^ Ccliim ppli ilomiiio r 20 unter in usn steht IneilS ,1Hm
litQUi^ foituit, fo feilctv hjeit sp
5Jr. S 225
R] Sie iu ista sapieutia et theol|ogia incipit ps. et dicit: 'Beatiis', (jni iion
hab|itat in Bab|ylone. Duplices doct|riuae sunt, inquit, qnaedara impioruni,
qiii miscent (]oet|rinani dei et hunia|nam, alia non. Primi |{nb nuff hit
rechten han. Qui vero mengen, sunt impii, pecjcatores et illusores. Uli
5 docent ex lege iustitiam seu ex charitate et propriis operibLUS, ut monaclii
et papatus. Est tantum, inquit, unus magister in lege doniini, qui vere et
proprie pxplicat. S)a§ ift ooelcstis doctr|ina. Vos debetis docere in 1. tab|ulfi.
qnod fides jc. sed faret ju unb mac^t ein ved^t bvauS, bQ§ für @ot fol gelten.
Ideo quia docuisti legem, charitatem vel bona opera monastica, non, quae
10 deus mandavit, sed baS tft commiscere c|elum et terram. Scd docent unus-
quisq[ue in suo ordine et vere dividat a maximo usq[ue ad minima. S)a§
ijdb iä) geBen ad ventrem, ut agnoscatis me largitorem istorum omnium et
gratias mihi agatis. lere. 7. Non. Sed tc^ ^ab ein g[i-aue fapt)en getragen, scr. 7, sn ff.
nic^t jleifd^ geffen, da reg|nuni celorum. ^a, i\o'iii\ä) feur. Do§ rec^t ge^et
1.'. ^ie unter. Sed non fit. Sic dicit ad Iere|miam: Mactate victimas vestras, 3fu. 7, 21 f.
non praecepi vobis de sacr|ificiis, cum edjucerem vos de terra. Sed hoc:
audite verbum meum. ^ai jol|Ien toix nid^t t^un. Tarnen mandasti, o dcus,
ut ofFerremus? Bene. Sed quia \äs ein viam ad celum brouS machen unb
barfur |a6en, boS xä) btr§ {)tmelrei(^ gebe, non. Alind verbum de ista rc
20 celesti. Ista inculcantur satis, sed toix funnenS nic^t er'^alten Bet)m '^auffen.
Isti finb eitel fd^cW, qui mengen iustitiam reg|ni dci et mundi. Duplex
iust|icia in mundo: primaria, ut eine grunblic[;e lieBe fe^, quae gel)e nuff
proximum allein, proptcr quam nemo meretur vitam eternam, quia cam non
praestat. Deiude ein arm f(i)lt)ac^ iustitia, lex scilicet, et tarnen lafjc mir§
2r. gefallen. Sed barauff toolt ir Bodden. Sed est alia: Crede in Chri.stnm
lilium, (|uein misi, ut redimeret uos a peccatis et liberet a mortc aet[erna.
Q,ui miscent, sunt isti: 'In consilio impiornm'. Qui sie doc|ent: qui saerüicat, >4j|. i , 1
circumcisus est, servat 10 praecepta, charitatem, legem, salvatur. Sic pharisei,
Tnrca, ludeus, et tenqiore Pauli psenduLpostoli Act. 15. et papa docent. ?())(,. ir,, i
30 2i>o fte am Beften finb, finb in consilio imp|iorum, quia mengen iustitiam
terrenam, ut sit celestis. Ubi manebunt pap|istae, qui miscent cum trad]!-
tionib[ns huraanis uBer bie jcl^en gepot, quae deus ]iraecepit in alium usum,
veniunt cum prohibitis cibis, vcstibns jc. @0 er \)oä) mdjt t)at tooHen Icibcn
legem, quam praecep|it, I)at nid;t ^elffcu lunueu. De istis hypoc|ntis non
35 loquitur iste in isto pulch|errimo psalmo. Sed (piod abiicit bie redeten, l)Ol)eu
1 über ps. steht Dauid sp lieatus vir r 3 Notabene ex doctrina r 4 Illu-
sores r 8 Vims magister in lege Uomini r 9 oben am Seiienrande steht Ego sacri-
ficaiii, seruaui legem, ieiunaui Esa .58 10 C'ommixtio celi et terrae r 12 über ad ven-
trem 8teht bcn iaui) jucrncercn «;> 15 über ad steht per sp 21 Sd^ctd r 22 l)ii])lcx
iustieia regen [sie] dei et ninndi r 35 über gefaftcn bis ir striü Nns filii Abrnliae, Nonne
ic'iuuanimus sp Crede in I C r 26 Cousilium impiornni r :SI über nt sit steht
machen brau§ sp Papistae. r
Sut^er? 5S5etfe. XLIX 15
220 ^tcbifltcit bc-5 ;\at)rc-j 1541.
Rl^eiligen vocans eoriim doctrinain coiisilium impionim jc. Nnii dielt UllVöt,
insii)ientian), stulticiani, irtI)Ulig. Sed 'aiubjulat in consilio'. äßo füllten fic
ju ben eijxm, i[W>d Iiinncn fein raten jc. ^a ift ein feiner rat prophetae,
]iii coiisilio sepe iituiitiir ])ni doctriua et consnlerc pro docere. Appellat
consilium s[piritiuii sanctum, ipiia in spctieni ift fo ein fein, fc^on lere, ut r.
andiiens dicat: S)er fjat mii) fo geleret, ba§ inid^ bundtt consiJtum esse
a«attii.5,2iff. animae, l^at mir 10 prapcop[ta fein aufgelegt, ut Christus Math. 5. Ilri
Sut. in, asdicitur: ha§ ift ein Xiä)t feine lere, 'ßene', 'fac hoc et vives'. Sed ipsi
piitant se iam facere, ubi audiunt. 3^rum6 ift fd^on falfd}. SLpiritus s|anctns
dat illi.s, <|Uod sciant dare honum consilium, et tarnen est inipiorum. Quo- lo
modo reimt'3 fid^S pfamen, ba« impü fo fein lere (jaBen, et tarnen est
opipositum in adiecto: 6iu [)iilijcrn fct)urcifen. Inn>ii dant ein guten rat,
!B(ntn.23,2quomodo? habent scripjturaru sanctam et docent gut bing. Matth. 23. 'In
cathedra Mosi sed|ent.^ 3l6er Tiengcn ben flid bran: si fncis secundum haue
doctr|inam, es l)eatns. I)oct|rina vora, sed meiiuing ift falfd^ ut is in Enan- is
ynt. is,iis;elio: 'Non sum sicut alii'. Ser 3ufalj gifft unb fc^langen fd^tDan|, \)a§,
Iticn man and} lum guten loerctcn prcbigct a deo pracceptis unb fc|t ben jnfali,
fo ift§ falfd) i. e. (|ui dci legem falso prcbigcn, 2. ut non ftel)e feft unb fei)
pertinax. 1. haä er ein p^a|rifaifc§ leBen on. 2. bleibt tjalftiarrig brinn,
Icfft im nicfjt fagen unb fdjtcgt tob, ijui brau ()alteu, bie ftef)en fcfte. 3. sunt 2»
pessimi. Lezim ' c^t ei|uivoruiii, fjcifft interj)rctari et illudere, quia inter-
pretando !an man einen Icic^tlid) bctriegen. Eadem sententia: sive inter-
pretari sive illudere intelligas. Sed lezim revera sunt, quos Christus vocat
hvpocritas i. e. (pii non solum vivunt secundum consilium et falsam inter-
pretationcm, l)erl)arrcn brinn unb fd)la()en tob, sed etiam docent alios unb s.-
bringend unter fie. Sa§ ift ultinius gradus impiorum, (jui non solum se
5ßi. I, I damnant ambnljando et stando, sed et pestifei- est et alios inficit, 'Catli|edra
pestilentiae': latiiius non male. '6in ftlicl ber fpotter.' Qui habet falfd) rat
unb Ineg unb tompt ins regiimcnt, ber ift ein rcdjtc pestis unb aUe, loa§ ber
Ian|)tued)t, et nulla })estis nocentior (luam talis j)raedicator, nt ]>estis ein 30
laub öerberbt, ita talis totam ecclesiam. Econtra ber ift nid;t ein gifftigcr,
pestifer concionator, sed salutaris. Sic pap|a et episcopi sunt pestilentes
doetores. Scdere, regere, stare, ministrare, qui se primum Hcrterbt et post
totum mimdum, ut ])apa sedet in cathedra illusorum, qui folteu geben mcit,en,
geben ir falfd) tradjitiones, ba§ ift: gifft für gudcr, tob pro vita. x',
Ideo David mit giroffem feuff^en composuit hunc psalmum: 'O ttol
bem\ Si lociitus de sacerdotib[us sui temporis, niirum. Xon legitur, quod
1 über dicit steht vocat sp o ilher feiner steht Ironia sp nach proplictae steht
Isa: Tere: sp Consilium || Consiilere r 7 Matth 5 r 1J ift önb tont »ibcrnanber r
13 Vlii p.ijiistae JC. r IS über ftct)C steht stet 29 über too§ steht pinfle bie xp 30 über
tnntjfncc^t steht ftud^t sp 33 Scdcie stare r 36 Nntahcne r
?Jr. R. 227
R] idolatria fuerit siio tempore, (|uia pulclier[riine ordinaverat cultuiii. Si vero
experientia loquitur, raira res, (jiiod vidit falsos sacerdotes. Sed toxxb itlt
ntd^t Beffer sangen fein, quam Mose cauit Deute. 32. vel Balaara. Non ests.aioie 32,i5fi.
aiiima iu Israel. Contrarinni dicit Step[hanus Act. 7. 'Reniphan' etiani persiv«. ?, 43
5 totuni id tempus. S)a l^ilfft Synecdoche. Eeclesia sancta, etsi mixta ista
colluvies iiiiquornm. Ideo nou est nobis stertendum. Unfet VUge gefpavet
in aliam vitam, doiiec vivimus, pugnaudum, ne veniamus in consiliiini ini-
piornm, viam peccatorura et cath|edrani illusoruiu. SBir fliegen, qnanqnan»
pnnci DOS audiunt, ja ein U3f anbei Dom groffen !§auffen i. e. £) ^evv @|ott,
10 loie ein fein bing§ i[t§ umb ein Ecolesiam, ubi distinctio est impiae et verae
doetrinae. Ea autem est, quae habet veram doct|rinam. S)q§ ift ber 5Ran,
et bie finb§, qui habent luft. Hvp|ocritae dicunt: Num non lial)|eronHis Iii[t
boätP '? Nos magno serio unb luft docemus jc. ^a, toenn nid)t bie lueltUdj
c^r ttjet, si con[tra tot pericula, mu'^e, erbeit bere ut e!^r, tourben fic doetrinam
IS inipiam m^er anfpeien quam nos. S)as finb bie ©pottev, [teilen firf;, al-3
fetten luft ad pietatem. Impii ^a6en rat 3C. sed ir t)er| inspicit avariciaui.
gloriam, et quae sua sunt. Nou loquitur de trad|itionib[us, sed de optimis
ut tempore Greg|orii, ba bie 5B|epfte no(^ fi'om Inaren. 6§ niu?' fo fein, ba§
bu verbum dei bon t)er^en meineft unb baffelbe allein, ut disccrnatur ai) altoro
20 verbo humano, et hoc mit luft i. e. giantien trefften. 6r teil nidjtS töiffen
in coelesti regno quam bie reine beutung sui verbi: qui facit, is vere beatus.
Et fol aui) nic^t raunt ne!^men, ut aliud doceat in causa salutis, sod diu,
nocte mit bem umfigc^en. Non prorsus excluso altero, quia paterfaniilias
iubet oeconomica. Sed iu regno dei fol idC) nic^t coiisilio iiiipio|rum folgen k.,
sr. non momentuni einreumcn. S)a fol continuus et purus tractatns verbi dei
fein, ut cogites de vera vita et salute, ue momentuiu co|gita de alio regno.
S)a mu§ h)eber fiappen unb ^slatten, circumcisio, sacrificia fjintomen. Si
t|onben mit bem !cifer cin>3 luerben, ut discerneret dei verbum a sui>. ©0
t)et[ten lüir ein geln.onnen fpielc. Ut nos facimus, coufirmamus eins gubjcr-
30 nationem, item alios ordines sie instituimus, non, ut nos sequantur, sed verbum.
Sed feifer feit brein unb famergeridjt unb luollcn urteilen, qui tc^cr feien,
ex civili iure et decretis. In lege domini foI§ gefdieljen. lus civile fol nidjt?
toiffen de reg|no celorum, nisi audiat verbum. Sed itn procedunt: (|(uid nos
dicimus Ecclesiam unb ie|er, bie finb§. <Bo finb loir uhd bran. Sed c§
35 fol I)eiffen secundum legem. Si ego djico C'esari: Is non seditiosns, (|ui tibi
Caput abtjeuet, d[ieeret: ba§ luolt ber Seufcl jc. SBeld^er S^eufel füret ciidj
4 über Step^hanus steht sidus dei vestri sp r, JRugc gDfliart r 10 <llst!iict,io r
12 Sed in lege domini r 10 Illusores r 17 Cdnsllinm impiuiiun r IS verc doi
viris r 20 luft r 2ö Continus Ins trai^tatiis r hi continna et jinra Iraotatio sp 'Jii \"\Ao
libritm F r ;?.S unten am Settenrnnrie «le/it ^ä) t)offc bcv Uicvbe (cUi? jcfticr bvciu feTicn bnb
ein urtct ilivc^en hti bie ©odö ift V •'''/•^' Wf flwften Ctfilitct r :ir,l-jS-J, I So mnft ic^
^oren, ba? rcbt ber S[eufet au? bix r
15*
228 '4?rcbi(iten be? 3a^re§ 1541.
R]inu gjciftlid) regiiiucnt, ut vocetis hereticum, iiuera vultis? Istud diSjCrimen
iiou mauebit, nisi sit alia lex douiini et hominuui. Ideo videndiim, (juid
deus doceat ad i'eg|mim dei, qiiid ad mimdi. V|iilt deiis, ut obed|ias pareii-
tib[us, niagistratus. Sed fturm im baS I)iniclreic^ nid^t baintt. 1. tab|iila
gebort in reginum ce]|oriim, 2. in regtiuin terrae, et tarnen niiscetur. Ideo
vos Cliristiani operaui dale, ut diseatis in sac|ri.s literis, (piae sit 1. 2. tab;nla,
item si bene diseatis discernere et definire, jo Iril'b [id) benn lex domini et
niundi lüol finbeit.
•> über alia steht diuersa sp ö über terrae stellt mundi sp 1. || 2. Tatula
9.
^Jfcitc ^rebißt üOcr bcit 1. ^fnli«.
R] 2. Concio.
«f. 1,2 'Sonberii t)Qt liift.'' Ger[manica jprodj ift nic^t fo fertig, <|""'' ">
Eb[raicae !iinb c^liiä) lauffen. ^a-i ift ein fcliger 5J}aii imb tuiib firf) luol'
i^uten fuv consilio impiorura iinb iiimpt« fo für, bah er ein I)|ev^Iicf) \voh
gicfaKcu bron licih itnb f)nty lieb et v;nlt öon {)|er|en geliebt babeii. 3)n»
freutliit aber, ba-3 fo geliebt ioerbc, Inedjft nid}t iii 'Jlbam-i garten, sed in
S-'i. 2- 12 ( 'hristi , iit 2. psai[nuis testatur: 'Osculamini tilium', ber tüirbS geben per n
s[piritnni s|anctuin, Jdeo ift l)oä) gercbt. Wan fol ©otte? h.iort polten et
legem domini mit bene|)]acito, manu et ore lefft fid^a ni(^t [galten. Quando
cor ein luft brau fjat iinb bir veritas gefeit, Non hab[etm- voluptas, sed
iiuluft ad tradiitiones humanas. 2)i§ verbum ift !oftlid) malöafier nnb
Ieb|cnbigcr fafft. Hau sunt gifft, fpretü. Ideo quaereuda Eudokia, hah einer 20
ein gefallen nnb luft, liebe bran l)abe, bem Inirb man ba§ liedjt nic^t nemen.
Sßenn einer in Cicer|one fo locit ftubirt, ha^ er ein gefallen, ber bat foftlid;
,]iigenoincn, et in Virg|ilio, bem fdjmecft Oratius nic^t. Sßenn id; ein redeten
guten Ineiii crgrciffc, nihil curo acjuaiu, fofent. Cum ergo nos luic veuimns
dei g|ratia, ba§ lüir ein öorfdjmad geluoiinen, <('iod sapit verbum. Ideo uon «i
habemus lieb nnb luft jn gandclUi|erg papac. Sed unicum hoe ])laeet. qnod
Eur. 10,42 elegit Maria 3c. Öilcid; lote faul, lo§, iie 6ercni0[nien ju tjalten für ber liift,
quam iiabemus erga Euangelium. Sic econtra ipsi erga doctrinara nostram
nauscant. Ut nos fall gegen ir bing. Sic ip.si contra nostram doctrinam.
Sßollcn Oergleid)en, tiertragen, sed piincipalis casus ift bie Ijappen iinb platten. 30
Habent quidem \eibum, sed sine Eudokia. Ideo ineternum non hjerbeu mit
inen üerglidien jc. vult Ebireus textu.«: incr ba fol ein ried^ter, feligcr man
.'( 2 f'oncio I in /. b lU In .51 r -Jti Conimeiiil.ationes verlii ex psalmis r 30 2)a§
ift it tiift, vcben baiion, loie fic c? cvfinitcii ?■
"^x. 9. 229
Rl fi'tii, bcv mu§ verhniii dei mit luft lieb "^aficn unb gefall im nur lnol. Si
vokint ipsi ringen nnb üctcn freffcn, irf) Ia§ tnol gefdjcljcn pi-Dptor paccm,
sed nt nicn luft luerbe niäjt '■ßlbnd^iiä) , feptjifd). Sic oi-outra, bas fie gut
Gitangelifc§ Ircrben. Non est projirie meditari, mit umbge'^en i. o. er rebet,
5 finget giern balion. .Significat por os canere, legere, dooere, declarare, ift
aÜ'j boffelt Hocobel. Endokia tefft nn§ nid)t anber§ modjen. 'Erit sicut*i-i-3
arbor.' ®a§ ift pooticum et prophctioum. Historiae et orationes carent
similitudinibus. Sed pro])lietica et jioetiea pleiia similitudiuibiis, ba§ mon§
fdjmndet mit einer fdjonen fignr, similitudino, alleg[oria. Sic hie pulcher-
lu [rima siinilitudo. Erit nt ])reti(>sa ^.inlmßaum. Natura eins, nt stet, ubi
aquae fliiunt, friffi) unb grünet )ti|inter nnb ©omcr, et aliao nrt nnb eigen=
fc^afft palmae, i|uas recitare non est hie luciis.' Sic iiistus est. @r {)at
einen friffcfjLen lüoffier iaäj, quae crf riffelt, erquidt fein radices et folia dcin-
ccps, (|iiando s|piritus .s|anctns adest et eins doiia, fo ge'^en bic h)|Ort unb
15 tnerd frifd) unb frotidj unb fielt fid) Inng in tentatiouibLiis. Ro. 5. 'Olorianmr «0111.5, a
in atfliotionib[us.' S)er finum fpot,tet bcr ©DUnen in summo aestii, fervore,
(pio plus pnngit .sol, hoc niagis jieliet er an fi(^ aijuam nnb erfriffd^t ft(^.
Sic qiiando cor afifectnin bene ad verbuni dei, si t)i^ et tentatio, loirby nur
mutiger. Et je mt)er man? tiejirt, tcntirt, inirb imer mutiger, unb je mljer
20 gctrucft lüirb, fjetit fid) cmBor ut natura palmae. Sic in uive, pluvia,
sole pius.
Mira auteni est i)er!ernng, quod frud}t el)er nennet <|uain Hetter. Sunt
et arbores aliae in a(juis, ©Her, lueibcu, sed sine fructu, et aliae arborcs,
quae fructus et folia habent. Sed biefer baum ift fo geartet, ut fructus prae-
25 ccdant folia. Omnes in contrarium exce]ita ficu et vite. Similitudo ift fo
geftelt, ut vid|eamus, quod nou naturlid^ batum in hoc, quod fructus ]irius
ponit. Etiam ficus folia ante jc. Idee iustum meint er. ®in pius, er lebt,
bor tt)Ut, tt)a§ er nai) leren k. Cepit Thesus facere et docere. @tn Inec^ffet '',
qui nihil fecit, passns, est ficus cum foliis sine fructu, non praedicat efficaciter.
:io Sed venis credens, ber gefallen "^at am ttiort, ber fe'^et an et facit, deinde
coninngit exp|erientiam cum doctrina et alios docct. Advors|arii finb beffer
gefc^icEt, quo ad externam spetiem. J[r cog|itationes fomen erftlid) iuS tuerd
et faciuut opora, "^eben im I)er|en on, am Unglauben unb perrum]>unt in opus
unb jietjen leutc an fi(^. Si Minorita öiel bon ber !appeu, ftrid fagte unb
35 trüge fammatfc^auben, rot f)Dfen, nihil moveret me. Sed induit caii]iani unb
ift bor im lüerd. Ibi dicitiu'; facit et praedicat. Ide<> mnltis persuadeut et
III12 iiilii! incomniodi accipit a iiiue, |iliiuia, t,ciiiii[estate, Irlgiire, aestu r 17 über
pungit steht lerit sp 27 über !C. steht fcctuefcn fid) .5/) fltEii^ltJol locrbcn bic blettet gto§
c^c bie fruc^t gaiife teiff loirb r 33 über perrunipuiit «teht firtngcnS sp
') Vf/l. Unsre Awtg. Bd. 24, 742 zu S. 626, Ulf., Eil. -jr,, 342, I f., Bd. y, 426. 37f.:
638, 24 ff., Bd. JT\ 466, 16 f. ') = Wäscher,
230 ^tcbialeu bcS ^ai)xei 1541.
R] (.lecipiuiit i.'süi .spetic leligiouis. Sic fiiib bcfjer ftcfdjidt JC. Jiitur iios prae-
cipiii et iiiulti tantimi docent nunqiiam facientes, ut si Monadius I)iu tltt
in loten {)ofcn. Tta nostri. 1. faciamus facere, postea dicere. Pins (jcl)Ct l)in
et facit. Et folia seriiioncs, lefien i. c. qiiia verbuni siuim est vitae uteniae.
Idec) tan haä 6l|at ntd^t öerloelcfen, flvnnct et toiinter et ©ummer. Tradiitiones s
muffen auff()ovcn.
Deiude q|uid(juid ordiuat in ot^tio gubcrnaudi, iiou soluin jiin siia
persona, opus sit arbor 3C. post praedicationeui iuitdt verbuiu, f(f)lerf;t fcinbe,
treibet Seufel au§, et fiuut ho[mines docti ut ipse.
Uli, 4 'Non sie impii.' In coutrarium etiam similitudo pulclira. (S§ ift i«
iiiira similitudo, quod pius arbor invicta a veris aestu, itngelt) itter, fri<;'oi-e
nnb ge^^et üon ftaten, fert fructus et folia. Lupius non est arbor, ftranc^,
reis, Ijalm, e^cv, nta(f|t§ fo treffilid) unef§, ut nid^t uneffiger fein, maä)t etltia§
unefftger. lustnm facit arbjorem, quae est max[ima res iuter eas, quae
crescunt. Ipse liic accipit hciQ oEergeringft, et (juod u6er6Ieibt Hont gevingften is
l'om gctnec^S i. <■. ein f)ü(fen öon eim !orn, ila)..f)ial)n, arista. bn§ nic^ty leiben
tau t)om regen, fdjuee, seil mit ein: Dbexii üerlüebb, er lunb» nic^t geringer
madjen, et (piae a veuto, et doolarat seijuenti versu, (juam in sno pondcre
nicf)t leidjter benn ein febber. (Sr gefjet ouff bn3 brcfft^cn, frfjeuneu, (piando
torn ift getroffcfieu. ©er toiub feret ba§ fern ni(i)t loeg, >ed sicut ber breffcfjer ^u
tuirfft, fo fcEt». Sed ventus dividit a palea, quando venit ad tentationcui
et mortem, ba fdieiben fid) !oru unb fpreU).
S)o§ ift fc^enblid^ gereb öon sanctis (enten, ap:paret esse meudacinm.
In praesenti si^etie sunt arbor. Nos acer, pa[)a non acer, sed max[ima arbor.
Toli[annes Hus ift üerbranb. Ideo a])|paret praesenti spetie, quod nos acer, 25
ipsi invicta arbor. Ideo sunt verba sjiiritus et tidei, si uou creduntur intus
in spiritu, d|icant Euaugelici, q|uidquid vclint. sunt mendici. Si nrincipes
praedicarent, (piid faceret bie fpretü? h3a§ foHen bie betlcr, lofeu f)ulfeu t()un?
Sic appjaret. Sed dominus dicit: Isti magni, sunt grandes. Sicut cedrus
iBl.37,3(ijjiba!n fjntten fi(^ aufgebruft ut ^oc^fter arbor. 'Trausivi, et non" jc. S)a au
gef)oru lüc^t fuc, fall) äugen 3U, sed äugen ex Eudokia, ba§ id^ fol fo f)of=
fertig fein, ut glorier me invictam arb|orem et pap|istas fprelo. Item alii
oculi muffen fein. Et tamen verum: lUa arbor mu§ bleiben, pap|a mu§ bin=
meg ut fprel». Dominus ^^at ventil|abrum in bie l)anb genomcn unb Iroifelt.
Vide, quam raagnac fuerint dei Israel et pap|atus nunc est. Cedros Libani. 31
Ilaimas, Caiplias loar ein fdjouer loalb, post fpreto. 6^riftu§ toar ber baucr,
iiHotii).3,i3<]ui segregavit iiordeum a tritico Mat. 3. Quomodo? ^erufaleui ^erftort, et
5 Matth. 15. r l'J vor Ui^tn steht Ideu iiou eo consistent impii in iudicio utEl sp
■24 über praesenti sieht aduersarü sp über arbor (2.) sieht puleherritna sp Inspice Kcclesiam
oinnium etiitmii r 27 über jirincipes steht vt ille sp 29 über magni sunt grandes steht
potentes palea ps. :!7 s/i :i2j3:j Turca jjotentatis r 35 über Israel steht po])nUis sp
aber Libani steht esse certuni erat sp SO populns ludaicus r
9Jr. y. 231
R] clifipfi'.^i i)er totiini orbeni Apostoli. Nou cretlidenint. Wdx tOCl'S ,^liglcu6eil
Uiumiglid) gehJefcu, quod ludei fpvch) et Apostoli ;irbor. Paulus crcdidit
et vidit Korn. 9. bQ§ im toolt ba§ Ijcrl) Bvedf^en. Qui vident, (juorum hodie sHüm. 9, a
multi, sunt certis|simi , (juod papjatus cum suis sunt fprelü- In praeseuti
5 spetie cedri excelsae, erectae et regunt { eifet et totum miuiduui, conculcareut
lib[euter uos pedibns. Ideo istae siniilitudines finb au§ bei' maffctl fd)on,
sed suut spirituales et lidelos i. e. fide nj^proliendcndne. lam exponit istam
similitudinem.
'Ideo nou perniauont.' (Sie fa^en felkl nil fid) 3U öcrlol^en, ut noniil-i.s
10 maneant. äÖenn man v|erbum dei pvi'bigt, fc^eibct§ fic^§, pha|risei et Sadjucei,
baB ^o'ije baöon, h)olt nic^t brau, fd)elct fidj nii§, persequebatur et occidebat
Christum et apostoios. S5a6ft, luieo t^lin \\ä) baüon, donec veuiat seutentia
finalis. Videnuis, bn§ [lä) aE§ \dhiV fdfjeibet. Nou mauet in distinctione
verbi dei et honiitu's. ^{xB 'f)ei'|cn Illft tft bovt "^in unb Inffeit verbum dei
15 t)ie. Non permanent in cathedra sahitis, autidoti, sakitiferae doct|rinae, sed
fe^en fic§ iu pestilenticam sedem, cogunt alios, ut et ipsi maneant in inipie-
tate. Nos neminem OevJQgcn ex nostris ecclesiis, cupinnis omnes mauere in
nostra doct|rina. Ipsi uon habcnt S[piritum s|auctuni soli, 'ijtbt etU'a§ neh3e§
an, 1. toe'^et in ben luinb i. e. diab[ohis ![)inh)eg 1. per culpam, postca
20 eiiciuntur per penara. Non sunt in consortio S|anctorum, non in ministerio,
jiapa se ab Ecc]|esia seg|regavit per doctrinam impiam. lam nos persecjuitur.
Ideo deus segregavit eum in gciieunnm. Ideo nou manent in consortio.
Ideo ut Christus uialovolos perdet et viueam suam locabit. 6r mu§ priefter
fiaticn, fie foltcu prebigen itnb teuffen ut patres. Tu repulisti scicutiam, fo
25 )oiI ic^ üerlauffen 5)hinc^ iicmen K. Sic nou manent in iuditio. S)a§ ift
unfer finalis consolatio. 'Quoniam novit dominus iustorum.' Ipsi *(. 1,6
nou curant, sed nos, ba^ bcv g|an|e grutib auff bem HcrS fteliet. SBenn man
fein itiort rein unb aücin prcbigt unb l^at fein luft bort f)in, <Bo fol§ im
toolgefaüen unb bort ufcelgcfaüen. Et fol er'^aljen toerben unb gelüi§, jenes
30 jol unterge'^en. Neutrum videtur, ideo suut verba fidei. Papa cum §|ein|,
5Rciu| in extrema indig|natione dei, qui deseruut verbum et ministerium.
Imo persecpumtur et blaspheLUiant. Et quod nos sumus in summa gratia.
Hoc etiam udii apiparct. SSapft Ijat gluc! gefjabt, quod !|eifcr, !onig mit
fufjcn getretten. Dixit Cauouicus (piidam Erphurdiae: 2Ba§ iDoIt ir fagen?
35 papa in uno digito ift o])uk'utior quam omnes p|rincipes Gerniani. Quis
possct dicere, quod deus bem groffeu tmum feinb fein folt unb bie lie6 t)abcn,
qui bem Teufel feinb finb? Sic Turcae dat successum, Victorias. 6r meinet,
1 Paulus credi<lit »• 12 zu Sofift steht am liande loolt n\i)i broii, jc^elct (irf) aui,
persequebatur Christum apostoios occi(lebatq[ue sp r IS über Ipsi steht Jjutlierani sp
über habent steht dicunt sp über i)tbl steht bicfcr icner sp 24 über patres steht Oot=
fotn sp über scientiam steht propheta sp 31 über extrema indiginatione steht hoc
minime creduut sp 37 über Scufet steht papae s^>
232 4-*i:ebigtcii bti Sat)rci 1541.
K]ct leÄt [lä) mit llLnferm ^[iXt ©[Ott, et tarnen nou videt diiferoiitiain , nun
iut. 10, -13 consistcR! in fortnua, sapientia, potcutia, sed in eo, quod Maria ck'gil i. o.
vcrho. Qui iiabet veAuni et benepjlacituiu in verbo dei, bQ§ tft bil» l'cdjt
linb gelDlS iudicium. Deus novit viam piorum. Si applicas ad res gestas
et cxperientiam, maxiima verba, quod deus Ijcng mir umb ben tjal» 3C. cum s
prorsus contrarium appareat. S. loli[aniies i>leftitur cap[ite, filius dei cruci-
figitur, et tarnen vernni. Econtra caro sentit, quod deus fpet) mi(f| an itiib
tücvff mid^ ioeg. Econtra adversarii, (piod deo im fc^oS. Xoii possuiu
credere uec ipsi credere possunt, quod deus fie anfpel) unb lüerffe fic in bic
TjeUe. Si non perfeete credere possumus, tarnen incipiamus credere, ut tantuni lo
Antecedens ijait, si cousequeus non jcf)lieffe. Habemus dei g|ratia hunc
!j}i. 1. 2 versum. 'In lege doniini': praedicaraus unb toogen bran aCe§, et multi
occiduutur brumb. Ideo antecedens est verissimura. Quare ergo dubitas de
!15|. i,6Consequente? cum tarnen dicat: 'Novit deus viam iustorum' et odit viam
inq)iiirura adversariorum. ^cre Uä) an ben SSabft, S^urden nid^t, tfiuc bic n
iiugeu auff unb fif)e barnac^, an habeant legem dei? ^a, f]iUi\ä) fear Ijabcn
fie, scilicet traditiones humanas, Alcoranum. Quare ergo dubitas? Habes
$1.1,2 antecedens. 'In lege domini vol[untas eins.' ^Rad^e nu consequen.-; certis-
s[inuim: Omnis, qui liabet vol[untatem in lege domini, illius via placet deo.
Nos parvulus grex, dei gratia, sumus ciusmodi. Ergo placemus domino. au
Deinde sentimus, ba§ tvh hin luft f)a6en 3U item toefen, ja trecE. Si hoc,
debeo certo statuere et consequentiam lacere, quod dominus novit viam
*i. i.eiustorum. Econtra qui non habeut vol[uutatem in lege Jc, eorum 'via peribit'.
Sed caro, sauguis et diabolus, ber un§ fo tieff öergifft "^at, impediunt, ut
lioc certo affirmare et hanc conse<juentiam facere non possimus. 3ößenn id^§ 25
aha faffete unb gleuBte, gieng iä) ftet§ in fprüngen unb laä)ek. Scriptura
!)Si. 34, u; non mentitur hie, ut et alibi saepe ad euudem modum loquitur. 'Ocuii
IM. 34, n domini super iustos.' Econtra 'vultus autem domini super facientcs mala' JC.
Si crcderem, hoc ob oculos viderem et confirmarer ad laudandum deuni .'c.
Ideo praedicandum verbum, ut deus det, (juo vohmtatem iUam erga legem 30
SJi. i,2dei iiabeannis utiiLue meditemur in ea die ac nocte, deinde certo scntiannis
(luiuinum nossc viam nostram. Et quod nobiscum rideat unb ba^ h)ir im
im id)o§ ligcn, loic ©. 3o%anne§ im ?l6enbmal, et osculetur nos, h)ie Jüol
eä uns Blut fator aufompt. Ideo da operam, (juod posito autecedente adda-s
etiam conse([Ucns. Qui est in voluntate dei, est etiam in beueplacito eins, 35
3J|.i,G(iui ait: 'Novit dominus' ac. Econtra. Ideo hortatur nos j)salmus, ha§ löiv
uu§ bleiffigen, ha§ tnir legem dei lieb gelrinnen, fo Iril ex un§ ouc^ lieb
[)aben. Si non firmiter credere possumus , tarnen praedicemus, urgeanni.s et
subindc melius discannis. Adversarii nou habent beueplacituni , sed con-
trarium. Ideo iter ipsorum peribil. T:>a {)elffe ®ott ju, ha§ halb gejc^e'^e. 3lmcn. 40
3n 3)cffa»D.
12 über In lege sieht des meditatiir 5;* JT/i'Ä [Ts. :i4. r 35 über est iu steht luct luft l)Ot
!)ir. 10 [25. Xcitnibct]. 233
10. 25. ®e3cm6cr lf.41.
^^rebigt um Xngc bcv ©cBitit KI)vi|U
R] Die Nativitatis Christi. 42. aiini.
loliau. 1.
Sepe aiid|i.stis, boa ha§ liebe ünbletn ift ^iigleii^ ®ott iiiib mcnjrfj in
Ulla persona. Hoc docet hie EiiaugelLsta. Ratio prudciis Hetteit rl v[iih
5 soire, i|uid sit deus, quid cot^itet, faciat in uelo. Toh|ainu',s diuit: '3)aö lutl
idj bir 6nlb fagen, «i modo velis credere, dicani tibi bell allevt)cinilid)ftcti
iatjcf)lag, beti er I)at im grunb fein» f)er|en. £)q3 i[t ®ott, si vis scire: 'In3ot».i,i
2 — 4 Huc pertinent 3 Conciones in Tomo 39 amii ([uarum prima incipit luI 8 r '
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 46, 531 ff'., Bd. 47, 62Sfl'., 634 ff:
SJ Sermo Lutiieri in festis Nataliciis
loaii. 1. 'In principio erat verbuni." 3of). i,i
lu 1542.
Audistis saepe, ba§ ba§ liebe ünblin fei) gott unnb ntciijd) iiiii ciiicv
^cvioii. Tic duge licrnufft luil immer dcttcrii iiiiiib fet)cii, luae gott fci)
luiiib madjt. Darnitff fagt 3oanne§: '^ä) loil bir§ h)ol fagcn allen ()eimlic^cii
rabtfdjlag, beii i&x. Ijat im grunb feine§ l^er|cn, toenn bu es nur glcubeu luilt.
Dr] 15 €iiii: aiibiT Prebigt IH. =CV5artiiii ICutljcr^ über bicfc Watt: '^m aiifaiiij
Uiar ba!^ Watt etc. gctöau am (^Tage ^Sataliö T>aiiiini uad) Jlßittagc,
2CnnD 1542.
^'St l)abt offt gebin-t, ba§ ba§ liebe ßinblin Cslicfug ,]u glcic^ ®ott unb
5J}cnfd) ift in einer -Perfon, ba§ Icret ber ©unugelift in biefem ©uangelio.
■io 2)ic blinbe, toEe (folt fagen) Ituge oernunfft flettert binauff Ö^» ^'"'^'^ ""''
lüil rtiffen, loaS (^ott fcl), \va§ er gebende, fnrljabc nnb tbne. TiaS luil id)
bir balbe fagen, fpridit ©.Joannes, luenn bu e§ nur glcubeu luolteft, uub
teil bir !unb t^un ben at(crt)eimli(^ften Sfatfi^lng, ben ©ott T)at im grunb
feine§ ,fmten§, ba§ iftö ober, fo bu c§ lüiffcn railt: 'W^ im^imm mm^'»''.^
1:?16 äBÖ9{2;', ba bnft bu e§. 3a, fagft bu, Iter berftetict bicfc uncrl)6rtc
unb ungeloönlidje rebe? Sieber, bu fragcft aud^ ein ^od^ unb unbegrcifflidj
bing, bift bu fo einf eltig unb unöcrftcnbig, fo tl)uc jm alfo: lüo bu Ijoreft
boa lüörtlin: '2BD5H3;', fo ücrftctje: '©on', luenn bu boyloeift, baS ber (Suangclift
haä äöort ben Son f)eiffet, fo lie§ ben 2;ej:t alfo: ':,^ym anfang luar bcr
3'
33 ^cimti^et »iotjc^Iag ®otte§.
234 >45«i)i8tcu bc^ 3qI)vc^ 1541.
R] priiicipio erat veihiim' 3t. jDo TjaftuS. Secl ratio: Qiii?^ iii(i!l|ligit lias (am
niirab ile« voccs? ^a, ha fragftu anä) ein \)oäj unb felljam bing. Si u« atleo
siniplex, tljuc im fo. Ubi aiidis Noceui lianc: 'äßovt', intcllige: '©011'. Ubi
hoc tcnes, quod tiliiis vocetur verbiim, Sic: In priiicipio erat filiu.s. Oniiiia
per filium facta. Intelligis hoc meliu.s? SHmbS \o, jo fcileftll lüd^t, (piia in
3oii. 1,14 tinc mac^t er§ fel6§ fo: 'Verbum caro factum'. Fihus dei i[t ein inetlfcf)=
lid^ci; fou iroibcn, patris aeternius filius ein 3eitHd^cr, ber uuaufenglii^er fou
ift ein nilfeiiglic^cr ©on luoibett. Sed sie intcHigas hoc, nt non fticias duos
tilio.s: ex deo et Maria. Xon sunt duo fiiii, eternus et luiniifciiglic^ei" et
temporalis, sed idem. Ne faciamus duos Christos, dominos, filios, sed iituä
cinev fein. @v ^at hjol ^lücicilel) geburt: 1. in clüig!eit a patre unb 2. jcitUd;
4 zu Sic steht legito textuni gp r
5ofi.ia''" 1'1'iucipio' 3c. 5Dn !^a[tu§. 3fn, ba§ finbt fel^ame rebe, loer Ion§
ücifter)n? 3a i"" froQft Qurf) ein fcitiam fjocfjcS bing. i'ot^ tuiltn§ ja nnfeenn,
fo tt)U alfo: -Jieun 'ba§ lüorf auff bein S^cntfi^: '©on\ '^m anfang Icav bei
©on unnb ber @on toav fiet) gott' et sie consequenter, ubi 'verbum', ibi tu is
poiias 'tiliuin', Sevfte^cftu» alfo, fo nim nfieval hm fon nnb fptitf^ bcv ©on
fei) fleifc^ lüorben, ®er göttliche fon ift ein menfd^Udjer fon beä öater§, ein-j
loetjBS, ber etüige, ein jcittliffjer fon. 3Ufo fanftnS üevftefjn, 'Sod^ ba-:5 bu
nid^t meineft, @§ feien ,^lüccn fonc, ©er einige unnb 3citnd)e, Ter unnnfcnglidjc
nunb anfenglic^e fon, fonbcrn e§ ift ein ©on. (^r Ijatt lool 3U10 geburt, aber 20
J^riSon, unb ber ©on Inar bei) ®ott, unb ber ©on loar @ott, ber
felb löar im anfang bei) Sott, alle bieng finb burc^ jn fben ©on)
gemacht, unb on jn ift ni(^t§ 9emacf)t'.
3L*erfteI)eft bn nu, »oaS ber (äuangelift ha^j Sßort r}eiffe? nim e§ fo unb
3of>. 1, 14 merrfe c§, fo fetleft bu nid^t, benn om enbc mad)t cr& fclbs alfo: '2)a§ loort 25
loarb (}Ieif($\ baä ift: ber ©on Sottcä ift ein Menft^licf)cr ©on luorbcn, bcy
a3ater§ einiger ©on ift ein 3eitlid^er, ber unanfenglid) ein anfenglid^cr ©on
luorben. 3)icfe§ folt bn aber alfo tierftc()en, ba§ bu uic^t 3luen ©one auä
©otteS unb Marien ©on moc^cft, e>3 finb nid)t jlncen ©one, ber einig, unan=
fengltd^, unb ber jeitlid^ nnb anfenglicf), fouberu einer mn§ fein, er Ijat lool 30
^Incierlcl) geburt, eine in eliiig!eit liom 33ater, bie anber jcitlid) öou ber ;^snng=
fraluen, unb ift bod) nur ber einige ©on, ber Dom Später in elnigfeit nnb Don
■JJfaria jeitlicf) geboren ift, fie Ijat nirf)t ein anbern Sou in bie Sßclt gebraut,
benn ben ber 58oter in eloigfeit gebracfit \)a\. ^\mkx[i\) geburt finb§ lool,
ein anber au§ bem Sater, ein anbere auS ber -Jltutter, nnb ift bod) ein einiger 35
©on, ben 5Jlaria jren loaren, naturiidjen ©on Ijeiffet, ben I)eifft andj ber
il ©ottei ©on ift ein ÜJlenfc^cnfon lootben. r 31 Bon] ttox 3ö Sic anber geüurt E^rifti. r
1h-. 10 [25. Scjemlcr], 235
R] bon bei vii-giue. Et laiuen is iiuicus est filiii.s, i|ui a \ntiiv cl iiiatre genitus
ac iderii est. Ipsa non tulit aliiim tilium in imuuluni, (|iiam pater ab oteino
gc6l'a(^t [)at. Alia (luiileiu nativitas ex Matrc et jiatre, et tarnen uuicu.s filiii.'>.
Quem M|aria vooat verum naturalem filium, eundem etiam pater. Mirabiles
5 sermones isti. ^a freilid^.
Non vooat simpliciter ©on, sed verbuni, q|uan<juam red^t lücrc Sed
er l^at fo muffen xeben, quia illo tempore orti liere|tici, qiii negabant ]\I|ariae
filium dei filium esse. Ideo usus voce 'verbum', qnod fuit, anteqiiain omnes
creaturae conditae. 'In principio' i. c. ha oreaturae! anfteiigcu iv U'cfeil,
ba tvax. boS tüort Bereit unb fjutte fein »oefcn, non creatum. S)a Ijiiiu'l uiib
erben anfiengen, ba tior ni(f)t§ geloefen, ha \vax n bereit. Extra creaturam
10
4 filium sp c aus deura i> Cur vocet Ioli|auiies filium verbum r 7 über urli
sieht ouffBcftanben sp
■ S) c§ ftnbt nic^t 2 fon, fonbern ber einige fou, fo Oom üotcr geboru, ift aud)
ht^ h3el)Be§ fon. (S§ ift Juol eine aubere lueife ber gcBurt, aber c§ ift ein
Ünbt unnb ein fon. Senn beu ^aria nennet il^ren redjten, natuilicf)cn fou,
li beuc nennet gott auif) fein rediten, natürlichen fon, ^t^eierlel) geburt, ein fon,
3a baä ftnbt fel^ant toorbt ? frel)Iic^. Cur appellat autem /Myov'i Necessaria
fuit liaec phrasis contra liaereticos illo tempore, ut eis os obturaret, 2)n3
ber ©on, ben 6r toort nennet, geloefen fei) öor ber ßreatur aufang. Iicnn
bo bie Greatur anfieng t^r loefeun, ba l)ub er uicf}t a\\ feine fonljeit, fouberu
2u 6r loar @on, boc^ auf§er ber luelt, (Sreatur unnb gefd^epf, Senn bo f treibet
P']35atcr feineu loareu, natürlichen ©ou, ha^ ftnb loünberlic^e rebe, \a freilief)
lüünberlic^.
2)er ßuaugelift aber fpricljt nidf^t fcl)leil)t: 'ber Sou', fouberu: 'ba§ a[ß09i1',
loietüol e§ rec^t toere, er ^ai aber fo muffen veben, beun ^u berfelbigeu ,^eit
-'5 ftuubeu Äe|er anff, bie leugneten, baö ^JJtarien Sou ®otte§ ©on locrc, barunib
ueuuct er ben 5ou baS Sßort, ba-ä im aufang loar, el)e alle Kreaturen gefiijaffcu
loorbcu, unb faget: '^m aufang loar ba§ Sßort', ba» ift: ha alle (Sreatuvcu,
.§imel unb (Srbeu, unb Ittaä bariunen ift, aufiugen ,]n luerben, bie tior nidjtsj
ruaren geloefen. ^.Jluffer ber ßreatnr aber !an nicl)t§ fein beun ber ©djopffer,
30 beun alte», ba§ ba ift, ift cuHocber ber ©d}6pffer ober feine l^reatur, alfo
unterfd)eibct f)ie ber %txi gelnaltiglidj ba» luort Oou ber i^rcatur, ba§ äB0Si5E
ift nid^t unter bem ^auffen bereu, bie angefangen l)aben, fonbern ift bereit in
feinem »oefeu getneft. Sarumb fc^lcuft ber (Jnangelift loiber t^berintnm unb
anbere, bie a\\ jme f)iugen, basi jre l'ere falfd) unb ein lefterlid)er 3irrtl)um
35 unb lügen rtcre luiber ben ©on @otte§, lion bem fie fagtcn, er loere ui(^t
241-25 flehet loiber ef)iifti ©ottljeit (icf) auffttjcncnb. /■ 33'ßi (if)etinti itvtOume. j-
236 $rebigteii bcä ;j'nt)tc? 1541.
K]a6cr tau uit^tö jcill ijuam crcator, <]uia valet ista distiuctio: aut croa(or aut
creatura. Sic distiuguit hie textus potenter verbura a creatura. Verljum ikmi
est unter bem f)ouffen, qni ^abm angefangen. Sed ift Bereit in feinem lucfeii
getueft. Ideo fdjleufft 3o^lfJnue§ contra heret|icos, (jiiod nihil sit heresis, (juac
dicit Christum tantum purum hominem JC. 'Verbum' i. e. filius. S)a§ Inerc ^
iDoI ein prebigt baöon jutl^un. lam breviter dieemus, Quare vocetur verbimi.
Vos sim|)lices observatc, cum auditis: 'In p|rincipio erat verbum' i. e. dci
filius inar Bei) bent öater, et is filius itiar auc^ fel6§ @ott et fuit ab initio
apud deum is filius. 'Sic verbum caro f|actuni' i. e. filius eteruus ift ein 3Cit=
iut. 3, iilid^er fon trorben, non duo, sed ab angelo vocatur dominus et adoratur. lu
Duplex nativitas tarnen. Contra herot|icos sciendnm, (juod Ioh[annes vocet
verbum propter Mosen, bo noc^ fein liecf^t Inar, sed merae tenebrae et nulla
l'ä Creator jj Creatura. r 7 In priucipio erat verbura r 10 aber vocatur dominus
slc/ä Luc. 2. filius virginis sv Verbum caro factum »• 12 Verbum r
S] fid^y, 6§ ift entttieber gott ober gcfd)e)jf, Xo fpric^t bie ©c^rifft, Taä bev eoii
nid^t ßreatur, fonbcrn bie elinglcit geljafit '^oBe. 3)araus fdjienft nn Joannes,
ba§ Cl)riftu§ ber 5Jtarien fon nid^t eine ßreatur fet), fonbern bon etnigfcit is
gelncfcnii. Cur verbum dicitur? :^m nitfang Inar ber Son nnnb ber eoii
lonr gott, ift anc^ Hon anfang gott gelocfcnn. Ser Sou ift fon loorbcu,
Ter elüige ein 3cittlii$er fon inorben. ^tber nid^t jloen föne, fonbcrn e§ ift
bo§ einige ^efufc^cn, ba§ inn ber toigen nnnb an ber inntter Brnften ligt.
Contra haereticos sie eum loqui opovtnit, ut divinilatem probaret ex scriptura. m
?r] O)otte§ ©on, fonbern ein .5nr lauter TOcnfcf). (?§ loere h.ioT eine gan|e ^nebigt
baoon ,5u t^nn, loarumB ber ßuangelift bcn 5on @otte§ 'ba§ SBort' I)eiffe,
Ca ift aBer anff bismal 311 lang, fo ift ber S^cjt Oor offt gefjnnbelt tnorben.
3r einf eiligen f)aBt ad^t barauff, loenn jr "^öret: '3m nnfang toar
ba§ SBort', ba§ jr loiffet, ba§ c§ fo Oiel gefagct ift: v»m anfang toar ber 25
Son, unb ber Son »rar bei) Sott, unb ber 6on loar and) felB§ @ott, nnb
toar im anfang Bei) ®ott. 3Ufo anäj: 'S)a§ 2Bort Inarb ?5leifd^' ift
foHicI: ber einige @on ift ein ^citlic^cr Son loorbcn, nirf)t ^loecnc (unb finb
hoä), luie gefagt, jlueierlel) ©cBiirt), 2at)er Sucac _. Unvb ber Ciit"9i'-'fl^"cii
s;iif.2,ti©on, ber in ber frippen lag, Oom 6ngcl genont 'ber §69{5R\ ba er ju ben 30
.§irtcn fVric^t: 'Qua) ift {)eutc ber .'peilaiib gcBoren, Uicl(^er ift (5f)riftu§,
ber .'p@^K9i', unfer, nid)t ber Ginget f)eilanb ift er, bie ßngel aBcr Be!enneu
jngleic^ mit un§, ba§ er auc^ jr .§69{Di unb @ott fe^, Beten fn and^ an.
SlBer furlj folt jr ioiffcn, haa ber (Suangelift ben @on Ciotteä bo§
'SßCüiS;' fieiffct luibcr bie ^e|er, t[)ut er um Wo\t luiüen, bem 8. 3oI)anne§ 35
25126 ©ott^eit Bub «Dlcnfd^eit S^rifli. r 34 Sriadö wotum6 bev @on ba§ SBort ^Eijje. r
^h. 10 [25. S)ejem6etl. 237
R] creatjura, dicit Mo|se: 'Dens dixit'. @r lieg ein lüort aU'3,gef|Cll, luar ein t)ot=i.wofei,3
fomeil loort et ilkul verbum, per qiiod omuia creata, '\x)ax Bei) ®ott'. Coiitra-
cludit ergo contra heret|icos, qiiod verhuii] fei) üor im anfoiig geiuefeii. Et
tarnen uon erat persona, quae dicebat. S)ay lüoit miifte ja bei) beut jpied}er
s fein. Non erat apud creaturani, quac nouduin condita, sed auffei", über, Uor
bev 6veatur, scilicet apud deum. Er^o sunt duo dii? Non, est apud deiini
et tanien distiucta persona. Sic ^O^lQ»»^^ fterdt fi|dem iiostrani, quod
sciamus, quod pater, filius, s[pii'itus S|anctus sint tres personae, sed non
distincti tres dii. Adoramus tantum ununi deum. Habeinus ba§ Itbev nlle
10 f)eiben, ÜurdEen, quod deum ^ot}er ertennen quam ipsi. Ipsi inspiciunt deum
relative ad creaturas. Tantum vident ba§ gefrfjepffe unb hm SDtetfter. Hinc
1 Gen. 1. r 5/6 ©tircc^er || Inort r 9 Nos Christiaiii r lOjll Cognitio genti-
liuni de deo r
S] Cum enim nondum essent Creaturae, 'Dixit Dens', ©pretfjen ift, tüeitll ^li) '•"■''''''''•
ein lüorbt mac^e, S)q§ Jodü, boburc^ alleS gemacht, boS loar gott, ba§ Inoit
ift üor inn imnb .... anfang getoefen. ßr \vax inn elüigem Uiefenii, 6v
ih toax abex nii^t bie perfott, bie ba fpiad), fonbevnn bo» lüort, 't>a§ Uioit luav
bei) gotf i. e. nidfit inn ber (sreatitr, fonbeni inn etoigMt bei) gott, nniib ifl
bod) nic^t ein anber gott, fonbern einer, bev ^l)niel unnb erben gefd)affen,
l'Ufo fd^lenft unfern (Jf)rift(i(fjcn glauben SoQnneS de Tiinitate, loir beten nur
einen gott an, 5lber inn beut finbt )uir gelerter benn t)eiben, <iui tantmn
sn Deum respicinnt Deum relative ad Creaturas, ©ie fet)en nur bie Kreatur
14 . . . .] kleine Lüche im Manuskript
Dt] folget, ber eben aucf) alfo rebet Inte ©. 3i0^anne», ha er fpric^t: S)a tein
8ie(^t loar, fonbern eitel ginfterniS, and) fonft fein anberc Crcatnr,
fprad) ®£)%%: 'e§ Inerbe liedjf, ba§ ift: ®ott lie§ ein luort ge{)en , ba>^ i.woioi.s
lüar ein Polfomen hjort, unb ha^ Inort, burc^ tüe(c§§ nlle bieng gefd)affen
■i-. finb. 'itifo fc^lenft er toiber bie Aftijer, ba§ ha^i SBort Oor int niifang
lüar unb boc^ bie perfon nid)t Inar, bie ba fprad), barnmb mnfte bn-? luovl
ja bei) bem ©pred;er ein, ni^t bei) ber Kreatur, bie noc^ nic^t gefdjaffen lonr,
fonbern loar anffer, über unb öor ber Kreatur bei) 65ott.
Sem nad;, m6d)ft bu jagen, finb jluen Kiottcr? nein, ba§ SBort ift bei)
30 föott, aber eine unterfd)iebene 5perfon, alfo fterdet unb befrefftigt ©. 3o()anne§
unfern glouben, ba§ Intr geloiS finb, ba§ ber Satev, Son nnb .Sj. Kieift bvel)
unterfd;icblid)e 5|3erfonen finb, aber nid)t brel) unterfd)ieblid)e öiotter, fonbern
ein ©Ott ift. 2)arnmb beten loir K£)riften nur einen einigen Wolt an, l)aben
3ll32 Dn? liiovt ift eine imtovjcfiicbenc l'ev(on imm 9!ntev.
238 !l?rebigten be? So^rea 1541.
R] iactat Tjurca, quod sanctus sit, et tautum ununi denm arlorat et blasphomat
nos, quocl tres deos adoremns. Non est verum. (Sie rcbeit unS ajftei" in
bcn Xüäen ie\) iien fd^ulern, qui non intelligunt rem. Gerte dicimus non nisi
imum denm, qui o|mnia cre|avit, non plures. ©egen bei (Jreatuv 311 red)etl
tantiuu est uuus deus, postea dieimns: Nos Cliristiani non Ijabcti gnug barnil, ;•
toie ein Creator ]eXj 311 ted^en gegen bet 6teat|ur. Sed docemus postea ex
scriptura, toaS @ot in ^iä) felBer ift, fatemur fefter nnum deum esse quam
wentiles. Tiirci vocant nos idola|tras et damnnnt at» blinbe 5Rarx'en 3C. ubiX
haS interrogo: quid est deus in seipso? quando Creator est, soio tantiim
nnum nnb fjoit unb redjne in gegen ber toelt et Ci'eat nras omnes. Sod quid u>
ift ev bei) fidf) felber, ha er fein @ottli(^ luefen bei) fic^ jelb§ ^ot? ll)i
Christiani: Is uniens dominus, rex et creator, per filiura sie depinxit se,
s] unnb ben meifter ober ©c^cpfer. Hiuc Turca nos appeilat Haereticos, qui
(res Deos adoremus. Sed nobis facinnt iniuriam. Non enim tres Deos
adoraraus, sed unum, sed multo foelicius quam ipsi. Nam credimus non in u
mnltos, sed in nnum Deum. Credimus esse unun) Creatorera Creaturarum.
Addimus etiam praeterca. tttQ§ ber einige gott inn fic^ jclber fei), non tantuni
Ilelatione oonsideranuis, nnus est tautum Creator. Sed quid est Dens, quando
secum est non Creator. iiiQ§ i[t (fr, tocnn Gr fclbft bei) ftd) i)'t, \va?- ift fein
tnefenn, Vpo er nid)t fd^nffet, fonbern fein gottlicf) Inefcn bei) fttf) felbft l)at? m
tarnen illa lo(jinuitur Christiani. ?ln§en ift @r Creator, Sed intus est pater
diecus vcrbuni diftum. Spiritus sanctus tDilligct bretn, To ift ein gcbrittS,
Sri ben Oorteit über alle ^^i^C"/ .Reiben, bürden, bn§ Inir aHein ©ott red)t nnb
lünrf)nfftig crtcimcn. ©ie fcf)en nüein ba§ gefd^opffc nnb nic[)t ben 5Jieiftcr
nn, Xat)cr r[)innen ^snbcn nnb SurdEen, boS fic ba5 rcd)tc üold föottev finb, 2:.
Incil fic nnr einen ©ott anbeten, leftcrn unb fc^inef)cn nn§ CvL)riften al-J (>i6^cn=
biencr nnb nnfinnigc narren, bie brel) @6ttcr anbeten, e§ ift nic^t Inar, fie
rcbcn uns folt^cs in bcn rucfcn ju bei) iren ©d[)nlern, Iniffcn nid^t, ftio? fie
fagen, finb blinbe unb SBIinbcnleitcr.
Sßir fagen unb betennen bcffer benn fie, has nicCjt nicbr benn ein (Sott m
fcl), ber gegen ber Preatur 3nredf)nen allc-S gcfdf)nffen bnt, locitcr fagen luiv,
hc['<i lüir Gbviftcn nirf)t genug baran l)abcn, Inie ber Stfiöpffer ju red)ucn unb
3U l)QUen fei) gegen ber Greatnr, fonbern Inir loiffcn unb leren au§ ber @df)rifft,
loaü ©Ott in fic^ fclbcr ift, ja, ba§ er fein ©ottlidt) luefen bei) ficf) felbcr bat.
2)a belennen loir, ba>3 ber einige .S^drr, .ftonig, ©ott unb @d)ül)ffcr burd^ feinen 3-,
Son fidf) alfo abgentalet unb 3uerlenncn gegeben I)at, ba? e§ in ber ©ottbeil
alfo ftebet, ba§ ba§ äBort Ivirb gefpriic()cn burcf) ben Spater, unb ber heilige ©cift
(tute man faget) barein Inilligct, bao ein gcbritte-S ift unb bod) in firf) felbe?
26 Suben Dnb Junten teftpvimti. r
9lr. 10 [25. fjqemliet]. 239
R] (jiiocl in deitate fo ^td]e. Verbum h)ivb gcfprod^ieu, .s[piiifiis .s|anctiis lüitttgt
bvein, ba§ ein gebrtttä ift et tarnen in fic^ felb§ ein», quundo unura est
Creator coeli, terrae. Augustinus et alii veteres dix^erunt: Opera trinitatis
ab extra sunt iudivisa S ]iater, filius, s[piritus s|anctus est fdjCpffer unieus,
5 uon tres gegen ber ßreatur. ©o toeit fernen S^iurcfen unb 3'uben, Reiben.
Non soluni inspicieiidus deus ab extra in operib[us. Sed dcus v|uU ctiain,
ut ag|noscamus eum etiam ab intra. SBa§ ift er in)t)erb§? ®0 ift ]:iater,
filius, s[piritus s|anctus. S)Q§ ift nid;t tres deos adorare. Snh^En'^ifl ift '''"
einig trefen unb tres pcvfon. SBic g()e§ ju? 3ift unnufprcc^Iiif). Ang]eli tonnen
i'i fid; ntc^t gnugfam beilüunbcvn für freuben. Nobis in verbf) inirbS gcfafft
nnb furgeprebigt : pater, filius, s[piritus s|anctus. Cum exueraus ben fdjiUQvtien,
govftigen, unffetigcn tnnbenfncE, lüoKen U)ir§ mit ben 6ngeln feT)en i't ir iuiber
2 über bteitl steht vt dicitur sp öjG unten am Seitenrande stellt Opci'.i 'rrlnil.'itis
!iil extra sunt indiuisa JJ über ir steht gcntilium sp
•) 31igne 33, 75 u. ö.
S] nnb ift boc^ inn ifjm feI6ft ein§, nnnb JnenS ein§ ift, fo t)eift§ ein Sdjcpfer
ber tuelt. 3"" itl'" l^l^^r aber ift pater, iilius et Spiritus sLanclus. ^m
IS toerd ift er ein§, aber im loefen est trinus. Ab extra unus e.st. ab intra
trinns. Non tantum consideres Dcuni ab extra, sed etiam ab intra. ^m
fc£)epfen tantum iuveuis unum, >iia§ ift e§ benn inlcertS? pater, filius, Spiritus
s[anctus. S)o ift ein gebritts inn einem tuefenn. Sßie gel^tS ju'? 6§ ()eift
unanffpred)Iic^, SaS fic^ bie lieben @nget nic^t fonnen gnug fe'^en nnnb Uer-
-'0 luunbern, nn§ ober JnirbtS geprebigt nnnb inä luort gefa^et, <ptod sit trinus
Drl nnt eine§ gegen ber ßreatur jn rcd^nen. S)a'^er faget ?luguftinu§ unb anbere
alte i'crer: Opera Trinitatis ab extra sunt indivisai, haä ift: bic »uerct ber
t)ciligcn Sreifaltigteit finb bon anffen unjerteilet, ber Spater, Son, t)eiliger
föeift ift ein einiger Sd^öpffer, nid)t brcl) gegen ber greatur, fo lueit tomcn
25 ^uben, Reiben, Surden.
äßir foUen aber @ott nidjt oUein anfe^en öon auffen in feinen Inerdcn,
fonbern er loil and) erfant fein, Joa§ er inlnert§ ift, inmcnbig ift ein einig
loefen unb brcl) '4>crfonen, ber S5atcr, @on, beiUger ©eift, nidjt brel) ®6ttcr,
Seten berCjalben nur ein föott an. iBic gct)et§ benn ju? unaugfpredjlid) ift?-,
30 bie lieben ßngel fonnen fic^ uic^t gnugfaut barüber »erlounbern für freuben,
un§ iTjirbS in§ 2Bort gcfaffet nnb furgcprebiget. 2Benn tnir ben fdjloarljen,
garftigeu, uufletigeu, ftiudcnbeu '•JJiabcnfad abgefcget ()abcn, UioHen loir e» mit
ben lieben ©ngeln feben, nnfer cluige frcubc nnb feligfeit boran l^abcn nnb ber
3iuben, Reiben, bürden n^iberfpotten , bie nn-? ftit für flöljc f)a(ten, al« bic
■ja 6itt cintgei: ©OSS. r
') Mifme 33, 75 n. ö.
240 5]tebi(iten bc§ 3ai)xe9 1541.
Rlfpotten, qui geben un§ t|t fd^ulb, quod idolatrae simus, ba» fte nt(^t Herfielen.
(Sinb trcfflid) fpitlig. iluna'i iguorenius unum deum, qui creavit cöeliira et
terraiu. .S^oBenS bod^ bie Reiben evfdjnappt mit natürlicher uernunfft.
Honiicrus: Sit unus dominus.' §|ijnel unb erben mu§ gelriS jeiten f)aben,
hJenn man fol pflügen, ernbten. Poetae et genliles intellexeruut, et üunen 5
putaut HOS tlo|, qui uon intel|iigant, se admirantur, quod tantum uuuni deiim
üitoutur et adorant. ^a, fo Iticl !ii]|orant all§ Teufel in ber '^eUe.
Dens non l^at gnug bran, quod dieitur creator. Christus loliaii. 8.
Sof). 9, 1» Vocatis patreiu et uon aguoscitis. Ideo hoc geutUe agnoscere tl^utS nic^t.
8 loh viij. r
') Ilias 2, 204.
S]in una divinitate. Sed ubi exuti fuerimus coi-pore, tum de facie liaec tueliimur lo
et vicissini Turcas ridebimus. Aristoteles: uuus sit Dominus, ubi unus
praeest, bene guberuabitur orbis, plures, non foelieiter^ 3C. Hinc rident nos,
quasi Ai-istotelem non inteiligarans, isque uobis sapientior, qui unum tantum
adorat, nos vero plures. Atqui in quos nos accnsant, ipsi rei sunt. Habeut
enim pluralitatem Deorum, dum \'oluut videri se colere umun Deum. Nos i;.
autem e scriptura edocti scimus, {|uem adoremus. Dens verbo revelavit
') Aristoteles, Mefajih. XII, 10. (Er schließt seine Theologie mit den oben Z. 4
zitierten homerischen Worten.)
nr|nid)t Inijfen nod; Perftel)cn, ba§ nur ein ©DSX fei), ©ic abtx finb trefflid)
fpi^ig, öerlnnnbcrn fid) nkr jrcr f)of)en lt)ei§t)eit unb öcrftnnb, bn§ fie nur
einen üiott betennen unb anbeten, ja bcn leibigen Scnfel in ber \icUe. .S^übcuv
bod) bie Reiben crfd)nappet mit natiuiid)er SBernunfft, ba§ nur ein 650S3; ao
fet), gcicl)en unb gemerdct, Inie 5paulu» ^un ;)unnern an: erften t^apitel faget:
Mnm. i.sol'ln bcn SBerdeu, bie ©DSEJ an ber ^^elt tl)ut, bie er )o Ineielid)
gefdjafien tjat, ba§ bie ©onne iren lauff ^at, auc^ bie 6rbe jrc
gehjijfc jeit, Inenn man pflügen, feen unb ernbten foll etc. 3tEein
mir Gl)riften follen fo blinb, grobe -Diarren fein, bie nidjt öerftebcn, ba§ nur ao
ein ©Ott 3U ct]reu unb anzubeten fei), ber .'pimel unb terben gcidjaffcn Ijat.
S)iefer ^ui^ifä), .t)eibnifc^, S^ürdifd) glaube unb crteutni§ tt)nt Ca nid^t,
(^)ott Ijat nid)t gnug baran, baö er SdjLipffer l)tmel§ unb ber erben gcbeiffcn
mirb. Sie 3"ben rl)inncten ^oi) ben (Sott, ber fie an» ßgljpten in W^ gelobte
aori. 8,4iSanb gefüret ^atte, unb ^u C?^rifto fprad^eu fie: 'SBir Ijabcn einen 5Batcr, Öjott', so
5oii.s.42baranff ber .viÖ-Si'K (Sl)riftu§ faget: 'aSere ®ott einer '.^ater, fo liebelet
jr midj, aber jr ertenuct luebcr mid; nod) meinen ä^ater, ja jr feib
öon bem U>ater, bem S^eufel', .^\ot)aunig am achten ßapitel. Unb
3;ol)onne§ am fed)öäcl)enben ßapitel fpridjt er ,]n feinen oi'iigcru;
27 ®ic SiiiEii rTn'iniPii fiocfi imv Uon rincm Plott. /■
9ir. 10 [25. Se.^emietJ. 241
B] Vult agnosci secmuliini Eiiangeliuin, ijiiod deiis niisit filiiim in ('anieni 3C.
Mundus in sap|ieutia noii coguovit ac. Komani vid|ebaut an ben operib[us,
quod uuus deus, sed noljuerunt eum agnoscere Rom. 1. Non conteutus ergo «öm. 1,19
vocari Creator 3c. 3d§ 'ijob mein ©ottlid) tüefeit aufgefc^ut et significavi per
5 Euangelium me habere filiuiii, jo toil ic§ cr!anb, gee^ret toexbcn. Satis uotum
per filium, qui bapti.smum, Sac|rameutum, claves geftifftet et miraculis con-
firmavit doctrinam. Ideo houorate me in filio, quem volo deiim esse, vel
me non habebitis. Non satis credere denm creat|orem. Sed dLxi: Is filius,
in qiio railii benep[lacitum, Illuni aceipite et audite, honorate pro deo etsKottt). n,;,
10 domino vel nie non hab|ebitis deum, ut max|ime vocetis p|atrem Creatoreni.
1 1. Cor. 1. r 3 Rom. 1. r 5 über me steht patrem sp 10 über vocetis steht
adoretis sp
S] iiobis snam sapientiam. 1. Cor: 1. Per stulticiam suam confundit sapientiam i.sfov. 1,21
Mundi. ^ä) ifob tnein gottitdf) rtefen aufgefc^utt. Habeo filium et Spiritum
s[nnctuni. ©0 tDtl ^d) oiicf} erlant, geetjret uiiub gelobt Inerben. 5)ag finblin
ligt inn hex toigen, S)a§ ift mein foii, ^d) l)ah biin geben, gefjovc^e iljnt, 3tenibt
ift i{)n on für ein gott, Senn er tft ein gott, luerbet i^r il)n niif;t onnel)mcn,
loerbet iljr ntid} auä) nid^t [)aben. S)enn inn beni ©on löil 3d) '"idj unnb
fonft nirgent finben la^enn. Ergo Turcae Deum non habent, quin iiliuni
Iii]'©ie luerben enef) in ben Sann tl^un' unb tobten unb 'meinen, ficsoti. ic.-if.
t()un @ott einen bicnft baran', aber e§ gefd^ie!^et oUeS barumb, "baä
20 fie njeber meinen initer noi^ mid^ ertcnnen'. 3llfo rl)unien lurtfen
unb Reiben öiel bon @otte§ rei^t er!entni§ unb glauben, reben aber babon
niie ein $8linber Don ber färbe, ja al§ rafenbe, nnfinnige XJente, bom Seufel
öerblenbet unb berftocft.
Äur|ümb (Sott teil ertant fein naä) feinem Sßort, barin er fein (JHitttiifj
25 lucfcn unb toillen geoffenbaret ^at, bie Sßelt, faget S. 'i^auluS 1. (Hn-. 1.
'erlaubte ©Ott nid)t in feiner Sßeigljeit burd) jre tueiyl)eit, baviimbi- »>>'<■. 1,21
gefiel e§ ®ott Jool binäj törichte prebigt feiig 3umad;en bie, fo
baran gleuben.' Unb jun 3{omern am erftcn Kapitel fpridjt
6. ^Paulus, Saä bie .Reiben l)aben gefe^en an ben lucrcfcn bersRöm, i,2of
30 ©d)6pffung, ha'^ ein ©ott fei), '^abeu jn aber nid^t gcprcifet a\i-
einen ©ott noc^ gebaucfet'.
2)arnntb fo (]at ©ott fein ©ottlid) loefen auSgefdjut unb auge,5eigt bnrd)
ba^ (yitangeliuut, bas er einen ©on l)abe, U'ie er fclbev Dom .öiuicl Ijerab
ruffet: 'S)a§ ift mein lieber ©on, an Ineldjcm id) Uiolgefallcn t)ab, WütuMT.s
:i.^ ben folt jr f)6ren', alii tuolt er fagen: ben uemel 011, l)ntlet jn fiiv eUueu
^3 ®a§ ®otttid)e hjejfii luivb biivi^': Wiinngcliiiiii nffeiidnrrt. r ."J,") jii| jv
Sut^etä SäJerfc. XMX 16
242 *Prcbigtcu bc? ^aijxi^ 1541.
R] Ideo neiiKi fall iHUi (>)ott icbcii icd}t iioii) in cdcmicil (juam Christiani.
Deas inveuiet T|iircos et alios iiifidi-lcs. (Jr Hurb iiiiib treu loillcn filium et
S[pirituin s|anctum nidjt '^inlüCQ toerffeil. Qui filium coiiteiimit, et p|atrem
contemnit, quia mein et)r, Ciottlid) iDcfcn est in filio. ^^ ^üb§ offenbar nnb
flat gnitg gemeiert, dedi virginem matrora iiotam. Item per s[piritimi s|aiietiim
OTattri.ii,;, Tjab id^ in lafjen prcbigen, tobten auffluccEen, leprosos mimdaro jc. Matth. ji.
bcr baptis[mum. Sociianient, Claves et rc[missionem pecjcatorum dedit et
6 über tobten sieht mortuos sp
S] contemuuut, spiritum s[anctuin re|)ndiaiit et Doiim muliim voiuiit apprelieii-
dere. Sed sua culpa pereunt. 2^ IjaBS grot gnng gcmad^t, (Sin ^sungfialti
gegeben, £iafier mein fon lafjenn geborii lücrben, gegeben ben ()[eiligcn gcift, lo
iiin eu^erlii^en miracfeln betreff tigt, 3'dj ^ab§ nidit ^eimlid) gemodljt, ift
öffentlich nufgefdjrieben, geprcbigt, miraculis Bcjeugt. Saritmb far l)in: loer
mein« fon§ feiet, fot mid] auä) nid}t ()aben. ludei pereunt, Tureae peribunt,
Pr] .Sperren nnb föDS^S, cbvet nnb betet jn an, a^ct jr folt iiiid) jnm @ott nid^t
l)abcn, loenn jr nod) eins fo I)od) nnb f)enlid) v()imict, ic^ fei) clrev (Sott, ben n
301). 5, 23 jr allein redjt crfciinct nnb anbetet. "Denn 'luev bcn@on ni(^t e^rct, bet
eieret ben ä^ater nit^t, ber jn gefant l)at', ^olianniS am fnnfften
1.501)..'., i2(S:apiteI, "iäex ben ©on (Sotte-s nidjt ()at, bcv bat baB l'eben nid)t\
j. 3)0l)anni§ 5. ^tcm 'ÜBer in bcr £crc (5^rifti nidjt bleibet, ber
2. Soll. 1,9t) at feinen ®ott, Uu-r in bcr ^ere (^b^^Uti bleibet, bcr l)at beibe, ben 20
58atcr nnb ben ©on'. 2. ^oljanniy 1. Tiefen feinen ©ottlid)en Itiilten Ijot
Si)t).i,i8nn5 ber ©on, ber in be§ ä^atcrS fd)D§ ift, gnngfam offenboret ^fböimi-' 1-
ba§ 5prebigtampt, bie 2anffe, ba» ©acrament geftifftct nnb cingefe^t, mit
2ßnnbcrjcid)cn beftctiget nnb bcfrefftiget. Summa: er Inil allein im @on
ertaut, gee[)rct nnb angebetet fein, luer cä anber» madjct ober erteunet, bcr sr.
el)ret unb betet (^)ott nic^t au, fonbern ben Scnfel. Tarnmb tan niemanb
(üJott red)t ertcnncn nod) non feinem (^Uittlid)eu luefcu unb luillen rebcn benn
inir (£l)rifteu, er loirb ju feiner ^eit 2iirrtcn, •'öcibcn, ^nben, 'ißapiftcn nnb
ttUt Uuglcubigcn lool finbcn, bie Pl)riftuni unb fein SBort t)erad)tcn etc. nmb
jrcn lüiHen, toenn fr nodj fo biel luercu, toirb er ben ©ou nnb ^eiligen @eift 30
nid)t öcrlücrffen. SOScr ben ©ou nid)t l)at, bcr l)at and) ben '-Bater nid)t, iner
ben ©on t)erad)tct, bcr ücrad)tct and) bcu i^atcr, benn fein (^)öttlic^ lücfen,
ebre nnb mad)t ift im ©on. ©ol(^eö l)at er offenbaret nnb tlar gnug gemad^t,
bat jme ^JJiaria, bie ^^ungfralu Dom gcfd)lei^t Taüib, 3ur -IRntter geben, Inie
in bcr Sd)rifft tlar 3ufel)eu, ©0 l)at ber tjciligc töeift üon t^ljrifto ge^cugct 35
nnb jn öertleret. ©o bnt er, ber .§(59{5H, felb§ geprebiget, 3Bunber3eid)eu gctt)on,
Sa ß^rifti tvnä r
Hh. 10 [25. Sejember]. 243
R] adliuc füret peccatores ad iustitiam, ex iiiorte iu vitain. 2)a§ treib iä) an
UilterlaS. Ad Iiaec ordiuavi filiiim, «|ui Imnc uon adorat dicetis euin Tlionia:
"Dens et domiiins mens', is e>it ])crditus. Nou 1)q6§ ^etjnlic^ in cilll Uundel 3»')- '-:''- 2s
gemacht, sed öffentlich gcfcEjrieben per Apostolos habeutes s[pii'itiim sanctum
5 et mit sigui.s beftettiget. ludei, Romani lüolten filium aufrotten. Sed ha
|tet)et nic^t ein fteäen, tilius mauet et nos coll.>^el■vat. Sic pajia liodie toirb
gefveffen nt ante Indei. lam T|iirca superbit. Sed lüirb er ben ©jon linter=
trudten, ut non sit deus, fol e^e l)imel unb erben cinfoEen. öb§ tuol ein
Zeitlang loderet unb im gelinget u". Ubi Babel, Ninive, Persae, Graeci,
10 Romaui? ^x mögt iuä) lool toiber filiimi legen, Romani, papa, Turca. Sed
6 über nos sIeJU Ecclesiam suam sj) 10I24S, 1 fs. 2. r
S] quia careiit Deo, Db§ fd^ou eine löc^Ie loeret', bie prac^t unnb ntadjt, 9ioin
tribts aucf) ein jeitlang? lüo ift§ nu? Quin gott i}aU gefugt, 6r tuiU fein
fon unücrarfjt Ijaben. Sd; Ijab mein fon in§ fleifd) gcfanbt, boS (S:x gcc()vet
unnb für ein gott angebetet Inerbe al§ ein Sc^epfer unnb ^err. äßirftuö t[)nn,
1'. lüolan fo [)aftu mid) 3um gnebigen gott. SBivftu H)n öernd^ten, fo tjeifta im
pfalm: Somel cum ipsis etiam loquar in iia mea'. Hoc iuuuit liic Joannps.
,5
PriJobten nuff crlued et , bie Slinbcn fefjenb gemacht, bie ©unbe ber 2BcIt ouffin. 2,5
fic^ genomen, getragen, ba für burd) fein leiben unb fterben gnng getban unb
biir^ feinen ^cvrlic^en fieg unb auffcrftetjnng aüc, bie an jn gicnbcn, Uoii be§
20 Seufela getoalt erlofet, gerecht unb feiig gemacht. §at aud} fein 2Bort, Sanffe,
©acrament, fc^luffel I)inter fic^ gelaffen, feiner 6t)riftenl)eit 311 troft unb l)eil,
füret nod) on unterlaß burd; biefclbigcn bie ©nnber jur @crcd;tigfeit, ouv beut
%oh in ha^ Seben. Qu foldiem am^Jt ijat [n ber SSater berorbnet, loer ber-
balbeu ben ®on nic^t e^ret nod} anbetet unb jn mit beut ?lpoftcl 1[)onta fnv
2'. feinen '.SpßStiH unb (Sott' uid;t ertcnnet, ber ift üerloren unb eUng oerbanu't.>i|. 20, as
3)iefe§ aüii ift nic^t beimlif^ in einem lointfel ober allein im ,^\ubifd)en
Sanbe gefd^eben, fonbern ba§ (Suangelium non Gbvifto, ha^ er ber eingcbornc
Sou ©ottcs unb ber äßelt ipeilanb fei), ift crfc^oücn burd; fold;c Jjrcbigt ber
?tfofteln unb jrer 9la(^!omen in alter äßclt. 'S)ain burd) fie, Don beut bciligen
30 Seift getrieben, in ©c^rifften licrfaffct (toic Giott lob für augcu), auA) mit
,5cid;en unb Umuber beftetigct, barumb luirb er luol bleiben für ben ^nben,
.Reiben, lurden unb ^4-^at)ifteii.
®er 9{6mifd;en Äeifcr öiel, ba fie no(^ med;tig toaren, loolten t^briftum,
fein 2Bort unb ,Wrd;cn 3U grunb ausrotten, fingen e§ awA) mit grofem ernft
3i an, rumorten grclolid; unter jnen, baä auff einen tag int iliöuiifdjen llieid) biet
taufent C^briften nmbbrod)t Uiorbeu. dt ift aber für jncn allen blieben, fein
2G Offentli^e (ivcbißt »011 t^ljvifto. r -Vi 3)ev iRuniifc^cn iTrijcv uevfotgimo. r
16*
24"^ *Prcbioten be? SatjtcS 1541.
^ ^^Isiio tcinpiiie in im mca lüil mit cud} icbcit JC. Scun xä) t)ab fi|lio meo ba§
reg|miin übergeben , nt ddiiiimis sit et adoretur ac colalur eo honore, quo
ego, volü, ut cl|icas deiiiii tuuai et ereat]orem. Si facis, liabes propicinm
patrein, tu filius es et liaeres meus, et dabo filiuni, qui te defendat. Si non,
dedi filio sceptrum ferreum. Et sedet ad dext|eram meaui et hie sessurus, 6
'^f. 110, 1 donec ponat inimicos suos scabelluin pediini suorum. Sic fecit maxLiniis
rcgib|ns, monarchi,«, ita etiaiii Tui-cis faciet 3c. S)a§ iftS, Irie er inttetb» ift
in ber ©ott^eit. Ibi habet filium, qui est Mariae filius. Ergo etiam naturalis
et verus hoiuo et tamei) unus tilius, dei et virgiuis. Si vis disputare et
S] quod filius Dei aeternus natus sit ex nuiliere homo. ®a§ füllen inir gleubcii, lo
obS un§ )d;on nerrifd^ ift. ^a luie lüen§ falfd^ Jüere? öutt bii^ für bifputircn,
bcineS unglaubenc' \)alba\ Inirb (vr nic^t jum lugencr Inerbcn. SurcEen, 5K*oni,
3il'^2n mufjcu 3U grunb gef)en piopter inciedulitntem et contenituni, quo
aftieiunt Christum, 6r left fi(^ nic^t bempfcn, Qi bn fd^on ni(^t an 6l)riftuni
Hiiuiort ertjalten, ba§ für uiib fiir ctlid^e finb, bie Cy ()nlien, leren, on^breiten, is
bcfcuncn muffen, nnb ift bagegcn jmer ein Jljrnn nac^ bem nnbcrn ju bobem
gnngen nnb jnm 2;eufel gefaren. ^llfo loirb ber Sapft fljt bnrd) ba-ä 6uann=
gclinm and) gcf reffen, mie ,iur ,^cit ber Slpofteln bic 3»'^'-'" 'nit jrem ftimicv
reidj nnb '^-^i'ieftcrttjum.
S)er S^iird ftol|iret and), f)at nn lange jeit ben (^^riften gro§ leib getban, 20
fie licrfolgct, crmorbct, in Inet ?anbrn nnb ,^6nigrctd)en bie .ß'irc^e l?()rifti
^erftorct nnb fein ÄJort l'crtilgct, glcidjluol finb fnr nnb fnr (^briften nnter
jm geioefen-nnb nod;. .^at jm and) au§ öerf)engni§ (Sotte-S bic ©unbe nnb
nnbandbar!eit feine» 35oId§ ;]iiftrafcn gcinngen, cbc er aber ben ©on Grotte-:-
nnterbrnrfcn foltc, baä er nidjt .'ö(5--K'K nnb ©ott fei), cbe nu'ifte .Spimcl nnb 2;«
ßrben einfallen. iSarumb mögen bcibe, ber Sapft mit feinem bauffen nnb
ber Zuxä, fid) )üoU Iniber Gbi'iftiini legen nnb nnterftelicn fein SBort nnb firdjc
jnöerftorcn, e-3 luirb fn aber gelriälid) bariiber gcl)cn luie ben gilben nnb ben
;)i6mcrn, luenn baS ftunblin fomet, iüirb ber .'g®)i9J, ber im S^'imd loonet,
*i. 2, .'nüt inen reben in feinem ^orn nnb ttirb fie mit feinem grim fitrecfcn, 'ipfalm 2. 3«
Sienn er Ijat ben Son jnm i^miige cingcfe^t nnb jme ba§ 9icid; übergeben,
ba§ er .§6rr nber alle-j fot fein, nnb luil, ba-3 alle 'DJ}ciifd)en jn cl)ren nnb
anbeten, fnr frcn &£)%%, ©d)6pffct' nnb Voeilanb crlennen follen, lueldjc eä nn
tbnn, bie bnben an @ott einen gncbigen ilniter, nnb fie foEcn feine Sonc nnb
(Wen fein nnb feinen eingcbornen ©on .yim ©d;ub()ern f)aben tuibcr ben m
lenfel nnb alte feine fd)npcn. $Bo aber nic^t, fo bat er bem ©on, ber .yi
feiner red)ten filmet, einen eifern ©ceptcr geben, bnmit er feine ?^einbe jnfdjlagen
nnb luie ein topff ,5erfd)meiffcn fol nnb jnm JufSfdjcmel feiner 5i'ffe 'egen,
■>n 'Sc? Surfen »nfolgunfl. »• 29130 e^^riftus ein ficrv Ober icinc Sfinbc. /•
<Ri. 10 [25. Sicicmbcr]. 245
II) sapiiens esse, sine vcrbo nihil asscqiieris, propter tiiaiii iin-redulitateiu luiib
bcr Süll toeber givoffev no{^ Heiner. (Sr ift fiiv aüer gehialt '6Hc6en onmibus
alüs tlelotis, qiii so illi opposuenint. Si Tinea etiam nos umnes occidat,
iSi credinms Ciiristnm rlominum omniuni croatiuranim, dico ad T|iircuni: si
s non vis Inc^Cll, Jltriie. Sic ad (1iah|(iluni jc. Sed lä) \V\l bid) tobfcf)lat)en,
(jiiid dciiideV Dolelu) Ciiristi nonien. 9cCill, bll hiivft in ntd^t bcmpffen.
Sed {)aft ben auff bag aug geftofjcn, <|iii est pater, (juem vocas crcatorem. änti)-.;. s
Ego dominum habeo, qui verus deus et iioino, hiinc confiteor, iiunc adoro,
et niortims reviviscani. Xon est ergo ista lande contcntus, )r)ie in Indaei,
10 pap|istae, Tiircae loBcn. (fr ift nid^t jafvieben bamit, qnod sit deus creator
3 illi oposueruni illi 7 über geftoffcn sip/il (^iii vos tangit 3C. sp
ü] glcubeft, 6r luirb luol blcl)beun. filier oti bir§ Uiol toirb '^inau§ 9c()cnn,
tutvftu tool jclicnn. S)u t)aft bem niiffn fufj getretten unnb tn§ angefidjt
gegriffen, ben bu mcineft, bu e^reft itjn. Sic ergo vult coli et adorari Deus,
non ut adoratur a oeutib[ns et Turcis, qui contenniunt filiuni, Sed ut huuc
15 puerulum apprehendas, osculeris ut Donni Creatorem et redemtorem tuum.
Hie igitnr textus inipiimendns aniinis nostris, nt credamns et videamus,
fvUriie er ben '^snhm, dihxmxn, 6gl)pten, '?(fiae, ©taetiac; jc. nnb anbern ßönig=
leidjen unb 'DJconarcf)ien fjat gctt)an.
So ift§ nn inluaitö im ©ottlidjen luefeii nljo getfian, baS bei ÜHitcr ein
■■i" Son I)at, öon jin in ctotgfett gc.jenget nnb bocf) ^ugleid) 5Jlaxiae Son ift, ift
nlfo Hon \x in ber jeit getioren, »uarev ©DS^S; unb 5JJenfd) in einer Spcrfon.
SlMIt bu bifpntiren nnb !lng fein, fo irirbeft bn baöon on ©otteS tuort nichts
lüiffen nod) lierftef)en, Ineüueniger glentuni, aha mxib beineo nnglauben§
luiEen h)irb ber Son hjcbcr groffcr nod) Heiner, er ift fnr aller S^rannen
" gctüalt unb f^.nlnger fopffe gcbauden luol Idiekn, bic firlj luiber jn, fein SBort
nnb firdje gefeljt f^nben, fic aber fiub iimbfomen unb ,^nm Seufcl gefaren.
3)arunib luenn ber 2;urd nn§ fd;on alle tobfd)leget, fo gleuben Uiir bod;
an Pfjriftnm, unfern .^cilaub nnb nllcr Prentureu .sogSi^H?? unb Sd)o).'ffcr,
bieten jni benu trolj unb fageu; %hxd, loitt bu uid}t tad;en, fo joruc, id) loU
3u bid) ober tobfdjlagen, lria§ toilt bn tnetjr? id} loil beincS Gtjrifti nauien unb
©uangelinnt nnärotten, ba§ foltn Inol laffen, nub eben bamit, bn§ bu bid)
foId}e3 nuterftetjcft, fo Iiaft bu ben auff ba§ '.Jluge geftoffeu, ber ba f).irid)t:
'2öcr eud) antaftet, ber taftet meinen ?(ngapffel an', lueld^en buencii.n.s
beiuem @ott unb Sdppffer ■'öimely unb ßrbcn ueuneft unb r'^umeft, nnb
3'' fpric^ft, bn bcteft jn an, ber rtirb bid) Uiol fiubeu. ^d) trofte mid) be§, boö
;y 3)0^3 inluciibifle ©ottlii^i! \ve\tn. r -'7 ß'^tiftcii troft luibfv bic a^cffotflcr r
30 tobfd^tafler
246 *;>tcbigtcii bcs ^intjtCi- 1541.
U] coeli et tuiTae. 2)aS ift vetus sapiiciitiu, iaiii iiova: Muiiiii filiuiii, (|\ii Mariae
filiiis est, in praesepio iacet, jol man antictcn. Ideo qiiisquc piiis }d)licffc
5ui) i.iilüol liiitic textiim in cor: 'Et verhum caro factum est', 'ot vidinnis
fein ei)Xe\ Qualis? ein clietc a patre. '^ft ffeifd^ factus.' Angeli videiit,
c» ift inen, ut dixii, ein fol^ immbcvlid) binc;, (jnod dens et homo unus lilins 5
et talis, (jiii sinit sc occiderc (iro iiiiindo et ftuv|t bablir^ bie tjeHe, JCWeift
ücufel, feget suo sang|uinc f)imel, eiben nnb frifft ntte§ bnljtn, quod sc
opjionit ci. SaS ift bein rat ab aeterno geltiefen, ut darcs \niige|nituni ti|liiHn
in ventreni virginis, ut ex ea C|arneni sumeret et offerrctur in cruce et totiini
luundum etlofete « peccato, niorte, tyrannido diaholi unb eitel l^eiligien brauS 10
2 Et verbum caro factum, r 9 über ventrera steht vterum sp
>) Oben S. 243, 10.
S] fjuis sit liic infan.s, nimirum filius Dci, gloria unigeniti filii Dei, i>lenns gratia
et veritate, Etianisi totus repugnet niuiidus ncc credat, tanien tu non moveare
il)soruni incredulitate, nc siniiliter ])ereas. ^ia, ^dj fri)C C» nidjt? lüil foIIcn§
nod; !onnen§ nidE)t fcTienn. Xatura ift ,]u fd^luadj, tan nidjt leiben, bnc< Gi
mit ltn§ fo I)errlid) fjnnbel. Jdco comprehendit in vei-bnui et nobiseiuu [)er 15
Pi) id) einen .sjGvren 'ijob, bev Unucr (Sott unb ^Dlenfd) ift, bcn tt)il id) oniiiffcn
nnb Bctcnnen, fo tnng ic^ bic .yingc reiben tan, ber \mxh niid} luol tuiber Irfienbig
niad;en, luenn bu mid^ gleich tobfd}le9eft , nnb bagegen bid) in abgvnnb bei
.gellen ftoffen.
SnvnmB leffet fid) @ott an biefcr ctirc nid)t gnüge"- ift (ind) nidjt ^u- -m
fricben bamit, ha§ er fei) @ott, ©($6pffcr atter ßreatnren, luie jn ^nbcn,
•Reiben, Wurden nnb 'l^apiften loten nnb räumen, ha5 ift bic alte SBeiöfjeit.
■jlljcr burc^ ba§ Gnangelinm leffet er in aller Jßclt anSrnffen nnb fagen:
■JJteinen ©on, ber and) 93larien ©on ift, unb in ber frippen ligct,
beu nemct anff, gleubet an jn, ertennet nnb belennet jn fnr cluern 25
•So(S9i'9{^l nnb .Cicilonb, e'^ret unb Betet jn an lüie midj, iner jn
uid)t eljrct, ber el)ret and) Uiarl)afftig niid) nidjt. SaS ift nii bie
nemc SBciS()eit unb glauben aller 0'[)rii"len, babuvd) fie feiig Incrben, Hier anber-i
®ott et)rct, ber lugenftrafct nnb leftcvt jn. boS merdct Inol nnb idjlicffctiJ
in elDcr (jerlje. su
3oi).i,H 'Unb ba» Sßort luarb Jleifc^ unb luonet unter uuy, unb toir
fat)en feine §errlig!eit, eine .^errligleit al§ be§ cingcbornen
©on§ tiotn ä>atcr.'
3d} t)aö nu offt gefaget, ba§ ber ßnangclift tion ber Öottfjeit beS •fjdS'Ja^te^f
rebet, inenn er jn bo§ 2BD5HS nennet, ba§ im anfang Inar, nid)t gemadjt, fonbern, sr,
itci äße bing gemad)t finb Irorben, ba hiar er attbercit ba, Unb alfo, ba§ burd)
20 guonactiicOc ef)vc ®ottc§. »• 31 ".ihtifcl uon ber @ottf)cit ßfjrifti. r
mx. 10 [25. Sejeiiiliei-]. 247
RJmadjctc, ijni prius daiuuati et peccatores. Sed nou video? Nee debes videre.
S)u folta f)üreu bitid) mcnf($nd^ ftimmc iinb fc^iifft Icfcii k. Et mihi ipöi
saepe succenseo, qiiod bei' mabenfacE nie iiiipedit, iic fo f)er|lic^ credain, ut
deb|erem. Si ita cred|eremiis, certe Cliristianus Joere Oll Ulltei'Ia« gav jii
5 ftoI| fuv eitel fveube et gratias ag[eret. Si euim perfecte crederet, quod
'verbum caro factum'. Xon diabolis, angelis, iion sibiipsi, sed uobis factus
homo. Quare? propter tiiam salutem, ut sis intrepidus, ut gratias agas deo
inaeternum, quod datus tibi iu salutem, ut ab omnibus malis red|imereris et
domiuus fieres super p|eccatum, mortem unb bem SJnpft, Suvdeu bie feigen
'" lucifeft. Sic quidam fecerunt, ctiani puellae (bictac in oarcerem: (äs geiltanet
S] verbum agit id, ut credamus, requiii'us, nou posseinus alio(|ui eins ferre radios.
Sed haec difficulter creduntur, unb ^t^ ttn tlltfjr auifj fcl6ft borumfi feinbt,
S)a§ 3c§§ öon I)cr|en nic^t fo ooHigltc^ gleuBcn tan, Quia ratio sempcr vult
disputare. Sed contra intellectuni rationis adliaercnibuu est verbo, S)q§ tüir
15 gteuBen, had Hnblin fet) gott imiib fdjcpffer nücr Prcotiircit iinnb itnfer Ijetjlaubt.
SfJju al§ ben Sc^o^ffei: ■'pimel, Grbcii, iinb Uia§ bavinncii ift, gcmadjt finb etc.
betiieifet bamit, ba§ unlcr ^terv 6f)viftu§ luavt)afftigei- Oott mit bem SBatci
ift iu ch.ng!eit, !ciii giiaugeltft treibet biefcit ?(rtiM, ba§ C^{)i:i)"tii§ liiavev ®otl
unb 5J}enf($ ift, fo gcUuiltig ol§ e6eu ©anct 3of)nnneä, beun er ^ot am (eugfteu
^« gelc6t, unb nod) h(\} feiner jeit cntftuubcn bie tefterlic^e ficlierel), ba furgefccu
lüurbc, bag 6^riftu§ nic^t @ott luere, »oclrije ju ©anct 5|>ctri unh 5panli 3eiten
uoc^ nic^t lüoren. 3llfo ^at ©. 3o()anne§ ben erften ^cljier 6l)erintum erlebet
unb Uiarb Oevurfncfjct luiber jn jufdjvctlu'n , ()at bertjoHicn liielnie()r erlibbeu
benn bie anbcrn '.Jlpoftetn, nu fpri^t er t)ic, haii eben baffelbige äßort, baUou
=5 er broben gefagt t)at: '3m aufang \vax ba§ 3Bort, unb ba§ loort löar^oo.
belj ®ott\ fei) audf) fteifrf;, ha?^ ift: Wicniä) loorben, M) f|cib eurf; offt l)er=
manet, baä jr biefcu ^Irtifel rcdjt foüet lernen ocrfteljcn, benn er ift 1doI=
gehje^et burd) bie .ßc^er, unb anc^ eud^ Hermanet, baS jr nidjt treumen laffct
bie ,51110 ^JJaturen in (^(jrifto, Senn alfo luit l)ie bcr fjciligc ßuaugetift fagcu:
3u bai SBDSiX ift ein rcdjter, uatnrlidjcr 53lenfd; loorben, Ijat 8eib unb Secl, luie
id) unb bu t)a&en, an fid; geuonien, loeit er aber luarer föott audj ift, fo mu§
unb tan bie ^^erfon, fo .in gleid) and) ^}Jceufd) ift, feine ©ünbe an jr f)aben,
barnmb loffet eud) bie 'jliio 'Jhitur, OxOI^S; unb mcnfd^, nid^t tu Gfjrifto
trennen, fonbern beifamen bleiben, lüie bcr Scrt !(ar lautet: 'Saä SßD'JJX
35 lüarb iJleifd)', fpric^t nid^t: bie ©otttjctt linub ein anberc 5pcrfou, unb ein
aubere perfon bie Wcnfdjeit.
So ift nu (Sottcä nub Filarien Son ein ©on, nidjt jlDcene, (S^riftuö ift
@ott unb Menfdj, unb ift nur ein &'p;)i3i©XU@, uid;t jloeeue, eine jperfou.
■22 fleSetel) jo S. 3oaiincä bct Ci-uangctift evtctit ()ot. /■ :ju ÜJIcnjcfjcit ßfjtifti.
248 "ihcbigtcii bei SqI)«! 1641.
RJmid^, ac ad choreani.' Ita risit Christus iu infiimo siio vasculo pot^^nliara
et s;ij>iciitiaiu lioinaiioruiii. Quid potest i)lu5 facere Turca (|iiain IJornaiii?
gl- ift nid^t tricficv ut Romani, sed ein 5JJovbcr, 58Iiitr)unb. Quid facit? @r
ftojft Kott in bic nugeii mib tritt im auff bic 3cf)cn k. 3)0^ Tjakii icblic^c
Iviegcr nie get^iin ut ipse ju Ofen -, nbi 50 puen>s ju nfft^en Ocvbrnnb. öofjcr 5
lan n un§ ni(^t c^ten. Beatus, cui contingit talis mors. Sie a\\^m jol
Sofi. 16, V im nntcr bic ongcn fticBen. Hoc facit, ut arbitratur, in obsecpiium dei,, cpiod
(Christum atloremus pro deo cum p|atre et S[piritu s|ancto. Qui uuiic est
adversarius dei? Qui Christum adorat? Au Tjurca, qui occidit eos, qui
adorant? lactat se unum deum adorare. Deus dicit cum adorare Satanani lo
4 über auff bis fallen steht b.j fie bic uaicii nim^jfft sp öjtj Nel'aiulum tacinus Turui
Biidiie commissuni r
') Agatha, vgl. Schäfer u. a. 0. S. -233. ^) 1541.
S]Qui hoc credit, potest etiam contemiiere mortem, ut illa ])iielhi, qnae iudicavit
sc duci ad Chorcas, cum rapcretur ad supplicium. 3Ba§ lau bcv Xui'Ö nif()r
t()Un benn bcn h\]h Jünrgen, quandoquidem habcmus iiic Dcuui in tarn humili
spccic? Turca ideo iios odit et vocat hostes Dei, quia Christum adorauuis,
idco iuterficit nos. ^Ber Incr f)at gott getfißer, ber, qui Christum blasplicmat is
et Spiritum s[auctum explodit, sed solum Creatorera coeli et terrae adorare
Ziiinicfjt jiüo, (Sott ift 5Jienfdj, 5}Ienfc^ ift ®ott in einer pcrfon, unjertrennet,
öüttcS ünb nnb ^Jicnfd}en!inb ift ein ünb, nnb ligt groffe ninrfjt nn bicfem
'.)(rtitel, benn fo bicfc iperfon jevtrennet tnirb, \o finb tüir Derloven etc.
3n bem er \\>x[S)i: 'S)a§ SCort nmrb ??Ieif(^', fd^Ieuft er benannter 2u
unb tieiligeii Weift an§ unb tc^elt allein ben Son, fpriifit: ba» SCort, fo im
aiifniig Umr, ift 5Ieifii) loorben, ni(i)t ber Später nod; sj- Ü)ctft, ber JBatcr
ift nid)t -J-IJariac ©on, ber I]eilige Weift oncf) nirfjt, biefe Irort t)abcn h)ir nid^t
gefeijt norf} in bnö ©unngctinm getragen, fonbcrn fie finb a(fo geblieben Hon
aiibegiu ber .ftird^en Pt)rifti. »yrageft bn nu bie 3)ernunfft, timrnmb ber ©ou m
nub nic()t ber --l^ater fei) 5}Jenfc^ ioorben, bie Inirb bi(I)§ freilid) nid}t beridjtcn
tonnen, ja luirb 3ur 9Jerrin barnber, barnmb bore, traö bir ber l^eilige Weift
bnrd; S. 3oI)annem faget, ha^^ SBort fei) ■JJienfc^ toorben nnb {)üht gelibbcn,
nub nid)t ber 5ßater etc. luie ba-5 oHG'^f)'-'t, folt bu glenben unb nidjt loiffcn nod;
tierftet)en, fonbern f^jaren bi§ on jenen feiigen tag unfer erlofung. -i»
Sie Sßernuiifft ftoffet fid^ an biefem ''.^(rtifel, ttienn fie jn meffcn unb
faffen Inil mit jrcr tlugtjeit, gebendt, in ber Wottbeit ift ein einig, unjertrenitdj
hjcfcn, luie !an benn bie 5l{itte(perfon nltein 5]lenfc5 loerbcn nnb nid)t alle
IT äiereiniguiig Ijcibct naiiivi'it in ^^l)ritto. /• tJ Sic lliittcItJcrjoit in bcv föott()cit ift
'JDtenjd^ reorbcn. »■
*Jit. 10 [25. S!i'jcmber]. 249
H|in btX f)ellc. I« nieu> impiulu^:, i|iii nie lionoiat, (|ui Ijiliimi ImiKiral, i|iii
liiiiic aiulit, nie; aiidit. Qni iioii 3C. idco habeimis ein g|Vo[jeil troft, si vcdjt
fllcilticn. Itlco diJigciiter inciilccnuis bicfc lietilicfjC liunt in cur, (|iio(l dous
est t'actiis hoino. 'Et linb|itavit' JC. Imo adlmc iiiter iios. Intcr Jiid|eo.s a»')- M«
5 hiibitans a§ er, txanä, gieng in bie "genfer, \vax, ioo anbete leute JC Et ad-
lmc inter nos habitat. ©ein loonung ift Christiana Ecclesia, in liis habitat,
3 über toort stellt In iirincipiu sp
SJ.sibi videtur, an nos, (|ni credimns et aniploctiniur Clu'istnni, (jucni vult l^ciis
adorari et coli? ®eft)al6en l)a6cn init (5i)fiftcn tinber bcn tljianncn ein gvofecu
troft, Siqnidem Deuni patrem, filium et Spiritum s[anctum habemui5 |)ropiciiini,
10 credimus eins verbo, ntimur Sacramentis, clavibus, vivimus ad eins mandalnin.
Habitat etiam nunc nobiscmn, tüif '^oren \[)X\ rebcn, teuffcn, fpcifcii, illicillt
altar oBfolöiren, tnir finbt feine "^utten, 6r Vüonet Bei) un§, @r ift I)auft)cittcr,
Bvlbrel)? ,^scf) tnolt Inol fo Hug fein al§ itgcnl ein .ft'cljcr, lucnn id) bicfc Imnt:
'Wj SJßOfRS Irarb fV^eifcf)' meines gcfaUcnS toolt ntciftern, c3 I)ciffct gcgtriiBct,
i-' nid^t gefcTjen, gcnicffen ober gegriffen, in ber @ottI)cit fiiib brel) 'iperfoucn, bev
6oii ift bn§ 5Bort, ba§ im anfang Hmr, baffelt'igc älNort ober Sprud), iiid)t
ber i5})rct^cr ift -JJienfd; tüorbcn, barumb loffen luir bie anbcrn jluo 5|>cvfonen
nid)t in bie 5[Renfc§eit mengen.
'Unb )nonet unter un§.'
=0 !DiefeI6tge *perfon, nemlid) ®otte§ Spruci^ ober ®otte§ Son, ba er 9J}cnfd)
toorben, ift nic^t Balb gen §imcl gefaren ober fid^ in eine ©inobc t)er!rod)cii,
foiibern f}at unter un§ geUiouet, haii f)eifft nic^t eine (Mciftlid)c Inlilvpiinug,
luic (5§3i^v©2:n© 3o^onni§ am üieri^etienbcn (.'»apitcl fprid}t: 'SBir tticrbcn .suu.u.m
3U jm fomen unb hjonung 5el) jm madjen', fonbern ein 5iod)'6nrIid)e,
2j 3Bnrgcrlid) beiUnmung, lnil fagen: er tjat ein Inoniing gcl)a()t nnc ein anbcr
Wenfdj, ift ein unb au§ gangen, ba§ man jn anff bcn gaffen unb ftraffeii ()at
gefcf)en gel)cn, fi|en, mit ben Senten reben, auff bem SBaffer foren, nidit
()einilid)cr, Weiftlidjer »oeife, foubern fic^tbarlid) unter uu§ gemcfen. Wleidj
aU iuenu id) im öauä Bin, fo fiab id) etlnaS für, lefe, fc^reiBc, 6cte, cffc, trind,
^« toadjc, fd^Iaffc, gel)e au§ unb ein loie mein 9iiad;t6ar, eben alfo l)at er and)
gebaret, ift gu 9Jaäaret^ erjogen unter 3iofet5f) unb 9JJaria, £)at bem Söatcr
r)ctffen arbeiten, ba er er)üafT)fcn ift, uad)mal§ im brciffigftcu jare fcincS alters
{)at er angefangen ^uprcbigen unb 2öunber,]eid)cn get()an, iloolff ''.Jt).)oftcl unb
anbere fieben^ig .junger crluelet unb \\\ prebigcn anSgefaut, baS meinet ber
35 ©uangelift, ba er fprid)t: 'lliib lüonet unter nn§.'
1311-1 Ärgernis ber ucriumjjt an bifjcm *arlifcl. r Jt) ß^tifti luoiuing uiitcv bcn
5Dlcnfd^cn r :iJ im] in
250 ^IJtcbigti'ii bcä ^aljxei 1541.
K] (jui liapti^ati, qiii adoiaiit, atlscribuutiir. Nobiscum luijuitiir. ^ifet aiRliuius
eimi loqiii, videmus baptisare, peccata reiiiitterc per totuin iiuiik1iiii\. Cuiu
a])ud Iud|eoK habitabat, tantum pauci videbant in luda. Nos eins tiid^en,
l)utcn, tüonung. Sie factus homo, ut apiid nos lüone, er t)elt fein !amcv luib
lirdjcii Qitff erben, liuiuitur nobisoum unb tt)ut§ getonltiger tiuam tunc intt-r 5
ludeos. lam plures convertit, cum est geiftttc^ apiid nos per s[piritum
S]t)elt feine fnt^en nnnb famer ()ie auff erben. Miiabiliter etiam nunc conservat
Ecclesiaru et nitiito plures per Spiritum s[anctum convertit horaines, qnam
cum coi'poraliter hie in terris ageret. Xon eniin tantum est cxcitare mortuos
ac sanare aegrotos quam couvertere tot honiines. Item hostes coiiterit, con- lu
fundit, perdit, conservat Ecclesiam. SJom, ^uben, Wurden, SSapft ftoft Sr
jU tioben et sie etiam nunc nobiscum habitat, mac^t im§ ein g[näbigen Dotter,
Ttt] ^cib lool aä)t auff be§ ßuongeliften Iriort, er luil bie naturen in ber
^4-*erfon, fo lüarer &Q%% unb yjtenfc^ ift, nic^t laffen trennen, imn locld)cr
3oii.i,icr gefagt ijat: '^m anfang lüar ba§ Sßort' unb 1. ^oan. 1. 'S)a5 loort be» 15
1.30I). 1, lüiebeiiS, bau Don anfang Innr', unb balb fjernac^ fprid)! er: 'l^a« äßD^liS
loarb ^eifd)', baffelbige 2ßort, fpridjt er, f)aben loir nidjt allein gcfc()en, fonbern
mit unfern leiblichen äugen im fopffc nur feer ttiol Befdjalnet, and) mit unfern
Ijcnbcn bctaftct, ift bod; bnffclbige Sßort gemefcn, luie bu fogeft, e(}e fein aug
gcfdjnffen ift, luic fprid;ft bu benn, bu Ijobft jn gefe()en'? .öoreft bu nid;t, er -m
luil bie ^.pcrfon uuäertrennet fiaben, alfo ba§ *3Jtaria nid;t allein ein pur lautem
■JÜJcnfi^cn, fonbern am^ ju glcid) ben Hmrcn, naturlidjcu Son ®ottc§ geboren bab.
Sßcnu fic jren lciblid)en Son gefef)cn, fo [)at fie ben limrcn 6ou ©ottc-o,
ben .s369{9{9J über alles aud^ gefe^en, ob Itol jre äugen nic^t reichen on bie
6ottf)eit, fo rct(^en fie bod; an bie ''l'crfon, in lüeld)cr ,]1üo naturen, öiottlid) 25
unb 'JJicnfdjlid), nnjertreulid) uereiniget finb, 'Mi Uieun id) einen 9JIenfd)eu
fc'^e mit einem fleibc Derbedet ober Der'^ultet, ba fet)e id) nirijts benn ba§ fleib,
gleid^luol ift ber Wenft^ loefentlid; unb gegenluertig ba. l^\hm bu gibeft einem
anberu einen ii'cutet üol gülben, ben beutet fif)cft bu allein unb nid;t bie
gidben, unb finb boc§ bie gülben gleidjlool barinnen, Dielmetjr get)ct5 f)ic alfo m
^n. ha ß)ott unb -l.Ueufc^ eine perfon finb.
Origcneä Dergleidjet biefe Dereinigung Ojottlidjer unb -OTenfc^lidjer natur
einem glüenben eifen, lüie ivelnr baö eifeu burd) [)i^et ^u braudjen unb fid)
in bua gan^e eifen mifdjet, l'llfo ^at ha^j einige SBort menfdjlic^c natur an=
genomcn unb bicfelbcn ganfj mit ©ötlidjem 2icd)t unb leben gefiillet, unb 35
-l]cenfd;lid)c natur ift alfo gants Derciniget mit bem 3Bort, loie ein (iifen
mit bi^ iinb Ijammern hnxä) felDcrt löirb.
J.3 iliaturcii in bcv '4Jevion (Sljvifti nirf)t jutrcuiicn. /■ :J3 &Uiä)mi öoii bet uetciiiiguiig
icibcr 3iatiircu in Gljxifto. r -'S JJienft^] 5D!en HJ OrigcniS fllei^niä Bon bicjer Bctcinigung. /■
9Jt. 10 [25. Xcjemlici:]. 251
R] s|anctiuii, <juaiii dliin, cum eorporaliter. Oaines pecicatores excitat a inorte
et siirdos aiidirt', miitos loqni 3C. facit. Jdeo niirnc|iila fiiib Hjt l'icl ftci'dcv jc. i'''"i'i- "'S
Videiniis ergo eiius gloriaiii, quae est uuigeuiti, in ciiiiis nomine tiimt. Vaslavit
Graeciam, Ronianum inip|erium, et paji|a nunc mit, postea Tureus. S)a§ finb
5 jcirfjett, hJUnber. Et videmus fein groffe maä)t, gloriam, (piam in nobi.s
S] iutercedit pro uobis, S)a§ bo feine l'unbe fol gcrec^nett iuevben. Quia est
'pleniis gratia et veritate'. S)o ift !cine funbe. Et quanivis reliqniae adsintofiM. h
pcccati in iiohis, tamen non impiitantiu- proptei- eins gratiani. ^nil bcr
toar^cit nimbt 6v bte funbe lüeg, £)a§ fte un§ nic§t tierbantmcn, @§ ift cittcl
10 gnab ha, toolt gott, ba§ tüir§ gteubten, 3I6er ba§ toir nid^t gleubcnn, auifj
Tit\ 'Unb Ivionct unter un§.'
Sa§ tft: er ift unfer 3?vubcr tüorben, "^at 9etf)an hne ein onbcv ^JJfcufd),
boiumb Irer jn angerüret ^at aU @. ^o'^onneS im ?lbcnbmal, bcr "^at ©ÖSS;®©
©Oll angernvet. ^dfo ift Sanct ^otjantieS in ©ottcy armen gelegen, bie
"5 3lpoftc(n unb anbere, fo jn pvebigen ge(}pret, bie tjaüen ©ottcS ftimc gcI)orl.
S)iefe unb anbere Sejt finb jur fterdnng unfer§ glnu6en§ gefi^rieben, bas bie
jlno ^Joturen in 6f)rifto nid^t foHen getrennet nierben, ber 'DJlcufd) ,3t)eiiiy ift
nid)t ollcin, fonbern er ift auä) ba§ föort ober ber ©on ©ottcö, treldjer ift
^3J}cnfd) Icorbcn, unb f)at unter nn§ getoonet. 2)a§ bu olfo redjt unb Wax-
-0 Ijnfftig fant fagen: ber ©on @otte§ ligt in ber toiegen unb ligt bcr Wnttev
im ©e}}of§, ligt im bette, geltet auff ber erben, fjolct bcr ^3tutter tonffer,
©pcf)en, 58rot, i^'ie\^ etc. Tarnad^ ba er ertoadjfcn ift unb ein Änabc gc=
luefen, f)at er 3ofep!§ bte 3trt nac^getrogen, S)ay rebc id) mit fo fiel luortcii,
cud) baburd) juermanen, ba§ jr ja bicfen 3lrtiM luot faffet unb einbilbcl
!5 umb berer iDiKcn, fo bicfc perfon ,5ertrcnncn, bie ;^inbcn t)nbert nid^t aftciu
bcn 5J(enf(^cn G^riftum, fonbern ben iunren (3Q%% unb nienfc^en gecreu^iget,
benn er ift ein pcrfon in ,5Uieien 9Jaturcn.
Xa 5pt)ilippu§ bcr 3lpoftcl üom .sö(S9?3J9J bcgcrct, er folt ime unb bcii i"ii n.s
niibcrn 3tpofteln ben 25ater jcigen (f)atte OteIIeid)t gebnnden liom Spater, bnä
30 er ein alter Ü^tan lucrc, einen eif§graucn bart bette, ioie Danieliu 7.), S)a ant= boh. ?, s
mortet ber .'oerr 6brtftu§ barauff unb fpric^t: '©o lange bin id) bei) cud) Jod. h.'j
geloefen, unb bu lenneft mid) nid)t, 5pf)ilippe, Iner mid) fif)et, bcr
fi^et bcn SSater.' 3llfo fprid)t t)ie ©. ^oanncä: bcr öcrr ()at nidjt allein
unter un§ geloonet, fonbern fo notje ift er un§ inorbcn, ba§ luir jn gar eben
3h im angefid;t befd^anet l)aben, er, nüc gcfdjricbcn ftel)et, l)nt einen fd^lmutjcn,
breunlidjcn bart, braune äugen geljabt, t)aben jn and) mit unfern l)enbcn
getaftet, ift bcrl)alben fein gefbcnft gctoefcii.
/« ^tUB"'^ "0" *i£i^ Oeveiiiiguiig Beibct yiatuteii in (S()ii|"to. r iS 2)c§ §. ß^rifti ant=
loott auff IB^ili)). frage r
252 "Ptcbigtcii bcä Snijtca 1541.
Hllicliicifct, rciffct iiiiü :i inoik', picccato. Et fciii ivuiiiiiii ift eitel lievgettung,
flttnbc, n'coiiciliat iwtrem. Ibi iioii ainplius lüitb 9Cied)liet lioiim per |»ccca-
toic coram deo, sed tarnen revera adhnc siinuis peccalores>. Nou sohim tales
f'acit, qui incipiant gratiae f:lii, sed etiam maneant ot veri fiant. ©§ ift
11^ I'le[iius gratia /• 4 incipiant älier (maneam)
Siunä nid)t frclöenn uhn ber freube, bic bie ßngel öerfimbigen, ift eittel faljd) '■>
bei) un§, ftnb eittel falfdje Gfjriftcii, fonft iüuibcn Wh uii§ bie gnab lieb fein.
2)a'o ift im bev teyt, barinu 6l)riftii'3 bcfdjviebeiiii tüivbt, Quis sit ab aeterno
et (juid uobis sua Innuauilate attnlerit, niniirnni 'gratiam et veritatem'.
Pii Sßcini biefer ^Ivtitcl rein unb untiederet bleibet, !onnen h)ir feft barauff
baUicit iiiib crfeiiiien, lim« fiir ein l)critid)cn, unau§fpi-ed)lic[)cn fdjnti iinS bev i«
®atcv gcjc^cncft f)at, jonft [tetjeii luiv eben in bev gcial)v, batinuen ift Slniiiö,
ber ,^e^er, ber ß^rifto bie ®ottt)eit eitt.pgcn, unb 5J}anic^acu§ , ber jn ber
^IRenfitjeit beraiibctc. 2öo e5 nn bal)in toinet, ba ift biefcr fi^nti fdjon Verloren,
5c|.;i,f.ob man bcnu lang frf;reiet: '(?iii ,fiinb ift iinä geboren, ein 5on ift
3i1m."4%^5iin§ gegeben', 3tem er l}at fid) felb§ für unfer @ünbc gegeben ett. u
fo finbS bod) leibige Ijulfen ober fetalen, baä gelrndjte ift ba^in, U)o man bie
ö)ottl)eit öerlenret in ber perfoii (i^rifti, unb benn luirb allein eine (Kreatur
für unfer ©nube gegeben, unb al§ benn fo ift ber Seufel unfer med)tig, unb
h)ir uinffcn in unfern Sunben fterben nnb cloiglid) ucrberbeu. iBenn aber bic
l)iilfe Hol ift unb biefer fern in ber fd}alni nod) ift, bao ©CS^IG© @on fid) 20
fclber für unfer ©iinbe gegeben l)at, item fein leben ^ur bc^nluug für uu§
gelaffen unb fein 58lut, ha^ ®otte§_ blut ift, für un§ Uergoffen, fo ift ba§
fletoid)t fo ftord, ba§ e§ ber ©djlangcn ben fopff ,^utrit unb jertnirfdiet , bic
©imbc Pertilget, ben lob erUiiirget, bie söeEe auffreiffet nnb ^nbrid^t. ^Bleibet
aber nEein bie t)ülfen, fo ftnb >uir tneber feineä JobcS nod) üuffevftel)ung as
gcbeffert, ja )iienn alte (Sngel für nn§ fturben, fo Inerc uu-3 bod) nid)tv bamit
gel)olffcn. S)a§ Sß09i'2 (baS ift: ber luarc Son ©otteä), ba6 im anfang Uuir,
muö c§ felb§ tl^un, ber ift ba§ gelrid)t, ha§ Sünbe unb 3Eob ntbcrtrit unb
licrfd)liuget ettjiglidj, beut Senfel unb 'öelle ein gifft unb 5}.H'ftilen^ ift.
S)arumb ift er alfo ^Jlcnfd) Inorben, ba§ er nid^t bolb üerfd^lounben 30
ober in ben .&imel geflogen ift, fonberu l)at unter un§ loie ein anber menfd;
geU'onet, l)at .s>enbe, fingcr unb allerlei) f^)licbma§ loie id) nnb bu gel)abt. Cwi
a)i(ivt.8,23bey SBlinbcu äugen fpu^ct er, legte feine l)anb auff jn, and) auff feine äugen
unb mad)t jn fel)enb Dlaxd am ad)tcn (Kapitel, i.'stem ool)'Tini» i'" nennben
5oi). 9, 6 gapitcl fpnttet er auff bie Srben, mad)t einen tot au§ bcm fpeidjel unb »s
9 9iufe biefeS 'Jlrlitctö. /■ ;■/ d^jai. 9. r J? lumcj luotcr, (iIkt im Kusluilen lunvE
.30 e^riftuS Wjotcr ^hn]ä) r
<tjv. 10 [25. SejemBet]. 2.*>3
R] lailtei' loai'tjeit, quod de ip-so dico, sed veritas contni eiT(i|res, idolatrias,
abiicit peccata, redeiiiit a nioite. lu hoc reg|no siimus, utiuain credaimis et
g|ratias ag|amiis. Si crederemiis, etiani g|ratias a|gereinus. Sed quod noii
laeti nee g|ratias ag|imus, est signum, quod non credimus. Ideo in falsitalo
5 Christiani et in ira. Adest quidem gratia, sed non adest veritas. Hunc
S] (i5 ift eilt geringe ^cit l)ie, Was 6iii ^ä) für TU ^nreu getneft, tim§
luerb ^ä) über ein ober 2 ^ar fein, loie gott lüil, lua§ ift ber XiircE? (Sr
iiui-3 and) ba'£)iii, 3I6cr ber troft ift elüig, ba§ mir bnS fiiibliu iiiii bcr
frippeii ()a6cnn, ob tuir fdjoii ben tobt mufjeu fre^eim uiiiib bie ßreotiir ims
lü mufjeu uinbBriiigeii, fcfjlocrt, fear, mä) ^abeii toir gott 311111 freuiibc luiiib
aEe ßreatur nieineuS mit uiiS giitt. 2)er Xeuffel unnb feine gottlofen fiiibt
Pi]fcf)miret ben tot auff be» ^Jlngcn, ber btinb geboren loar. '^(Ifo bn§ er ein
loarer nienfct} gelneft, ber aücrlei) mittel ju ertjoltung biefe» Ubtm getnaudjt
t)at lote ein oitber ^JJienfd), attein haä er on Sitnbe luar, benn bie 'lu-rfon
■■^ ift 31t gleitf) luarer ®ott nitb 'JJknfd), ba§ ift nnfer ßtiriftlirfjer glaube, ()6t)efter
troft unb fd}alj.
'llnb luir fa()cn feine .'öerrligteit.'
ei^e, loie gelmittig er bifeit 'ilrtifel un§ fürmalet unb einbilbet, lotr
t)o6en, fpric^t er, nirfjt allein gefel)cn, ba§ er ein toarer Wenfd) ift, ber unter
20 iin§ geUionet t)at, fonbcrn luir tjalieu and) gehjiS gcmerdt, ba5 er luarer 6)01^
ift, benn er l)at Soben aufferluedet, '.Jlnifeljigen rein gemacht, fd)ledjt mit einem
Sßort. S)a§ alfo feine tljaten ©ottlic^ lüaren unb feine .t)errlig!eit , bie er
erzeiget burd) foldje SBunbcrlnerd, ein l)errltg!eit Inar be§ eiugeliorneu ©on§
Dom äJater, 'ä>oller gitnbe unb S6arl)ett'.
25 £)a5 ift nu bie grinst, bie tüir ©leubigen bacon liaben, ba§ ber Son
©otteS ift 5Jccttfd) ioorben, er ift nidjt ein ©imbcr loie luir, fo in Siniben
empfangen, geboren unb ünbcr be§ 3orn§ öoii 9tatur finb. Derl)alben lauter
liigcit unb falfdjeit in un§ ift, bi§ in K()rifto aber foubte ni^t gef(^et)en, ba5
er ein einige ©itnbe ^ette ge()abt, benn er »oar ber eingeborne ©on &€%%^'B,
30 gnn^ rein, nufc^iilbig, [)eilig. llnb ob er luol TOenfc^lic^e natnr on fid)
genomeu, ift er bod) im felbigen X'lugenblid rein gelnefen, burd) ben t)eiligen
(Seift Don ber ^nngfiouen empfangen, ha$ nennet ber t)eittge ßnangelift, ba
er faget: 'ä^otler ©nabe unb Sßnrlieit' unb [)ernad^: "mir alle liabcnt^nni.ro
üon feiner fitlte genomeu'. 2)ay ift: bie gnabe unb loarljeit gel)et fo
:i.', über in feiner 5Perfon, ha§ aüe (Sleubige feiner gnabe unb lüarljeit genieffen
iinb teill)afftig Inerbeu.
Xarumb laffet uu§ luol 3nfel)cn, bav loir bcibe, bcu lern nnb l)t'ilfen,
ba§ ift: feine @ottf)eit unb 'JJIeufdjeit bel)alten, beim ift er oUein ein pur
1.1 «Dlcrifmnt bcv Wottficit >■ .'•"< ^JJiili inib fviirf)t »oii ber Wonjcfifirit (?()vifli.
254 'iHcbigten bc? Sa^tc? 1541.
R]ei'go textuiu iu c(jr iuculcato: 'Caro verbiiua taclum', proj)tcr uüs tilius einiger
dei tft ^eitlid) hjovben, ut inter iios hab|itaret et hxtä)i g|ratiam et loarl^eit
et operaretur tales virtutes in nobis, quae diviiiae et potentes.
Sjuni nur feinbt, 2J6cr gleidjlnol ift ba'ö finblin ftaid: gmig, Sc§ tinblin»
foUcnn tüir un§ fretren unnb fein nitt fott nocf) uBerbru» Uievben. S)ol r.
Vxibf finblin foücn Inir fleißig cl)ren unnb lieBen, S)enn e§ ift iinfci c{)V,
unjer frieb unb fieub inn eloigleit, amen.
Prl lauter 5Jtcnfcf;, fo finb toir ber Oftern unb ^^vfi^gften nirfjtg gebeffcrt, ba^ ift:
er ijüt un§ burd) fein auffcrftcf)ung iüif;t geredet unb feiig gemacfit noct) ben
t)eiligen ©eift gcfant, bcr bie t)cr^cn rein mac^t, bo-S fic aud) gnabenrcid) unb lo
Uiarl)afftig Incvbcn. ®arum6 muffen >uir bo» geft ber @e6urt 6t)rifti jnm
grunb legen, baS tvh xcd)\ erlennen, Inas für ein perfon 3l]efn§ (Jl)riftU'5 fei),
uemlicf), ba-S er biiä ift, fo im nnfang Umr, bnrdj lüclcfjeS alle bieng genuitf^t
finb, unb 6alb 9lbnm Dcii)eiffen, ba§ beg ^eibegfnmen ber ©d^longen ben
fopff ptrcten folt, bornml) Ijat er jeitlte^ muffen gcBoren luerben tioii einem is
äßeibec'bilb nu§ bem Slam unb gebliit '-Jlbac, X'lbraljao unb SaHib«.
6B finb 3lDar brel) ^Perfonen be§ clüigen ©ötlid^en IrefenS, allein aber
bie 53]ittelperfon, ber Son, ift ein menfd) loorben, glenbeft bu nu ha5, fo Inirft
bu üerftel)cn, loaS für eine perfon am Äarfreitag fei) am Prent; gel)ongen, bie
nmb uufer ©unbe lütßen in tob bal)in gegeben unb umb unfer ©erecfjtigfeit 20
tniUen luiber anffcrUiectct Uiurben, bie in ber Üauffe unb ©ocrament uu'-?
feiig macfje.
(viibe bicfcr '4-'rebigt, ''Knnii 1542.
^rcbiatcu bcsi ^nl)rc^ 1542.
1. "Jiad) 30. «pTil ]r,42.
^lebiflt in bcr SÜJorijc uorlj bcm Sonntag vfwl'i^rttc.
R| Dominica lubilato.
Hoc est Euangelium dominicae praeteritae. Inculcat ba§ tvefiflicfj ojms,
quod dens op[eratus proptor nos, (juod Cliristiis mortuiip, resiir[rexit. Mulla
dicenda. Sod je lenger id) broit ftubir, je tüeuiger tan xäj. Sod (luin doo
5 placet et v[ult eins memoria in et opera, gratiam preifeil et pro banden, Ideo
11
?f]4i^me pretiigt %u^' büt^ diiingclium bes ^nnt.iijfi 3|uliilnrc.
jFui- bcm Cljucfurflcn 311 ^adjiTen jt. Hub bcni jCanbgi-aliiMi
511 i^Effeii getrau.
|58I. 9tij] EVANGELIVM lOHAN. XVI.
Sjcr ein !Ietne§, fo lüevbet jr mic§ nicf)t fe'^cn, unb afiev u'üer^v^iii.is.ififf-
ein fleinca, \o lüevbet jr mid) feljen, benn icfi gefjc jnm iUitcv.
2)a fpracEjen etliche nntcr feinen 3ii'i«9fi;'i untcvnanbcv:
Sßoy ift ha§, i>a§ er füget 31: unl: Über ein !Ieine§, fo Werbet jr
niirf) uid^t feTien, unb aber über ein !Ieine§, fo luerbet jr nitdf) fel)en,
if. unb baä id) jumSßater geC)e? 3)q fprac^en fte: 3Ba§ ift ba§, büi} er
faget: über ein !Ieine§? SBir tüiffen nic^t, lDa§ er rebet.
S)q mercfet 3Jf)ef»§/ ba§ fie jn fragen toolten, unb fprad) 311
jnen: S)abon fraget jr unternanber, ba§ lä) gefagt ^abe: Über ein
ftcineg, fo lüerbet jr mid^ nic^t fct)cn, unb aber über ein flcincy
20 loerbet jr tnid) fc^en. SBnrlid;, luarlid^, id) fage eui^, jr hJcrbet
meinen unb I)eulen, aber bie SBelt Unrb fic^ frelnen, jr aber loerbet
tratorig fein, S)ocf) eluer tratnrigfeit fot jur freuben Uierben.
Sin hjeib, toenn fie gebirt, fo l^at fie tratorigteit, benn jre
ftunbe ift fomen, Sßenn fie aber ba§ ftnb geboren bat, bcnrtel fie
25 nidjt niefjr an bie augft nmb bcr frenbe toiUcn, baS bcr inenfd) jur
256 ^^rcbigten bcS ^atixc^ 1542.
Rlbilli(|, iit loiiuaiiiui'. Lo^uitur mit bLlliileln, bliubcii verbis, quae non intel-
ligiiut. Et idco praecipue, ut h)il evmanct l)abctt ot inenlcet verba obsciira
et feltsam gerebt, M)dt man cI)C. Sic liic •p\isilliiin' JC. et discipuli repetuut
bis et ipse ctiam ;<eiuol, btly bievmal, et tameu luaueut obscura apud disci-
p|iilos. Sed iaiii manifestum, quid sit post resur[rectionein, et discip|idi
(iptLime intel[lcxerunt et iios, fo ferne, ut audiatur. Sed jn grunb gav QU§,
ba lüivb md)t au§. Sed je m^er man bran levet, je m^ev. Quia dei verbum
aliiiil quam hdmiuum et liber dei aliud ijuam bomiuum. Greg[orins dieit:
est aqua, in qua ein clepl^ant^ bxin fc^Unmmen mu§.^ Dat stultis, ut iutel-
8 aliud (1.) fehlt (von Foach ergänzt)
') Vijl. Unsre Ausg. Bd. 37, 366, 3S.
iirlhiett geboren ift. Unb Jr '^oBt and; nn trnUirig!eit, atcv irf; luil lo
end) loibcv je()cn, unb einer Ijcr^ fol ficfj jreluen, iinb eUire jvenbe
fol uiemnnb üon cnc^ nemen, Unb an bem fertigen tage Uierbet jr
mic^ niä)tB fragen.'
-i^l. "ü iij|'j)iv3 (Snangelinm ()elt unb bilbet un§ für bo§ ^olje, trefflid^e Inerc!, bn§
"^^ 0)ott gelinrdtt f)at, ba (Stjriftuio, fein einiger Son, für nnsi geftorben iinb i:.
luiber t)ont tobe anfferftanben ift. S^abon biet 3n fagen toere, aber für mein
perfon befinbe id), ba§, je lenget id^ Ijiebon (Stnbiere, je toeniger id| !an, SBeil
fv aber ÖJott alfo t)abcn \v\l, bo§ man fein gebende, fein toerd nnb gnab
pifife nnb bafi'ir bände, ift§ biüid), bais man babon rcbe unb f)ore, fobiel
mir iiermögen. 20
Ter .^(vrr rebct alfiic ,^u feinen .^uuigeru mit tundeln unb uerbedten
lüortcn, bie fie nid)t berftcfjen, £)n jlueiuel allermcift banimb, ha?- er fie bamit
bcrmane nnb fol($e luort Inol einbitbe, tueil fie fo feI|om lauten, bamit fie
jr nic^t bergeffen, Teun man bettelt inel haB ein tnort, ba§ etloov fel^am
gerebt loirb, benn Unc ber gemeine brauch ift ju reben. 2?.
3)ariimb Inibertjolen fie e§ auc^ jluei mal, unb fraget einer beu anbcrn
InaS e§ bod; fein muffe, fo Uiiber()oIet er e§ aut^ jum uierben mal felb«, Unb
bleiben bod) tundel, unbcrftcnblidjc U'ort bei) inen, 33iä baS er t)crimd) offen-
baret, loa? er bamit gemeinet, ba er bom tob anfferftanben nnb beu (jeiligen
(^kift inen gegeben, ba§ fie ei rtol berftauben ^aben, äBie toir e§ jl^t a\iä) m
licrftet)en, ja, fo fern man e§ f)oret unb liefet, ?tber ba§ e§ 3U grnnb an? folt
ncrftanbeu loerben, ba loirb nid)t» auj in biefcm IiJeben, ©onbcrn, U'ie id;
gcfagt, je lenger unb met)r man baran lernet, je locuiger man tan unb je
mcljr mau lernen mu«.
5:cnn ®otte§ loort ift ein anber ;Kebe, unb bie tjeilige ©djrifft ein anbcr as
58ud) benn menf(!§en rebe unb ©djrifft, ba§ töol S. ©regoriuS gefagt (mie er
audj jn bem guten fprnd) fomen ift), bie Sd)rifft fei) ein fold) »naffer, barin
•Jlx. 1 [^aä) 30. Srprtll. 257
R] ligLant, et sapLientibus, ut noii possiut cvlongcn, nee P[aiilus, Pet[nis et
1. Pet[ri: talia in eo scribuntiir, de qiiibus ang[eli et tjobm elüig f [Veube t 'J^f" i, 12
baöon, nempe, quod dei filius factus homo, mortuus et sedet ad dexLterain.
Aiidiiiius verbuni, scd angeli nondiuu intellig[uut, iiisi quod gaudeut, quod
5 p[eccata omnium iu se traustulit et dominus etiain secundum humanitatem
super oniues creat[uras, augelos. ^\t Ulicvgvunblic^, iüexp[ressibile verbum,
et tarnen nunc facile. Obtecfa cognitio, ut videamus, lote e§ bte engel. Sed
ba§ tnS hieid fome, JJracttcfen. Ibi non tautum audiendum \eibuni 'pusil-
him' 3c. Et quod dcboat f)ciffcit tLtaurig iinb frolid^ jcin. ©cI|om \pxaä),
10 lautet nic^t, traurig fein, quando lue videtis. Ecoutra secundum liisto[riani
facile inteli[igimus, quia dicinuis cum pueris: sepultus JC. S)Cl fielen bic
Urlein grofjet 6lepf)aiit fd^löimmen mii§ unb citx ßemWin mit fuffcit babiird^
geljcn tan. £emi fie rebct \nx bie ciiiicltigcu !Iav unb IjeÜe gnng, '^(bcv
lüibeiumb auc^ ben fingen unb l)ocl;tierftenbigen fo l)oc^, bo» fie eä nic^t erlan=
15 fiPl. 9l4]gen fonnen, Sßie 6. *|Hinln3 auä) öon jm feit? Bcfennet 5pf)ili}.i. 3. spuii. 3, 12
llnb S. ^etvn§ fogt j. ^^ctrt j., tv Wxht foli^ bing bovin fnr gegeben 1. spmi 1, 12
unb gefd^riekn, haB anä) bie (?ngel fatt unb gnng boran ju fel)en !^aben, an
bcm groffen tnnä, ba? (5()riftny, GJottey @on, mcnfd) Inoibcn, ben tob am
6ven| gelibben, abtx luiber Stufierftanbcn unb nu juv vcdjten ()anb bc§ S^aterS
20 fi|et, ein .&en; über aßeä, aniJ; nacf; ber menfdjlic^en 9iatur, unb feine .ßirdjc
vegivet unb erljelt tuiber be« Seuffelg jorn unb aüev Sßclt geinalt, S)a t>on
inir Uiol bie Inort f)oven, 'Sie aber (bie Gngel) feljen unb tievftcl)en§ unb f)aben
ji- eltiige frcub baran, llnb toie fie e? in etüigfeit nid;t gnng fcf)en tonnen,
9llfo Icmnen Inir e§ üiel tuenigev gnng lierftel)en, 5)enn e§ tft ein unlicigenglid),
25 unausfpred^lii^, unermefSlii^ unb uncvfd^epflic^ \vex£.
£i» ift noc^ gefagt De coguitione obiectiva, Sn§ ift: fo nians anfil)et
mit einem Slid, iBte eS bte Gngel anfef)en unb Unr in jenem Seben fel)en
Uievben, Slber in biefem Seticn muffen \mx Ijielion einen onbern ncvftaiib l)aben,
h)eW;e§ I)eifft Coguitio prartica, ba» lüiv cvlcnnen lernen, loay bie trofft biefe»
3u tueiäS ift, unb lüa§ e§ bermag, 2Belc^§ gefi^irfjt buvc^ ben ©louBen, ber in
jenem leben ouff Ijorcn luirb, bo InirS ant^ luerben in öoEigem oufdjaUieu
crfennen.
SD floBen tnir nu ol^ie ju lernen, tua§ ba fei), ba§ ber .'pSrr iu biefem
Sejt fogt: 'llber ein lleineg, fu Iperbet jr mid} nic[}t fcljen, unb ober
35 u6er ein Heine» Inerbet jr mir^ fetten' etc. Unb haS bt§ fol fobiel f)ciffen: jr
merbet troUirig fein, unb bie SBett iuirb firi; frcloen etc. Slber elucr tvotorigfeit
fol gur freube loerbcn. (Sin fcd^onte fpradj: Über ein fleine-i nirfjt feljen unb
tratorig fein, unb boc§ über ein !lcine§ tniber fel)en unb frolic^ fein.
S)em Suc^ftoben unb ber .öiftorieu naclj finb jtoar biefe Inort (fouberlid^
*o nu me^r) leidet ]u öerfteljcn, Uio§ fie l)ciffen, ®enn in bcm 23e!cntui§ unferS
Eutfjetä SBettc. XLIX 17
258 ^rcbigten bf? 3n()veg 1542.
Rljtoel) '!(ein'. Seil (|iiaiKlo venit ad gustmii ftuiiblin iinb foIIen§ in§ leBen
briiificit, ba lüilS fdjluccr Inerben. Ibi ftel^et, (jiukI homo crodens, qnod dci
(iliiis natus 2c. unb fol in in mir öcvlieren unb ftcrten. S)q gliet ein jemeiii(^
crucifige, ijuaiido Christus in lue nioritnr et ego Uli. 'Non videbitis' i. e.
iiioriar. Ista tristitia est mors et eterua. Ideo quaudo amissus est, mihi s
mortuus, üerlorn mihi, et ego vicissim. S)a§ i[t ein fonbevlLtt^ tristitia, multi-
plex, (iuando infirmus gefc^mec^t, gef(^enbet, aniittit res, est tristitia. Item
tristitia, quando sentit diabolum in corde. Scd vera t[ristitia et sublimis,
quando Christus non videtur, ba§ ei" au§ bem gefielt !om)3t, et cor hJei§
nicf;t babon. De hac praedicatione paiici, Barth|olomaeus, Thomas, sed qui- i»
dam, lohLannes, Philip[pns, Pet^rns, Andreas fd^Iec^tcr iuerben, bie fonberlitf)
gelueft, «luos hav lüort troffen, qnod amissuri Christuju unb in bie f)od} tran=
rigfeit fomen, ut non videant Christum. Alii, qui credunt, cum nominatis
Si] fölaubcnS auc^ bie finber jagen: ^c^ gteufie an 3it)e= [*'■ Si| funt GI)riftunt etc.
gccreu^iget, geftorben unb begraben, am britten tag Iriber 9lufferftanben öon '^
bcn tobten. SaS finb bie 3IUCI) ftieine, babon er t)ie fagct.
5tber ba c§ fombt ,]nm ic[}nnnbeln, ba nianS auä) bcrfnctjen unb fdjmedEcn
unb in§ Seben ober erfarnng bringen fol, ba ift ber berftanb trefflid) I)od^,
Unb inil faft fi^lner luerbcn, ba§ Inir ben 6f)riftum, fo mir glcuben ©ottcS
©on, für un§ gcftorben unb anfferftonbcn etc. ancf) in un§ foUen berlteren, 20
unb er un-3 and) fterbcn fol, mie ben 5lpofte(n bie brel) tag über miberfaren
ift. 3)a get)et benn ein jemerlii^ ßrncifige unb fterben, menn ßl^riftuS in
mir fttrbet, unb ic^ jm aud) ftcrbe. 2Bie er benn alf)ie fpridjt: ^x loerbet
mid) nid)t fel)en, benn ic^ gel)e bon eud}, £a» ift: Zs^ fterbe, fo merbet jr
and) fterbcn, meil jr mid) nicE)t fe()et, Unb alfo merbe icEi eud^ unb jr mir tob 25
fein. S)a§ ift crft ein fonberlid^e, Ijor^e, fdjlncre traittrigfeit.
S)enn e§ ift ()ic and; mancherlei) Xraurtgfcit auff erben (Inie bagegen
aud) mand)erlcl) ^rcube). 31I§, ba^ einer feines gelt» nnb gut§ beraubt ober
nnfdjulbiglid) gefd)me(^t nnb gefd)enbet mirb, SCoter nnb 5Rutter, fi^tnb unb
feine Ucbftc freunb üericnret 3C. ^Jtcm, fo ber Seuffel einem fein [)erlj betrübt 30
unb martert mit fd)inercn gebanden (toie er lool tan), ba§ er nid^t lDci§,
Umrumb ober tüo ()cr.
-^tbcr baä ift baä rcd)te, f)of)e Sraluren über alte tratnrigfeit, fo ba§ ()ertj
6[)riftnm berleuret, baS er nid)t mel)r gefetjcn mirb unb fein troft me^r ju
Ijoffcn ift. Unb biefer ift »nenig, bie fo t)od) berfud)t merben, Unb freilid) 35
and) feine ;>\nngcr nid)t alle fold)§ bcrfnd)t fiaben, al§ Inellei^t ©. Slfjoma?,
?Inbrca5, a3art()olomen§ 3C. fo gute, fd)ted)tc, cinfeltige 2eut gclneft, fonbern bie
anbcrn 3arten f)er|en, ©. 5pctrug, 3(o^annc§' '^f)ilippu§ jc. meld)c bi§ loort
troffen, fo fic ali}\e gcljort, ba^i fie 6I)riftum berlieren unb nid)t fe()en mürben.
25 iiilb jt] jr nnb AJ!
9ft. 1 [■^aä) 30. 9lptiti. 25Ö
RJapostolis crediint Christum mortuum asceDcIis[se et non erfavcn, quid sit
'pusill[um' vel !inb(i(f;cv löcife. Sed quidam eorum foHen Uerlucfjen, quod
amissus ex oeuiis. Ipsi scuserunt QL^-offe tristiciani. Nou tantuiu gaudiura,
quod cum eo comederuut et truilcEeil, et duleis[simani conversatio[nem habuit
5 unb mit inen laäd imb gefpictet, ]>atcr oum pucro non \o freunblitf) ut
Ciuistus cum discip[ulis. dt left fid) faule }3offcn K. S)q§ f)Qt tuen lutje
gef^on, quod amissus. Sed )x)ax ber vcdjt !not. Ipsi cogLitaverunt eum fore
regem, qui ab omnibus inimicis liberaturus. Is faciet uos domiuos, redimet
Israel, et fe^eit corda Quff in, quod in eternum sie victurus. Postea amittuut
10 utruinq[ue: bie fveiinblidjc gciclLlfd;afft, 2. quod cum eo ^ixxn, unb foUen in
oBgiunb bev Ijellen, quod ludei ipsorum domiui et exp[ectabant singulis
nionientis ludeos. Ideo etiam ista Ijevrtid) ,^Ut)erfic§t Öeviorn. Vf»lumus fieri
princi[)es orbis, non iam elenber, QVWCl leutc in mann Caipiiae. ®a§ ift bo§
red^t l^ei'^Ietb. Sic quando cor amittit Christum, ha diab[olus ein foubcv
15 meiftev 2. Cor. 11. S)o» ift vera et ardua tristitia, toeit u6er trauvigfcit a.sor.i
Dr] S)enen ift aud) f]iemit get)vebi9t me'^v benn ben onbein, Sßeld;c audj
n)oI glcu= [S<l. 4?ij| ten unb cvfaren, baS 6f)riftu§ geftorben, unb tjernad) auä),
ba^ er loibcr aufferftanben fei), Unb ift fnen auc^ ein fleineS, aber fd}Ied)ter,
geringlid^er unb !inblid;ev Ineife, unb nuv ein leibliche Sratorigtcit, ?l6ev biefe
20 "Mafien red^t uiuffcn fnlen unb berfud^cn, lua§ ba fei) 6f)viftum au§ bent geftdjt
öerlieien, unb nic^t QÜein Sciblii^, fonbcvn auä) ©ciftlid) genonien lucrbcn,
unb nlfo Qud; ju glctc^ jloifeltig BetnVOni'S unb tvalmigfcit l)a'6en.
S)enn fic ^oBen aud) nid^t oEein biefe leiblid^e i^reube t)on jm gel)a'6t,
ba§ er fo taug bei) jnen gelneft, für fie gcforgct, mit jnen gcffen unb gctruncEen
25 f)at, unb finb bev tieblid)en, fuffen gcluonlicit unb 9emeinfd)offt burd) gangen,
fonberlic^ loeil er fo freunbltd^ mit jnen umbgangen unb jre fd)liiad;eit getragen
unb mit jnen gefpielet, freuublic^er unb Iiebtid)er benn fein Sßater mit feinem
Äinbe, 5)aä er fie aud) offt Icfft grob anlauffcn nnb eben faule i|>offcn rciffen.
S)arumb e« jnen loet)e geti)on "^at, fold;en frcunblid)en .§errn ju Oerlicren.
30 gtbcr ba-3 luar öict groffcr, ba-S fie jr t)erlj barauff gefegt f)attcn, ba-? er
folt ein med)tiger §crr unb ßonig loerbcn unb fold) 9Jegimcnt anridjten, ba=
mit er fie fampt jm au(^ ju .'perrn mad)en luiirbc unb nimcrmcl)r ftcrben
loffcn. Das lüor biS'^er ir ()cr^lid) frcnbe nnb ^uuerfidjt, fo fic l)atten nuff
biefen .öeilanb.
35 gtu aber Oerlicren fie beibe§ ganlj unb gar auff ein mal, nidjt aÜein
bic frennblic^c ©efelfd^afft bcS .^igrrn, foubern auc^ biefe fd)one, l)cn-lid}e
juOerfid)t, Hub falten plotilid) in abgrunb ber .öcften nnb cloige tralurigleit,
ba§ jnen jr .s>rr auffS fd)cnblid}ft l)ingerid)t ift, nnb fic fclbs muffen un aüe
ftunben toartcn, ha^ fic umb feinen iDttlen and) ber maffen angegriffen loerbcn,
40 Unb muffen j^t bi§ Sralocr lieb fingen: ?lt) loic ift unfcr jnoerfidjt nu fo
gar Pcrlorn, älMr t)offteu bnrdj biefcu 'JJian groffe .'perrn 3U loerbcn nnb aÜc
17*
260 ^prcbinfen be-3 5nl)tpl 1542.
Rjmuncli, qiiae tau crgeljcit iiiib crftatcii. Scd ibi ift§ auy unb einig t)ei|[leib,
quia, iibi ablatus Cliiistus, ift§ qIIu ÖClioren nee augeliis, quia iiniciis salvator.
Haec est tristitia, de qua hie loquitur. Item quaudo quis in carcerem con-
iicitnr propter Cliristum, est etiam tristitia, sed niiiil. Deinde variiini gaudium,
is in peo[catis, robore, potentia, post bcS teufelS freube, de qua Christus: 5
'Mundus gaudebit', qui inaled[icit, quando einer fid^ fretüet be§ Qnbern f(|abcu
i. e. quod me crucifiixeiunt unb mä) in Itjiutfel. TTie diab[oli risus et
gaudium. Multi in mundo, (|ui non possuut gaudere et ridere, nisi videant
fd^aben unb unglud aliorum. 5teib{)ait, Inen» eint oubern wM, unter leutcn
non deteriores, qui non gonncu prox[inio, (juod dens, sed letantur eum male- 10
f[icis. Sed niliil ad eam leticiani contra s[pirituiii s[auetuui, quod muudus
gaudet be§ cjiioijen fdjabeu, quod Christus erucifixus et Regnuni juBobcn,
discipLuii üevjingt, et niliil auditur de Chri-sto, unb tft tob, ut unus liomo de
Christo et regLUo eins letetur. S)q§ ift tristitia et letitia contra S|piritum
sLanctum et diab|oli letitia. Hanc trib|^nit ben Iveifen, gelerten, ^eiligen i.e. 15
luelt i. e. i|ui dial)|(ili proprii nüt I[ett> uub feel, non hab^cnt frcub, donec
Drifreub ju :^a1jcn, bie inii- ftegerlcn, 5hi ligt er im Q>kah, [ä'l. »üij unb luir
finb in (J^aiptiaS unb ber 3ubeu .S^ciibc gcfaKcn. Unb finb nn fein elenbev,
amfeligcr Scutc auff erben benn Joir.
©i^e, bis ift bn§ recf;te t)cvlj leib unb trotnren, batjon 6^riftn§ eigentlid) 20
Qn)ie rebet, barein ©ot nidjt ibermau, mä)t auä) leidjtlid) füret, benn ha er
auc^ ben 2roft bogcgcn gibt, hm er in biefem 6uangelio seigct. 3)cnn anbcr
leifclidj leiben unb not mag nud) traUuigleit l)ciffeu, aU fo man nmO 6()vifti
luillen berfolguug, gcfcngui» unb elenb leibet, gut, el)re, ja audj ba§ leben
uerlieren niu§. 25
5l6er biä ift erft bie oHer tjüdjftc, fo (£l)riftu§ felbS öerloren toirb. £)a
ift aller Sroft l)inliieg unb aüer freube ein enbc, uub l)ilfft nu Ineber |)imel
nod; Sonn unb 5Jloub, Ineber Gngel uod; einige Greatur, ja and) ©ott fclBy
nid)t. Senn anffcr biefem .§eilanb ((il)rifto) ift fein anber in §imel unb
erben, Sßo uu ber Ijinlteg ift, ha ift aEe§, Ijeil uub troft, l)inlüeg, Unb tjat so
ber Seuffcl räum geUionucn, bo§ tetrubte l)erlj ju plagen niib cngften, Inie er
fclbö \ml, auä) unter C^JotteS namen unb perfou, tnic er benn für ein
-■JJfeifter tau.
äöiberuml) ift aud; ba§ bie l)6d)fte i^rcube über aüe, fo ein l)er^ Uon
bcm .'öeilanb C5:t)vifto Ijat, Senn es tieifft aud) luol fj-xmhi:, ha man fic^ freltjct :«
tion groffcm glud, gelt unb gut, geUmlt, cljrcu jc. ^tber bi« ift nod; alle»
nur ein ßinber uub toEc freube. Sarnad) ift aud; bie fc^enblid;e SeuffelS
freube, fo fid; freloet einc§ anbern fdjabcn« unb ungluda, Talion G^riftuä
all)ie oud) fagt: Sic luclt inirb fid; frelüen unb in bie fauft ladjeu über eUievm
Ijeulen uub toeincu, Üöenn fie midj gelobtet unb eud^ alte uuglud anlegt. w
27 nidjt (l>.) fehlt Jl 2S jett?] {e6ä A
9tt. 1 [9Jncf) 30. ?(t)ril]. 261
B]verbum audLiimt et discipLiili. Non est ju leibett, ut aucl[iant et vi(l[eantaBciä». 2, 15
eum. Sap. Est doi filitis. descende de cnicc. Sic fpvingt cor Caiph[ae, et TOatto. 27, 42
aliis ein gLtol fixubenipiel, inadjcn pavabi» unb I)imclrei(f;, quod videiit eum
auff'3 "^oc^ft gcfc^mct^t unb in tob firac^t, et ipsi. ^ur ber freubc 6et)Ut ©ot,
5 et seqiütur tristitia. Si leti si fit contra deum, ift nicf;t iccfjt. Sed
haue letitiam spiLritualcm habere, sed a s[piritu raalignOj est terribilis. Talis
herba mundus, qiii gaudet, h)cnn 6f)viftu§ öerloicn luirb et sui discip|uli t)er=
batnpt. Tale videmus gLaiidiuiu an ben pLapistis, Episcopis, Card[inalibus: toenn
nur ein lüenig ßtjriftuy bctfiorgcn, tum lib[enter audii-ent, (piod uno momcnto
lu in abg[V'unb bei' Ijcll. Quid fccimus? Non satis, quod miserLrimi mendici,
5 ] pot neste f?^
Dt] Sßie benn aud) in nnbevn iiicltlid)cn fndjcn ^oldjcr niel finb, bic ba nirf)t
lönnen fvo ttieibcn, fic ()a6cn bcnn fd;abcn gcKjan ober feCjen, baä jrem Sicfjcftcn
übel ge'^et, Unb ift jnen gleid^ löie bem gifftigen S'^ter ©olamanbra, hjeMjeä
fo fall ift, ba§ c3 audj im gclucr (eben unb fic^ entl)alten fnn, ?(lfo leben biefc
15 unb »erben fett Oon anber 2ent fdjaben. Sag [3?t. a?4j ift bie jdjone Jenffelä
frud;t, ber jorte Ticibfjart, bem e§ leib ift, ba§ c§ einem anbern luol geljet, unb
gerne toolt eincä augeS »ncniger l)nbcn, nuff ha§ fein 9Je()efter feine§ l]ette.
'Jlber ba§ ift nod^ alleS nidjtö gegen ber frcnbe, fo jr bic SBelt (burd)
ben Seuffet getrieben) nind}ct loiber 6l)riftum unb feine Ctjriften, bie fid) ,^nm
ao I)6c^ften freloet beä groffcn fd)aben§, ba§ 6[)riftu§ gecreu^igt, bie 9(püfteln alle
berjagt, bie Äird)c gar ,^n boben geftoffen, fein Söort gefd)lociget unb fein
5himc gant^ unb gar getilgt ift. ®iä ift nu and) ein ©eiftlidje frcnbe (gleid;
loie aud) bagcgen bic t)of)C tralnrigfeit ©eiftlic^ ift), 3lber nic^t öom l)ciltgen
Oieift, Sonbern bcrc, bic be-3 Icibigcn Seuffclä eigen finb mit 2cib nnb ©eetc
25 unb ^eiffen bodj bie Söcifeften, ©clcrteften unb 'pciligften auff erben. SBie im
Sübifc^en SJold bie Ajofjcn prieftcr, y^£)arifeer unb ©c^rifftgclcrten, SBeldje
f)abcn lein rüge unb luiffen leine frcnb, fo lang fie fjorcn ben namen Gljrifti
nennen unb fein SBort Hingen ober feiner junger noc^ einen lebenbig fe()cn.
Sßie fie aud) fpre^en Sopien. 2. ßr ift un§ nid)t leiblid) ju l)6ren Bäso. 2, 15
3u not^ 3U fel)en etc. Unb ba er am (5ren^ [)nnget, (eftern unb fd)mef)cu fie jn
mit groffcn freubcn: '3ft er' Wotte§ ©011 unb 'ber ftimig i^sfracl, fo ftcige er wattr).27,42f.
com (Freute', '6r ^at ©ott oertraloct, ber erliife jn nn etc. ©il)e, luic fpringet
jnen fi "^er^ bon freubcn, tocld) ein il.'arabi§ nnb \-)imclrcid) (jaben fie baron,
ha§ fic fe^en ben lieben .^^rrn am Gfreiil^ gcfd)med)t unb jum tob gcbradjt,
3.', unb i>a5 fic fclb« foldj-j gctl)an tjabcn, Tuvi ift jnen eitel ^udcr unb malüafier.
©i^e, foldjc frcnb gibt alt)ic (it)riftu§ ber SBelt unb ioibcrnmb feineu
Kfjriften bie f)ol)e tratnriglcit, ba§ fic fold)c3 muffen fcf)cn, t)6ren unb leiben,
ba5 jnen burdjs ^er^ unb leib nnb leben gcijct. Unb nuitet fiirluar tjiemit
262 5Prcbiateii bei So'^tc? 1542.
B] nouiie sntis, qiiod iiticrlegeit mit gelb, fveub? et tameu fo gram, ut un§ bai
anbn Ie6cn \\\ä)t gönnen. 3ft miHidiim greulid) ofigcnmlet. Non Hingt in
atirib|u.s für bei" l'odjgir, qmxl non possunt gaudere, uisi cauant: ben ^ot ber
Scnfel T)in, bic S?offilDtcf)t finb gebempfft, Scuffcl Ijot ba§ Q^iener "^in. Ideo
millum gaudium jdjmccft, nisi lioc ac([uirant. Multos occiderimt et omues 5
vias qnaesierunt. Sed deus eis restitit, tarnen aliquot combusserunt iC.
Diias partes habos, TjUtct end) fur tristi^tia mnndi. Melius, ut trifätes. Ideo
mu§ mä) t)erjuc^cn, mns ftcrbcu in cordc vestro, ut etiam vos bcvtoren.
Summa: ut reete mysterium intel|^ligatis. qui.i loci'b mirf) nicf)t QUfftubiren,
quia opus tft 3U gtVOS, «[uod dei Hiius moritur pro pcecatis vestris et rcs[ur- 10
rexit et :^e6t eud) gen ^imel. Ideo mu§ tierlovn lüeiben, nc cor vestrum in
7 aber trisÜLtia stellt Ictitiii
i'iibie Sßclt grctolid) unb fd^iet!Itc^ aT§ ein folcf) leuffclsünb, bie nidfjt groffer
freiibe t)nt, benn \o fie fcljcn jolt 6{)riftum untcvgeljen unb feine ßl^riftcn
fcfjenblicf) nevbnmpt unb Herloren tuerbcn.
©ol(^§ fel)en Itiiv faft j^nnb and) nn [581. Pi| unfein jaiten ^un^c'^n n
SSa^jft, ßarbineln, 33ifd)offeu, unb hniS irc'5 gcfdjmeiS ift, Inie fie fid) !u^ctn
unb frototfen, incnn fie ried)en, ba§ e3 nn§ ein lücnig ubcl gefjet, unb luie
gerne fie »roltcn, ba» e§ ja nid)t öevtiorgen BlieBc, foubern erfdjaüen mnfte
6i§ in oligrunb ber .^elle. £ie6cr Gbtt, \va-i f)(i6en luir jnen bod} getfjan?
^aben fie bodj gut unb gelt, gclualt unb allcy gnug, bc§ Jüir Eaume eine 20
^orteÄen '^aben. 3ft'5 «ic^t gnug, ba§ fie un§ uBcvlcgen finb mit oEcm,
bQ§ fie begcven, unb ioir fouft geplaget unb clcnb finb, Sonbern muffen un§
baruber fo bitter fciub fein, baö fie nn? ©ottcS guabe nid^t gönnen, foubern
iBolten, ba§ iuir breuneten im tieffften .'oellifi^en feiner?
S)a§ ift je ein fdieuälid^ SSilbe unb redete fruc^t be§ beEifdjen @etft§, 25
fi(^ alfo 1)0(5 freluen tonnen nid)t bc§ guten nod) ber Itieltlidjcn ober menfd;=
liefen freube, 3« fein golt nod^ filber liebet jnen fo l)od;, fein feiten fpicl
flinget inen fo iool, !ein trund ft^mcdt fncn fo tnol, al§ toenn fie fe^cn foEen
fronier (^l)riftcn unfnl unb betrubni-?, Hub finb fo entbranb für l^af» unb
rad;gir, ba§ fie !cin redete, fr6lid)e ftuube !6nnen Ijobcn, bi» baS fie mögen 30
fingen: SeS fct) ®ott gelobt, bic Suben finb einmal fiintneg, 5lu Ijaben tüir
ba§ @^nangcliuni ausgerottet, ^u beS Ijabeu fie fein rüge, unb fc^medet jnen
!einc freube, clje fie c§ ba,5u brad;t fjabcn.
Xa» l)oben fie auc^ biöljer öerfudjt unb jum teil belneifet mit fo
mand&crlcl) gefdjUnnben rendeu, practiten unb tndcu, llnb mit etlidjcn f)at 35
Sott jnen ein iocnig jr frcubliu laffen augcljcn, bie fie cinjclen binge3cttclt
unb auffgercnmet ()abcn, ?lbcr bamit nod) lang uidjt jr miitlin gcfutet Ijaben,
tnie fie gerne tnoltcn.
2.5 frud£|t] \xüä)U B
mx. 1 ['J?nd) 30. Slptil]. 263
R] eitel fprungen. Tdco oportet liab[eatis trist[itinm iion tantiim cxternam, secl
etiaiii inteiuaui, iinb fol Ijetffcu 'ein Hein»', et ideo praedico vobis. Oportet
vos affligi externe et interne an iLCiB unb fcel. Sed cum venit horula, quod
nihil liabetis, quo iiitiuiiiii, nie pcrdito, fjalt hoä) mein toort et cog[itate, (|Uod
s praedixi: ©3 ift umb ein flein» 3U tljun. Si lioc, est gnr ein Hein lüovtlin,
sed anbev 'flciu^ 'iterum vidcbitis me', ift feev lang. 1. tulerabile, ipiod
adhuc vident, audiiiut euin. Sed ti'anvcn Hein ift. Itcruni il)i r)intüeg bei;=
loren cum omni tidutia et l^evi'ligfeit. Sed ift 'modicum', non eternum. (S-j
mu§ fein non omnibns, .«ed quibusdam, ut nie non videatis, niuftö fd^niccfcn.
10 Sed est 'pusilkim'. Coram raeis oculis ein !lein ftnnblin, quod ego niortuus
et vos, sed apud vos ein ctoig unb eluig g[i'o| unb groS elüig, quia non
potestis aliter cogLitare me ablato omuia ablata, (|uia eternum tl'oft, gut.
lii] jj?lrüm6 Itiil nu (?^r)riftug al[)ie fagcn: 3r l)a6t nu bcibcS gcf)6vt, toa§ bic
"^^ SBelt für Ji-'cnbc unb jv für Sialüvigteit iDcrbct f)a6en. Saiünib lernet
15 unb Behaltet c§, locnn e§ cuc^ in bie I)enb unb jur erfarung lonipt, ia§ jr
lonnet gebult f)aben unb in folcf)em leiben redjtcn troft f äffen, ^\ä) mu'3 eud)
alfo öerfucf^en unb fcf)mccf= [iM. 6tj| en laffen, lua§ e§ fet) inicf] ncrlorcn fjabcn
unb in ctnernt fjert^cu gcftorben fein, anff bn§ jr bi§ 5}Zl)ftcrium unb @c=
'^eimni§ ein Irenig öcrftel)en lernet, 2)cnn fr loerbet mic^ bod) fonft nid}t au§
HO ftubirn, @§ Inirb eud} 3U ijoä) fein nuS ju lernen ba3 i)ol)e Ircrrf, baS ©otteg
©on 3um Spater gc()ct, ba§ ift: für eud) ftirbet unb aufferftctjct, auff ba3 er
euc^ mä) gen §imcl Bringe, Unb \vo \d) eud) folc^s nidjt ju lucilen licffe
nerfud^en, fo lilicdct jr 3U unncrftcnbig unb iLnubct ,5u le^t gnr untüd)tig.
Sariunb muft jr (fpridjt er) eud) alfo bariii fc^idcn unb ergeben, ba§
as jr öerfudjet, lnn§ ba fei) bi» '^J3Jobicum' ('©in !leiue5'), unb bod) nid)t barin
Uerjagt unb untergeljet, Unb barumB fagc id) e§ cuii) jiiöor, baS e§ fo gef)en
jnu§, ^^r muijet folc^c 2^raurigfeit (bcibe, iuluenbig unb eufferlid), ba-3 ift: an
SeiB unb Secl) Ijaben unb leiben, 3l6er li'enn e§ gcfc^i(^t unb fold; ftnnblin
angcf)ct unb jr nid)t§ ntet)r l)n6en tuerbct, bamit jr eud) auffl)nltet, ©oubern
30 beibe, ^Jiid) unb ÖJott, öcrioren l)aben lucrbet, fo l)el)altct bod) als benu mein
SBort, fo id) jl^t eud) fage: Q-i ift nur umb ein kleines ,5utl)nn, SBenn jr nur
biefe fprai^ tonnet lernen unb bi» toortlin '6in !leine§', 'unb aber ein !Ieiue§'
bet)altet, fo toirb e3 nid)t not l]abcn.
^^luar bau erfte '^JJcobicunt' ( ein flcine»'), hau jr uiid) jtjt fe()et unb uod)
35 bei) cu(?§ l)abt, bi§ id) Don eud) gct)e, baä ift uod) jn leiben unb ,ni uberlninben.
■•Jlber baS anbcr Meine, biu jr mid) lüibcr ie[)ct, ba§ luirb eud) yimal lang
unb )d)liicr luerbcn, Xenn c» ift bnä red)te Sralner fti'iubün, ba id) inerbe eud)
geftorbcn mit aller frenb, troft unb j5ul)erfid)t , fo jr l'on mir geljoüt, unb jr
euc^ felbs gar berloren fein.
10 2lber, lieben Äinblin, gebendt bod) nur boron unb öergeffcts ni(^t gor,
ba» id) eudj j^t fage, 6§ fol nidjt elüig luertjen, @in Ileine§ mu§ e» mid)
264 ^.ivcbigtoit bfÄ 3af)tc§ 1542.
R]Ideo eterna mors et tristitia. Sic pracilicat suis Clirlstiaiiis ju tvoft, quod
si ita teatati interne et externe, jeitlicf), gctftlid), tarnen discanuis bie ipxaä)
unb laticnblicf) Inaffer bc'^alten, disit: e§ fol ein f JeineS fein, (i[iianquam etiam
amissus. S)q3 tro^jfittn luil nid)t öevlicren, q|uanfjnam sentire eternum 'pusil-
3oi». H.islum'. Ipse dicit: 'xson relinquam'. Sed videbo vos iterum. Et illa visio fol s
eloig hJcrbcn, et letitiam nemo a vobis. Econti-a mimdus gandet in vestro
fcfjfctfen, pa,s[sioue euffcrlid^, inncvlid^, 9[ut unb leib, qui tamen nou leib nod^
urfod) JU eu(^, et tarnen nou possuut letari, donec ftrautfieln. S)Q§ ift inen
!D!atti).27,42freube unb Italiens pro eterna letitia, ut de Christo: deseendat de cruce,
dLicunt: impossibiie, er ift ba^in. Ideo fe|en T)in, quod eterna letitia. Sed lo
Pr] berloven unb nid)t gefefjcn fein, Tn§ muffet jr bocf) uumolS cvfnreu unb lernen.
5t6er Behaltet boi) nur foOiel, ba-3 id; e§ gef)eiffen I)abe 'ein kleines', Unb in
meinen nugcn ift nur ein !(cin, furlj ftuublin, d6 e§ tnol eud) in [3?I. Ptij]
etterm t)cr|cu unb fiifen nii^t ein tleineS, fonbern ein Ün-offe§, ja ein etoig
@roffe-3 unb ein @roffe§ eh)ig§ ift. Senn nad) etocrm fulen Joerbet jr uid^t i^
onberS beuden tcmucn, benn fo ic^ (uä) genomcn bin, fo 1)a.U jr alleS ber=
toren, lueil id) ('in bnä eUnge gut unb ciüigcr troft, Sßo bcr fnnlüeg ift, ha
ift bcigegcu eitel Gloige-S unb !eiu flcine-J uiel)r, einige tratorigteit unb S^ob.
@ir)e, alfo frcbigt er tjiemit feinen i^ungern unb ß^riftcn ,^u troft,
Inenn fic mit fold^er aufec^tung lion O)ott bcrfudjt liiurben, c3 gcftf)ef)e inuertirf) 20
über euffcvlid;, Iciblid) ober geiftüd), Dcfoubern in bem ()6()eften ftud, bn§ bn
t)eift 6^{)riftum qu§ bem t)er^en öcrliercu, S)q§ fie al§ benn biefe fprac^ lernen,
unb fo fie nic^t mcTjr tonnen, bod) bi§ trotiftin Sriticnbel tnnfferS dclinlten, jr
t)erij bomit jn tabcu unb fterdcn: -Dfein fgQn Gl)riftua l)at ja gcfngt, c» fol
ein !leine§ fein. 25
Üb lä) jn nu ucrlorcu unb gar fein frcube Uici-J, fonbern in eitel 2ran=
rigleit ligc unb Oerfdjmadite, fo loil id) bod) bis tropfliu (n-nud)en unb biefe
Sabfnl Befjalten, ®a§ er mir nid^t fol Oerloren Bleiben, llnb fprtd)t: (S§ fol
nur ein Hein-j ftuublin fein, ob e§ mid) Inol gro?, laug unb einig bundet,
5ofi. 14, iM^r loil Iniber fomcu, tuie er ()ie unb 5iof)- l-^- ffigt: '3^) h'il end) nidit SBaifen ao
laffen, :Jd) tomc Iniber ju eud)' k. Unb olfo, ba§ id) für btö fleine Srah)er=
ftuublin an fm fol etoigeu troft unb freube beben.
dagegen (fprid)t 0't)riftus tneiter) muffet jr gefc^cbeu laffen, ba§ fid) bie
5Iöelt Inirb fretueu über fold)em etocrm leiben unb tratorcn, ba.^u fie bod) fein
urfac^ f)at ou allein au§ lauterm 2euffelifd)eu 5Jeib, bannt fie fo iioi) öer= 35
blenb, liergaEet unb Verbittert ift, ba§ fie fein freube bilfft, bis baS fie etucr
ftraud)eln unb üerbcrlieu fil)et, SaS ift jr Ijertien freube unb monne, unb
baltens für bimlifd)c, etvigc freube, tnie fie benn fagen: Sa§ nu feben, ob jn
©Ott erliifcu )oirb, 3ft er ©otte-3 6on, fo fteige er Oom C^reulj k. ?(l§ folteu
fie fagen: gt ift nu babin unb eloiglid) auä mit jm. 5lber fil)e, loa§ ^ierauff «
tveiter folget.
9lv. 1 [Tiaä) 30. ?J»)til]. 265
Rlquid f=equitiir? Ut non fott mein cluig BerauBt ^etn. Ita eomm letitia fol
furlj, quia resurgLam imb lüil§ crgcv itnb Bittcici; machen cum ludLaeis. Ideo
ludei a terapoi-e resur[rectioins luillam IiabLiieruiit letitiam, nisi quod deuni
blaspheLraarunt et dos öevfpottcii, 6^vtftt öevrl)cter unb Boflüic^t. . . . hie.
5 Non habent illam letitiam, quam ]ib[enter hab[ereut: Messiam venturum et
eradicaturum ecclesiam. Idoo !|^6nuen nunquam ftolt(^ luerbetl. Sed quod
resur[rexit, non verum, et "hoffen et expLectant, quod eum Christus cum suis
ältm teufet et ipsi ad doum. Sic pap[a, donec Euang[elium ge'^et, tan frolicf)
tüetbeil itnb aH ir anfjaiicj. Sed nobis extinctis, tum alii post mc. ©o ift§
•" bettt S9Q)3ft iterum tristitia 3C. Sic T[urca habet fidem, tan nullam letitiam
1)af)en. Cor eins, quod Cliristianam f[idem aufrotten et 5[Ra%omet oBetl an=
fe|en, et etiam gevet in, quo plus gaudii quam ludei. Non credit dei filium,
sed sanctum ho[miuem. Sed ci tan bai)\n uic^t !omeit, ut eradicet, quia hoc
i« . . .] M
T»r] [S8I. g4] ®Ieid^ ttic jr (fpvii^t er) nici^t folt clrtgltd) mettie§ onfef)en§
1^ BcrauBt fein nod^ in elücf Svnnrigfeit HciBcn, 9Hfo follen fic f{($ auäj nidjt
ettigltd) frcVDen eh.ier§ nngli'i(f§, ©onbern fot jnen aud) nur gar ein !ur^
ftunblin unb (>ntc man f^ricl)t) ein %an^ ^ur .£)oc^meffe fein, ®enn iä) lüit
fialb tutber ju end) !omcn unb inen erger unb Bitterer machen, benn eS 3nlior
iemols gettiefcn, inie foldjä an jncu erfüllet ift nacf) ber oufferftcfiung Gljriftt,
20 ha% bte ^inben !ein Bitterer leiben BaBen, benn ha§ fte bon unferm §@rru
C^T^rifto muffen B^cn mib fef)cn, ßn ba§ fte e§ ein luenig futielt, haS^ fic
ßBriftinn unb feine 5Ruter 5)tariant unb un§ 6l)riften auffs fc^enblic^ft leftern,
?lBcr fein recfjte freub !ounen fie nimermel)r BoBen, inie fie gerne Betten unb
nod) jmcrbar Boffcn, haä jr TOeffiaS !omen toerbe unb alle 6l)riften ausrotten.
25 ?nfo and) unfcr ßaijjBaä i"ib 3i'^a§' ^cr 5Bapft mit feiner ganzen 9iotte,
Jnelc^e fic^ auc^ on unterla§ troften ber Boffnung, ba§ toir foHen ausgerottet
tücrben, ?IBer frolid) fonneu fic uic^t lüerben, toeil loir leBen unb ba§ @^uan=
gelium geBet, Unb Bilfft fie gnr nidjtö, \m mit man einen menfd^en erfrclnen
!an, 2i5te etlid)c fo HerBoft finb, bn§ fie uid;t aupören fonnen mit toBen unb
30 tonten, Bi§ trir alle tob finb. 3Bcnn ha§ gefcf)ii^t, fo inerbeu fie ein mal fro
)t»erben, aBer ,3U ber frcube foI§ jucn bod) ntd}t fomcn, bte fte gerne Betten.
Senn oB luir gleid) tob finb, fo loirb bcuuod} ba^ ©uangeliutn BIctBeu, unb
tuerbcn anberc an unfer ftat fomen, ba§ totrb jnen oBermol ein nelu \iaiy
leib fein.
35 2)er luxd bencfet anä) alfo t^t)riftutn auö^uroten uttb feinen 'JJtot)Tnetf)
auff,5urid)teu iit aller SBelt unb frelnct ftd), toenn e§ im etVoa ein mal angebet,
^.MBer bie freiibe, barnad) er ftrcBt, fol jm nir^t loibcrfarcn, S)ie fol jm biefer
unfer .'perr (toelrfjen er bod) fclB» ()od) IjeBt unb für einen groffen 5prot)^eten
polten mu§) loefjren, ja cnblid; öcrfati^en unb Bitter gnug madjen burdj ba§
266 ^'tcbintcii bcä 3al)tCä 1542.
R] rnirab[ile opus, qnod Christus iiiortnus et resiii[rexit iinb tob, fltllbe mit
fuffeil tvettett et dare vitaiu, et oiunes pii propliLetae iu liac letitia iiiortui.
3oi) 8. b6 Abrah|am loli. 8. Si tum erI)aUen, cum tantum in verbo, multo magis,
. ipctrii, i2(jnando iam rosurrexLit. Et augeli iu colo 1. Pet. et nos iam praedicamus.
6ie bempffcii tool bran, baä fie juder Biflein l^aBen, victoriau^ TLurca, papa. s
Sed nou verum gaudium. Si uon leiigcr lücret, beim Jüir traloret. Ibi
trist[itia in gaudium et econtra illorum gaudium. ©iiib t)0{) fvcilbc Ullb
traurigfeit, man lievftcr)ct§ nii^t, taiuon I)a6eii ciit (Srcben|Ic. 'Sed ut plene,
nou fit K. Advers[arii goffcn Ullb t)offen, quod Christi EuaugLelium. Nos
iubet praedicare, ut annunciemus alüs, et sie temperat Christus, quod ii, qui lo
BiUic^ fvetnett foHen, econtra, et trouvig. Tp*i non veniunt ad perfectum
gLaudium nisi Christo niortuo. Sed tan uidjt gefd}c!^en. Ideo ift externa
5r]'^of)c )X)txä feine? ftertcn? uiib nnfferftcT)ung, ha burd) er bie 8unbe, Job
|3?t. 21] unb leiiffet mit fuffen getretten, äßeldje» @ott buvcf; jn gett)an unb
in bev Sc^rifft jutior ticr!unbigt, unb barauff bie licBen ^Propf^eten unb 33etci; is
5on.?, sein biefer freuben geftovBcn finb, lüie ßf)riftu§ öon ?IbrQt)am fngt 3io()Qn. 8.
Senn fint er ioId)§ frfjnUcn, ha e-S nod^ nic^t ge)d)ef)en, fonbern allein
im äßoit unb in ber Sevljeiffung Uiar, SBie üiel mef)i' tan unb toirb ev§ r)in=
furber ertinlten, uac^ bem e§ gefdje^en unb in bie SBelt, ja auc^ im .^imel
buvdj bie Pngcl evf(^olIcn ift. Sa3 fol unb tan Uiebcv Stapft nod^ Jiircf -.'n
bcmpffcn unb tilgen. Sempffcn mögen fie luol bavan unb Uietjnen, fie fjotien
ein 3uderBi§Iin, lüenn fie ber 6t)riften^eit ctlDo fc^abcn t^un, 5I6er bie freub,
bie fie lioffcn unb barnad) fie bnrftet, foHen fie nimerme^r erlangen.
(Vretnen mögen fie firf) ein loeile (fpritfjt (i^riftuS), aber nirfjt Icngcr,
bcnn bie lueil jr traluret. S)ay ift jumal ein !url?e freube, luic einer trah)= 25
rigtcit aucf; turt; unb nur ein !leine§ ift, Unb fol 6alb ]ux freube ncrlnanbett
Inerben, unb ,^u folcf;er freube, bie nicmaub tion eud) ncmen luirb. £>n ^meioel
lüirb bngcgeu auc^ jener freube juv traurigtcit luerben, toeldje auc^ nic^t auff=
'^orcu tüirb.
■Ülber jr luerbet nitjie auff (hben einer freuben audj uidjt gnug noc^ 30
redjte lioHe ma§ unb ben 3)urft 3U leffdjcn fiatien tonnen, Sonbern aücin ein
ßreben^ unb fd)mcdlin ober laBtrnndlin, Senn fie ift ju grog unb tan nimer=
metir ausgeft^opfft luerben, luie and) bi'3 locrd, fo biefe freube lutrdet, Diel jn
gros unb uidjt aus.jnlernen ift. Unb ®ott menget unb temperirt c§ alfo auff
@rbcn, ba§, bie fic^ Billic^ frelnen follen, bie muffen üiel leiben» unb traloren§ 35
lintien, Unb loibcrumb bie anbcru, bie ha foltcn traUncn, bie fjafien freube
unb gute tage.
?t6ev bod) alfo, baä bicfen auc^ bie fclOc cufferlic^c freube Perfaltjen inirb.
S)enn bie reditc innerliche freube, ber fie Begercn, tonnen fie nidjt erlangen,
36 toibEttiml) .1 §o6cn (->.)] fialicu A
9tr. 1 imaä) 30. 9l))iil]. 267
B] letitia au^ Hevfalffen, f($mcrft iitcit nid)t§. Idco mögen un§ tool irer cffiarmen,
quod finb am ubelftcii brau, bn§ aiic^ ir 3icitlidf| freubc nid^t vcin f[ann
IjaBcit. D[icaiit: ^'i^ löil mein T^cuBt litc^t fanfft legen nisi deletis Lutli[eranis.
Ideo f^un inen ben gLto^en f($nbcn, quod freiuen U[nfer§ unglucES et privantur
5 sua letitia iuterua et externa letitia. Noime satis sese damDariint? Econtra
DOS letitia interua sequitur et externa. Cor gravatum, fo finb QUgen
trauitg. Ibi tristitia externa et interna. Sed vide, quam sit bened[icta
tristitia: mengt fie mit jncfev unb Tjonig et dielt: e§ fol umB ein ftunblin 3n=
t:^un, r)nlt unb f>ax Jücnig. @§ ift umB ein Kein ftunblin juttjun. Audio
10 quideni verbiim, sed tristitia [o gvo?\ Bitter, ut non sentio, tarnen l^elt mic§,
ut neu lefter et defitiü ad advers[ariani partem. Ideo tristitia non bui'C§=
bittert ut illnrum letitia, l\at ir gol unb bitter mit ficf). Sed haec letitia
l^ot ir gucfer, I)onig. Non ift Derlorn, ut sentis, sed disce mein Ipxaä). ^ä)
6 letitiam inteinaiu
Dr] S)ariim'6 toirb jnen bie cufferlic^e nuc^ bcrberbt, S)enn e§ erfrelnet fie boc§ jr
15 gut, madjt, ct)re, Inft nnb niolleben nidjt, unb !6nnen jr Ijeufit nid)t [ffit. ©ij]
fanfft legen, ef)e benn fie erleben, bn§ 6l)riftu§ tob unb feine ©Triften getilget
finb. 2)q§ finb jfie arme, elenbe Seute, ber man fid§ Itiol mag erbarmen,
Senn fie finb am ubclftcn bvan, bo§ fie für neib unb IjafS aucfj fr jeitlid^e
freub nid)t rein lonnen fjaben, lüie fie gerne loolten. Unb toir ft^on al3U
20 ijoä) an inen gerodjen finb burcf} fie fel6§, £)enn hJoS tonnen fie me^r für
unglud baben unb jnen felbS groffern fifiaben f^un, benn ba3 fie inen felbB
jre freube Ocrbcrben unb jn nic^t madjcn?
Sßibernmb fjaöen loir auä) \mi trannigfeit beibe, eufferli(^ unb innerlid^
(loenn (5t)riftu§ fic^ un§ tierbirgt), 3(6er boif) nid^t alfo loie jene au§ neib
2b unb l)afä gegen bcni 5^ebefteu, ©onbern baber, ha% toir ba§ b6($fte gut,
L?[)riftum, nid)t f)aben. 'Mn bagcgen ift albereit in bie 2;rah)rig!cit ber
gutfer mit eingemenget, ba§ 6l)riftuy f priest: Sieber, ^arre nur ein Inenig, @§
fol nic^t etoige, fonbern furijc tratorigfeit fein unb balb beffer Serben, 6§ ift
umb ein !leine§ ftunblin jutbun.
30 S)i§ toort l^ore ic^, aber bie Sraurigteit (toenn fie ba ift) ift fo tieff
in§ f)cr^ gebructt, hau irf) bicfen troft nidjt fulc unb bcncte, eS fei) nit^t ntoglic^,
ba^ fie folt auff l)6ren. Iber bennod) crl)clt niidjä, haä xä) ntd}t Don 6l)rifto
ju jencni bauffen abfattc, @ö belt lool mit fummer unb not, 9lber bennod)
^elt e§, bü'j bie tratorigfeit nid)t fo gar mu§ burdjbittert toerbcn, äßie ha=
35 gegen auff jener feiten bie freube nidjt gar burdifuffet unb bnrdjsudert ift.
Sonbern tuie bicfelBe aljeit mit aScrmut unb ©alle tierberbt ift, ^llfo ^at
biefe tralorigteit bennoc^ jr ,]uder unb bonig bei) fid^.
Sarümö laffet un§ bod^ Kbi-'ift"nt i)oxm unb feine fprad) lernen üer=
fte^en, ba^ loir nidjt ridjten nadj unferm fulcu, aU fet) e» etoig ticrloren unb
268 5Prcbi9tcn bc? 3ol)rc§ 1542.
Hldico, e§ fct) ein 'fleinc§\ Tbi frelob gcjuiJert, qtmndo Christus itomm videtur,
tum iuterua «t cxtei-ua letitia sequitur: Christus ift erftanbcn. Sic propouit
istum rirt[iculuin, quod Christus liomo pro peccatis raortuus, et ut discamus
DOS per patientiam, ut non aurib[us audire, et canto, sed in corde et vita
sentio, ut opus iu me ge'^e, ut leiB unb fieel babiivc^ gcenbert, «juando Christus 5
nioiitur, et ego. Ibi vita iu morte. Ibi [o[ feftc fein, ibi cnbenutg non
verborum, sed vitae. Ibi dicendmii: S§ ift umB ein iJeineS juifjun, tum
ridcbitis, et videbitnr, et gaudium non tolletur. Hoc fit vol in vita vel ubi
niortuus in fide. ©et) ledE. Sed despero? 'Modicum.' Satis de hoc Euan-
gelio, ut grati deo pro Euang[elio et Ijelff allen "BetmiBten, berfurten ftertfcn, 10
ut nobiscum.
Pi] itierbe !ein enbe 'i^abtn, 9nfo füleft unb bcnäeftu (fprtd^t er), boS tteiS iii) lool.
?l()ev I)6re boJ}, toag id) bir fage, lutb lerne nur bi§ tüort 'lltobicum', '6in
HeincS'. 6-3 nni§ alfo gefulct fein, ^IBer c-S fol bir niifjt fdjaben, baju auä)
nid^t |s8(. liij] lang lücrbcn. S)aniit ift fdjon bic 2ralürig!cit nBerjnrfert nnb i^
gcmiltert.
Tavnat^, iticnn ba? ftunblin (jinnber nnb uBerkiunbcn ift, fo crferct
man bcnn, ba§ er fagt: (^\v(x S^raturigteit fot jur ^reube Inerbcn. £'a gctjet
an ein redete tjer^Iic^e 5i-'C"^S' ""t» finget ba§ !^er^ ein ehjig .^alclnia nnb
'Cfjrift ift crftanbcn', 2ßeld)e§ irirb in jenem SeBcn crft gonlj boltomen on ■^"
allen mangcl nnb on enbe fein.
©if)e, alfo ift un§ in biefem ©nangelio fnrgel^alten ber 3(rtic!el tieibc,
tion bem ftcrBcn unb auffcrfte()cn Gtirifti, Unb Inie berfelbc in unS mnffc
Ijrocticc im iDcrrf unb ber crfarung gelcrnet nnb geiiBet nnb nic^t allein mit
bcn üf)ren get}üret nnb mit bem mnnb gerebt lüevbcn. 3llfc ba§ InirS and) 25
alfo fnicn unb fold^e frafft in un§ Uiirclc, had Boibe, 2ci6 unb ©ecl, babnrc^
gecnbert tnerbe.
51emlid;, fo Pf)riftn§ in mir nnb \ä) anä) [m ftcrBe, S)a§ ift ein groffe
enberung beS Ie6cn§ pim tob, ?(5er ba mu§ id) lernen feft 'galten mit bem
(Stanticn an bem SBort, baS G'tiriftnö fagt: '(Sin Heine?', nnb nid^t altein 3"
f)6rcn, fonbcrn aud) in§ t)erlj Bringen, ®a§ es nid;t fol etnig lüeren, fonbern
ein enberung luerben an§ bem Sob jum Seten, ba Pf)riftu§ Jniber in mir anff=
crftetjet nnb tckt, unb id) in jm tcBcnbig tnerbc. Unb at? beim foI-3 ()ciffen:
'^ä) toit mä) mibcv fcfjcn, nnb (Stücr {)crlj fol fid) gi-'c^uen, unb etocr Jvrcube
fol niemanb öon eud§ nemen' k. Sajn fol ein jcber 6t)rift gerüftct fein, '■^^
menn e§ lion noten fein Ujirb, S)cnn e§ mnS boc^ cttoaS f)iction crfarcn inerben
cnttoebcr beim 'hieben ober in ber SobSftnnbe, ba-3 er als beun tonne ftd) biefeä
©pruc^» 6[)rifti erinnern unb biefen troft nit^t laffe auä bem l)erljen reiffen.
%mmi
9h-. 2 [9. ©cpfembet]. 2G9
2. 9. ©cptcmber 1542.
^rcbigt in S^cffau gcl^nlten.
R] Ps. XXVII. 9. Sept. In Dessaw.
Qnianquam dei gratia verbiuii dci apiid nos retc^lict; iiohis datiim,
quod facile intelligerc possunius psa][ii)um, quem prius inspeximus ut siguatuui
lib[rum. Q[uauquani bene iutelligitur veibum, tanien nou potest satis pingi,
5 quia oaro, mimdiis jc. adcst, (|uia secunduin vet[erem Adam !alt unb faul
dei verbum juBctX'ai^ten. Si iam aiidiimis et seimus, quasi securi et certi
in verbo, sed facile fit, ut amittamus. Si caro nou, Satan facit, ut quotidie
experimur, si Christiani. Ita non semper habemus eum mut, quem ex verbo
fc^epffen. Quia multa obstant 3c. Ideo deu.s ^at§ gut mit un» gemeint unb
10 l)at eingefe^t concionatores, parentes, ut loermen, quod caro talt utndfjeu n.
Hoc dicit in hoc psalmo, unb ift fecv reid^ Don Itorten, loolt gern fein in
templo, !^elffen lo6en, fingen. 3ft fcci^ toarnt, ^i^ig. Alibi beöet ev unb
flogt. Ibi jo feft, ftarrf, tuil al tnelt jlningcn, ut dicat: 'Dominus' lux jc. w.sm
3a, ^aft gut fagen, ift 3ur redjten jeit, get)et i|t in fprungen, boa in bundt,
15 toclt, fleifd) fei) nidjt». Sed post dieit sie: ^crr, bu ^aft mir ein feftcn terg jc. *$i. 27,5
9hl fol mir nuiKjuam feilen, loil nicfit tLrag, mot, falt lücrben. Sed statim
Avertisti jc. jDo trar iä) erfd^LroiJen unb öer^agt. äßeil§ anbl[t^ leu(f)tet>cf-27,9
unb un§ freunblid) anlo(f;et, ba InoÜcn luir tobf(^lal)en aöe iLCufel cum suis
ang[elis. Si cdutrasi.slat a(l[versaiius. 3)a§ ift bau ftrolid) unb feiig ftunbliu,
20 ha toil luarm in verbo, ftarcE, fed unb muttig. Ibi caro, diabLolus, mundus
niliil. Nos domini supra omnia. Sed U[nfer '^[crr ®[Dtt left>3 un§ balJel)
nid^t bletBen, sed abscondit, ut verbum uon tam firmiter habemus ... jc.
tum lachen, fingen in lii[eincn unb flagen luorben. 'Avertisti.' Sic sponsa öom. 5, c
in Cautico C[anticorum. Cum lo(]ueretur cum ea sponsus, gteng§ in fpringen,
25 post: 'vocavi, et nou respondit mihi'. S)a§ ift ein unfLrot)lic^e jeit: qui cxperti,
norunt. Cum nobiscum sie geritur, qui credimus, l)at§ bie meinung. 3)o§
gt)et tag unb nai^t, fu§ unb faur, frolic^, traurig, unb mu§ fo fein. Uti(][ue
sunt, (]ui nos iterum erigant, alioqui soll desperaremus. Ergo ordinnvit
per ininiste[rinm et parentes, ut cons()l[ationem accipiamus, ut interdum
30 videannis et aud[iamus, hüui er un§ freunb[lic[j 3ufprec[;. So§ ift ber djriftliitf)
louff. Si non averteret a nobis (pianddqlue faeiem, verbum nobis non
gustaret, imo contemneremus. Ideo Beljalteu contra nos carnem, diab|olum,
mimdi maliciam. Quisq[iie quidem cavet crueem. Sed fonipt un§ gleid)lü[ol
JU^aufe, cum sie avcrsus a nobis, nescimus consilium.' Sic Christiani aft'ecti
35 et intelligunt iiunc cursuin. Qui non est talis Christiaiuis, nihil novit.
Glossa istius psalmi est ista in ult[inio versu: 'Credo ine visiirum'. '§aite*l-2'. isf-
as . . .] h 3(1 Isla ;ift oujbetmojjcii üiftifl) in
2?0 SPrebigten beS 3fal)rc? 1542.
RIbe§ .§[errn' 3C. S)cr lier§ inu§ loarlid^ iijun. Et factiis psalmns toie ein
fircnljlic^: \vk er§ onfefiet, sio jdfjleufjt. :3(j^ {joB !^Qrvet aitff ben öervn, et
venit. Süvaufi ftcf)et§. I^te versus est 9ut[ben ps[alnuis. Sic si bellum
adversuiii. Sed man mu§ ein tceil ftiE f)alten, unn statim adest dominus,
(juaudo iuclpit teutatio. Sed quando aveilit facieni et ipsa (|uaerit et custodes
fdjla'^en, iuvenit ^er|cnleib i. e. ps[eudo d|^octores et trofter, qui in fc^la^en
u6et baä, quod fa[ciem domini amisit. Quando sie fit, quando quaerit con-
solationein et videt horribilia cxempla, ift er öor Cl'fc^[VO(fen plus. Sic sponsa
onf9e30gcn. Qui hie potest expectare, unDeväagt. Ista scribenda aureis.
'^Srcbißtcu bcö 3öljrc§ 1543.
1. 1. 9lptil 1543.
^rcbigt am Gonntag Cluafimobogeuiti.
W] Concio privata domiiii iloctoris Martin] Lutlierj
dominica Qual'jmodo genitj loau: 20 Anno 1543.
S'tfj fjoB oft uiib öil tjefagt, bai- luir gott bem fjcnn fcf^ulbig jenbt beii
bicnft jutfion, ba§ Wh bifcii tag fein luort leren iinb pvebigen, nnb biff ift
!• ber gröft nnb füvnemeft gotteg bienft nnbev allen bienen, bie mir tt)un !t)itnben,
h)ie e^r felb fprid^t imßuca: 'Selig fenbt bie, bie ba§ toortt ()ijven' unb baron i'nf. 11,23
gleuben, barumb fo muff cl)S ain groffe fünb fein, inlier gotte§ »oovtt DevQcfjt
iinb ha^ nidjt Inil ^öven nnb nnfcrn t)eiT gott um6 fonft left reben nnb i()n
für ein unnü^en lüefd^er t)elt ober für ain lofen man nnb gar nichts baran
10 glenbt, Sonbern lucil h)ir Uiiffen, ba§ cl)r ben ©ontag barjn gcorbnet f)att,
fein loortt julpren, fo fenbt loir jf)a fdjnlbig barüon ^nrebten, barnmb foü
ein jeber ß^rift j{)a fein loortt nit tierad;ten ober fnrüter laffen g^cn, fonbern
ha^ lernen nnb gern l)ören nnb 6ctrad)tcn, loie ein groffer gotte§ bienft ba§
fe^, >ul)ery t^nt, unb loibernmb tnic ein fdjredElic^e fünb ba§ fei), loljer el)§
15 nit ^ijret unb el)§ berad^tet, lüic el)r felber fagt: tüljcr mein loortt nictjt t)öret,
ben Joil ic^ loibernmb nii^t "^ören, bargegen aber loen i^r mein loortt ^ijret,
fo folt tt)r bitten, tDl)a§ if)r luolt, ba§ foü gefdjec^en unb ffja fein, baS gebet 3oii. 15,7
fol erl)ört lucrben, loolt it)r nicljt, fo loil icf; toiber nii^t tjiJren, >Df)en man
unfern Ijerrgott nit loil ^ijren, fo ftop'^t e^r bie o'^ren ju unb ^^öret Iniber
20 nitt, Sarnmb lofjer bo loil erl)i3ret fein, ber l)öre gott, toie mir fet)en nnb
Höfen, loie bie Siuben unb ber SSapft fdjrcien, aber bo ift tein l)ören bd) nnferem
!^err gott, el^r ftop:^et oEe bcibe ot)ren ju unb t)ört toiber nic^t.
TEXTUS.
S)if Guangelion lifet man auf bifen funtag, ben bife aett über jioifdjen
25 tjfingftcn nnb oftern follcn loir reben Hon ber anfferftetinng (^f)riftj, loie el)r
auferftanben fei) üon tobten, anffgcfljaren gfjen l)imcl, filjenb juor red;tcn
gotteS, be§ almed)tigen batter§, bon bannen e^r !^omen loirt ridjten bie leben=
bigen unb tobten k. Ten el)ö ift ein artirfl, baran nn§ allen gelegen ift, ben
cl)r ift barnmb enipt)angen öon bem Ijeitigen geift, barumb geboren, barumb
272 iptebigten beS ^af)xei 1543.
W]inenfc^ tuorben, barumB gclcljt, ha§ e'^t folt flccveutiiget itcrben, ftcrBcn unb
Qiifeiftf)en, unb biff prebigct man banimb, bnS ein ^^rift bo§ iool levnc nnb
»riffe, Jüie cI)S gejd;erf;en fcl), lüie cl)§ fcl) 3U9an9cn, baä cl)i oufeiftanbcn ift,
unb luarumt e^r auferftanbcn fei) unb ioorumt ef)r olfo offenbart ift ioorbcn,
ban niiv fcc^en, lüie bie liekn opoftlen narf) feiner auferftefjung mit im gccffen 5
unb gctrnntfen unb gcrebt f)aben, alfo ba§ mir fe(i)cn, iuie licblii^, Uiie frcunblid)
ber I)err fid^ if)ncn erjeigct naä) feiner aufcrftci^ung, ©i Infjarcn aEe bon
it)m abgefallen unb üon i'^m gelauffen unb t)atten ifjren meiftcr öerlcngnet,
berl)albcn f offen fl) in groffer tranrüljait unb loljren if)n groffer angft unb
forii)ten fl) bor bcn 3ubcn, lD'()cn fl) nur ein ffein gcreufd) I)ortten, fo fagten m
fl), bie ^s^ibm lourben ftjomcn unb ft) bet) ben fiipljen nemen unb creu|igen
unb aud; mit i[)n umbglicn, Une ft) mit if)rem mcifter )n()aren umbgangen,
unb bie grijffeft angft \vt\]ax, bas fl) ein büf geluiffen t)atten, ba§ fl) il)ren
mcifter fo fc^enbtlic^ Oerlaffen unb al^ua creu^ r)etten laffen fd^lagen, filmen
alfo in ber anfecl)tung unb fl)umcr bel)be, üon if)rcm bofen geloiffcn, unb ba§ 15
f^ el)§ nit gar lool l)atten aulgerid)t, unb bevfadjen fl) alle augenbltd, bie
3uben iDurben ft)ümen unb fl) oEe het) ben l)elfen nemen unb fl) il)n fercfer
loerfen, S)a§ alfo bie lieben apoftln in groffer traurig!l)cit unb bctrubnuf
fi^cn, I)atten l^eincn troft übcral, ben fl) fjielten nic^t, ha?^ el)r fott luiber auf=
crftl)en, fl) t)crfad)cn fl) feiner auferftedjung eben fo öil aU \ä), iia§ ©. ^eter 20
Don l)imel folt f[)omen, 31)" fumma: e^s ift nid)ty ben eitel j()amcr unb
l)er^lcib. Sa et)» nun al^m aller Ijödjften ftet, ba lauffcn bie tueiber l)inauf,
rid)ten falben ju unb luiffcn Oor groffer tranrigtl)eit nid)t, loa» fl) madjen,
btelöeil ein földjer ftcin barauf lege, ber ücrfiglct totere, et)» fl)elt and) tl)einer
ein, ba§ l)ücttcr bei)m grabe fein, bie el)§ and) nit geftabtcn lunrben, lDt)cn fi) 2-,
ben ftaiu gleid; t[)ünbtcn l)erab loeltien, unb lauffen alfo l)inauf loie bie jungen
toten unb triiJEen ben ^errn falben, 5}un ber l)err toil ber traurigl^eit ein
enbt madjcn, barin fl) lol)arcn, unb l)ept frennbtlic^ at)n nnb fpilct mit il)nen
unb uimpt urfad)cn il)nen bie frcnbt jn offenbaren burdj il)r maul, mad)t,
ba^ fl) fedjen, ba§ ft) red)t toten fenbt, f[)ompt l)in unb erjeigt fid), ba§ el)r 30
fel6g ba fei), bcn ha fl) i^n nit gfunben l)atten, ba fragten fl): Ino ift el)r,
lol)cr lüirbt il)n bodj t)abcn l)inloeggetragen'? meinten, fl) lonrbcn it)n nod)
i'iit 24,M il)m grab finbcn, bo fprad) ber enget: 'lvil)aa fud)t it)r ben lebenbigen bet)
ben tobten? cl)r ift aufgeftanben unb ift nid;t mt)er t)ic', aber glcic^tool fo
glauben ft) ba§ nitt, el)§ ift bei) il)nen ein nnmüglidj bing, nun unfer l)crr= 3:,
gott erzeigt fid) it)nen fo frcunbtlid) nnb lieblidj alfo, ba§ el)§ an bifem tag
gefd;a^, toolt el)r, ba^ el)r [lä) offenbaret einem nad^ bem anbern, ®o ^ebet
fid) ein fold) geleuf jum grab, lauft immer ctn§ nad) bem onbcrn f)in unb
toil fcd)en, unb ift be-:^ lanffeno !l)ain enbe, ^d) muff il)n and) fec^en, \vie \i)\n
ift, unb ift ben felbcn tag ein fold) lauffen 5U bem grab unb toiber bom grab 40
33 tetenbiflcii] tobten :il tobten] leOcnbiflcn
9Jr. 1 [1. Slptil]. 273
Wjunb tüibef ^um gioie, Bt§ boS f^ aüe fagen, ji) ()aOeii itjn aefedjeii, Ijaitii ifjii
gefec^en'? jtja, el) toie ift ba§ müglic^? cf|§ ift mir ein feI|Qni bing, icf) iiuiü
ii\a auäj l)Ui unb muff bainntf) fcc^cn, dB ii}m alfo fei).
£iä gcfc^idjt nun alte§ baiumb, ba^ ficf; unfer f)errgot alfo fieunbtlitf)
5 unb lieblid; erzeiget, el)r »nil nnS ntt erfifjrccfen, fonbern tjnnblet fein licVlid)
mit nn§, @I)r I)ette ben jüngeren tool ffjünnen Bang machen unb fagcn: i()r
()obt niicf) tierloffen toic bic nieincibigen, Oerjtueifilctcn büfundjt unb l)ülit nüdj
bor ju nerleugnet, nun id) Iril euc^ tüiber tierloffen, id; teil auä) tüiberumb
ofjn oud) 3n f)imcl it)arcn, Slber ber liebe I)err gebentft el)§ nid)t mit oincm
M Uiörttlin unb fpilt olfo mit i^nen tuie mit ben tolcn, tefft ben enget üon erft
fagen, e'^r fei) auferftanben tion tobten, mie e'^r fic^ nun ben erftcn tag offen^
6arct t)at, f)clt er barnad) ad)t tag inne, baB ii\x ft) bamit loil trel)l)cn, baS
fl) fid) bamit gcBcn uub bifen avtidl tion ber anferftedjung jtja gar tuol treiben,
I)aftn el)§ gefcd)cn'? jlja id) f)ab el)§ gefcdjen, SpetruS l)att il)n geicd)en unb batt
i:, mit if)m geeffen unb trunden, meld; ein fagen ert)ept fid;, ba ber fprid)t:
gtau&ftn eo? j^a id) gleub^, \i) glenbs nit, 3llfo Icft ber ^exx bife tag beii
fanrteig fl) lool buri^bel)ffen , ben fteifd) unb blutt tbünbenj nit f äffen unb
ein fold) l)od) toerd begrel)ffen, barumb left el^r§ fo gelualtig unber ibnen ben
12 apoftlcn erf chatten, bn« auc^ bie Ineibcr muffen jeugeu fein feiner anf=
20 erftetjung, unb loie fl) nur fd)ier alle gleuben, ben beS fagen« Inirt fo tiil, 6o
fl)umpt aüer erft S^oma§, ber ipext \\ä) allein unb f|3rid§t: gleubt, lüaS ibr
molt, id) gleubs nitt, et)§ fei) ben, ba§ id) meine finger in feine lininben lege r^ofi. 20. 1-5
unb meine gantic fauft in feine feilte tt)U, gefd)id)t ba§ nit, fo gleub id)§ nit,
ba ftc^t man, toie fc^Jrer unb l)nrtt f^ el)§ anü^ommen ift guglauben. @|§
25 Ir^ar fo ein tieffer j^amer, fo ein groffer jloeiffel, ba§ fl) nit lf)uubten bie
frenbe begreifen, bie frcube itil)ar oil ju groff, baS ber l)err luiber folt auf^
erft[)auben fein, ha^ bie i^n tf)r !^er| nit fl)unbtc lf)omeu, Sarumb tt)ut ebr
t)ic aud) alfo al5 inie mit ben loeibern, laft fl)e ifjre narr^eit braud)en w\h
batjin tolen uub lauffeu, bas bie anffcrftcc^nng offenbar lonrbe, alfo tt)ut el)r
:iu aud) ()ie bei) S^^oma, e()r left il)n aud) alfo narren gleid) Inie bie loeibcr unb
braud)t feine narrl)cit bar^u, auf bo» e()r urfad) fiabi noc§ ein mal 3uerfd)einen,
haS el)r fid) fed)en left, auf ba§ el)r jl}a beftcr ftcrder Inerbe, Sarumb muftu
fl) fid) unber ainanber alfo loeljen unb lool ba mit reiben, loie el)r nun fl)ompt,
fpridjt e^r: re^d; t)ör beine finger in meine feilten unb fei) nitt mber ber nn=3oiiao,a7
M gleubig t^oma§, 6I) toie ift bod) ba§ fo ein tierniifftiger, frommer man, toie
freunbtlid) rebet el)r, toie freunbtlid; lebt ct)r, toie gt)et el)r bod; fo fenfft=
müetttg mitt un§ umb, umb eine§ apoftlen toiKen erzeiget er fid; ben anbern
nod) ein mal ju troft, toen toir nun toodcn bi-3 loort nerad)ten, tobe iiii§,
toie fd)redlid) ift» bod), ben umb ein» apoftlen toillen erfd)einet er ^ie uod)
lu ein mal, 6()r t)ette tool fönuen fagen: tl)oma, bu toereft locrbt, ba§ id) bid)
au§ ber apofteleu ^al ftieffe, bu ()attcft§ tool tierbientt, ha'5 \ä) bid) nid)t ml)er
jn einem junger l)ielte, bu l)aft allein nit tobllcu glauben uub bie oiiberu
üulljcr? mntt. XI, IX Is
274 ^Prcbigten bc* 3al)tE§ 1543.
W]:§a6en bod) aljiimal geglaubt (nun muft i'^i; lüiffen, ha§ ber npoftclen tool
iel) 150 )citbt flcluclcnl, jl)a, jagt el)V, bte alle l)a6eu§ gegleubt, auigeuonimen
bu, bu Ijaft birf; bailüibcv geipcitt, luevftu bodj tucrbt, ba§ man bid) auf)=
tüuiflc lüie ein faulen apfel, pfu bid) an, bu folt nit mt)er mein apoftl jcin,
id) unl bic^ nit ni()er ^u einem jünger liaticu. &
5lber ber l)crr £)att gcbnlt mit it)m, gf)et fein m^elid}, ba-i bing ift ^u
gvoff, bie traurigfl)ait lül)ar ^u l)oif), bau et)i; Uil)ar alfo bcftur^t nnb I)in=
gerid;t, bn§ e» nidjt in i^n luolt, ba-3 6f)iift^u§ folt crftanben fein öon tobten,
barumb fo muff el)v fo toten nnb narren, XaS l)att ef)r nn (fag idj) oft
gettjau, ber liebe l)cr Gljriftuu, in bcii 4() tagen nad; feiner auf erftel)ung , ift m
i^neu erfd}ineu unb l)att fid) fed^en laffen, t)att in ber jeit oft mit iljuen
freuubtUd) gercbt, mit iljneu geeffen nnb trunden, l)att nid)t alfo pUiffüdj
lüoUen Ijinauf gen Ijimct fljaren nugegrnefft, Ijatt fid) laijcn fedjcn unb ben
onbern bcfolcn fold}§ ju fagen, auf hav mir jlia foHen gcloiff fein, ba§ et)r
fei) auferftauben, luie S. 5JJaulu-j jun (Sorintl): fagt: ^^ft alfo ^um crftcn i:.
i.jfov.is,5i. erfd)inen ben locibern, barnad) 5petro ul beu anberii brüebern, ber bo lool bei)
500 lüt)aren, ba§ cl)r il)n ben artidel genugfam unb freuntli(^ f)at loöHen
belneifen, haä fi) eu glenbteu, nnb and) baneben Oerjeid)en all it)r narren unb
tolcn, ha§ eljr bod) ein mal bette gefagt: o ir fdjelmen, it)r fdjeld, ba§ eud;
ein gntu ftjar anfl)em, Inie \]apt il)r mid; lierlengnet, Inic fcibt if)r öon mir 20
abgefallen, j^a, el)r fdjlueiget üon bem allen ftiEe, el)ä ift allcS öergeffen, el)5
loirbt fein nit gebadjt mit eim einigem Inorttlin.
£ay ift nun bie biftoria, biefe gefdjid^t fol ein ßl^rift lüol Unffen, nemlid)
§um erften, bas 3l)cfu§ 6t)riftul, gotteS fon, fol erftanben fein oon tobten, nnb
bas bie gcf(^id)t bie 40 tage über ift offenbar loorbcu, 3""' erften burd) ben »'■■
enget im grabe, barnad) burd) bte fraluen unb loiber barnad; burd) fi) felb§,
auf ba§ mir jo bie gef(?§id}t loiffen, bie inol lernen faffen unb nid^t üerloerffeu,
S;a§ ift (jag idj) baä crfte, ha-i mir loiffcn folleu. 3ii"i anbern follen mir
and} miffcn, loorumb fold;ey alle-S gefdjedjen fei), luorumb ber liebe l)err fei)
auferftauben, loaS iftä bod) unferem Ijerr gott Hon nötten gcloeft? ben c§ ift 30
nit genug, ba§ luir bie Ijiftorien allein loiffen, baä cl)r fei) anfcrftanben , ben
ben glauben l)aben anä) bie tenffel unb ber bapft, bie loiffena fer lool unb
gleubeua and), luie luol beunod)t beu ber papft nit fonberlid) ftard t)at, bau
e^ä ift mt)er ein lül)on unb ein buncM, ba» fl) )iäß laffen bnnden, ben ein
rcd)ter glaube, aber gleid) luol fo loiffent fl) el)y bannod)t, aber ba§ ift nit :)s
gniig, baS man aEeine hivi loiffe, et)» muff aud) bar,5u fl)ontcu ber glaube, bac-
man Iniffe, luorumb el)r gelitten l)aic, loarunib ef)r fei) auferftauben, luic
!HBm. 4,25©. i^iauluä fagt v'» ^"oriutl)cru: &]x ift gcftorben umb nnfer fünb loilleu
unb auferftauben umb unfer gered)tigtl)ait luillen, lul)cr bao ftiide nit bar.ju
gleubet, ber gleubet nid)ts. !^ä) muff mir, meiner perfon, bie auferftel)ung 4o
1 über nVoftetcn stelä iunßcv 2 üher 150 sieht 500
9Jr. 1 [1. 9lpril]. 275
w]nu| macf^en, tollen ic^ ba§ ntt f^u, ben fo loljere baä anbevc umfifonft, 3itfj
fol alfo l'agen: unfer l)«^ ^^efu§ 6^riftit§ ift utiib meinet luiUeit geftorten,
um£) meinet loiEcn Begraben unb ift luibev umb meinet luiücn nnfcrftanben
üün tobten, bos gilt mir nnb aEe bie jenigcn, \o ^nr jelkn gnabe Üjomen,
i ia§ fl) bie ^iftorien ^ören unb er!t)enncn, joUen fi(^§ onnemen unb fagen : \ä)
Uiei§, hai- e^§ lutiar ift, ba§ eT)r auferftanben ift, nnb gleuB and), ba§ er)r
nmb meinet toillen aufeiftaiiben ift, haS' il]an ber 6apft nit tf)un, ba§ ffjan
ber tcuffel nit t^on, allein ein (L?.^riftenlid^ ^ertj tt)ut-i, ha§ gleubt», ba§ Ineig
il)in nut; ^n madjcn, &^x borft feinet tjalb gar nit, ba§ et)r fid) crculngen
10 lieffe unb anjerftunbe Don ben tobten, 6£)r totjar ijm u6er t)imel unb erben,
e()e e^r geboren Inarb, bo e'^r empl)angen lüt)arb, el^r lu^ar ^err über tjimet
unb crbreic^, bo etjr am crcn^ ^ienge, nmb feinet lüiEen J)att efjrö freilief)
nit getf)on, et)r ^ats nirgenbt ju beborft, ben e()r Infjar {)err über aEeS, fon^
bern bo mir gefangen lagen unber bem teuffei, tobt nnb :^elle, nnb uu5 nie
!.■, manbt tl)unbt f)elfen, bo fljam gotte» fon unb f)jra(^: id) luil Ijelffen, id) mil
cnd; erlöfen, ef)r t)attc mol f()ünben fagen jum beuffel unb gnm tobe: loff mir
fl) lof, fl) foüen nit mljer bcine gefangne fein, fl) gel)Drn mir jn (ben el)r Uil)ar
l)crr, U)ie id) gfagt fjob, über ben beuffel uub bie ijeüe), aber folc^er gclnnlt
lüolt eljr nit brand;en, auf ha^s d)xd if)a lieblid) madjte unb ef)§ il)m fanr
2« mürbe, auf baä luir ein gntt Ijcrlj uub ein l)erljlid)c lieb unb ^nlierfidjt ]n
il)m fetten, I)att e^r§ nid)t mit maä)t tuöHen aufrichten, mirbt meufd), el)v
leubt, el)r left fid; crenl^igen, el)r ftirbt, el)r ftt)et miber auf Hon ben tobten,
at» folt et)r fagen: icf) loil umb beinet milleu t^on, haä bu folt fagen: id)
bin bein gott, ii^ bin bcin erlofer, ic^ l)aht h'iä) lieb, barumb ligt el)§ baran,
2f. ba§ i^§ mir nntj mad)c, ben ber teuffei unb ber bapft glenbenS and), baö el)v
auferftanben fei), el)§ ift aber nit genug, bie feuigeu aber, fo et)S mit t)erljeu
faffen unb alfo fagen: id) gleiib, e^§ fei) mir ju gntt gefd^cd)en, ba§ t)att cl)r
mir 3U gutt gctf)an, nnb ^iec^en ba§ mit l)inein, baä merd, bav ber l)crr
(vf)riftn§ gct[)an f)att, l)att et)r nit il)m, fonberu mir gct^on, mir armen funber,
30 baä id) mir feine auferfted)nug fol nnl^e mad)en, ba-i t)eift bie aufcrfted)iing
red)t gefaft, aber ba§ gf)et fc^lner ein, ba§ ba§ l)erlj ba§ fol faffen, bo lül)eret
ber teuffei mit aller mad)t. ,3if)a, Uil)er baS- gleubcu !f)onbte, bai- gotteö fou
nmb feinet mitlen, i^m ^u gutt auferftanben fei), ber müeft il)u fprnengen
g^en, 3Tt§ to^ar, ba§ S^Jt-'fu» 6l)riftu§ für mic^ geftorbeu nnb auferftanben
31 ift? ^\[)a. 6t)ci) fo fdjlage id) bem teuffei ein Hiiilin, liil)en el)r glei(^ fljoinpt
unb fprid)t: bu folt fterben, jl)a, Inljaä f rag id) barnad) ? jl)a, teuffei, id) gebe
nit^t» brauff, m^en bu gleid) jörneft, fid) al)n, Jcag id) l)abe af)n (5t)rifto, fid)
ju, tuaä bu au im gcluiunen lucrbeft, et)r l)att fclbä ,]u mir gefagt: bu l)aft
gelDolt über ben teufl, id) bin fein l)err, ©arumb, teuffl, beiS, tnie Ijortt bn
t« Jpilt, baö gl)et mid) nit al)n, f()um, friff mid) nnb l)eb al)ni l)inberu a()n, e()r
1 über ben ■<''■/'' jo
18*
276 ^rebigfcn bei Safjxei 1543.
W]ift umb tneinct iöilien aufeiftaubcn, bii Iieiijeft, ]o f)art iinb fo loiiö bii luöUeft,
\o i]ab id) einen Ijerni, ben iiiiift bii nur 1üo( iirtticCnflen ,5iifriben laijeu, '^sha.
irl)cr bos tl)önte lernen, beut lunibc nimmer lülje, aber mir lerucnv nid)t,
brnmb foni^jt ber teuffel unb crfctjrecft uu§ unb tljut un§ alleä lufje, loen nn§
U)1)Q§ unglüdS anftoffct, In'^'en einer nur ein böjen fiuger I)att, bcm t()ut cljr ■'
tr)ef)e, ^\]a, lununeu !ompt el)§? iS-Xyi lourbc nidfjt U)[)e tbnu, luen mir glenbcn,
ba§ ber artidl uon ber nuficrfteifjnnfl Ci^rifti mar luere, ben ei}-i ift ntt miiglid),
ha§ ba§ l)er^ folt betrücbct fein, in lueldjcm bie auffer[teii)ung gefaft ift, bic
traurig![)eit mi'iftc aUc l)in nuä unb licrgeffen fein, ben ber articfe( i[t ju l)od),
cl)r leibet ff)eiue Iraurigttjcit, Saruuib tnerbeu bic lieben jungem fo Ijerblid) i"
fro, ho fic ben l)erru |ad)cn, unb Uiljnr bie ford}t Hör ben 3"bcn aEc t)inlveg
genommen, Inen man gleidj fagt: jetj merbcn bie juben tt)omcn nub end)
gciangen nemcu, et)el) fo far Ijerein nücä nngluc!, luaö frag id] barnad)?
lü'^er nit Iad;cn lüiE, ber jürnc, laff Jörnen ^unbert taufeut teuffl, bifdjof Don
mcntj, beu^ morbbreuner' nub ben Sapft bar,5u, tnaS gl)et§ midjs al)n? S)ar- '■■
umb fid;t man and), loic frölid) bie rcdjt gleubigen fterbcn, loie frölid) fl)
3um tob gtjenbt, ettlidje mad^eu nur ciu gefpett auv beut tobe, fterben frölid^
bol^in, morumb? beu bau t)er| fagt iljiicit: (5l)riftuÄ ift umb meinet loiKen
anferftaubcu, ebr bfitt umb mid) gelitten, loorfür folt id} mid) fürdjten^ fein
leben unb fterben gilt mir, bruntb uerfndjv, )ut)cr bo toil, bn« 3t)cfii§ 61)riftn§ 20
umb unfert tuiEeu l)ab gelitten unb miber auffcrftanben lum beu tobten, Ina?
gilt»? bein Ijerl! muff frölid) loerbeu, luil ber tcufl Jörnen, fo (^ürue ebr in
taufeut teufl uljanteu unb glje Hon ber Uninb, fo jcrftoft eljr beu l)inberu nid^t,
©i mucffen long jürucit, el)c fl) mir bifeu troft nemen auf meinem r)er|en,
baS 3Öffi'^ (-^f)riftu3 bad aEeö mir 3U gutt l)att getrau, barnmb fenbt bie -'•'■
junger l)ic fo fro, bo fi) beu tjervn fitd;en, ben fl) loljarcu itnn aller angft unb
forgen loff, aüer tummer unb aüc anfcdjtnng, bie fl) l)atteu, bie ift bol)in,
unb ift nun nid)tö beu el)tel freube liort)auben: el) bie aufierfted)nng ift unfer,
be§ feub mir geloiff, barnmb fid)t utan and), loie fl) at)m ^ifiugftag l)eretn
g^en, ad)ten uicmaub, lueber l^aipljaö uod; bie anbere bol)e prieftcr allzumal, ■■■■('
ft^en auf uitb prebigen ol)n tl)i"en battgf, fragen lueitig barnad), luie el)y il)ueu
gefeit, ba-3 ift it)nen bo ein erbeit alö fartten blettcr ein» nad) bem aubren
auffäulDcrffen, Hör, lv)l)en eilt !iicd;t lul)erc in hau Ijaui fl)oinen, fo lul)er i[)n
ha§ gan^ l)au3 unb bic ganljc ftabt äuengc luorbcn, loie fcitbt fl) bm nun fo
fl)üeii morbeii, ba» fl) fid) toiber bic gauijc ftat fclien''? aber ba tretten fl) ouf 35
ben blalj unb mitten auf bic gaffen unb loffcn jürnen, lot)er bo loil, unb
fpred)en mit urlab auf gutt amf borfif d) - : id) f d}cu§ euc^ il)n euren §orn, S)ar=
umb fo folt bu bidi anä) nit fpcrren roic l)ic fant tboma» nub fagen: el), id)
bin» nit mirbig, fl) li)l)areu*3 aud) nit merb bie apoftln, ®eu fl)e batteii it)ren
11 UOt] »Ott
') Heins von WolfenhiiUd. *) Vyl. NacIUräge.
9Jr. 1 [1. Slptit]. 277
W]I)cnit beitnffcii, £a§ Tjcift nit berbient, eljs l)ei[t: cTjS tft bruiiiB bo, bau elji
itiiS l'on iimhm tüil loff machen unb gantj unb gav mnigeii iinb uu§ cnt^
{.linbeu l'on bei gelualt bcS tcuffclS iinb bcr ließen, Tm]ü tft ber lieSc '(]cxx
(S[]x\\tm ft)omen, bti-j iiiiv jf)a ba§ niicf) lernen nnb luol faffen, Srumb ftf)et
5 all)ie im tejt: ©oI($§ ift 'gcfdjribcn, baS i()i- gleiiBt, ba§ Stjefii» fei) S^riftnS, s^jh- au, si
bcr fon gotteS, unb bnS ifir bnvtf; ben gtnnfien ba§ Men f)apt', baruniB fo
bcnct'et unb Ucibt and) Bct) bcm felBen glauBcn, ben i()r l]apt, )X)dä)iX md)
ha§ ett)tge IcBen gibt, taft cud) jl^a nit fon ben fettigen abtreiben, fi(f)t if)a
mit 3n, ba-J ifjr ibn nit Verlieret, Herlieret if)V ben, fo Ucvlieret ifjr ba5 etrige
10 leben, ^lueiflet jlja nidjt, ob ifjr end) gleid; fc^load; nnb nnlnirbig empf)inbct,
ber glaub ift», ber eud) 3um eioigen leben bringet. Selig fenbt, bie (fagt e[)r), Soii- au, w
bie e^§ nit gcfetjen l)nben nnb glauben cl)§, S)a rafft ef)r ju ^auffen aEe bie
jenigen, bie et)» nit gefeljen baben, mir fotten un§ nit brau liieren, ob mirS
glcid; nit mitt ongen felbS l)aben gcfcdjeu, bo fpric^t el)r felbs ba§ urteil, ba5,
li iofjer ben articfl glcnbt, ber foLl fic§er fein, ba§ it)m ber tobt nnb bie f)eQc
nidjt foücu fdjabcn, nnb foll baä einig leben bar^n Ijaben, Trnmb loljer tiß
nit glenben tüil, bes fei) ber fd}abe, (?l)§ foE unS' aber ein groffer troft fein,
barob mir glcid) tniffen, ba§ mir nit tuirbig fein ber groffen gnabcn unb barm=
l)er|iglt)eit, bie cl)r nns l)ie erjeiget, fo baben mir bodj eine getniffe jnlierfidjt
20 oller gnaben unb barml)cr|igleit , bas id) getniff lueiff, baä ber liebe Ijerrc
umb meinet toiüen ift "^erab gcftigen unb mid) erlöft tiom einigen tob unb
l)att geben baS einige leben, &yi ff)omc nun, \vi)a§ bo InöKe, fo f)ab ii^ fdjou
ein gelüiffe jufhidjt, barauf id) mid) !f)an Herlaffen, unb fteüe alfo alt meine
3uoerfid)t 311 if)m alleine, 3)rumb left uwi el)§ i^a Don Ijerljen glenben, ob
■ib mirS gleid) nit gefed)en (jaben, Inie e()r l)ie fagt: «Selig finb bie, bie e^» nitguij.ao,»
gefedjcn l)aben unb boc^ glenben, ®a§ ift and), has, 6. H)oma-3 faget: 'mein 3011.20, as
l)crr nnb mein gott', baS el)r fid) erfl)ent, cl)r f)ab gefünbiget, ba§ eljr elj-3 nit
f)att lüijllen glauben, gibt fid) fd)nlbig, ef)r l)ab unrecht gctljau, bamit luirbt
ct)r ein finb bcr folig!l)ait allcine barburd), haS er§ feljunb faffet unb gleubt
30 cl)'5, nun gott löitl ba§ alfo uou nn§ Ijaben, unb mir fciibt if)m fdjulbig ba§
3U tl)un, unb ift im ein bienft, ba§ mir fold^eS luol lernen unb teglidj treiben
unb et)'? loiberf)olen, mir !l)itnnen§ ilja all unfer tog iiit auflernen, ba'i^ ift
unC' unmüglid), ber glaube Inirb immer angefod)ten, ba» er fd)led;t biug in
bie oernufft nit IniE, Sarumb foUcn mirS immer loiber^olen unb un§ bormit
35 ijeben unb eljo ffja teglid) bitten: id) glenb, baS unfer f)err CvW"-' (^f)i'iftu§
für uns geftorbcn, begraben unb aufferftanben fcl) Hon tobten, laft nun l)i3r
ffjarcn, lo'^aö bo tnit, fo rteiff id), boy meine feel öerforget ift, id; l)ab ein
Ijcrren, auf bem ftet)t§ allein, ba lüil idju loffen, ef)§ !f)om, lül)a§ bo loil.
Finis.
278 ^lebiglen bti 3flt)wÄ 1543.
2. 13. ÜJJcri 1543.
%iiii bcr ^^nciiigt am '!|>fiiiij|"ttng.
R] «Dki:tiniii5 Sutf)cr.
6§ t)at bei' Seiiffcl biivcf; imfer§ glaubenS fonbcviidjc fciiibc ctlitfjc ()iivcii
f)tc t)Cf !\efd)ic!t, bic avmc ouflntt ju öcibcrtcn.
Sem 511 luibev ift mein al§ eiii§ alten, trctncii ipiebtgciS au ciuf), lieben
Ünbei, mein tiatterlidje bitte, 3i' liuiLlet ja fjcUnjUd) glcubcn, ba§ bcv bofe r.
i^ei[t iolrfje Iji'iren t)ie \)n fcnbet, bie ba 9cnc,]icJ^t, itf;ebicf)t, flavftig, ftindenb
nnb fran^ofidjt finb, toie ftd)ä leiber tcglid) in bcr evfaning erfinbct, ba§ boif)
ein gnt gefct ben aubevn tunruc, S^enn joldje eine fran|oiicfitc {)ure X. XX.
XXX. C guter Seute tinber ticrgifftcn tan, unb ift ber fjalb jn ved)nen alu
eine 5)^6vberin , öicl ergev bcun eine nevgiffterin, f)elffe hoä) in foldjein giff= lu
tigen gejdjmeio einer bem anbern mit treloen rat nnb Inarnen, tuie bn Uuillcft
bir get^an ^aben.
SBcrbct ir aber folc^e öattertidjc tiermannng Von mir feraditen, fo fiakn
mir ((Sott lob) einen foldjen loHidjen ^..'anbSfnrften , bcr ,5nd;ttg unb cl)rlid;,
aller un,^nc^t nnb nnbngent fcinb ift, baju eine fc^lnere Tjanb, mit bem SdjUiert is
geUiapuet, \>a^ er feinen @pcd' unb fifdjercl)^ baju bie gaulje Stab tuol linrb
tniffcu ju reinigen, 3I11 etiren bem luort @otte§, ba§ fein .fi' f g mit eruft an-^
genonicn, 6i§ anfier mit groffer fa'^r nnb uu!oft bei) blieben ift.
Sarnmb rate iä) niä) 8perfftubenten ', ba§ ir eud) bei) jeit trollet, ct)e
cä bcr L'anbyfnrft erfare, InaS ir mit I)urn treibet, 3?cnu fein Si. f. g. fjabenS -'o
uid;t UuiUeu leiben im lager ]\vi Söoffcnbuttel, öiel loeniger loirb cr^ leiben
in feinem l)ol|!, ftab unb lanb, SroKet mä), ba§ rate iä) eud;, je et)e je bcffer.
2Ber nic^t an^ bureu leben Joil, ber mag T)eim3iel)en, nnb Ino er l^iu Uiil,
Ijie ift ein Gl)riftlidje «Qirdjc unb ©djule, bo man fol lernen öotteS liunt,
tugenb unb 3U(^t, SCßer ein 'Rumtreiber fein tnil, ber ian§ tuol aubcrfluo «
tbun, unfer Ginabigfter 'öl^rr bat biefe Uniuerfitet nidjt geftifftet für l)urenieger
über l)nrnl)eufer, ha Iniffet end) nad) ^nrid^ten.
Unb \ä) mu§ tt)orli(^ reben, locnn iä) 9{id)ter toere, fo inolte iä) eine
fold)c frautjofid)tc, gifftige l)ure rebern nnb ebebern laffen. Tenn e§ ift nid^t
anf]ured)ncn, luaö fdjaben eine foli^e nnfletige l)üre t{)ut bei) bem jungen iölnt, m
ba-j fid) an ir fo jemeiiid) tierbcrbet, efje er ein red}t lltenfd) ift morbeii, nnb
in ber blnet fid) Oerbcrbet.
Die jungen 5Jarreu meinen, fie muffen nid)t» leiben, fo balb fie ein
brnnft fulcn, jol ein f)nr ba fein, bie alten i'eter nennenS inipationtiam
libidinis, ^eimlidR leiben ?c. 6§ niu§ ja uid^t alle§ fo bolb gebuffet fein, lim§ 35
2 über buttf) l/is fcinbe 8lc/ä In lib|iu albo curio obducto idem Scriptum lialietar
Xxme Warnung S) Uli S ru r 10 »iet über (bie) IS über anljet slelu to
') Vgl. Umre Aksij. Ikl. JT, -jS-tf. zu S. 534, 6. *) Stadtteil von Wittcnberff.
') = ohne.
5Jr. 3 [25. l'ciciiilK.'tl. 279
B] einen ijcluftct. 6'§r)eifft: tüfjevc bid), Eccle. 18. Tost conc-upisceiitiiis Inas ne eu. is, 30
ras et ;i voluiitatü tua avcitcre'. ßan§ boif) im ctielilfjCll ftonb llidjt \o i\lcicf)
aitgefjcii.
©umnm: Ijuttc bii^ für l)iacii uiib Ibittc ©ott, bei bic^ gefdjoffcn l)at,
5 haä er bir ein front Xinh snfiige, e§ luirb bocfj bcnu mä) nuitjc gnng f)nt)en,
Dixi, lüie bu )V)iU, 'Stat sontonlia dei. ' Xei|[iie l'ürniceimir, siiuil ijiiidaui ex
ipsis forDieati sunt et cecitlpnint iina die 23000.' 1. Cor. 10. Numeri 25. lism'oicaM.'B
Viteuibergae die pcntecostes MDXLIII.
3. 25. Scacinüei: 1543.
^rcbigt nm 2öcif)itnrf)t^'tagc, nkitb§.
R] DIE NATALIS DOMINI Anno 1544.
10 llodie audistis btc troftUdje, IieHic()c gefd)idjt, Inie Max'xa ein 6üu
geüoru, qui est primogenitns, quae sit niater et qui fiiiiis. lain veniuiit
onincs Augeli e coelo, Bleibt feiner broben, Sed an3umal tonten ernB
cum Domino suo, puello, et ennunt ben ormen f)irten. 'Et AngelusS-'ut- a,9
astitit et Ciaritas Domiiii'. Ista contio bene expendenda, et quilibet
15 Christiauus fol e§ mit groffeiit ljlei§ in fein tjcrl^ fc^reifien, ja maxä unb 6cin,
(piod oranes Augeli cum co et dicunt: 'Nolite timere. Aununcio vobis'8"'-2. w
nullam moestitiam, sed 'magnuui gaudium', quod non solum vobis, sed
'oniui populo^ futurum est. Nihil vos terrcat lux, ipiae lucet, quasi
sit blij, bonner K. Nou timeatis a nobis, nihil incomniodi vobis a nobis erit.
20 Qui vellet vobis nocere, jnufte eruitter Ut Ijucifer cum suis Augelis. Si nos
vobis nihil mali, tum nemo vestrum timeat. Imo quid timeatis? Hie habetis
14 Attentio r lli Nolite timere r IS vos terrcat vos
S| D. M. Lutherus Ipso die Nataliciormu vesperi. 1544.
3f)r 'i]aU T)ent gefiort bie frolige gefdjidjt, lüie bic Snngfrnln -Wlaria
iCjren crftgebornen fon geborn. 3)ie loelt aber ^nt itic^t gelimft, luie ber ©011
25 ober ntutter fei), britmb tonten bic (vngel bom Ijimel uniib blel)bt tciiier
brobcnn, unnb ,]eigcn an, loer ber fon fei). Si« prcbigt bcr lieben (fngel
(benn e§ ift nidjt einer attein, foitbern alle) foll jcbcr Kt)rift annehmen, nitnb
lücitn (5rä fontte, bnrd) ntar! nnnb bein fdjrel)bcnn unnb grniib ber 8celen
nnnb alteä in§ f)crlj fafjcnn, baö fic fo prebigen: 'fnrdjt cnd) nic^t', Sjenn cloer
30 l)el)lanbt k. S)nrfft cinf) nid)tu fnrd)tcn für nitfcrin liedjt, loir tonnen nid;t
anbcrft toinen, l)aben nid)t aitbcrc tleiber, für loem fnrd)t Zsi)^ cid), lieben
leutte'? löir lüoUcit eitd^ nid^t tt)iin, unnb feiner iiiitev iiu§, inurbS aber eiiter
28 Si§ (tft bie)
280 *Prebialcii bcs SqIjxcS 1543.
R] Dominum ipsmii, er (jciiijt ciiicr ,,\itn9fiatüeu niii t)aly, tute folten toir euc^
gvam fciii? '^sa, c§ tiuid^tc bcv lenffel imä ein fc^abcn tf)uii, inK) Tiura,
pcslis? ^'a§ fie fomcu. ;3tcm iTrotcn, Sdilaugcu'^ l'n§ fie alle tomcii. Vcmm,
(|uid possunt omnos, (|ni in inforin et terra? Nos dicimus vobi.s: 'A'olile
linici'o'. Si nos vobi.s non iuiun'ci, qui liabemiis coelum, torram in mann et s
gnbernamus omnia, qiiae supra et infra. ([uisquis is sit et licet doterins (juid,
non potest incoinniodare. Nos fte{)en bei) cuc^, <|[nanqnam fein ein gering
Ijenfflin. Imo maiina res, si unus Angelus assistat vobis, Viderem, quid
pestis, mors, ()efUfc^ fetoer, Turca possent. Sed non uuiis Angelus adi'st,
sed bic gau^c Sitttcrfc^afft nnb t)imlifd) !^eer. Hoc adhuc gering. Ipse lu
Doniiinis Immanuel adest et iacet in greniio matris, puellum habetis. Si
ijuid accidit mali, quid tum? habetis Dominum, (jui nos et vos creavit. Tbl
iacet. Cum is adsit, debet abesse omnis danmatio. Diabolus quidem rilljt
tüel nnglüä an. Sed quid est gegen bem @(^q^, quod habetis Dominum
Salvatorcm in praescpi? Caro lefft un§ bo nidjt I)in !omcn, ut hoc ita cerlo 15
crcdamus, ut verum, et ut Angeli credimt. Ideo taiitam laetitiam pracdicant.
6§ muffen feine Srenturn fein, quod laudant i)uelluni, qui assumit uaturani
humanam, gttit fid) virgini in bie fd)ü§, lefft fid) Icgcn u( ünblin Hiib f|irid)t:
5!JJarta, mctit liebe ^JJltttter. Tn-3 fingen »uir: 'Gin ßinbclin fo loblid) ift
un§ geboren l^cute'. 3ft aii9e,]09C" mit nnfcrm armen fteifi^, et maier habet üo
4 Angeli pru uobis Krgo uoii timenduni r Kljll Dominus ipse est pro iiobis Ergu
11011 timendum r 19J20 Vobis natus )•
*^]tt)un, mnft @r I)ernb luie bie 2;enffel, linia bnrfft ^t)r eud) fnrd)tten? 3)o ift
bcr ()crr, nnfer I)crr, eiuer t)el)lanbt, r)cngt 'OJtariam an bruften, luie !ontten
luir t\\^) gram fein? ,3a itjr modjt unä bo§ t()nn, Turca, alle !vündl)cit
Eonncn nn§ fdjabcn? 3". I'i^ fic fomcn, loa§ !onnen fie euc^ fd}abcn ? lueun
lüir cud) nidjts t[)nn, Sie lütr I)imel unnb ßrben an ber bmibt Ijabcn an§ -a
gotteS geluattt, fo tnirb @udj nichts tljun tonnen, ßjhjar inenn 3(§ nur ein
(Sngct ()abc, fo loil '^sd) gern feben, loas miljr peftiten^ tl)un !an. ?tber bic
ift ntd)t ein (ängel allein, fonberu bie gan|e 9iitterfd)afft, ®a§ ift oicl grofjer,
unnb bod^ ift "i^al alle§ nod) nid)t§ für bem, ba§ ber .§crr felber fompt. DaS
tinbt fan noc^ fo Diel ßngcl mad)en, aU mir ftnbt. Ten bcrrn f)abt 31)r, bcr au
nnö gefcbaffen bcit. ''JJtan fan eud) nid;t§ tbnn, lufl)l ibr ben ()errn ^cAi, fo
tan cnc'E) nid)t§ fd;abcnn. ®cnn ob nnglud fd)on gefd^id^t, \oal ift§ alleä
gegen bem Sc^alj, gnab unnb fegen, 2)a§ if)r ba eloern bdilanbt I)abt inn ber
trippenn? !?a§ fd)entlid) fleifd) left un§ nid)t ba^ju fomcn, Wa lüir-5 fo ^er|lid)
folttcii glcubcnn, al§ mar ift. 6§ mn^en fromme freaturcn fein, S)a§ fie fo -a
frolic^ brnber fejn, "SaS gott, ©c^epfer aller Gngcl, fic^ legt einer ^"nsfi^ahjcnn
inn St^oS nnb fpridjt: Warta, mein liebe mnttcr, Inir f)abcn frenb über bcr
geburbt, 2;cr inn bcr frippen, fdjüs. unb loinbcln, bruften 5Jtariae ligt, es ift
*Kt. a [25. Sejemb«]. 281
R] in sinn, qui creavit ('oehiiii, (crrnin, omnia. Videmu.s (|iiidt'iii, (iiun1 ipsa habet
Salvatorciii velut mater. Ndii ipsi soli gilt, scd cudj, <jiii fid) bca Äiubliu§
aiincmen et dicunt: S)a§ ßinblin ift mein. Idco caueus vide, ut rede in-
telligas. Nobis nou natus, dicit Angelas, Sed Vobis'. Ideo dicitur noster
5 puer, ut cogites de auro et florenis tuis, imo de vita tua, noc^ niel)l' ift puer
iiiifcv, qnia sie dicit Angelut^: ^t folt eud^ be§ @on§ aunemen et dn-cw.
mein 6f)riftu§, mein '^ZXX. Ubique canitui'. Sed qiiot, (]ni ex cordis gvitllb
fingen, mit fdjuarrfcn maul nnb f(f}lummern äugen. Si ex animo d[icerein:
Tioö ünb ift mein, Si ex toto corde fünbe beuten illam nntivitatciu in Both-
1» leiiem factnni auff mid), vcre essem bcatu8. Angel! blirffcnS Ut(^t. Ideo
eogitate, ut sit vester, neuipt euc^ feiner an. Ex mera dilectionc et niiserii-
cordia dat filium. Avaris, usurariis dat gulben, taler, Turcae et impiis dat
legna. S)a§ ftub eitel Söcttelftüd. 2^) nemc für ha^i alle» bcn geriugfteu
6ngel. Sed haec vera dilcctio, quod donat unicum filium, ])ractei' quem
15 miUum aliuni habet iu diviuitate, S)er fol etoer fein. Sed infirma fides. Si
eniin credeienuis, gauderenms ex auimo, diceremus: Si Dens sie nie dilexil,
ut daret filium, certe liabemus thesaurum in filio nobis dato (juam divites.
3ft mir lieber quam omnes Angeli, taceo omne aurum. lüde sequi debebat
letitia. Cum in futura vita vidcbinius, erit purum gaudium. Quicquid est
20 avarorum, superborum, nihil noverunt de hoc gaudio. Iracundus, tumidus,
J/.5 Puer natus certius est uoster (luam aurum quod a nobis possicietur, nostrum est /•
12113 Puer natus superat omnes tliesauros. r 17 iiher t.liesanrum steht maiorem .i/i
19 Thesaurus iste rantat cor. r
s| ber mutter freub nid}t allein, foubcrn aller bercr, bte fid) fein anneljmcu,
Srunib fil)e, ba3 bu im lieb 'Iner un3 baS finblein nic§t gcBorn', S)n§ 'lücr
funä)' red}t fingeft. Tl^^)x benu bcin fon, bein \V(\)b, bcin gulben bcin ift, ift
Cl)riftu§ mel)r benu ■'pcljlanbt. Darumb fil]e, ba« bnä rcdjt mit t)crljcn fingeft:
25 TOcin linbt, mein l)el)lanbt, -.Jlber ber mer)rcr tel)l fingt§ mit fdjlnnimcrnbcm
maul unb t)ertjen, nemcn un§ beS !inb§ nidjt an. SBcnn tuir un§ be§ Innlti'u
anne()men unub gebenden, bci§ un§ gilt, mic bie (Sngcl fingen, Imirbcn luir
frolid) fein. 5lemet§ finbt an, ber üater gilitS an§ l)ert3lid)cr gnetc gern, l)at
aud) m(^t§ grofjer», S^enn i>a§ @r gelt unnb gut gibt, ift ein bettcl ftud, ift
30 bem ntd)t yilierglcidjcn, Denn baS ift ein fdjalj, baS fir fid) an§ fd^ntt unnb
Dctneifct feljnc liebe, fd)cndt fein einigen @on, ber er nidit met)r t)at. ©oldjö
glcuben ttir nid^t, fonft mürben tnir frolid) fein unnb fagcu: ÖJott ^ot mid)
fo lieb, bau fir mif)r fein ©on yi eigen fd)eiidt, lueld) ein ^)ieid)er l)err bin
^c^, 3)en Bon mit ^(^ lieber l)aben benn alle ßngel. 3)0 Imirb iinfer berh
35 }u fptingen inn taufent ftud für frenbenn. *.J(ber im funfftigen lebcnn, menn
mir baf)in fonu-n, merben »uirö erft rcdjt cvleuneu, ma§ aber nu ift Hon
gciljigen, mudjerern, bofeu, ftol|cnn, jornigen, rulljen, bie ncmeu baä tinbün
282 ^vcbigti'ii bcä 3nT)vc-5 1543.
R]avaiii,'< o(i;un iiiüTcditur toinplum, audit Euaugeliuin et Caiitilunain. Sed
est surdiis. Si ei pracdico, tantiim est, ac si dicerem coliiniiiae, (juia cor
eins ift Dcvfdjlcmmct et sedet im !aften Öol %aUx. Quia euni is piier iu
cor vcnit, )o lllltö cor loetdf) loerbcil, <|ui est missus ex Dei patris cliantafe.
5lßo niä)t mutatio seqiiitui' k. Idco fe^ct Cllrf) lüol fuv. Si non liabes luft ^
uiib frcub att bent ünbliii, magftu ba§ fingen iinb r'^umen tool loffen. Carte
tliesaiinis istc enbert eor, si iiitelliiiitur et fide aedpitur. 'Nolite timere',
iiKpiit. Habetis nos Aiigelos ju fveunben, quia Dominus adest, qui est uostcr
et vester Dominus. Gerte maguuni gaudium Angeli libenter sua Augelica
voce testantur. Sed tüir tonnen bo ni(f)t ntel)! xeben cum Angelis. ^r I^Ji^acf) '"
ift ein eloigc fprad^. Si nobiseum loquerentur Angeli seeundum suam Gram-
niatieani, legen lüir l)ic tob. Sed libenter vellent, ut sie acciperenius et
ainplectereiuur ut ipsi. Jdeo filius Dei descendit et loquitur no.stra lingua.
Angelorum lingua longe superat omnium oratorum linguas. S)ei f(f)(l^ ift
JU gvo§, ideo non pote.«t tacere. Et loquitur humane more: 'Nolite 15
timere'. Neu annuncio mortem, inferos et qiiiequid potest terrerc, Sed
'magnum gandium', quod libenter velim elo(|ui, sed non possum, nee
Angelica voce, quod Dens et liomo oereinigct unb fol ^eiffen unb fein ein
Son. Sic Angeli habent gaudium in aeternum. Cum illuc venerimus, tum
i.'isetvi 1.12 nos laetabimur inaeternum. Pet[rns: Vobis praedicatur talis res, be§ fid) bic ^i>
Gngcl ninicr tonnen fat fe'^en. Tamen statim dictum, auditum. Sed im
grunbe ved^t üerftctjen. £!n§ t)eifft aeternum gaudimu. Qui habet in corde,
SJnic^t an, Qh (yv fd)on bnS lieb fingt, Hevftetit ev§ nic^t, fein Iier^ ift lKt=
fdjietmbt, tievftoctt, tierfjevt inn tnicrn, Sßenn aiex ba§ tinblin in§ Ijevti tonipt,
tan§ nic^t feien, e§ mu§ Uscicf) toerbcnn. ©olt hai feuer ntd^t ba^ l)eri^ lueic^ -'^
niacl)cnn nnnb fe^ntclljenn? Umlnn bu fingft 'un§', filje, bn§ anrf) re($t fingeft,
bai aud) nnnemcft nnnb bac- tinblin in§ l)ev| fa^eft nnnb fiolic^ »iierbeft,
Tarnmb fagen bie ß^ngel: \mx finb nidjt chjre feinbc, fonbern etoxe freunbe.
Senn ^ll)r l)abt unfern l)en-n, bo mir im f)imel tcinen anbern hnfeen.
äuUi.i« 'S)ic allem öold Iniberfaren fol.' au
Sßenn luivS mitt ber 8prad^e tuntten vcbenn, bo 6ngel mit (?-ngcl
rcbcnn, bo finb cittel fenev flammen, eittel glutt, tnenn Ch- alfo mit nn§ reben
mücl;t, Umrbcn loiv tobt l)tel)lienn. Xrumli U-ft er fid) Ijerati unb lifbclt mit
unfer fprac^, unfer fprad) ift gegen ßngel fprad;, toie bie genfe mit un§
rcbeim. '^Iber gleid}lt)ol loil (.h- nid)t lUfaieftctifd) rebcnn unb tan bot^ nid)t »^
idjUieigcnn, 2)enn bie frenbe ift ju groc-, Ter fdjali ift aüäultitdjtig, 'M 'on--
tunbige (s;ndj gro^e frenbe, bic tein menfd), and) (fngel nit^t tan anfrcbenn,
Taä gott fol mcnfc^ fein. £a§ toire nid)t Herftetjen, mac^t unfer blinbljcit.
2Bcnu mx bort Ijin tomen, iüollen \v\x and) mit il)ucn baroü reben unub unä
clüig uid)t gnugfam Uninbernn. e§ ift lialb gefogt: gin tinb ift un§ gebovn, 4u
yk-, 3 [25. 'Sfjcmkr]. 283
R] habet Öorfd)ma(J ad vitaiii acleriuuii ut lohan: 17. Si iioiidiim inU-lliguutCSDii ir, 13
Anjjeli neu puiisiint elofjui, ma\ (jiiod gaudiiim luaguuni, Von iiuiltoininiis
iritelligetis. Sed audite mvn verba et jauget baran. Contra fudöeit, quod
Ulla fdfjendet mortem. Postea disputamus, Cur Dens pcrniittat tantam liccii-
5 liam Tiireae, cur mittat tot piagas, ^a verum, si vis cum eo locjiii et
spectare in Maiestate, S)a loirftu in idjCn in ber f)elle. Nou habes occasioncm
luic ijucreudi, luic converte oculos et audi, quid dicam: 'Nolite tiniere'.
Hub oh gleich mors eiitf) h.icf)e tf}ut k. ncinet cud^S mi$t an. ^t bnrfft citcf) füi:
föüt uub 6ngeln uidjt iiadjtcu ut Creator, ©eljet ^in in bie Grippen, in-
Ki venietis jc. et tum videritis, (|uid sit noster Dominus et vester Salvator.
SBoIt ir euc^ für bem fnrd)tcn? Est in sinu matris. Est eins tilius quidem,
.sed vobis uatus. S)en fpiegel laft eud) ntc^t amovere ex oculis. Ibi maiiet<i.
Est mcus Salvator, post pro me mortuus. Si fifieft S^euffel iu bcn l)inbcrn,
nihil nisi tristitiam. Sed atteiide verba Angeli. Quando hoc, non crfdjVcrtLMt
15 für Scuffet unb Zob, quia dicit: '^et§ boB Hnblitt öor, qui est Sal[vator. Si
is uoii nocet, imo vult esse Salvator, Angeli lüolteil mit eudj flClinb fciu
unb fingen et melius quam vos. Ipse Deus et Creator noster ut vcster.
2)a3 fol trir un§ in§ I)cr| fc^rciben 3C. Ang[eli: nos non l)abtn ein folcf)
avni ftcifd), tlnt am IjnlS jc. Sed in ber tjeufitfat^ :^n6t ir ckii biiv, quod
2u nos. Imo me^er quam nos, ipn'a non eingeüetbet et etngeBilbet in nnjcr natur
20 eingctteibcti cingeBteibct dariihcr forte eingctleibet
S] akr toen§ in§ fjer^ !ompt, ift§ ein eUngc frcnbe unnb bc§ etuigcu IcbcnS m\=
fang. 2)ic fac^ ift ju gro§, ^i^ f""? "t<^t anfrebenn, aber c§ ift eine trcff=
lid)c frcnbe, Icrnt§ boc§, ucrfud^tS bocf), Ijovt bod) branff, grcljfft niib fcljct
botf) an ba§ linbltn inn ber mutier fdf;o§ unnb fc^recft nidjt, 2}enti lüir licr=
■^'■> funbigen cu($ nicf)t fdjrectcn, fonbcrn frcnbe. Saft cnd) nichts fi^rccfcn, Inft
anbcrc gebancEen farcn. äöarnmb gott bcm lurtfcnn, Stapft nirfjt ftenret, bay
füllen n)ir nic^t inn bie angcn bilben, ba§ cuc^ fc^redt. S^ai^ fein Befel,
[)orett, luaö 3^ eud§ prcbtge, Saft cncf) niemanbt ba§ ficr^ nemen, otfj cud)
fd)on loe£)c t^utt. ^rf) ^fi^^ ^i"^ "u nnber gemelb fnr ßitben, 'Sareiu il)r
30 feljeu folt, 3^r burfft eudf) für (Sott nocf) @ngcl noc^ (5^reatur nid)t furchten,
fnrfjt bie frippen, finbt bafelbft ein ünbtcin, baS ift nnfer unnb c>ocr f)err
unnb eluer k^llnn^t, luenn ,3f)r cnrf) fnr bcm Ijctjlanbt fnrrfjtcn Inolt, luerbct
3('^r end) Inel mc[)r für bem leuffcl furd^tcn, 5l&er ben Spiegel laft eud) nidjt
an§ bem gefid)t nemen, 2)a ligt elocr (jeljlonbt, 3)er (jat fid} geclcibet inn all
35 lüunbcn unnb Ijcrl^leibt, lüa« ift bcnn trand[)cit, clenbt, luenn mir bcn l)el)lanb
^abenn'^ äöcnn bu bem 2euffel inn l)inbern fi()eft, fiubeftu nichts, beim "^a^
faur ift, *2lOer luenb bein angefid)t lucg ,^n bem fiublin, bas ber ^JJhitter an
bruften ligt, leuffcl, frif; ba-i finblin, lafj fe[)en, aber toet)l (h il)m nidjt
t^nn tau, maä foll (ir mil)r tl)uu? bcnn ber .sjerr ift mein. 2)a§ foltcu lüir
284 ^rebigtcn bc« 3nl)ic« 154:i.
R] iit vos, (|uid[f]ui(l potcstis, nostrani natiiraiii adsuinpsit Dei filius. Qui posset
dvdere Angelo, quocl verum, <licc>ret: lafft jOVllifl fcill 2[Cllfct, "-Papftltm,
tum liahetif^ Dominum, iios Aiige][os in coelo jc. Gratias agite Pen pm liac
dilectione, ipiod dedit filium pro Sal[vatore. Quod Angehis brevib[ns, nemo
vcrbis asse(jui potest. 'SlIIeiTt ÖoIcE.' Sed non omnes accipiunt i. e. om- s
iiibus offertur et ostouditur, ut gaudeaut et siut similes Augeloruni. Sed
(|Uot inter vos, (jui non crcdunt et accipiunt. Qui accipiunt, non tocrbcn
iieibifd), fioffertig 3C. per lapsum Adae omnes damnati, nunc habetis Dominum,
per (jUPin fere magis beati quam nos. AmbLrosiuf? fere optat: ^ä) hJOlt frf)icv
ItUllbfd^en {iä) Sngel), quod etiam peccassem , ut et Dei filius moam i"
naturam' K. V[ult d[icere: folc^ ein gros btng. ^IBer tnnii inu§ red^t öcr=
ftcT)cn. Ya tarnen finb ebin fo fro, nl§ tuer§ un§ felBs tüiberfaren. Si
Deiun liabetis propitiuni et proprium, nihil est, (piod timeatis, (pii vobis ad-
versatur, nobis etiam, ])atieiitiam ad niodicum tempus, experientur, si cpiiil
mali fäciunt vobis, cui feeerint, Domino ipsi et nobis. Ideo gaudete nobisciim, 15
qiiia nos vobiscmn. Bene istis, qui hoc amplectuntur. 2)a» lUllilCll ja fcillC
•5 Omni populo. r
') Vgf. die liturgische Sentenz: Felis culpa, quae taiitum et taloni meruit hubcri;
rcil(!mptorem. Vgl. Uxsrc Aung. Bd. 45, T.H4 zu S. 349, 4.
S) fiiv niigen (jolttcu, inS t)ev^ 'bilbcu uiiitb fpicgelii, lDa§ itii§ gott T)ic gcirfjciictt
t)Qtt, fo tüurbcii Uiif iinS nidjt f(f)rccfen lafjcit, od f(f)on ber Scuffcl iiod) alllucg
Heft bofe lufft iinnb gebanc!eii, ob boS id)on ift, nod^ i)aU ^.'vfiv g(cid) ju
gi-nf-jc frcube nlö \mx, 3a. unfcr \)txt ift clücr ffcifcf) uniib blubt, Irtiv l)iibcii ™
iiid)t glcitfjc natm mit if)m. äßciin loir im ba? tunttcii glciibcitii: 'fiiid;t
cud) uic^t' 3C. S)etn fontt nidjt fdjabcn alle§ ungliitf. ©olc^S tuil uits ber
C^ngcl lercnn, ^Jctnct bcit Ijervii an uniib freUict ciitf) fein.
'Adlern Dolrf.'
Sföratjamy tiolc! fjats nicf;t al(cs angenommen, Ser T)nlbenu ficiftS, c-3 .'s
h)iib offentUd) Seberman gcprcbtgt nnnb mitgcteljU, SaS ber Ijeljlanbt ^^fjt
fei), ?{6cr tüte üiel finb \i)X, bie e§ anneljmen? totr prebtgen e§ eud^ aucf),
aber h)ic biet nemen§ nn? G'3 Itiirb gleidjUuiI gepvcbigt nnnb gefnngen: '©ucf)
ift ber t)et)tanbt gebornn', 3'I)r feib fdjier feligcv benn iuir, Inie .'gievonijmua
inn feim lieb finget, !j>d^ tvoU fdjicr tunnfdjcn, ba§ bie (Sngel gefallen Uicrenn, 30
3)a§ gott anc^ ein @ngel modjt fein loorben, @o ticniicl) gvoö bing ift§, TaB
gottcl fon fief) fo genibrigt I)att, ih ift elrcr, ber t)el)Ianbt, nnnb Unr ftnbt
fvoltc^ mit cnrf), finbt eture frcnnbe, luoüenn bei) cnc^ ftet)cnn nnb luer cud^
fd)abct, bie foÜen§ bemalen unb erfaren, ba« fie e§ endo "if^t, fonbern unferm
()errn nnb nnS nnnb allen bcl)ligen get[)an. ?lHe üoltfer IjorenS, aber Ipot, 35
bie es onneljmen.
mt. 3 [23. ®Cäcmber]. 285
R] ßngel fein, qui sie sc luimiliant, öcrbreufft fie nxäjt, quam ^er^Iidj lieB {jaben
fte un», quod praedicat 2 vol 3 pastorib[iis. Non uiiiis, sed omnes descen-
dunt et tani iiicnarrabili inaono sraudio. 'Vobis uatus est, qui est
Messias." SBie xebet fo retcf)ttc§ bte fdjrifft de Messia. Is, inquit, Messias,
5 de quo omues prophetae, annuuciamus vobis, facti omnes Coiicioiiatores
propter duos pastorcs, machen I)imel unb Srben Ool freub. Sic ostenduiit
se ut amici nostri et ut gaudium hoc personet jc. Ista Angeli verba prae-
dicantur per totum orbcm. TTsurarii audiunt, sed mauent, ut fuerc, iiuii(|u;un
liunt calidi. Gerte Christiani debent abenbS unb moi:genb§ froltd) oufffteljeii
"' unb nibeiiegen: mihi natus non solum Dominus mens, sed Salvator, in eins
nomine omuia facio. Hoc libeuter inculcarent Angeli in cor, quod is Salvator
noster. Si bte iDort UTt©63{ tn§ ^n^ Bringen, diceremus: Dial)[oI(', fanft
mir fo Wl fd^abeu nidjt tl)un, habeo verum gaudium. ^ä) luil mein frcnb
rein Ijolten, non debes eam mihi turbarc et öerlJittern , sed maudiif mihi
'^ inaeteruum füfg ut Angeli.
314 Christus r 6 pastores] Aiigelos
S| 'SBelc^cr ift 6:^riftnS ber .Sjerr.' i-ut j, n
2)Q§ mußcn fromme ßiigelc^en fein, 2)ie fid) fo bemntigen, fdjenu'ii fid)
nid)t, finbt freunbKidj, gutter bing mit nn§, |)rebigen jlDeien l)ivtten nnffm
felbe ntit grofgcm [)anffen nunb fdjnll, 3)n§ ()imel unb erben bnUon crfdjiiUett.
20 Sic loolttens gern icbermon prebigen: (5[)riftuc', ^JJce^iov ift eudj gcbüriin, bo
nUe S|>ro|)^eten üon fngen, bo bie Suben branff Uiarten, ben Oerfnnbigen Unr
eud; ,5>üeien Ijirtten. fingen, dingen, machen I)imel unnb erben Hol frenben,
Sold) f)ert gefang, teer ^ort», flingt braun nod), ^d; prebigg, unnb Sucaö l)at-?
Oefdjriebenn, ba§ buvd; bie Jnelt fol gcprebigt loerben. S)cr Icuffel f)at bic
25 ()erl',en lierftodt, borenS a&cr fdjlefferig unnb la^eng aüe ^iaxe für uBer gct)enn,
folttenn tnir uns nitt mit bem 6ngel lieb ouff unnb niber gcfjenn? '^sä) Uieis,
ba§ ^c^ ein finblin i)ai, bnS mir Don gott gcfdjendt, tua-j eis getljon, gelitten
t)ntt, ha5 ift mein, Inenn foxx ba§ tuort (unfer) fontten in§ [)erl5 fajjeini, foU
uns !ein fdjaben ber ^eiiffel fo gro-S madjcun, ba« un§ bie frcube uid)t Umrbe
30 hjiber genomnicn luerben.
286 !Ptcbtgten be8 So'^te? 1548.
4. 26. 3:e,iemlitr 1543.
^^lebigt nm Ste^^nnctngc, nndjmittngv.
l{| DIE STEPHANI
A pr audio.
Ilcii nudistis coiitioiiem S. Aiigelonmi, liiic fic ba§ tinbliit i)ahm gcpreifet
auf. -i!, 10 f. bcu avuicn .S^irteii imb gefagt: Seib frolid), 'magimm gandium animncio
vobis, qiiiii vobis natii.s'. Nou .satis nobis luiseri.s lioniii]ib[iis pracdicatiim, &
non possnimis intelligore, r|uid Angohis gemetnet, magis bic tvopffeit, «jnia ift
311 ()Off) llllb gtoS. Satis abuude habetis contioiiatorum, nisi qiiod ego etiam
iDoIt gern mit fingen unb ;)iebigcn, et tales habeti.s concionatores. Si nieo
tempore liaboii potuisseiit , iDcrc jcbennan gugelnuffen, non gegangen. Ip^^i
oxciisati, ^d) \ml \o long pxxbigen, \o lang id; lebe. lam vobinms laclari, ,0
nemo debet uobi.s interturbare gaudium unb Jnit Sßermut tievbittcrn. Aniuiii-
cianiiit nobis niaguum gaudium, ijoben ein foftlid^ pvebigt gettjan, «iiiae
(jiiotamiis vobis praedicatiir, et onines Cliiistiaiii fcilIcnS f){nen et bl)entei-
aiiiliie. 'l'urci, ludaei, papi.stae non audinnt. Lotjuniitur Aiigeli ihiik^ ])er
OS nostniiii. Post eontionem ineipimit tf)nn ein 'iV I>eiim laudnmiis, flii|f u
bie frfjünc pvebigt fingen ein ßngltfdjen gefang. 3luff ein gute prebigt fol
man ein ftavd' getet tl)nn vel ein gnt i^iobgejang. Iia ipsi nbi anegcpicbigt,
(|iiod esset Salvator, <|iiod Dominus Messias, et signum dcderimt diecnte.s:
]S Signa r
S] Seeuudns Sermo die Stephani.
D. M. L. a„
Audistis C'oucionem Augelorum, quomodo iaudarint piienini niiseris
Siit. 2, 11 pastoril>|us: 'vobis hodie natus est Salvator', un§ avmen mcnjdjen ift gnng=
fam gepvebigt, fonncn§ nicf)t anfreben, mögen bic brotifen balmn nenien, S^a-S
loivy Qn-:i menig laiHcn Deiftelien. M) luolt akv ancf; gern mit fingen nnnb
mit loBenn, oh it)i- fdjon meinet nirf;t beboxfft, S)enn 3()r foldje bnd)er i)aU, 2.',
luo S'd) bie moct)t gcfjort \)abm, bo ^\ä) 5:octür luarb, {)ett ^vcl) looüen onff
bcn fnieu boinad) tiied^en. ;^\t^t luuHen tuiv loben nnnb gott banden, fotiiel
^d) üevmag. !Jieje prebigt l)oven 33apft, ^4-'faffenn, lurden nitt, Sie if)v l)oret,
fcib bandbav, l)abt il)r§ befte be^cr. ^lad) bcv prebig Uierffen bie (vngel bie
()enb onff k. "ilüä} einer ftarden pvebigt fotl man ein ftard Den uratlas 30
bianff fingen, S^aranff beben fie an ]n fingen, -JJialen ben beim crnilid), e-j
rcnmbt fid) nidjt, ®a§ mnn ein fol(^ jeidien geben fol, @r foll berv nnb
beplanbt beifjen nnnb ligt bo on bei' 'Äsungen birnen binften, fie b^tt feine
fiom bei) it)i, bie .ol)i bodj eine mnlben ieid;t obci Umim Uuifjei mad;l, Ijeift
9h. 4 [26. iJeaemBer]. 287
K] 'Inveuietis' i. f. ein Äitib, baS gnr jung ift. @§ finb fd)M)te ,^ettcii, reimen aut. 2, 12
ficfj nic^t, ha^ man ben tjeiiii |o fol malen iinb \oid) jeicfjen geben, ®ol
Doniiuu.s fein et Angeloruui oonditor et involutiis in jianiiis, bei" im felbev
ni(f)t raten, et ipsa mater 15 nmios nata, I)at !ein fralr, l^cBam fiel) ir in
5 finbe§ noten aut aliam, quae mulber unb loafjei: tuaim, fo bod^ ein alter tratf;.
3ft bcr ein f)eilanb, qtii tarn infimms, et ipsa 15 amioiuin. ©ie lüeifen bic
armen fjirten fd^ntelid) ab. Antjeli erjcfjeinen gloriosissime unb lueifen inen
ein ßfelftül, et iuveuuint arm puellum et arm matrem, quae fuit paupeieiil.i,
alioqiii etiaiu lialxii.ssct lociim in divei'sorio. Hospes dixit: 3c§ loeije euc^ JC.
10 iion jutegen, mocfjt in bem ftal end) 6c^elffen. Sic Angeli, coelestes Spiritus
tnetfen pastores in ^neftal, et nihil ibi nisi hippen. Et auff frf)melid) an=
3eigen an ein "^errlid) Canticum. ©0 jc^melid; ber I<hmis, jo l)errlit1) Cantieum.
Sic aubern lnca Joeren aEe oecupata, 2luff foW) jd^melid) anzeigen ijcbm fie
an unb fingen. 'Et multitudo coelestis.' llLnfer {JLerr @[ott ift ein meifev i-uf. ?, 13
li man. Ibi iacet puellns in !ri|) unb ift nid^t Inirbig, bn§ im ein 5[Ren}d; ein
iMffen fol lei'^en, unb fol fjeiffen emig Salvator et Dominus et oninimu
nostruni. äöie reimet fid; baä jnfamcn? Et über ba§ regt unb betregt fid)
totus exercitus Aiigelorum eoelestinin et canuut luiic puero 3uef)ren. Scm
lein fcrmagb ^et ein mulber reichen, imic canuut Angeli. Si fuissem inter
20 pastores, dixi.sseni: 211) toie reimet fid)ä bie treppen an'^ 3ft ''oS Salvator,
Messias, Dominus, qui non habet propriam fasciam? est in praesepi, (piis
eum pro Messia? Sed bie groffe prcbigt t^ut§. ^^ 'i)dk \mä) geergert. '^ä)
lüolt gern ha^ Canticum auslegen, sed fo luenig al» contionem. Angeli
!^1 benn baS ein '^ctjlanbt'^ toic ftimbt ba§ infamen? toa§ ift ein tneljb t}ou
" 15 jaren? Ijerrlid; crfc^eincn fie nunb lueifen fie inn ©felftall, tocifen fie gar
fdjuielid) ab, folt§ nidjt eine bapfere matron fein'? 9lu toeifen fie fie inn ben
ftaÜ, inn ein fc^enbt(id) (od), inn !nf)ftaE, S)o !eine mulbe uod) inftrnment,
ofleine eine trippe. 3tnff bie an^cigniig Ijcben fie uu an ,]nIobenn, 3)ü fie fie
l)ingemeift ()aben unter bie Dc^fjeu nnnb (Sfel, bo anbere gemad) OoUenbt finbt,
30 Sorauff, fag ^ä), l^ebenn fie an frolid) gu fingen.
'Gloria in excelsis' 3C. vuf. 2, h
llnfer Ijerr gott fteEt fid) hjunberlid), S)au ünbt leitt inn !rippcnn, ift
nid)t fo luerbt, ba§ if)m jemanbt foll ein minbcl ober mulben teifjcnn, uod)
foi (&x (jeifjenn I)el)(anbt unnb I)crr, Sar^u fingen bie ßngel ein foldjeu gcfnng,
3i S)a§ tjorcnn bie I)irtten unnb fingcn§ bem ünbe ju etjren, bem feine !ermngbt
fjett mögen reidienu ein mnltter. 5i}enn fsd) gen 93etf)let)cm lucre fomen nnnb
ba§ gefeljen, l)ett ^\d) gefagt: loie reimet eS fid; bie treppen Ijinab, folt ba-5
DJJe^ias fein? 6l), c§ ift narren toerl, ;^v(i^ Ijett mid) uid)t brein tonnen
finben, ot)ne bac- bie 6ngcl nod; gntt madjcn, teplen ben gejnng inn (eifenii,
40 'Cffjix fei) gott inn ber f)of)e\ Tic anber: 'friebe' k. 3. 'luolgefaUen fei) ben
288 5prcbtgten be§ ^aljxe^ 1543.
„^, 2^]teilcn tvcn gefang in hu\j Seifen: 1. 'Glmia in excelsis Deo.' 2. 'Pax
in teri':i.' 3. ' Hom iiiil)[iis tüolgeiallcu.' ©inb fiirt? tnort, sed fo gro§
Sieb, bas nemo fon ausfingen et in jeueni leben erft red}t fingen. E-^^t niiser
puellus. Sed Angelorum inultitudo iiinuruerabilis, bei" gan| t)auff (Sngcl, bal
gnn^ f)inilifd) "^cer. (5§ finb mti]X @nget int tiintel benn Inno nnb graS in &
allen ioelbcu nnb Gierten aufj (irben. Slod) nie fo biel liomiucs gelebt nf'<'
vivcnt, (|Uot Augeli sunt in coelo. 6in igli(f)ei" 6ngel !unb bem ünblin ein
gnlben Iniegen, aUc ^^flaumfcbbcr nnb gnlben ftucE, et unicus pos.«et facei-e.
(•iiiaie nou serviuut? Canunt. ©im toftlicijen Ijenit gebiirt ein anber fdjmuiJ nnb
et)f, et vocant nostriim Dominum et suum, nnb laffcn in ligcn. Imo ir teinei; legt lo
ein '^anb an, ut ein Inarm !uglin reichten, sed fingen, rljnmen: '@ot fet) lob
in bev ^ot)e' jc. 6§ ift foMj bing, haS \mx md)t Hcifteljen fonncn. Sed credere
oportet. Ubi resuscitati a mortui.«, Videbimus, (juid iam erediderimus. Sßir
finb l)eif(f) nnb niifjt lüol beftinipt, tamen tnoEcn toir mit loren, fo niel \mx
Innnen: Tdoria'. S)a5 ift Angelorum cor '^ingeridjtet, ut nihil quaerant (|uam n
Dci gloriam. S)a§ ift ir leben, barin finb fie alle fclig, nihil faciunt. (|uam
Sa fi,3(|uod clamaut: 'Sauctus, Sanctus, Sanctus'. Esai[as. QijX, 6l^r, unb !onnen
bc§ gefangcg unb loBeS nimer nief]r fat »rerben. No.« cum audimus haec
verba, cogitamus: 'g^r' ift ein U)ort, '©ot' ein ]d)ltä)t iDort. Ergo ein fcfjlcctjt
bing umb ba§ Cantieum. 2Bie offt l)aben lüir-S get)6rt? ®o§ toir fo bencEen, w
baS niadjt, ba§ lt>ir§ nidjt Oerftel)en. Nemo pote.st ex grunb cordis etiam
Angeliei cogitare, eloqui, (juid .sit gloria. ®§ ift ein unenblid) gefaug. ®a?
fol ha-j ünblin anridjtcn in ber SBiegen. Et ipsi funnene in eloigteit.
1 Gloria r
.S|inenf{3^en', !ur|e leiten, aber ein trefflic^ gro§ liebt, S)a§ niemanbt ond^ inn
jenem lebenn nid)t Qujfingen, 5io(j^ loollcn Uiir-J ein locnig anljebenii. ?lUe 26
(vngel fingens. ^s^t leben nirfjt fo üiel menfc^en onff (vrben, ob^ Giigel finbt,
(S§ !onb ein jeber (Sngel bem finbe bringen ein gulbeiie lüigcn, alle pflaum-
feber bette 3c. luarnmb tt)un fie eS ni(f}t? fingen bal)er, eä fei) ber l)err nnnb
^JJieffiaS, ''M) foltten fie iiit tjanbt anlegen, Xa-j fie ein tnnrm inafeer bredjten
ober innlben? 6§ ift fold) bing, bn* Unr nid)t öcrftel)cnn, ^Jlber mir follen§ 3o
glenbcnn, bi-i auff bie anfferftefjung luerben li'irs fel)enn. Unter be» Inollenn
mir'-' mit fingen ober, \vo mir aEgn t)cifer fein, mit lorenn.
'Gloria.'
S)al)in finb bie Sngel gerid^t, S)a§ fie gotte>3 el)r forbbcrnn unnb fdjreienn:
3fi. 6,3 'Sanctus, Sanctus, 8auctns Dominus', fd;reieu imerbor unnb foniienc- nitl fatt 35
fingen, mir n(^tten§ für ein fd;led)ten gefang nnnb Jüerben§ balb mube, 5lber
CS ift and) 3n l)od), oon grnnb bcö ber^enS fingen: '(f()r fei) gott' ?c. a&nn
Uiir fd;on lang prebigcn, merben loiro bod; nid)t gnngfam l'erfte()nn, Ter
-nr. 4 [26. teäcmbet]. 289
R] Diab[olus Ijat ongerid)!, ut peccato fccfcffcn, juleftevn, fdjcubcti. Qui mim
filiuru e^ret, patrem.
2. 'giieb.' Arides, quid Aug[eli in corde: 6itel e'^v, freub, liift gegen
©ot. Nuuo öom leimet '^evoB faxen fie ju un§. Coelum mail;en bol el)r,
6 @rb vcllent gern Hol fiieb innd^cn. "i^mh inocf;t man nnuKlanaui audj bcntcn,
(|uac est partefen unb Sllnuifen, <|tiam dat Dons Urrac. Si Aiigeli iion fricb
ci't)iclten, nou nasceictur piicr, non regiment, ürdjen, ©djnl, 6y gieng aüe«
über ein ^^anffcn, Uhi frieb, bleibet lanb, leut, etieftanb geliet, ünber erlogen
unb judjt crljalten. Est Ihn gratia, quam dat per AugLolos et inagistratus.
lu .Scd bie gab gibt cv etiam gcntib[n5 et impiis auffä aüer rrid)Iiii)ft. Videmus,
qiialcm paocm canant. Ipse dicit: 'i^on veiii paceiu', Sed unfrieb onvidjtet. Wattt). lo, 34
Quomodo ciiiiveiiiuiit ista? Angeli canunt paeeni K. ß^llfjei'Iidl flieb ein
groffe gnab, qiiod Dens dat vitam, pacem et oimiinm rcniiii conservatiouein,
ift ein !oftlid) üeinot. Sed pax, de qua liic l()(]uitur, ut .sit in terra, est
15 louge alia. 'In nie paceni', 'In nunido pressuraur, 'paecm relinquo\ Iila^°j'^ '.fj '^'
est alia pax, de qua loquitur, quam muudus dare non potcst, Caesar, Turca,
In summa: nemo, ut inter Daum et uos armen 9Jtcnjc^en ift frieb tüorben
unb jlinfdjcn allen Greaturn, inquit Paul[us, omnes Creaturae noljiscum Öer=fioi. 1,20
funet, Sol fd)cinet uns5crn über Siivd, SSapft, bie 6rb tregt ni(^t gern. Sed
20 propter eum, (pii vanitati. Rf)m: 8. Sol non libenter .splendet SSuben, iR"'«- s, m
6c^clden, @f)ebved}evn. Sed propter te, Domine. SlUc Grcatnr ift feinb
mpüs hominii)[us, fein tropffen Itjaffer, impius berbienct nid}t ben biffen brobS,
J l'ax r lö Vera jiax quam Cbristus Jaf. /■
Sl jTeuffcI ^at im§ babin gcfnrt, S)a§ loir gott fc^enben " unnb lefternn unnb
nidjt c^renn. S)ie ß^riftcn et)ren ein tnenig. 2)q§ anber ift ein tuenig leii^ter:
25 'fticbe aufi erben', tuenben fid) ouff un§, öom bimel Tjerab fallen fie anff bie
erben, luoltten fie gern lioll fricb nuidjenn, U'ie beu I)imcl liol cl)re, tontten
frteben Ireltlid) beuttcn, toeldjS aber ein parteö ift, S)od^ ift§ gotte§ gab, @S
tüurbe fein finbt geborn, erlogen, !ein fdjnel nod; !ird)en, U'o nid)t fvicben
toere. Taä nn Wi Üicgiment ge()t, tirdicn ftcl)t, 3ud)t erbauten iuirbt, foH
30 man gott banden, S)enn eS ift ein gro^e gnabe gotteS. '^d} bin nid)t fomen 'jjfnttii.io,;
frieb ju bringen', loie reumen fid; I)icmit bie Cvngel? ler enf^eiiidjc frieb ift
jtrar ein fdjone gnab, Wi gott gibt brott unnb Icbenn, regiment, ein fc^on
fteljnobt unnb gäbe, 'Jlber Don bem fricbe lierftcljt niemanbt, baDon bie ®ngel
rebenn unnb Kljriftuä: '^JJeinen frieb geb '^ä.) n\6.)\ 2)er ift nid)t liicltlidj,oo'i- 11.27
35 mimdns dare non potest, Surd fan i()n nit gebeun, Inelt and) nidjt. ®a§
ift frieb, ba jloifi^cn gott unnb armen menfdjen ift fricbe luorben, au&j alle
ßreatnr finbt mit un§ öerfu'^net teste Paulo. £)ie fonne fd^eint ungerue über soi. i, m
Surden, Sapft, 9(ber berS tion if)r \)ü\)t\\ »oit, fprid^t: ^ff) >"it gerne fd)einen
über ^urn unnb bicb, %hn, lieber ()erv, umb beinet lüillcnn, 5)a§ ift nn tuol
ieut^cr§ aBette. XUIX 19
290 5Ptebi9ten bei So'^te? 1543.
Rlben er iffet. Aug[iistinus.* Sed (jui sorio aceipiunt pueniin, ^eifftS \o: ®ot
ift mä) gnnftifl, .§imcl, grben Indjd bid) an, Sol gaudet, Slcuffet ift erfd^vocfen
für bcr gimb. Huc videmus experieiitia sie: äßie ber S;[cufcl, Stapft tut uub
toridjt, ju fiEer StBgotterel), ^e|erel), laäjet nuindus baju. Quando vero venit
Jesus Salvator, bo Brennet JHein, ©16, 2()onalii. ®ottc§ (Kreatur omnes bienen &
nn§ Oon I)er^en gern, (juia sciunt Deo se obsequimn ])rao.stare, .si uobis ser-
vinnt. Sed ccontra Sol, Lima, ©ulben im Scutel fil)et faltier. S;en frieb
Ijaben gefungen bic id)arcn ber ßngel. Cum attribimnt paeem et ipsi inter
se pacifici. Noii venit ]Me.ssias, iit Iiidaei speraiit, quod 9)lclftQa Irerb f(f)ttierb
3ci ii,9 3utfen. Non 'in monte sanoto' Esa: 11. ^J" ^cni ftc popiiliis Dci unb ß^rtften lo
finb, non lüerben miber etuanber stehen mit fdjlnerb, Sed fol rcgnnm !§eiffen
pacis, saiutis. UM Ciiristiani, fd;lar)en ficf) nidjt mit ftf^lnerb, Unfer bing gefiet
md;t mit Spicjje, 2?udjfen, Sed ut inter nos ftitl, fricbfam, gctjorfam fei),
3lß an ba§ ünb gleuBen unb f ollen laffcn faxen oEen unlniHen, tum tanket
So!, liUna. StelJae mit unä. S^aS tf)ut ista pax. Et pax terrena etiani foftlid) i.'.
bing. Qni Christian!, in eintrecf)tiger lere eiufjergeljen, Saiiff, Sacrament,
Sdjlüffcl, et (|uiec|nid ecclesia C'liristiana habet, ift einerlei). 5Jtan !^at nid^t
me^r (|uani Sjßeib, indoetus quam dootus, omneR in uno Christo, ,^@9{9i,
©laut, Hoffnung, eitel frieb et in terra. De haeretici.s non loquimur. Omnes
unam fidom, eharitatem habomus. 'lu terra.' Xoudum euini in eoelo. 20
Mundus neu consentiet vobiscum nee curabit vestram paeem, sed vos per-
sequetur. Sed cstis regnum pacis, ^aht ein eigen tnefen, ])uor natns est
') Welche Stelle fiemehit, ist nicht ersichtlich.
S]ein grofj, ein tropfen ma^er-3, brobt ift ben gottlofcn fcinbt, Inie ^ugnftimi§
fagt, 3)a» ber gottlo§ be» bi|en 6robt§ nid)t Irerb ift, aber ben fromen tjeift-S:
©Ott unnb alle G^rcaturcn ladjcii bid) an, 2)u 6ift mit gott ticrfur)net, aber 25
aüe gottlofcn entfetten fidj für ben (Sfjriftcn unnb (i()rifto, Druubt olle§, 3Ill'e
ßreoturn finbt un§ t)olbt, bienen nn§ öon tiertien gerne unnb mit freuben,
mifjen, baS fie gott ein bicnft barau tfjnn, Sargegen ein pfenig im Bcuttel
ben gottlofenn faur anfi()et, ben friebcn t)at baä finbün gcbrad)t auff erben,
3ft nicfjt, mie bic 3»t)en tid)ten, £a§ ]^si)x 5J{e^ia§ lucrbe baS fdjlnerbt judeu, 30
aber unfer I)el)Ianbt mirbt nidjt fliegen, e§ fol ein fold) iKcgiment fein, ©a-S
f riebe I)eift, 2q§, mo 6l)rtften finbt, fid) nid)t fc^meiBen mit fd^mcrbt, fpicfsen,
Bud)fcn jn. ^s(^ ftreit nidjt mit (Sud;, fonbcr prebigon, follct Wii finbtin an=
neljmen, @o lad;cn alle ßreatur, gott {)elt§ mit un3, Sie ßngel tanljen mit
un», frieb inn einerlet) glaubcnn, lefjv, fc^luf3el, luüS inu GTjriftenfjeit ift, ift 3s
altes einerlei), \>a finbt mir aÜ inu einem 6[)rifto, t)er unb l)offnung, unnb
ber frieb ift gleid^ IdoI i)ie auff erben, ma§ rcd)t 6t)riftcn finbt, fpred^en: 3i<^
glenlj, loa? bie fdjrifft fagt, ift aüeS einerlei) gelcrt, gele&t, gel)offet, ift al[e§
ein Indien, Dq§ fingen bic lieben (ängcl, GS mirbt ein fein fonigrcid; fein,
9lr. 4 [26. ^ejemberl. 291
R] nmniutn vestrum, millns cxoeptiis sive vir, miilier, servus. Ts piicr mnd^t
pacem in Ecclesia, ut sit populus pacificus uiib nac^ feiner ait, jud't fcinci;
fc^lrcrb, magistratus diviuo mandato facit offitium. Princcps: Ego nou te
oceidi nee tu nie, quia omnes credimus in piiellura. Quod prineeps friegt,
5 ba§ ge'^ovt nid^t in big 9{eicf). niristianus ntii» ein SJocf' i]a'bm, non edit,
donnit, Sed credit in Christum, ©r luivb un§ nii^t entlauffcn {\vix finb
ungefd^eiben, sive vivimus .sive niorimnr Rom: 14.) unb \mx im nidjt entfaEen. ■«»"' »■
Si morior, ^afi il^ bic fjulfen anSgcjOOien hiiius earnis. Sed ipse vivit, et egn.
o. 'Hominib[us.' 3)aS i'efclf) iä) ben ßbraiften. ÜJtttf; buncEt, e§ fei;
10 'haphotz'', toeia nic^t inol anberS ju ücibentfd^en. 6§ ^etfft: qnod (Germanice)
@tne§ 5[)iQn§ Inft ift, fein n6cl, 9Iid}t r)urcn, fouffcii, fpiel luft, t;imen in et)ren
luft 5Ul' niogb, sed, nt dicitiir psal: 1. 'Voluiitas eins in le^ge Dnmini.' 3»dÖ~4*i-'-2
Ia§ mii) IüdI genügen. Non est luft, liiie bie jungen Starren. Post dicnnt:
^fut bic§ an, Sed toeljret 4 hjodjen, fo !ompt fastidinm, odimn. Sed pax
15 eiuii Deo et oninib[us lioniinibLu-s, et omnes Creaturae cmn hominih[us. Dens
et omnes Augeli lad^en et omnes Creaturae. S)aran ioerben benn t)a6en eitel
luft unb frteb. Libenter verterem 'Suff. 1. ut dennis Deo gloriam, ut
agnoscamns patreni et gratias agamus et dieamus iuaeternnm I)te unb bort:
21^ lüer fan bic^ elniglid; gnug lotjcn? 2. 'In terra frteb', einig!cit inter
20 ("hristianos et cum Deo, ^eillbfc^afft '■um papa, Turca et omnib[us Diab[iilis.
9 tvöoy.la r
') T). i. ysn
S] S)ie luclt lüirb bagegeu fanr fein, lua§ fcfjabts? laft cuc§ nic^t inen, cö luirb
benno(i§ ba§ 9feic^ bcftcf)enn, e3 ()cift gIcic[)UioI: £)a§ ftnbltn ift eucfi gcliorn,
luaS if)n belangt, ^ucfcn Inir !ein fi$Hierbt, luaä aber bem furften gu gcf)orfam
gcfcOid)t, ift ein anbcr bing, %a'j gcljort nur in-i lücItUd) rcid), mit bem lel)b
S5 mu» 3dj ci" t'oc! an^i^cn, cjicn, erbcitcn, aber ber glaub jeud^t nicEit jn felbc,
fonbcrn gleubt an baä finblin, unnb >ucnn fcfjon ber rod unnb letjb öerfaulet,
blel)bt g(eid)rtol ber fviebcnn ber fcelenn unnb beä gelingen».
'11 ominib| US laetieia.'
Saä hjort bcfel .^d} iUij) .S^icbreiften, l^ä) l)alt, eS fei) baö Inort Capiiatz,
20 niol gcfatlenn, e§ l)eift, ia^ Inir 'Sciitfdjen fagcn 'luft', tnie imm 6;3ric^lDort: 6in§
man§ luft ift fein l)iraelreid), tierftel)e aber nidjt bic ^urnluft, fonbcrn bic luft,
3d) lafs niit)r inol genügen, eS gefeit miljr red}t lool, Latin! et (ji-aeei vocant
Vühmtatem, ut: 'In Lege Domini voluntas eins', ift aber ntd)t cin§ Su'ig™ W- 1.2
gefeEen luft jur metjenn, S)al)er barnad; odium, irae, diseordiae Jörnen, ©on=
35 bern e§ '^eift ^ie l)imcl unnb (hbcn ladjen unnb finb froUc^, ift eittel luft
29 "j'En beiieplacitimi, vulnntas, aß'ectus r
19*
292 «Ptebigtcii bcS 3al)reä 1543.
R] Ita (luaiulo Dens gluriani siiaru habet et omnes Augeli et Creaturae toc^eit
mit uns, To ift ein fein toefen, babel) bleib id} iinb bab liift hxan, h)oI=
gefallen, iiuod Deii^ fein gotlirfj e^r, bicn[t betonten, quac in Mose. Si uon
orc, tarnen forde diro: £) §eri; @ot, öater, quis potcst (e digiie laudarc in
terra? nnlla Creatura potest adversarl, sed onuies frennblic^, Sol, Luna finb !-
frolid), qnod Christus iios cum Deo reeonciliavit, 81 lioc agnosco, fo ntll»
iä) fagen: S)a§ gefeit mir inol, quod Dens juf rieben unb fein e^r 'ifat, et
onuie.s Creaturae nobiscnni lochen et dicunt 'Te Deinii laiidanuis', S)a§ lüer
mein luft. Sed video Christiauos occidi. ;jft eifen ir freunb, ignis? Quart!
serviuut Creaturae impiis et nobis 311 unbicnft nnb Herfolgutig unb fC li^eid^en 'o
öon un§? Video contrarium, nnb bo» öiel onber» gebet. Kgo praedieo de
vita, de qua numdns nihil seit _^unb foI'S nicf)t liuffeu. Sie cog[ito: SBcil bal
tinb ift tomen jum troft, ut liabeas frieb unb gimb, oportet sit causa, ut
eins ope opus liabeani. Ergo oportet sis troftlo§, qnod mortalis, pesti ob-
no.xius. Si esseni dives, fortis et vivereiu, quanidiu veileni, quid opus pueHo? is
nt impii quaerunt, ut tantum vivant sine hoe Sal[vatore. ^d) mu§ leiben
3UtoeiIen, boS mir im leib unb leben tretje tf)ut. Ideo venit, ut me soletur,
alio(]ni uon opus. Yeuit ergo in consolationeiu iniseris. Si non es niiser,
iion indiges eins auxilio. 2. sie cogita: S)q§ elenb, borin idj fted, in eodem
opere etiani tu, jiapa, Tnrea, Ijabeu aEe ben %ob am l^alS, et totus mundiis 20
(estatur, qnod omnes mortui, qui nnqnam vixerunt. Non hab[ent istam eon-
solationem, (piani in Christo. Summa s[unimarnm : tüte elcnb e§ fe^, tarnen
potos dicere: Ego habeo Salvatoreni, bat ^eifft iia^ Sejulin in beä ß;inblin,
bcm bienen unjetid) (Sngel. Is ideo venit, nt ei conimendeni Auimam meam,
[ui ])atest eani I)eilen a peccato, morte, iuferis. (Juid nnne onmes hostos, ss
<i
S] unnb freub, S)q§ ift mein t)er^, baran genügt mif)r. 9ld; lieber, 3^ f n» !>ict)
nid)t gmigfam loben, Sarnac^ frieb unnb einigteit mit ciHcn Kreaturen unnb
mit gott, Sargegen Surden unnb Scnffel fcinbt. iBo nu gott feine cf)re I)att
unnb friebe be§ ^ertienS ift, ha folget bie t)er^Iidje freube, 2tdj, ba§ tner red;t,
babel) inollen Uiir bldibenn, locnn gott feine c[)re I)at, ja Inir ibn nid;t gnng= 30
fant greifen tonnen, unnb barnad; aUc3 un§ frolid) anfibet, alte (ireaturen
mit un§ fingen 'Te Denm landanuis'. !Sa§ ift eine feine luft unnb freube.
3a 3d; felje bie C?[}riften lierfolgt Incrben, ift gott ifjr frennbt, marumb tompt
ju il)ncn nid^t, fonbern jun gottlofcnn^ 3^; fef)e hah »oiberfpiel. 3« fwljlid;,
\vk leben bie Don eim lebenn, '!S)a5 bie luelt, Surd, 3?apft, ^JJicinli unnb feine 35
rotten nid)t luiBenn, fonbern Don einigen freub, ebr, frieb. S« loirb ja fomen,
hai' bü bebarffft ein-J gutten gcJoijienu unnb troftä, Ob bn fdjon reid; unb
ftart gnug bift, luKtu fo lebcnn, bn§ bn be» finbicin-? nid)t bebarffft, >uie ber
Ziixd unnb SBapft, 9J[ber ti unrb unä fomen foldje not, Sarumb ift bo§
äT lofienj lojen
Tlx. 4 [26. ®e3cmbcr]. 293
R] papa, Turca, ('aesaf? fompt '^ei" lllib frefft mi(^: habeo Domimini. Habet
ergo impius e5cn baS iitifiliic! iinb tob nl§ Itiir. Sed Jnie fie foHcii cvmi3
fönten, non habent. Cliristiani muffen nicf)r leiben quam tu, unb fc^hjcrb
nnb etfen unb Icfft fic^ Brauchen contra te. Quomodo ipsi? Ego inspicio
5 pueruni, qui in pracsepi et cruce, nos Angeli scrvi vestri jc. Sunt niiscri
homines, Caesar. Ante 60 annos nihil fuit, post paucos annos niiiil. Quot
nianerent in Ecclesia, qui me . . . . Turcae nesciunt, unde venerint, quo ven-
turi. Ideo nos sicut Doniini, Reges, iudices super Diab[olum, ([ui alias (]uani
omnes Imper[atores, (jui liat 6000 jav tegirt, et tarnen dien: ttol, bil ligt
10 mein ^err ^^ef[u§ in praesepi. Ideo sunius niagni Doniini gegen fie, prae-
terea omnes Creaturac meine freunbe, et licet non Creaturae nos occiderent
et Daeraones, tarnen iiab[eo ha^ ÖOfteit, quod Dominus mens ift mit miv
etn§ et onuies Crcatm-ac exccpto |)iah[olii et squnmis. ^\i) nemc einen Gngcl
unb fc^lug mid) mit allen Seuffeln, et tarnen omnes canunt et servimit mihi,
15 et omnes Creaturae sie canunt: pax hominil)[ns. Sic fol bnä ftnblill nnfcr
Infi fein, bc§ Unv nimev nbcvbiüffig, ut dixi: 3)nä ift mein Inft, loolgcfallcn,
bn6el) Mexb ii). Ideo diiig|anius hunc puellum, ijnia nnfci: frieb, ftcnb, lool=
gefaEen.
I mauere
iit] inimM-i-t . . . .] na<:/ii/rmalles Wort
S\ tinblin ha, bnS un-S l)elffcn Uiil, tes luer uit fomen, lucnn ^\äii nidjt bcbovfftc,
20 e§ ift meinet tocgcn fomen, bcn avmen jutjelffen, Inirftn nic^t elcnb, fo dcbavffftn
bC'j ftnbltn§ ntd}t. 3""' anbevn foUu fo gebenden, Sie not, bie bn {)nft auffm
l^ala, bie mn§ ber Znxä nnb Snpft nnd) rjabcnn, Tenn bei' 9?apft tnn bn-ä
Sfor nidit udeiieben. Scr Znxd lüivbt-i ond; nidjt emig tvel)L)cnn, Senn bn
Ijaben \mx fiiv nn§ üj taufent, Sarinn fo öiel fonigrcid^e fuv beut finblcin
25 gefnÜeu fein, tuo fiafien fie abn ein tvoft^ tuiv nbcv f)aben bnS tinblcin, bcn
tvoft. ®ay unglud t)at Snvrfen nnnb [jciben cIhmi fo luot al§ nur, »uivbt
niemanbt bem tob cntlanffen, 'ilba fie t)aben bcn tvoft nid}t, bai fie bem
tobt cntlauffcn, bcn mir f^abcnn, Senn bie (Jngel lueljfeii unä nuff b(v3 tinb=
lein, fo löoUcnn fie nud) alles 6clj unä ^nfe^cnn.
23 Murlims est aiiiio I.')4'.l. Niuiciiih.' r 28 über bcn slehl scilicot tvoft
') Paid III. sturh (im in. November ijt'j.
•iprcbtgtcu bcc^ ^a\]xc§ 1544,
L 6. 3QnuQt 1544.
B] Contio D. Mai'tiui Luther i in epiphaniis Do mini.
Afi: 1544.
mattö.as ^^r fjatit gc'^ort im lieben Simngelio, boS her t'»-'opf)et fpric^t: '6§ fol
miv QU'3 btr aii^gct)n ein fjer|Dg' ?c. 3)a§ ift bic ©umma, baB boS ffietteljem
fol finden einen lievn, ber bo fol getovn iverbcn, nnb bcv felfiigc fol ein 5
I)cv^og fein, ein {)cr feincy tiolcf? ^fvncl. Zs^ loil cnrf) ge&cn, ftJvic^t et)r,
äu S9etleem ein ^crsog, bcr fol nidjt ein fier|og fein ju 5Betleem, ©onbcrn
fcincy tioIcES 3ii-'ncl. *JJun Uinr bie loeljfe untern lioM, ba-5 ein r)er,]og
non ber ftatt ober öom lanb genant tnnvb, luie trir-5 nodj {)alten, nl§ ber
6()urfurft l'on ©acftfen in bifen lanben, ha§ geljc feinen Jceg. StBev e()r fpvitfit: 10
au§ ber ftabt 2?cttclftatt loil ic^ einen f)ern erlucicn, ber fo( outf) ein f)er|og
fein nnb ouä Sctieent gcborn tncrben, aber er)r fol ein fje^r fein niet)neä öolcf-j
3frael'3, baS l)Qbt il)r tjent gef]ort, boö bie gan|c fndje baranff ftclje, ba§ ef)r
ber tuelt ^er fei) unb l)ei§ ein '^erljog feine§ öoWy :?ifrncl, ber fein üolc!
regiren fol, lüic etjr aber fol regiren, ba§ Ia§ lä) ft£)en, ben e§ inuvbe 3U 15
2 Vide sermonein Dominica 1 post Kpipb: in fine r (von I'oach^ Hand)
S] Tri um Regum 1544 D. M. L.
2)er 3i'uriftcn @(!^lt)t|6ab.
Mattii.a.G 2öir ■^ahzn !^eut geboret Euangelium Mathei, toie ber propbct fagt: 6in
fnrft an§ 3'frael fol mir f)crfnr gelin, S^aä ift bie Snnima: S?ett)lel)em fol
Ijaben einen .^ei-'i'"/ ber fol geborn iocrbcn, ein Ijerr nu'inä liolcfo 3fracl, fagt
@ott, 'Zsä) teil @ud^ geben einen t)crrn ^n Setl)lel)cm, ber fol nic^t ein l)err
ju SBetblclicm fein, fonbern meines öolcfä Ijerr. So h.iar& bei bcm oolrf, ba§
eine ftab ein 'Jicgenten tjett, loie ber ßljurfurft be§ lanbe» Ijerr ift, 3lbcr ^c^
IS Midi, 5 r -Jl Juift Qu3 SSet^lerjcm. r
9Jt. 1 [6. Sanuatl. 295
K] h)el)tlciitftig Itierbcii. 5Jun ^pxxäjt tijx: ^^ tuil ein regenten geBen, ein f)cr|!og,
ein licrn, bas ift 5JJpirf)et, ber im f)aii§ fol rcgircn Itie ein ^austiatcr, Itiie
bcr 8. pfalm bclDon fugt: 'Posuisti emn doiüimim super omuia, quae in coclo *(■ s,7
et in terra sunt', \vm mQn§ lang beutfdjt, fo f)cift c§: ein fiixx, toie iä) ober
5 bu ein '^erf in meinem f)nu§ 6in, tneldjen baS regimcnt niib fjnusrjnltnng
Befolen ift, SnS I)cift mofdjel, ein foldjen ^ern teil icf} cnd) geben, glcid) alö
tüolt td^ nic^t mef)i- got fein nnb oHe getoalt unb ^evfd^nfft öon mir geben
nnb im übergeben, baS man il)m foU alfo gel)orfam fel}n nnb nacl; feljnen
Jrillcn leben al^ mir felber. S)aei Tjeil't mofc^el, ba§ ift nnfer fjerr, ber ein
10 f)auff)er fol fein, 3:a§ ift nnS fe!)r liblid) nnb troftlic^, bcn @otte§ fon, Itarer
got mit ©Ott bem öatcr fol unfer tjanSOater fein, Inie ic^ unb bu ein {)an§^
imtcr bin in meinen unb bcinen fjau^e, So f;)riifjt er: ic^ gebe in bof)in, ein
fjern nber (jimel unb erben, bas efjr fol ein ^ansfjerr fein, ba§ ba§ finttein,
bn§ gu S3ett)let)em geborn ift, fol IjeiBen mofdjel, ba§ ift: ein fjerr über oEcä,
15 nnb fteüet fid^ G)ott alfo frcmbb, gicidj ol3 tnolt elir ni($t mc{)r t)crr fein,
tocil cr§ bem Son aüeä übergibt unb fprid)t: S)u folt mein f)ünff)crr fein,
bcr bo regiren fol, boc^ atfo, bo5 ef)r gleicfjmol aucf) fjerr bleibt, ba§ ift
gott ber Oatcr, got ber eon, got ber bciligc geift, ein gott, ein l)anSf)er fei),
allein, had fic^ bie gotf)cit offenbart [)att, in bcr anberit perfon Hon ^JJtavia
20 ein fintlein unb menfc^ geborn foll ben namen Ijabcn 5)lof(5eI, baS c[)r ein
'^err fei), toic icf) unb bn f)auff)err fein, Inie iä) jn melinen ©on mochte
fprecfjen: ©et) bu ber ^an§f)crr im i)au§ fo fern, ba§ cl)r niid) glcic[)tuot ni(i)t
auff(i)Inge. 3ttfo ift gotte§ fon 3()efu§ 6f)riftu§, ber geborn ift, bem gibt er
bie Oolfomcnt t)erfd)afft, hiYä gant^e reicf; nnb 9}laieftet, ha§ er in f)elt oor
2:. ben lltof($eI, Oor bcn (jern, ber fein 'oold ^^fracl regiren fol, 5tnn folget, ha^
er Jtjol mofif)cl ift, cu ift tool ein ()err, aber ein folc^er, ber üon etoifeit ift,
ba^ finbt trcffli(f)e, fd)6nc, f)erlid)e, troft(id)e tuort, ba§ ift, ba^ 6^riftu§
26 über c§ sieht t
S] hjil auc^ ein bcrrn au§ ber Settelftab ruffen, bcr fol meiucy boWS [)err fein.
©0 l)cift nn (5f)riftn§ ein l)crr ber ganljcn inclt, ein Sicgcnt, ber fid; be§ f)aufe'3
30 anncme, @r fol 5Rofd)el t)eiffen. ps. 8 Posuisti eum Dominum über aüeä. *! »-'
Mosclicl, ein l)err, bem dUmi befolf)cii ift, ba§ er§ tl)ue, Sllfo folten fie bem
■^ern gcI)orfam fein, X'n ift feer liebtid) gerett, SaS ©ottcä ©on fo( unfcr
■^auf^err fein, >oie 3tf) in meinem l)anfe bin, ©o gibt gott unferm l)errn
d^rifto l)imel unnb erben, baä 6r regiren fol über ade«, ftclt fid) ber öater,
35 qI§ loolt 6r nid)t l)err fein, fonbcrn ber ©on fol« alleä innen l)aben, Tod)
gibt er§ i()m alfo, 3)a§ Gr auc^ mit rcgiret, Tod) offenbart er fid) im ©on,
ber fol ein f)auf^er fein, gibt tl)m bie ^errfc^afft gar über, ba§ gan^ reid)
34137 fteü bis Jeiti un(
ogß ^rcbiglfit bc? Snt)«? 1544.
KJ^tlcfuS bte ^o^c Tlak^M fei), hjorcv gott uiib mcnfcfi, »oarcr gott öon clnig=
fett unb toarev incnid), Quigangen l^on 2?etf)Icem, öon bev jungtraueü Maria
gc6ovn, Qx ift Irol öon elüiglcit, üon got bem liater aufgangen, "ilbn i|tt fott
c£)V aud) Don 3?et^tecm, Hon ber brccfftott, ba fot e^r au§ gefjcn unb ein fjerr
fein, aBer fein I)evfcf;afft ift üon etrigteit gelticfen, ba§ Ia§ id) farcn. 5t6ev s
e^v ift ein t)evr über mein ttolcf Oii'QcI' "^ 'f)i-' ^ool öil tonige getjabt, (S,5e^iam,
Saöib, ©alomon :c. aha xä) tuil euc^ ein ^ern geben, ber fol ein I)evT fein
an gotte-3 ftatt, baS ift gott fcIBS, liiie ber fater ein fjcrr ift, almcr^tig, fo
fol ber 'Son aud^ gleid) atmec^tiger f)eri fein, ba-3 ift: ef)r fol in ber Uielt
regiren, fic§ ber tnelt annemen unb t)elffen, i^tofd^el fol er l)i'i§cn. lo
9lnn folget, InaS cf^r Oor ein l)err fol fein, ba§ .^igcn an alle prol)'^e=
jeiung. Sein regiment foH t)ciffen ein prebigt beS fribcs unb ber gnaben, toie
bie lieben engel öertunbiget unb gfungen Ijaben, c§ fol ein beljlanbt fein ber
gant^cn toclt, ber fein DoIc! frei) maäjt unb erloßc Oon funben, ba§ ijait c^r
aud) gctljan unb t[)utä uorf), Q-j fol nid)t ein fold)cr licrr fein, ber mit ben is
fc^lnert fcd^tcn unb ftrcl)ten fol, ber mit iDcltlic^en rec^t unb £)abber fad)en
ju t|un iiahi, fonber eljr fol regiren mit ber gnabenreid)e prebigt beS fribeS,
©arumb bfift et)r anr^ Ji^efn-J- ba-3 ift : ein l)el)lanbt, ber bo tjclff fel)nen Hole!,
bau fie betert unb fclig luerben. (£-in foldjen f)ern luil ic^ Eomen la^en an»
bir, bu bift uid)t Hein, bn fel)ft flein angefeben, tnic bu loilt, fo foltu be= 20
fd)riecn genung luerben Hon bem gvofjen bci'c^og unb l)ern ber ganzen Inelt.
2Bir f)aben3 offt gcfagt unb fagen» nod), luie man beS l)ern reid) unb regiment
Ocrftben fott, ba3 man unberfc^el)ben fol ba§ Ineltlid} reic^ unb baB geiftlic^
rcid), ha§ bifer f)err Ö'firiftu-j nir^t aUjic baloet Sdjtoffer, ftcbt, borffer, ba3
ebr regiret in ber loelt Uieltlid)cr loeiS toic anberc lueltlid)e furften unb ^ern, 25
ala rid^ter, 5Burgermel)fter, beuptleut regiren, ©onbern ba§ el)r ein ^n fei),
ber fein HoW ^^xad regiere, nidjt loeltlidier lüei» lt)ie !eijfer, funig ober ber
S] feiner SRaieftct, bem fol man get)orfam fein, 3lber Qx ift ein folc^er TOofd^el,
ber bon clrigfeit ift. 6briftu3 ift ®ott unnb menfc^, Hon cluigfeit ift @r
gott, aber nu fol er aufgeben au§ ber Trecfftabt. "iiiu ift er ein fyxx über 30
mein Oolcf ^ifrocl, Zsd) Inil aud) nu ein berrn mad)en, ber mir gefeit, an mein
ftat, ber fol fid) ber lüelt annemen, fol regiren unb ben Icutcn belffen. ®er
■^err fol ein propbct fein, fol leren, unb in ber prebigt fol frieb, gnab unb
Oergebnng Hertunbigt loerbcn, fol ni^t mit bem Sd)locrt regiren ober t)aber=
fad)en füren, fonbern fol 3f)cfuS, ein bdffer, fein. Gin folc^en l)errn luil ic^ 35
au3 bir fomen laf3en, Xn folt gro3 gnug fein, Senn au3 bir fol fomen ber
bauSbcrr, mir follen aber lool Ocrftcben, Ina? bie f)crf(^afft fei), S)ü3 man
uuterfc^eib unter locltlid; unb geiftUd^ regiment, 3)cnn biefer fol nid^t ein
39 ©ott. r SO 1Htn]i). r unten am Seitenrande steht Regnum Christi Spiritnale
33 ^totJ^et mb Uxtx. r
Jlt. 1 [6. 3anitQt]. 297
R] 6'^urfiirft öon ©ac^icii, tote ic^ in meinen l)au§, alfo fol fein regiment nid^t
fein, Sonbevn bcr fein foM ferforficn toirbt, bcr fie öon iren funben erlofcn
toirbt, ba» ift- ja ein fd;on, HeBndjc, tvoftlic^e t)i-op'^e3et) aüen betrübten, Qn=
gefeilten getoiffen, bie mit funben kfc^toevt finbt, haS if)n unb un§ aüen fei)
5 ein ünticin ge)3orn, Q\n f)ev, ber fie rcgircn fol unb ju xiä)t Bringen, ber in
^elffen fol, ber nid)t fol oerberBeu, Siirannifieren, tonten, morbcn, tourgen,
totben, bn§ fie fagen fonnen: ö)otte§ reid) ift nifc^-3 onberS ben ein prebig
ber gnaben unb fribe§, hai^ im getoifsen ein frct)big!cit be» gcifteS anridjt, baä
fie fic^ aßeS gnteS Pevfefjcn !önnen ju got, hai etjr i^r lieber got unb bater
10 ift, ü^arnmb fot manu tool mercten, ba§ toir nic^t etjn 2!t)ranne!v ein ernften,
geftrengcn rid^tcr im regiment ^^nben, ber bo nic^t» tan ben berbammen, in
bie .öell ftoffen unb 3um Icuffel geben, toie in bog SBapftumb abmalet unb
fein anfjang, bie bcrterten ^uriftcn.
Siebe» bolif, it)r folt mir ju gut ^^alten mein gebanden, ba§ ic^ ettoa
15 '^efftig fein toerbe auff bie jnriften, ben ibr fiJnt urfai^ gnug tjören. 2ßir,
^aben offt gfi^ribcn in alten bud)eru unb alfo öorgemalt, ba§ man§ fd)ir
greiffen folt, toie ba§ geiftli(^ reic^, ba§ ift: gotte§ reic^ biefe§ '^ern mofd^el
jto unberfc^ciben fei) bon tocltlidjeu reicfj, ba§ fc^ir mel)r ben al^u uberflu^ig
ift, noc^ toollen bie boi^gelcrtefte, borftenbigfte jnriften ni(^t toiffen nod) ber=
so fteljen, fonbern alle-3 ineinanbcr bormifcfjen, bortoicfeln unb bie gtoif]en irr
machen unb auff§ ungctoife füren, barnmb muS it^ i^nen bie ben SBel| toafdjen,
toüUcn bod) be» finn 5J}ofd)el§ nid}t bcrgeffen, S)arumb muffen toir alljic ben
SBapft unb bie ^suriften ,5ur fc^ule füren, toen fie jo fo grob unb unberftenbig
fein, ba§ fie e§ ni(^t toifjeu, fo nutzen toir fie e§ lernen unb toir mu§en nid^t
25 bon inen lernen, ob fie fid) fd)on bundcn laffeu, fie toiffen bie fünft gar, fo
feljlcty in gar toeit, tocil fie ben unterfc^eibt nic^t toiffen, fo toi^en fie gar
ni(^t§ unb fint grobe tölpel. 9lempt§ euc^ ni(3§t an, liebet bold, ben ^orn,
7 über nijc^ä steht niii^tä
S) 39auc^{)err fein, toie ber !at)fer, fonig ober toie ^ä) im bfiufe bin, (Sonbern
er fol ^iiad erlofen. ®a§ ift ein trefflich , frolic^, loblid^e |3ropbe,5ei, ba§
30 au§ 3?etf)le[)ent fol ein foldjer l)err tomen, ber nidjt Wegen nod^ tobfd;lal)cn,
fonbern belffen unb retten fol, S)a§ toir fo lonnen fagen, S)a§ 6^riftu§ ift
ein 5Jlofc^el in feim SJegiment, nit ein !It}rann.
.'piebel) finb nu meine geband'cn biefe: toir l)aben gefdjrieben, ba§ man.
bie SKegiment fol iinterfc^eiben, ©o ^ab 3iC§ nu unfern .§errn ^^uriften ge=
35 bratoet, ^s(i) toil if)iicn einen belti toafc^en, S)ie toollen nit bon uns lernen,
hai fie bod) ein unterfdjeib madjen unter bcy 23et[)le[)emitifd)en regiment unb
faljferli^ regiment, Senn 3ic^ !au nit leiben, 2)a§ fie fic^ über ben l^errn
32 Contra luristas de Claiulestinis Spousalib[u3 r
298 ^.hfbigten be? ^aijxti 1544.
R]ben xä) loiber btc ^n'^'ftcn i}ab, ^ä) loil mtcf} nit in untcrincljfcn unb 311
reff)t olinlcfien unb (0I1 qot tinl) mit cjottcS iuovt aiiffuvcn, unb luo fic c§
nidjt luerbcn anbei-« matten, als fic ttovöcBen, unb bcm Ijern Gljvifto nucf) in
fein rcgiment grciffen, fo Incrbc ii^§ nit teijbcn, iren ftf}ou nod) f)unbcrt taufcnt
^uviftcn aiiff einen f)aiiffcn gcfcfjmolcscn röcren, fo föüen fie mir ba§ rcgiment 5
3U f lieben lafeen, bos fic bau leid^ C^^iifti unb bie aimen gciüifjen anferfjtcn
fotlen, ober tuil inen ein latein auffgcBen, ha§ ii\n fcfjloer lueiben loirt unb
ntel gfaUcn, 3)nimit mugen fie ben gcBiaud^en at ilir fünft, toiftant, Juicj
unb rei^t, unb fol inen atle5 3U lurc^ lucvben, unb ob bit fagteft, Uiii tljun?
, nid^t, ResponilciKlimi: 2n tf)nft§ ja unb unterftc(]cn fic^ mit iier gUialt ben i'^
Snpft unb 3?if($off Hon Olleincj aUjic in bie ürd^en 3U bringen unb be§
teuffel§ reid), ba§ toir Deiftort r)a'6en mit gotteä Inoit, luibei anffri({)ten, 5iein,
■^oiftu, icf) Bin nii$t barumb alfiie fjer gefacht, ba§ micfj bie o^tiftcn fotten
lernen, tonS ba '^eift, bie getritjen ju regiren unb ju tioften, unb iä) InilS
auef) nicfit lion il)nen tel)ben, fonbern fie foÜen lion mii Iel)bcn, be-3 nemen fie 15
fic^ niifit anbei?- im fin, Iren fjunbcrt baufent 3uriftcn auff einanber fefjcn,
ben fie gieiffen bem ()crn (5f)rifto in fein geiftlW) regimcnt unb tnoüen bie
■^enbt uBeval in fat^en I^nben, unb fol fic^ aKe§ nodj if)ren re(^t fdjüen unb
ricfjtcn, unb luiber ein Inncfet unb luancfct Jnerif machen in bem geloiffen ber
menfcf)en, bie loir !aum auffgericfit unb auff§ gJoi§ gefurt f)oben. 5Jein, e§ 20
gilt nic^t unter ben 6(]riften tnantleln, fonbern be§ getniffen ftneten, cxempli
giiitia, b(\§ it)r§ rcc^t t)oifte()t unb end) iDtffet öor ifjn ju f)uten, S)aS ift bei
93a)3ft recf)t unb ber fjod^gelertcn Suriftcn, bie ben SBapft im arfe r)angen loic
bie grofjen flumpernn.
R§ loor bor bem 33. jor, ha itf) ein junger tficotogu? "max, bo ftrittcn 2*
fie mit mir in folc^en fall, tuen fitf) (Sreta unb ()au§ tieimüdf} mitteljnanbcr
öerlobt unb bie (Bi)C öerfproc^en Ratten, fo f)jrac^en fie ein reciit baruber, e§
JI2 forte legeiidum icf) Hit niii^ t^neii nit WitcxWcifcn jc. (von fremder Band)
•I bll] tf)ll
Sjerf)eben, ^rf) tt)iic e§ nit? l^o- ''i' t()uft, tuilt un-^ ben S3apft loiber f)erein
bringen, iuie fic benn gut SBepftifd^ unb llleintiifc^ finb. ^sä) bin ni^t
barumb Iiie, ba§ ^i^ li^ot öon if)nen lernen, luoa rcdjt ift, fonbern ^ä) toil» 30
fie leien, unb loilS nit leiben, loenn i[)r taufent über mir Ineren, ut excmpluin,
ba§ ifty 33apft§ rcd)t, baran fic {)engen tnic bem 3leuffel im t)inbernn, de
clantlcHtini.s Matrimoniis, fo fpradjcn JBopft unb ^^yuriftcn, Sie @^e fonbe
nimmermc(jr gejc^eiben lucibenn. Sßa§ gefc^ad;? Sic (5()lcut ioorben barnac^
uneinS, fie idjieben fid) Iniber. So gieng mil)r§ im (Jlofter aud;, ober \vo 35
man für ben officiat fam, fd}h)ur fid) ein§ öom anbern, freietcn loeittcr,
36 Pericula conscieutiae ex claudestluis Sponsalibus. r
5Jr. 1 [6. Sonuat]. 299
R] folt ein fieftenbig @I)e fein iiitb fott niinmev meljr gefcf;cl)ben tnerben, haB !önneu
fie nirf)t leugnen, bic Bücher fint nocf) tiovf^anbcu, ba§ fnnten Irtr X'^eologi
nic^t leijben unb tnuneten baviinber, liniS geft^acfi? bo fie fid) nlfo Ijeimlidö
berloBt Ratten unb tnoiben aufffto^ig unb ber fad) unein§ unb fi^etben fid)
5 '^eimlid^ 6et)be tniber öon ein anber mit Bel^bev Iriffen unb hiillen.
3llfü ging? unter ben iSnpftum'^lr, unb ift mir quc^ alfo gangen, unb
h3en§ ju rcf^t fnm, fo fd^tour» ein§ bem anbern ab, ?(Ifü ging-3 l^in, @reta
nom SBuri^arb, .§nn§ nam Glfen, bornndf) laut man ju mir als jum MäjU
Min: 0 tiekr Toctor, rnfjt, fjclfft, ba§ irf) iiidjt Horjtoeiffct, Zi^ ffob ein
10 toeiB, bn§ ift mir ticrtraluct, unb bie ift nic^t mein InciB, ben iä) IjaBä (Srcta
gum erften gelobt unb fd)Iaff icjt Bei) ber. Schlaff ic§ auä) xeä)t unb trol
fiel) ifjr? Ten id) ^a63 ber (Sreten Uor ber l)eimltrf) getoBt, luie fol ic§ im
immer intijx tfjun"? ^elfft, lieBcr iBeidjtöatcr, Jra§ foI§ Inerbcn? ©reta ift
mein toeiB, Sarfiara ift mir Vertrauet, ift nid^t mein tneib, unb mu§ boc^
15 Bei) i^r fd;Inffeu unb nid)t Bet) ber ©reten. £)ie billig fol öorgcl^en, Ineil ii^
mic^ erftlic^ mit i{)r l'erlobct ijai). 9Ja^t al^ie, bu grofmei^tigcr ^urift, ba
lüirbt einer felcjam Boffen fjoren tjou ben i^nriften, SarumB muffen tnir fie
reformiren, loie trol fie onbere tnollen reformiren, fort an. ©reta ift mein
erfteS IneiB, bic tnolt id) gerne f)oBcn, Inen e§ gefein !unt, aBer i($ !an ui(^t,
20 ^d) i-job ein anbere, fo fjatt fie aurf) ein anbern, @§ Jrei§ nimant, ba§ fie
mein tneib ift, ben got in {)tmel, bem ift§ Betnnft. ^ä) mn§ in ire leges
uub iura furlegen, loie fie regirt l]aBeu, unb icjt luolten fie eS gerne loiber
aufi bie Bau Bringen, bie ftotcjcn, Ijoffertigcn, uBcrmutigen geifter, bie loeil
fie nichts ju'^anblcn !)aBen unb gulben fetten unb marbern fd^ahjen tragen
25 !onnen, fo »noKen fie e§ barmit tierbiuen tiom S5apft unb SPifc^offen, ben
teufein in ber tjeKen, ben fie Ijoffieren luoEen, 3t)r folt mir Oorjeiljen, li6e§
bolcf, met^nen 3orn luiber bie 3'ui.'iftcn, ba§ me!^r ein eljffer gotte§ ift, gur
et)r uub bie lef)r gottcS ju Beftebigen. Xarnad} !am man jtn uns, tuir folten
raben unb troften, loeil ber 33apft unb ^iuriften fagten, el)r tocr ticrbamf)t,
30 unb ba§ lüer nic^t fein loeiB, unb !am ba'^in, fo er tnolt fclig iuerben, fo
S] Sarnac^ !amen fie jn mi^r ober ,5U onbern: SieBer Beic^ttiater, ^ä) l)aB i|t
ein fralii, ber IjaB ^äjä Ijeimlid) geloBet, toie tl)uc 3id) il)in immer mer? l)elfft
mir, licBer ©octor, 6r ^at bie @I)e mit ®retl)en red^t, SarBara loar nic^t
fein fraW, unb fc^lcfft bod) Bct) S^arBara, OTavi mu§ l)ie bic fünften ein
35 tuenig reformiren), 3f)C'»; mbä)t 3d) gern IjaBeu, 2er ^dyi Ijeimlidö geloBt
'i)dbi, benn bie ift nit mein frahj, ob fc^on bie lent nit anberS luiffen, ö ^ä)
loerb nerbampt, ^id) loeiS lein rabt. Se'^t, ba§ muä ^rf) fiigi-'n, bou ^l)r
ouriften fefjet, luie ^fH' i'orjeiten gcregirt IjaBt, 2)a für ber 23apft gu unb
fagt, @r folt bie offeutlicfie fralu Bef)altten unb bodj bie anbere für ein eljlid^e
38 Consilium Papao \u tali casu r
300 ^rebiglen be§ 3flt)«§ 1544.
R]muft cl)r nti^t 6et) t^r fd^taffen, ?J[lfo ful^r juntfcr SSapft mit feinen jmitfcvn
3uvifteu ]'m iiub gaDcn rabt, cfir folt bei) t{)V Bleljfcen, mit ber er fic^ t)ffent=
lid) lioiefjclir^t unb [jodjjcit gcfialtcit i)d, unb fott bocf; bie ©vcta, mit bev
c'^v fi(^ ]^eimli($ öerloBt Tjct, in leinen 'i\n^ bor fein rec^t e^elueib '^nlten,
9{a(jt, bn§ bic^ ba§ fcr^Icibt antom, bn ftottier (Viel, mit alten beincn r)offer= s
tigcn, ftoltsen ^uriftcn, S^aS ift acii^[)cn unb fonnenä nic^t leugnen, unb
no(^ fo unöerjcf^empt, bQ§ fie gern loiber mit an tag Inolten, tnen fie tonten
aufffomen, luie tfjuc iiJ) im ben nun, id) armer man? fol idj fc^Iaffen Bei) ber,
bie nic^t mein \Vit)b ift, unb tel) ber anbern fol ic^ nic^t f(!^(affcn, bie mel)n
ttiel)ti ift? bo tan ic^ nidjt, tuen idj f(^on anberS loo mit ir Ineg fam in anber '«
lanb, fo crfnrS bie frcuntfd)aff, unb fem umt) ben l}al§. 9lu ift ber arme
man öcrirret, bQ§ ef)r fein mei6 t)at, ha^ efjr nid^t loei'3, Ino ans unb cljn,
cf)r fol nid)t Bei) ber fdjtaffen mit guten gcloüfen unb fol bie anber aui^
ni(^t 'i)aiim, S)a§ ift beS S8apft'3 rcdjt unb ber ^ui-'iften gefe^, Inolau, fagen fie,
!anftii uid)t Hon ilir tonten, unb bii$ ber Sat^ft briiber in 6an tt)et, fo rieten is
unb troftetcn fie in alfo, er folt hm Bau gerne tetjben al-3 ein ftvaff gotteS,
oBer bn folt clir ^n fefjeu, fo eljr Bei) feinen borelidjen meiB fdjliff, bie nu
nid)t fel)n loeiB locr, bo§ el)r fie uid^t reicht 311 6ofen fleifc^lir^cn lüften, er
folt fie ni(5t in arm ncmen unb nid)t§ mit if)r jutBun i^fiBen, fonbern folt
ligen nl§ ein tlotifd), aBer locn fie in reicjt gur lieB unb jur el)epflid)tung, 20
fo erS t{)et, fo lücr er ein cl)eBred)er, Ja-3 Beift baS f)cllif(^ fener geraten,
aücr lofen t)er3loeifelten 3i"-'M"tcn. c§ Il^ift bie gclriffen jfic mer unb mcl)r
berirreu unb oerftrideu , men el)r nid)t fol Bei) ber öore^lic^en fi^laffcn unb
Bei) ber erfteu and) nid^t, mit ber er ftt^ l)el)mlid) uerloBt ^att, Bei) ltield)cr
fol dir ben fd)laffen? ^s^ löil ein oi'viftcn rat^fragen? ja, ba§ f)eßifd) fciicr 2s
unb bie eloige Oerbamniu loerbcn fie bir raben, fie l)aBen fold^cr laufi(f)tcn
fad)cn uiel, £)arumB l)aBen Inir arme (irebiger geraten, gelert unb gefc^riBen
jum troft unb ^ur unterriditnng. Wtan fol bie Beimlidje oerloBuiS Bei) crnfter
ftraffe berpiten umB ber nnan§fpred)li(^en licrloirrung ber armen gloiffen,
unb l)at aurf) unfer loBli($cr Gtjurfurft öon ©ai^fen in bem ein loBlid§ Wid zn
getl)an, got mirtS il)m and) Bcfoncn, ba§ ct)r l)at Bei) crnfter ftrnff unb peiii
in fet)ncn lanbe Beimlid) tierloBui?' laffcn Uerpicteu unb anff,3ul)eBcn, ,5U tior=
meibcn bie unauäf)jred)lid)c berloidelunge ber armen gloiffen, ba§, locn bornad)
ßi ftraff iilier (i(^aff) 2S ■^eitntic^c «4er (Ijciliac)
sifralii Balten. "iHat in lanfent Scnffel namen mit folc^em rabten, '^ia bie
frennbtfd)afft leibetS nidjt, ba§ bit bie fralo teffeft farcn, mit ber bu offeut= 35
lic^ 3nr fird)cn gangen Bift. So !ontf) er nu bie uit l^aben, bie anberc nit
BeBoltcn. So l)aBcn meine ^"sunfern, bie ^vuriftcu, geregirt. SBcitter folt Gr
Bei) ber fraloen nid;t fd)laffen, fonbern om Bett ligen unb fie nit reiben, rei|t
37138 luristarum Consilium. r
9?t. 1 (6. ^anaat]. 3Ö1
R) bie armen giniffen toolten öoi^ilüeiffeln iinb bie ^uviften gerabtfvaget Inuvben,
\vaB fingen \mx bainod)? i^v S^eologi tüci-btu tuol auSfiuen unb üorant=
Uiort{)ten, )mx i)ahin§ nljo bcfd)loffen, ba§ reif)! fei), ba» banct biv bcr teuffcl,
tuavuniS liffeftn e§ mir nidjt ju friben? loa« gct^ bid^ boS rcgiment (5fniftt
5 an? I)el)ft iaS- ein juriften fein, fein eligen geluiffeu uic^t an3ufefjcn, mn§ er
l)ünbel, fo {jeift anä) bcr tcuffel auä) ein jurift, ber ift ifjr S)octor, bartel) fie in
bie fi^ule gef)en. Sarnmb Ijabeii luir Sfjeologi erlanget l'on (öbliifjen (L5^f)ur=
fnrften, ber au§ gotteS toort befc^Ioffen t)Litt, foId)cn ()eimlitf;en gelobni'3 ju
loeren, unb bcr ferlidjen fad)en fol Uorfomen, unb foHenS bie ^üuiften niii)t
10 umbftoffen, rtieren fie nod) fo fing nnb predjtig.
S)er 2?apft fagt, eljr fol fiel) feinen loeibe ll)gcn unb fol fie nidjt an^
rnren, bie ^u'-'iftcn beftetigena, e§ fei) rerfjt, lieber ^ui-'ift, leg bu bid) jn einer
jungfraUi ober jiun tceib in ein lanter ober in ein bct, ob birs mugli(| fei)
babon ju eulljalten, Sn magft lool ja fagen unb groffe feufdjeljt nnb fromfeit
15 für geben. ?lber bertrau bir ber Teufel, !^ä) loolt bir nid;t mel)nen f)unbt
bertroluen, man lüeiS U'ol, luaS ba§ für ein uuoerfd^emtit üold ift, »nie fie
^Paulu» t)eift, Inaben fdjcnber§, ^d) I)et nidjt gcmel)net, haä loir folc^er groben,
nnftctigen juriften aU)ie ^nm teil folteu l)aben, bie min ba? loort gotteS fo
reid)lid), rein unb elar Ijaben unb fid) nid;t fd^emen, foldje fd;anbtler üorju=
20 geben unb ^u jaulen unb InoUen red)t r)a'ben, ba§ fie bie gcluiffcn alfo ber=
luirten (loie al i^r fnd^ unb Ijanbet lierlnirtig fein mu?, baS fie felbcr nid;t
luiffen, mie fie brau fein). 5JIu§ nod^ cinS fagen, bo fie audj alfo übel rtet)ten,
eben luie mit biefen mau, ber nic^t bei) fcincti luelibe fol fd}laffen, l)eift bog
geraben, fo erbarmS got in emiglcit. ^stmx fie fagen, )oeu ein ridjter l)et
25 einen frigt, alfo l)ei§en fie eS, nnb e§ Unirbc bor ifjm Bellaget ein unfdjulbig
man unb mit offcutlid;cn jeugen überzeugt unb uberUninbcn, nnb ber ridjter
lüuft in fel)nen gmiffen, ba§ Dem armen man nnredjt gefd;ee, unb folt nad)
ber zeugen fentent; ein urteil fprei^en, lua§ folt el)r tf)un? 2)er gute ric^ter
ift in engften unb uertuirret, gleid) luie ber üorid;e e[)eman, i>a§ t)aben mir
30 ben juriften jn banden, fold^ Magua.s pcrple.xitates rid)ten fie an, bie ftolcjen
jundern, bie juriften, and) all)ie bei) un§ jn SÖittenberg, nnb meinen, fie
tljun red)t bran, nnb lefen unfcr bud)er nid;t, fragen nifd)§ nod) unfern ()err
got, fel)en nufere !ird)cn uidjt an, luolnn fo luoltcn mir bid) loibcr uid;t an
fe^en, me^rftu nod) fo f)red)tig nnb gemaltig, mcil bn mid) nid)t l)elft fnr
S roh über (bie) 2.') \o (^cift)
S] 3:, fie itjii aber, folt erc- tl)un, fonft mer er ein Adulicr. 2::er boffen l)aben bie
juriften nue biet. £iaruml) tjoben mit armen ^Prebiger geraten, 5)lan folt
l^eimlit^ gelubt berbicten, Taranff ()at bcr loblid^ (fl)urfnrft fold)y gcBotcn,
S)a§ man nic^t folt l)eimlid) ucrlobnisj geftatten, S)arlbibcr bie juriften bcnn
37/36 ('oiisiliujii Tliouliiguruni Wilteljergciisiiun de pruliiljeiulis claiidestiiiis S|iiinsaliliii8. »•
302 SPrebiQten be§ 3af|te3 1544.
ülbeinen prebigcr unnb bcii t)ci'n Soctov 5pommer fut ein SSifc^off bicfer ütc^eii,
fo joltu mir in bijen !ii-d)en nic^t fcljn, ic^ Inil bid^ auä) niifjt für mein
id;cffliu l)alten, ben bu fjorcft meine ftimmc nicfjt, unb luil biv ein lod) löeljfen
juv tl)Ui- au§, tuen fie be§ Snpft Ijeuc^Ier nnb 9ef{i)lriorne rtioüen fein, fo
bleiben [ie e§ unb 9el)en unfev mnjfig nnb laffen un-5 unjere firdjcn ,5n friben. i
3Bibcr jur 8nd)en, ber rirf;tev facit, el)r Uicio, bai> ber bcjiiiulbigte, uerclagte
man nnid;nlbig ift, nnb uniedjt gejd^icfit, Joaö )ol e^r t^un? ben c§ fint nu
33 lax, boö bie St)eoIogi auä} murten Unbex' bie juviften, ben fie kidjlojjen
Ijoben nnb \)ox led^t crfennen, boS bcv iid)tei- folt fprec^en narf; bem laut
unb ber mel)nung, nadj bem fcntcnlj ber jengcn, ba mollen fie in glcic^ »»
jlüingen nnb branfj bringen, er fol ein urteil fpredjen, luic bie ^cugen
moltcn, o6 cfjr fdjon iueiä, ba-j bem beclageten unrcdjt gffd;id;t, got geb, e»
fei) redjt ober unredjt, ^ä) bin ein 3iid;tcr unb lueiy, ba» hu unfdjnlbig unb
unred)t überzeugt bift, unb id} fol fagen, ha§ bu fc^ulbig feljeft, ?lu tvd)i,
\vd)t mir, loo läyi t^nc, fagt mein gcmiffen. Tiod) fagen bie 3"vifteu: ^er i^
S{id)ter, gebt ben ertonten nnb gefprodjnen jeugen im fenten^ unb urteil, ba§
wottr,. 18,16 e^t öovbampt loirbt unb ungerecht fei). Quia omne verum stat in fhionmi
:iiit trimii tcstiiiiniiid, ba§ licrftcl)cn bie ^suriften nid;t, tneilS anö ber beiligeii
fdjrifft ift, nnb treiben ben guten ridjter ba l)iu unb engften in, ba» ef)r audj
irr toirbt, £arnmb fol er fpredjen: 5Jian fol bid; ermorben, man fol bir ben 2«
1)qI§ nemen, urfad}: ben bo fiut äloeue jeugen, bie fagcn§. S)a§ ift unred;t,
ob e§ alle lljeologoS 3ur fclbigcn jeit t)erbroffcn l)att unb mid) and), 9iod;
faljren fie 3U nnb fagcu, loen fd)on ba§ jcugnis falfdj ift, unb ber rid;ter
anber§ tt)ei§, nod) fol et)r ba§ falfcl; urteil fprcd}en, loa» tl)ut ber gute ridjter?
c()r ift befummelt, er lociS, ba>5 ber beclagte, arme man unfd;ulbig ift, nnb -'^
el)r fau in nidjt rtd;teu nod) fein urteil über in fpredjen, er luolft ben Uiiber
fein gemiffen tbnn. ®o troffen iljn bie ^uriften gleid) >oie ben borigen armen
mon mit .^lueibcu loeibern, fnri^umb el)r fol ein urteil fpred^en nad) laut ber
jeugen, aber lueiö cr§ uid;t ]U tl)nn, fo tret el)r üom ampt ah unb la§ aubere
cintrettcn nnb fprec^en, S)a§ band bix ber Seuffel, bu berftodftev, öorblenbter so
^urift, man folt bir bie jungen Ijinben sunt l)als au-Srei^eu, ©old)e unau§=
fpred;lid;e perplejjitet ridjten fie an unb niad;en ein grofj gerruttung ber
d)riftlid;en firdjen unb ben guten paftorn ber firdjen Pil 3U fdjaffen, ha§ loil
\ä) nid)t leljbcu in meljner !ird;en, bu folt mid} Por ein Sifc^off biefer firc^en
2(1 311 (j|)T:e(^cn) ati] f\ai
sjprocebirt nnb gleidjluol gefdjloffeu mit ben loortcn: S)a laffen inir bie 2;l)eologen 35
bafur forgen. Zsi) f)et« "id)t gemeint, ha-j loir noi^ fold^e 3;"i-'iffE" ^i^^ fetten, ^)dj
bin jornig, Perjcitjt mir» umb gotte§ luillcn. ^tem me^r fagen fie, luenn ein
9iidjtcr '^ett einen berclagten man (^ä) I)ett gemeint, fie betten in 20 ^^aren unfer
budjer gcftnbirct, aber fie fe'^ens nidjt an, fo luil odj fie miber nid;t anfel)en).
?ir. 1 [6. 3anuar]. 30;^
R] l^altcii unb meinen ^ern S)octor 5poinmev, ben i^ berotbent unb Befolen X-job,
bei fic auä) ülciffig lioi-ftcI)ct imb Oevlin-gt, ober bte ürd^en fol aüenn .'^uviftcn
3U eng lucvbcn, ^lljo iuolt id} facien, Itieu man mid) vnt fragt, glettf) tuie jnm
armen e^eman: 'IRe^n lieber frennbt, bcm tocib bu e§ er[t gelobt I)aft nnb
!• nun ein anber l)Qft, nnb fic ein anbcrn man, fol nidjtS fein, unb beb'S auff,
iuenä Quc^ fc^on Inct^r tuiber haö red)t ber ^uriftcn, luen» fo ioeit tonten ift,
fo Ineitf} ba§ rec^t unb tretten alle juriften 3u rncte ber not, ben, luie mon
fagt, not bricfit eljfcn, ben lücn eS haijin tomen ift, ba§ linber fein, fo foüeu
fie erben fein unb fol ein red)te el)cftifftnng fein, unb fol beS Stapft brcd
1« red;t uic^t§ gelten, el)r bring al juriften jufammen, bic in ber loelt fein mit
ben ganejen !amer gridjt, fo geb ic^ nichts brauff, bie tirc^en fol ret)n bleiben
bon gotteS morbt unb troft fo lang, als id) leb, loen idj tobt bin, fo luirbt
got anbere erloeden unb ert)alteu. 3llfo tuoU idj fageu: lieber frcunbt, t)er
rid^ter, i'^r folt hJtber euer gtoiffen fein urteil fprec^en über bem, ber nnfdjnlbig
>5 ift, ob fd)on bie jengen liorl)auben fel)n, fo fie fid) nidjt tnoÖen la^eu genügen,
fo folt ir§ auff cUicrn cib erl)alteu. ytein, nein, baä mu§ nidjt fein, ba
fragen loir 3iU^"M'tc" ni'^ "'•'^' f" f^S ^^ «■^o- i^'^n f^P« l)unbert taufent
zeugen öorljanben lucrfjn mit allen juriften, unb id) Ixmft in meljnen gluiffcu,
i)a§ bem unredjt gefd§ec, fo fol bc» 33apft§ red)t ein brect fein, fo t)anbclt il)r
20 iBiber ha§ uä)t, Iniber loeldjö rec^t? miber ha§ feljfer red;t, 3i$ Wi^ inS
fel)fer-3 unb S?apft§ rerfjt nnb in ber juriften redjt baju, id) fcl)e fic uid;t an
mit aEen rec^t, bog bie gluiffcu bamit f ölten nerirret fein. 5)fcin lieben
3cugen, Inolt it)r fromme, auffridjtige icugeu fein, fo iml id) and) auffridjtig
Seugen unb tr)il§ auff mein eibt erljalten, 5tein, nein, fi^reien alle juriften,
2s mau folä 3U geugen bringen, fagt if)r 2l)eologi bod) felber: Omnc ins et
voruni consistit in diioniiii ant triiuii tostinionio, U)a§ jloeu ober brcl) JCUgcu,
ha§ mu§ unb fol red^t fein, dco gratias, £)a§ i^r un§ bie bepligc fd^rifft
lernet, ic^ ^ab§ fonft uidjt gUmft. Siber Surift, mie bil luol falfd^e jeugen
J8 jeugen] jungen
s] ia luar ber i)iid)tcr in cngftcn, bie getüiffen toaren ba üerloirret, ber 5)fid)ter
30 ltiei§, baS bem armen nnrcdjt gefdjic^t. ^\^t 33 jar ift», ha-i bie H)Cologen
l)ie murretcn mibcr vinviftcn ', ba§ fie gefdjloffcn, ®er 3{id)ter folt fpred;cn
nad) ben äcuflc't- S)ie ©djrifft fagt: ,^^^"n JtDcicr 3eugen munbe k. bie groben «i.ntii.i«,!«
6fel tuiffen uid)t, hJaS t)eift, 3)rumb fol ber 3Iid)ter fpredjcu: ^JJJan fol ben
unfd)nlbigcn ticrbammen, Inepl 2 ober 3 jeugen ba fteljen, 3a ioie t^ut ber
3s 9iid)ter? 6v tüciS bie unf($ulb, 3)a troften fie it)n alfo: tuepl bu locift, ba§
■J9 Alius error luristariim in causis crlminalibiis de testibus. r 33j30i, 28 5D1on
Ih ge^en im*
') Vyl. die Nachhiiije..
304 5Prebt9ten be? So'^teg 1544.
Rlfoiit ic^ bir bon an'6e9iix ber tüclt '^cv nennen? hJorben nxi)i bem Ijcrn 6f|xifto
fatfif;c jeugcn Dorgcftelt nnb uBcvluunben mit jeiigen, hü§ cf)v muft am Grcu^
ftcrbcn alv ein auffruvcv? Umibt nidjt ber fvome ^tabotl) felfij^lic^ ubcvjeudjt
nnb mit ftciii ju tobt gcliiorffen, bie fromme ©ufanna, ber liebe Soniel unb
nnbcr mcr? jeugen fönnen lool irren unb fnlfd} fein. @l) fol m^in ben ric^ter s
nnb nnbern ein el)b (afjen auff it]r gclBiffen fo id)JDeren, jie bnrd^ ein cljjern
OergcE f)inbnrc^, ja gejarfit, ala lner§ al§ redjt, toag bie jeugcn fagen nnb iur=
bringen, S^arnmb tnoKcn bie juriften, bn§ ber diiäjin eljn cljbt gib ober cl)n
onber unfrfinlbiger. S)q§ mn§ nidjtS feljn, fonbcr bie jcngen mnften redjt fein,
@i), jo jeug imcr ^in, jum tenfel in bie ficH, ba bu tjin gf)ovft, bn muft lo
mir nidjt in meiner fird)en regiren, notf; toil tjaben bie rancidi iurisconsulti
unb folt mid^ iiidjt üerad^ten, ©onber alfo: it|r mugt Inarljafftig fein, c» tft
iDol mcl)r gcfJ)el)en, ba§ falfd^e 5engcn borgftnlt fint, ej ift and) mol metjr
gefd;e{)en, ba§ fromme, tnarljafftige jeugen er!ant fint. Slber bie toetl ic^§
aU ein 'Jiidjter anber» \vm, fo geb id; mit meljnen eljb ber gred|tig!eit nnb is
unfd;nlt and) jengni», nnb fdjlneiget ifjr ftilt, nnb ben eib fol man anncmen
2. i'Mc 2o,7unb I)olten, ben gott {)att gegeben, ber ba fpric|t: Non assumes nomen doniini
De! tili in v;iiiniti, loen man? aber nidjt !an jum enbt bringen bie fad)cn, fo
fol ein el)b auffgleget luerben. %bix ein jnrift fragt nid^t? nadj ben gloiffen,
id^ l)Qb§ crfaren, ja anbere tjabeu» and) erfaren mit grojjen fc^aben, ^Jlber 20
foldje ^suriftcn tooKen Joir nidjt Ict)ben unter unfern gnebigften Ijern, bem
(St)nrfurften, bie loiber fein gepot folten itjn feljuem lanbc folc^e pcrpleyitct
anrid)ten, ©§ fol in nidjt geftattet luerben über mein gotltc^ red)t, ob fie
fdjon fagen: ba finbt bie jcugen Oorl)anben, toen man fie nidjt borloerffen
•■^Ibir unrcdjt gefc^id;t, fo ergib bic^ unter ben SHi^tftuel unb laff über bidj 25
gellen. @o f^nn mein ^uiiftc" . blel)ben nod^ alfo 33epftifd} in 20 ^axm,
6ie follcn midj für i()ren S^ifdioff adjten, 3d) loils nit leiben, 3d) tcoU alfo
jnm (i-ljman fagen: Sieber fveunbt, bie frato, ber bui- fjeimlid) gelobet, ift
nid^t bein frato, Sieber Sfidjtcr, bn folt fpred;en: 3dj geb geiigni'-', ba§ ber
Wan unfdjnlbig ift, Inann fdjon 10000 3euöen ha finb, nnb 3d) geloi-3 loeiS, ba§ so
ber Wiaix nnfdjulbig ift. Cui, bn tf)nft »oibcrü fal)fcrv red)t? ^ä) fdjifj in? !ci)fer§
redjt, ba^j bem armen lUan nnredjt tl)ut. Sieben jeugen, 3t)r jeuget loiber
unbilligteit, toie Oiel falfdjer jengen finb geineft l'on anfaugV (vt)riftn» mit
falfdjen jengen getobt, item ©tepfjannS gefteinigct, »"^eugen lonnen falfc^ fein,
S)rnmb looUen toir Oon l^mcidis luristis nidjt leiben, Ser ^KHdjter fol fagen: 35
e§ ift me^r gefdjetjen, bas falfd^e Qtuc^m finb auffgeftanbcn. S)rumb Jöetjl
3dj mci§, ba§ il)m unredjt gefdjidjt, fo lan 3Ä) if)" »ictlt berurtel)len. ^ini^t
Ijat fein ßonfcienl;, brumb fragen fie audj nidjt nadjm ])criculo eonscientiae.
29 folt (nid^t) 33 Null credendiini est testibus, si coustet de accusati iiiuücenti;i. r
3TJ3S Surift Ols cuiiscientiae unt
Ülr. 1 [fi. 3onuar]. 305
R] fon, fo fol man fte annehmen, fo jagen toit theologi: hjir fel)cn bic falfdje
jeugen ntd^t an, unfer rcd)t ift alfo, bein re(?§t jol toeic^en, unb f)a'6en§ offt
gefaget, a6cr bic ftolcjcn ^snriften lialten un§ für narren nnb fagen, fic feigen
un§ nic^t an mit unfcr tt)coIogia. Sonber hJoEen Bei) il)ren rec^t 6Iel)6cn
5 unb rid)ten, Exempli gratia, tcen 5Jtagifter frofc^el ein toeib neme nad^ ber
unb nad) ber anbern aber nod) ein§S ©olten tnir ben fpffertigen ;^nriften
ben ^oc^mut gftotteit, ba^ fic mid) öeradjten folten unb meljncn f)crn S)octor
5pomeranum ni(f|t öorn SSifd^off bijer ürd^en erlennen unb galten, ©onbcrn
allein gelten unb red^t fein, nm§ fic fagen, ha^i toerben fic nii^t erleben, nnb
10 fol inen ber uBermut ge6rod}en unb gefteurct Uicrben, ba» fic bic d)riftli(^e
gemein gottc§, bie unfer ßu^rfurftUc^e gnabe ju Stugfpurg auff bem reid)ftag
confitirt ober 6e!ant ^ott, unb al fein täubt unb Icnt unb Icib unb leben
jugfe^t, bie fotten fie nid)t frf)met)en ober foHen felbcr gefd^metict Uierben, fic
meinen, fie motten toiber mit bem Sapft t)erein fd^Ieic^en nnb bem 35ifd)off
,5 ju 5}lein^ ju gcf alten fein, loeil fie un§ nic^t Dor Sifdjoff unb pfart)cr t)altcn,
fo muffen mir un§ toiber nic^t fd^emeu unb fie öor papiftcn nnb tcufctS finbcr
I)alten unb er!teren, ben ha§ ift unfer 6[t)urfurfttic^en @[naben crnfter befel,
ba» toir ba§ ürc^en rcgiment rein ermatten, ha§ toorbt gotte§, bie 2(bfoIution,
bie gtoiffen ju troften unb bie Sacromcut. 9Jo(^ OerIad)en fic e§ unb Ijatten
20 un§ öor narren unb looltcn§ über ben S3apft re^t fiaben, toolan, id) loil ju
fetten, ob fie il^r erlogen, erbtest red^t über gotte§ toar'^afftige loorbt nnb
f(^rifft fe^en toerben, S)armit toil ic^ aber nic^t bertoorffen f)abeu, ba§ ba§
') Fröschel loar zweimal verheiratet. Vgl. Beitr. z. sächs. Kirehiiyesch. Bd. 14, 33 f.
S] Drumb toil 3<^§ "ii^t leiben, Sa» fie in meiner ürd^en ein perplejitet an=
tickten mit if)rem f(^ifitid)en red)t, benn it)r rec^t fol un§ toetc^en. ßjem^jcl,
25 bamit 3c^§ Oercterc: toir ^ahtn offt gcprebiget, (mietool un§ bie ^uriftcn fiir
SBac^onten unb 9larrcn ()atttcn), ba§, toen M. grofcfiel ein loeljb wai) bem
anbern nimjjt, fei) er lein disamus, fic Italien it}n aber für lein prebiger ober
))aftor, >Del}l er ein et)eman ift. Se^^et, loo finb U)ir ba^eim, @o muffen fie
au§ unfer lirc^cn, fie folten nit t)ierin fein, fonbern mir mollen fie aufmcfferu
30 au§ bem ftuet, barin fic ftct)cn, locil fie mit bem Sapft l)ereiu loiber fd^lcic^en.
Tales perplexitatcs couscientiarum tooÜen ttsir uit leiben, '^itm. 6t)urfuift
toirbS au^ nir^t leiben, bo§ ber 2.Mfd)off öon Wm^ l)ic fol feine S'nriftcu
(jaben unb un§ unfer gonfiftorium regiren, '^6) teil mit if)nen brau, fie fotten
mtr§ ntt mer f^un, 3l<^ loil mit i^n unein§ fein unb mic^ reblic^ berbrennen
35 unb fcTjeu, ob fic got§ ioort unter fic^ luerben bringen ober 3cf) fic it'tter
gotte§ mort, mir motten it)rcn l)ot)mut unb iÖepftifd), 5Jtein|ifd} abgottcrel}
nid)t leiben. ?lber mir tooUen ba§ red^t nid^t oertoerffen, fonbern loben§,
2.5 De cligamia. r 2^130 fonbern bis SBapft unt
Sut^erä äiSette. XLIX 20
306 ^rebigten bcä 3a{)tcl 1544.
R]red§t ijat utiljt§ folt fein itiib alle redjt auffge^oBen finb, fonbcrn ii)X toift
Legem esse hoiiam, Sniietam et iustam, lueil mauy VCC^t ^elt, aber ber t)Or=
lerten ;,''iuriften bubeicl), furltii|, falfrfje ipractifen uiib mifbrüm^, bcii luoüen
luir gar öertDcrffen unb fie flu§ ber fird^en jum teiifel jagen, nnb follen
Uiiffen, baö haä conjiftorium ntt^t in ifjren rcdjt fol fte{)en, fonber c§ fol '•>
unbcr ben ptarr^er fein, bo§ fag id) cud) jungen gefetten, bie if)r ^''^uriften
luolt Serben, nid^t ^nm fdjrecfen, fonber jur Oerninnung, ba§ i^r tuolt from
unb e^rlid;e, auffridittge ^uriften toerben, unb nic^t alfo ba'^in f(abern in
ber t)oricf)ten fad)cn, aU tunt fein "s>"-'tft fein, er niufte folc^e bofe praiftifen
braud^en. '"
©e^et, lDa§ tt)un fie icjnnber nod) bei) un§ in ben fjeHen lidjt be§ liebeti
©uaugelii, Inen einer mit feljner fad^en fompt: lieber t)er Soctor, I)elff meiner
fadjen, fo folten fie fagen: luas ift§ für ein fat^. Kespondet : alfo ftel)t fie,
bie gelegen()cit ^att§ jc. ©o fie merdten, iaS e§ ein bofe fac^ tncre, folten
fie fagen: lieber freunbt, ber fad)en nnberfte(]e id) mid) nid)t, e§ ift ein böfe '^
fac^, gel)e ()in unb üertrag bid) mit iljm auffS beft, alö bu tanft, ''M), lieber
i)er £)octor, l)clff mir bod;, e§ fol an gelt nid^t mangeln. SBolan, ic^ loil
fo oil f^un, als ic^ lau, id) loilg iool aufffc^ieben, Ahmt il)r baB tl)un? ^a
hjol, 3el)en jar ober lenger, il)r muft mir ^ctjcn taler anff bie l)anbt geben, toolt
il)r ha§ t^un, fo jelet l)er, ha be>riet)fen fie mit iren Inerden, traten unb leben, 20
S)arnac^ ge^en fie Ijin nub Irerben gar from nnb fagen, fie fonnens ni(^t auffuren,
Voolan, lunt il)r nid;t, fo tan ein anber, (Si), fol ein anber ba§ gelt öerbinen, fo
S] aber il)re buberet) inollcn tnir nit l)aben, ^^tjr ^unge gefellen foUt :^\nra ftubiren,
aber fel)ct, ha§ '^ifX red)t ftubirt unb anff etore praeceptoie.s fel)et, Sie
tropffen ttjun alfo, luenn einer eine bofe fad^e ju i^ncn bringet, fo fonnen 25
fie bie fad)e nidjt loben, aber ha§ t)ert)cif3en fie, ba§ fie U)otlen aufffi^ieben.
2)0 3elet mau benu bat)er, unb Uieun fie fd)on gern Iroltcn abloeifcu, bod)
toeil?' bie anbern üerbicneu, luollen fie eis lieber biemeil aunemcn, locil fie nu
ein unrechte fac£)e tooUen l)elffen unb anfffdhieben, "^aben fie (5l)riftum öer=
faufft nmb 30 ©ilberlinge. C-)cift hai- ein ^urift? Scr fein fac^ baljin 30
rid;t: ^c^ lüil§ in bie leug fpileu unb bie lent mnbe madjen. 3^en ^ui^Ut"'
folte man ^ung aufreiffen, l)enb ab^atoen, ^d) mag§ aufff (Rieben, fo lang ^si)
loil, 20 3ar jc. S)a§ fage *s<^ "id§ jungen :?furiften. Ins ift redjt, aber
folget elorem praeee|)t(ii-i nit in abusii. 3<^ ')ftti5 nid^t gegleubt, ba§ unfere
^uriften foUen noc^ ^papiften fein, fo mil 3d) fie mit meinem ^^aftor au§ 35
ber fird^en nnb ßonfiftorio jedjen, ^^d^ loil ttnber fie Ijnnbetn mit aüer mai^t,
31}r biug ift ein bred, \m5 gelniffcn belaugt, Sie l)aben teiu gclüiffcn, nemen
ein tl)aler ober s nnb filmen an bofcn facf)cn, gewinnen fie nid)t, fo Ijaben fie
gleidjhjol baö gelt berbienet, 3lbcr, lieben gefellen, irret euc^ hierin nid^t.
25 III. De prolongatione caussarnm iniustarum. r 30132 §eift l>is ab^aVaen unt
mx. 1 [6. Sniiimr]. 307
R] lan i^ aud^ bie tunft, unb fvaucn fid) etn§ bafur in !opff, got geb, loo bic
tljalcr l^erftie^en, bo erloift^t man fie, unb ju fe'^eu, loie tc^ !on t)ctffen. 2i6cr,
ftubier anbcr§ im redeten obcv bu Infi bcrbampt in afigiunbt bev Ijcl, bn
fogft§, bu loilt'j Quftfcf)ibcn, unb I)Qft bn mit G^riftum Oev!üuff e6en fo Inol
■^ als Subos unb Bift aud^ luciferg gfeEe, ben bu fprid^ft: 3d^ lüeiS, ba§ bie
facfje bö? ift unb bu unvec^t l)aft, notf; Inil id; feljen, ob i(f;§ rcd^t tan mndjen,
loeu eä ja nic^t fein Inol, fo lan ic^S auff fd^iben ein jor ober ^toaujig, l)eift
ba§ ein ^"i^iBt, hex al\o ^anbclt unb barmtt umbge^et, boi e'^r bie leut mub
mncf), boy fie mufeen Oon rec^t ablaffen unb in bem grot unb neit nlfo bobin
10 leben unb mol barubcr fterbcn'? 6» Ijeift bit ba§ tjettifdj feuev auff bcn fopff,
e§ loer fein tounber, ha§ got li§ bie toelt berfindfen umb fc^anbtiuriften ^Dillen,
unb folt folc^en ftol^en tvopffen bie jungen au§ bem ^al§ reiffenn 3c.
^] ftubirt gleid^ tool, Lex bona pst, sed legitime utenti. 5tiemanb U)tl i^t in§
rec^t, fo banbeln fie, !omen fie in§ redjt, fo ift bic fad) oerloren, 5Davff fid)
15 fein arm man gum redeten l)altten, fie freffen bieloeil bie tt)aler. ^^d) bin
3ornig unb trilS auäj fein, £)cnn fie greiffen mir in mein Regiment. S)a§
tüil ^ä) nid^t l)aben, ha^ ffiapft unb SJtein^ 3Bittenberg folt regiren, ^ä) loolt
mid^ et)e mit gluenben gangen jureiffcn laffen, Drumb liebt euc^ auS bcr
ürd^en unb trefft ba» lodj, t)innen iuil ^äj tnä) nit l)aben, S)er S9et[)let)emitifd)
20 l^ert h)il fie nit :^aben, ba§ fie i^n foEen anberftoo einfteigen, S)a§ fag ^ä)
barumb, ha§ toir an ein anber geload^fen fein, 3c§ teil i^n aud) man§ gnug
fein ^c.
13115 5Jtemanb lls tratet uni
20*
308 ^rebiglen bc§ Sn^reS 1544.
2. 13. afanuor 1.544.
^rcbiflt nni crftcn Sonntng nad) (S^pipi}an\ä.
R] DOMINICA I POST MAGORUM FERIAS.
Math: 3.
iKaiiri.;i, 1 Sic liodie audistis ex 3. Cap: Matii: 'Tuiic venit' jc. S)Q§ i[t ein
treftliä) (iuangLcItum, baüon man nidit gnugfam fon prebigen. Hie enim videtis
ba§ gro§ Uiniibciluciif, beSglcit^en n(}ii est in tota .s(n])tura, ba fi(f) bic @Dt= »
üä)e ^JJlaieftct ']o nibcr lefjt nnb offenbavet fic^ fo IjevrUdj unb flcrlicf;, ba§
fi(^ bie brcl) pcrfonen offcntlid) bilben, patei- in voce, filius in humanifaite,
Spiritus sLauetus ia specie corp[orali columbae. £)q§ tnog ein DffenBovung
Ijeiffen. Sunt multae .sententiae in script[ura sancta de trib[u.'< per.sonis,
(|Uod pater, filius, Spiritus s[anctus utius Dens, sed iiuUa talis revelatio. lo
Unb tft ein unbegrctffUd) bing, quod istae tres distinctae personae unus
Deu.s. Ciuoniodo unu.s, cum videu tre.s? Setl^alb ficf) bran geftoffen primum
ludaei, postea in novo Testamento mQnc()erIel) Ie|er, unde non essent tres
personae. Maliomet iactat contra nos, quod .simus idolatrae. Nemo fan
Iud[aeos et Turc[as Bebeuten, quod tres personas unum Deum vocemus. is
Ipsi: bie^ tft ni(j^t ein», äßev tan oEen Sfarren gnu9tl)un'? Tarnen est
/ 13 Iauu.arij r
1] Math. 3. D. M. L. 13. lanuarij 1544.
2)a§ ift ein trefflic^ (Snangcitum, babon man nit gnugfam fan prebigcn,
Xenn ba fcl)cn Inii bn§ gvoS lonnbexlucrd, bcrgleirf)cn in Scri|)tura nii^t ift,
boiiu fiti) bic TOaicftat fo clor, l)cll, nntevjc^iebücl) in tentlidjem bilbe fcfjcit
left, ba§ möge eine Offenbarung tjeiffen. Man finb ttol inn bev fc^rifft fprnd;,
ba§ bvcl) peifon finb, aber ba§ fo nnterfdjieblid) bie tievjon ium einanber
offenbaret fein unb boc^ ein gott, baS ift un6egrel)fflid). älMe tan^ bod^ ein
fein, loo i^r brel) fein, unb f ollen fein ein einiger gott? ®a>tiiber £)oben fid)
gcftoffen ^^uben unb ntandjevlel) t'c|er, einer t]at§ fo lüollcn baben, ber anber
ülfo. *JJla()omet tobet loiber uu», baS iuir abgottcr finb unb abgottcr an=
beten, h3el)l U)ir brel) gottcr anrnffen, 2)a[iiu tan man fie nit überleben, ba»
fie gleubten, tv'ix beten nit brel) gotter nn, fonberu ein ®ott, 9tber baranff
17 am Rande links steht Nouem Sermones vide lib. 3. (ol. 5 & c. am Bande rechts
steht Item iiifni duos habes fol.' 19J20 Manifesta exhibitio Trinitatis )• 'JljiS 9)lon
4is un6e8«^fftii^ "«< 26 Mahomet impugnat Articulum Trinitatis r
') Ob Stoltz meint Unsre Ausg. Bd. 36 Nr. 7, S, 9, 12 und Bd. 37 Nr. 3, 4, ß, ti,
10, 13? Sfxiler kiime noch äie Predigt vom II. .Jdiiuar l.'il') vnä mm 6. .lamuir l.'ilO
in Betracht.
•nx. 2 [13. Saitimt]. 309
R] coufiniiatimi mit fo Hiel 3cicf}cn. Ista doctriDa ouff un§ gectbct mi 1500,
unb u[nfer ^[err ©ot evl)nlten contra on)nes Satanas unb ^Rotten. Tdeo tft
bic Offenbarung tnol ju merden, quod pater dicit: 'Hie filius\ An nomuiuti). 3,17
habcs pliircs? Angeli onines et quisquc baptisatus. Sed hiiuc discernit ab
5 omnib[us unb fc^Ieufft bic onbcrn alle au§, Angelos jc. 3d§ toet§ lein <Son
quam istum. Ideo ^ietinitur: fonbeve in QU§, et dicit: pliires habeo, sed is
unicus et praeter eum nullus. Hoc non dictum de Angelis, proplietis,
Sanctis. Is unicus et Spiritus s|anctns praedicat unb beltieifct, quod verus
Dens. Dens coelos fecit per verbum 3C. Sic Spiritus s[anctus est Creator,
lü ut nemo Creator nisi Dens. Ideo cogimur fateri, (]uod tres personae, pater,
Filius, Spii'itus s[auctus, bie ftnb ein einiger ®ot. Quomodo hoc inteillgitui-?
S)u foIt§ nic^t Begreiffen, sed crede verbo Del, ut unicum Deum ndorrs,
sed istum, qui pater, Filius, Spiritus s[anctus est. De hoc praedicaiiduni
praesertim isto tempore, bo ber Zuxä erju tttt tntt feinem ©lauBen. @ot
15 ijat \iä) fel6§ unterfd^eibet: Pater habet vocem, Filius liunianitatem, Spiritus
s[anctus speciera columbae. Quae lüeit öoneinanber gef (Reiben, non tnntum
substautialiter 3c. Sed quando ratio brein !om)3t, U)il§ urteilen. S^ue augcu
unb aü fin jU et die: Dens dixit. Hoc dictum nac^ ber gefd^ic^t, ut scias,
i|Uod hist«ria sit semel facta visibiliter et non ccsset usque ad novissLimum
S] 20 fte^en fie: 6l) bre^ lonnen nit ein§ fein, äßoEan, bie le'^r tft nit mein, gott
.i)at fie biffjer laffen in ber ürcljcn leren, Sie lere gibt un§ gott unb fprtd}t:
'Hunc audite'. äßie, l)aftu benn mel)r fön? ^a, @ngel, 9)ienf(^en finb nuc^i"iittii.i7,6
mein fon, 3l6er "^ie fc^leuft er aCe anbere au§ unb fprid^t: S)a§ ift mein
@on, fd)leuft alte anbere au-?, 3(^ tuei? lein anbern ©on benn bcn, Sa'^er
25 folget, baö er mu§ »oorer @ott fein, benn er fonbcrt i^n au§ aufn Sngeln,
unb ift nit gerebt öon ®ngeln, ^rop'^cten, ^el)ligen, bie au§ gnaben föne
Serben, fonbern er ift tion ctoigteit ©ott, (Sott ^ot l^imel unb erben burd)
Wott gcfdiaffen, ba ift nicmanb fil)cpffer benn ber rechte @ott. SM aber
fd)mebt ber bLeiHge geift, ber öatcr fpric^t, ber Son left ft(^ teuffen, Sie
30 mag man nu breli menner btiffc» ober, luie man luil, aEcin, ba? Uiir gleubcn,
6^ feien brel) unterfd^ieblic^e perfon unb ein gott. ©old}§ ift furncmlid) i|t
jur seit ,^u leren, itiet)l ber lurd mit feiner ler bal)er bringt, Snpft fdjluctgt
aud) fttE. ©0 mußen toir ^ie faffen, £)a§ ein groffe unterfdjeib fei), non
specialis solnm, fouberu fd|ier in goncre, 35enn taube ift ja toeit bon menfdjeit,
35 3lber Ijie mus man bic äugen jutljun, Mathematicu trifft nidjt, c§ ift ,\n
ijo^, "iRai) ber gefd)id)t lerne, ba§ bie historia ein mal gefd^e^en, nimmer
mel)r auff^^ore, bi§ ba» un§ ©ott famle in ein t)auffen ein mal fid)tlid}, ba§
22J23 Diecernitiir filius Uei a coeteris adoptatis. r 24126 So^er bU ^e^Iiflen unt
29 Uiscretio personarum diuiiiitatis. r 36J37 iaä bis ftdjttic^ unt Idera quotidie fieri
quod in apparitione loannis factum, r
310 ^Stcbigten bc? SatjreS 1544.
R] dieru. Tcxtiis clicit clare, quod Iohan[nes vidit, sed fit quotidie adliiic, quod
videudum oculis fidei. Tum <'oeluin apertum. S)er f^ut fi(f) nii^t ^It, 6i§
('.\t[remus dies. 6§ ift noc^ ()cutig§ tag? ber A^imel offen u6cr bic gan^c
toelt. Hoc notandum, ([uod uoii cessarit historia, ut dicitur de Davide et
aliis: Hoc fecit. 8ed die: Celiim a tempore isto est apertum. Si vides s
baptisari infantem, Sacrameutum, Absolutiouem, ministerium, quod fit secun-
dum regnum Christi, die: coelum est apertum, patris vox sonat, filius stat
in aqua. Si coelum clausum esset, quis vellet baptisare, {jrebigen, @acrn|tncnt
rcidjeii, afifotöiren? Hoc regnum fieifft ba§ r)imeliet(f), ha 6^riftu§ ben r)imel
$oijci. c, 12 nuffgctf)an et Spiritus sLanctus fc^tiiebet et pater dieit: 'Vinea mea coram lo
me' 3c. S)a§ Ititr 6[)viften billic^er, e{)iii(^er letien, ut seraper praedicemus
hoc, admiuistremus .Sacra[meuta et cogitemus: hü fi^t pater et dieit: 'Hunc
audite'. Non cogitemus coelum clausuni, ja bei" ßue, SalD i. e. carnalib[us.
übi ("hristus est, ba fielet ber {)intel offen. Seimus: Christus baptisat, ad-
iiiinistrat Sacra[menta, ntif otütret , S)a§ Jrtv S^riften tool urfad^ fetten in '•'■
jud^t unb ^eiligen Ie6en JU tuanbeln, cum coelum apertum et Angeli canant 3C.
Sed Deus deserit nos, persequutionem patiraur. Hoc fit, ut tentetur fides
ua, S)as @ot niiff bit^ nd)t fint, C6 bu bn§ glenBeft ober nic^t. Si Chri-
stiauus CS, muftc i'i)s i)imti unb erben untetgel^en, e^e ein i)üi gefriunmet,
ead). 2,8 jufd^anben. 'Qui vos tangit, me' k. Sa gefjort aber @lau6 ju. Non so
S]3oT)anne§ gefagt, afier e§ gefdjic^t no(^ {)eutig§ tage», d'6 ^ä) nnb bn fc^on
nid^t mit unfern !uf)e äugen fefjen, fonbern mit ben angen beä l)er^en. Ter
I)imel l^ot ftrf) nnffgetljan, tl^ut fid^ nit itiber ju, "bis haB Itir alle f)inein
fein, ba§ foltii nicrdEen, baS bic f)iftori nit f}nt auffgeliort, toie man non
^fracl mod)t fagen, finb burcf)§ rote ^JJfcer gangen, fonbern toen man tenfft 25
ober mit tenfft im iprebigampt, absolutio, ©acramcnt nnb lra§ gefd^tdjt nad^
bem ifiegiment be'3 ()errn (^^riftt, ba fdf}tne6ct bie tanbc, ba fprtc^t bic ftimm,
ba fter)t gotteS Son im tüaffer, ba§ bu uic^t barffft fagcn: @ott f)at 3uge=
fcf)loffen, inir mogcus madjen, lüie loir looflcu, ^a ha-i 9Jegimeut f)eift fiimlifd),
So ber l)ixx 6I)riftn§ ben f)imel tjat Quffgctf)an unb 3C. S)a§ \mx 6f)riftcu mögen so
billid^ fagen nnb front fein, gott bandfcu, ba§ luir üauff, Inort t)a6eu, unb
fo bcudfen: S)a ftqt ber Oatcr, ber fprirfjt, ber l)l.eiUgc geift f cf;mebet , 2)cr
©on fprid^t: ^^ bin bei) eu^, S)er foJr unb fuf)e ift ber t)imel äugcttjnn,
Wicr uns, Ino 6f]riftu§ ift, ha ftcbet ber [)imcl offen, fo loiffen Iwir, ba»
CtjriftuS teuffet, prebigt, abfolöirt unb Sacramcnt rcirf}t, So foltcn lotr in 35
furdjten leben, tnel}! bie bUi^ge Srclifaltigfeit nmb uni t)er ift fampt aüeu
(Engeln, lüie fte loaren in ber Cf)riftnad)t, Db loir nu f(^on muffen leiben,
nod§ ift Öott bei) un§ unb mn§ un§ nicmanb ein berlin trummen, luer cud)
26120 unb bis mir vnl Appaiitio tiinitalis perpetu«. r 34 'Üitv bis pffen unt
Miuisteiium Kiiansielii ciisc Christi, r
9lt. 2 [13. Srtiumt]. 311
R] videmus, quod Christus baptisat, pater absolvit, Spiritus s[auctus uBct un§
fc^loeBt. Non tantum in coelo, sed stat in lordane. Sed hoc dico Ciu-i-
stiaiiis, qui hanc intelligentiam habere debent. S)i§ ift ein rcgittient, ha
G^riftu§ inne regieret, pater mit unS rebet on unterlag et Spiritus s[aüctus
5 über nn§ fd^toctet. Si vis seire, qimle regnuni, Paulus dicit: (Jui l)enedixit
nos mit nH l)iinlif(f) jc. Non mit golb uub filber, portiden, quae ftcrblic^, ba
lontg unb furftcn muffen 3c. Sinb irbif(| guter, bie [terben mit un§ unb
toir mit inen, nemen feinen fabcn, fetter tnit 3C. Sed ber fegen, qua mos
benedixit in aücrlet) geiftlic^en, tjimlift^en gaben. Item phis: ' Cousederc ew •->, e
lu fecit in coelestib[us', in bem ^imlifc^en ftuel, bQ§ h)ir ft|en ri(^ter in '[)im=
lifc^en gaben unb regieren, ri(f)tcn nid^t tueltitrf), sed in foIrf)eu groffen, f]err=
liefen, non nuuidane. Quia Christianus praecipue in ßant^el, quia, quod facit
pastor, ego, facmius nomine omnium. Ibi tales reges, ba§ lüir regieren ubcr
©unb, Sob et omnia. ^'a geiftlic^er iueife ut Reifer, papa, nic^t Jrie ßtauä,
15 öon§, unein§. 9(ber ein foldjer |)err bin id^ umb beinen IriHen, ba§, irenn
i(i) peccatori dico et porrigo manum et impono capiti et dico: Tibi renn'tto
peccata. S)a fpred^ ic§ ein folc^ urteil, ba ber Seuffel für jittert unb bebet.
Ttem baptiso iufaiitem unb teuffe mit ber fcf)cnblid^en ^anb in nomine jc.
©0 ift ha§ ünb loSgefprod^en mit ben loorteu a morte, [)eccato, Diabolo.
20 Item cum administro Sacramentum: 'Hoc corpus' K. Item cum ordino
S] anrnret, ruret meinen augopfel, iuer eud) auffnimpt, uimbt mid) auff, S)a§ l/^'J',-,,^!,^/^,
folten \vix gleubcn unb inu be^eruug beS lebeuä nn§ f(f)idEcn, S)aä unfer leben
fei) ein ^imlifc^ (eben, 5lac^ bem ,3rbifcf)cn ifts ein onber leben, ober inn ber
6^riften!^eit, bo tmtcr, ©on, I)[ci(iger geift bei) nnä leret unb ©acrament gibt,
w S)aa ift gotte-5 IKeict}, ber unS gefeguet ^at mit aücrlel) £)imlifif)en geiftlidjen
gaben, |)at unl nit begabt mit betlif(^en gaben, ba !onig uub furfteu mit jn
tt)un tjnbcn, bie fterbcn mit unS unb blel)ben ^ie. 91ber ber fegen in aÜerlcp
geiftlirfjcu f)imlifd)en gaben ift einig, Consederc nos fecit in coelestib^us, inew. a,G
bie l)imlif(i)e ftiil fi^en, unb finb ÜJic^tcr in ^imnfd}en goben, nit Irettlidjen
30 fad^en, bie ge()oren unS nit ju, bo ()at bie loclt irc furfteu unb ^ui'iften,
foubern in I)imlifd)en fachen, S^eun ein t^itjriftcu 5Jcenfc^, ber im ampt ift,
finb fold)e t)errn, regiren über tob, funbe, Icuffel uub alle§, lua§ ift, geift=
lidjev hjeife, rid^ten nit 3lt)ifdl)en rjalhim unb Cae.sarem, ba get)oren anberc
5)iid)ter. 2tber ein fold^er ^err bin ^^J m't' bn, ^sä) an beine ©tabt, S)a§,
35 lueun 3id) einem armen ©unber bie f)anb auffn lopff lege unb fpred^e: Dir
finb beine ©unbe üergebcu, fpred; id) ein fold) nrtepl, barfur ber S^euffel fid)
entfe^t, 3)enn bu bift loa gefprodjeu öon 2;euffelä gcloalt, tob, gcfe|, luo bir§
crnft ift, 5Ülfo aud), loenu ^^dj teuffe, fpred; '^d) bas finb lo§ bom S^euffel,
23 Regnum t'liristi. r 25126 C'ollatio doiioruin corporalium et coelestiuni. r
29 Quae siut dona coelestia. r 37 Efficacia Miiiisteiii uostri r
312 *4*«i>iglcu be§ 3nt)rci 1544.
B] sacerdotem et dien: S)u folt ein priefter fein 3C. S)a§ ift rci^t iinb jol bcr
Süeuffel nicfjt luel^ren, qviia habet verbum, Eiiangeliuiu, quod papa nos vocat
Hacreticos, noii habet meliorem baptismiim, Ecclesiara, Sacra[mentuiii et
omnia tetner unb getuiffer, Et claves, (|uas öerbertet. Bap[tismus, Euang[e-
liiiin tft Xiä)t. 21^ bu almec^tiger ®ot, (|uam opulcntissimc au§9cf(^ltt nou 5
tantmn ista i'evel[atione, sed etiam mit attev ntQ(i)t. 5t^ quam debeimis
grati, dat mihi potestatem, ((iiain ipse habet, quia nos imponimus manum,
gilt fo öiel, ac si Dens ipse jc. Etiam puer. mulier dicens absolutionem,
(piia e;^t membrum Christi et hal)et potestatem. Per hoc non eonteraneudum
publicum offitium, ba^ h)il er unöerarfjtet iioben. Sed in not, et uemo ba i»
tnere, unb jprecf) puer k. ©o gar reicfilirl) f)at ulnjer ^Icrr @ot feine groffe
gnabe et dicit: ipiiequid faeiiiuis auff fein ge[)ei§, ba luil er ic. Sic se au§=
jd^ut, bO'j er§ lutl burd) unfer f^anb unb munb gelfjan I)a6en, posset Itnber
jeugen ut Adam et Evam. Sed h)tl per man unb tucifi, et posset baptisare
ot remittere pcceata sine meo ore et mauu 3C. Sed lüil fid^ fenden mit is
feiner getoalt K. Qualis gloria Christianorum, si eredimu.s. Xos danmamus
l>iab|olum im geiftlidjen rcgiment, aliud est quam homines obsessi leibltd^.
Slter getfttidj, ba§ id) mag fageu: Abi. Satana, huuc ab-solvo jc. ®o§ gebiet
ic§ bir au§ !rafft unb madjt Dei, ber mir§ befolgen. Sic imponens manum
Sli^t^Jn nitt ^cr tjanb reid^ 3(^ bir ha§ Sacrament, Stei" orbinir, Senn loir 20
l^aBen ß^riftum, be§ loort unb lanff h.nr i\dbm, Itir tjaBcn eine reinere
Sauffc unb (Suangelium benu bcr SBapft, trenn er un§ fc^on te|er fc^ilt,
S)arnac^ fragen Itttr nit, Slauff, ©d^luffel, Sacrament finb retfit, 3t^ Qttmed^=
tiger ®ott, Une Tinftu bic^ gegen nn§ auf5gefcfnitt mit aller mnd)t, bie bn l)aft
nit allein mit bcr Offenbarung, unb bic geliiaU gibftu beii ametfjtigen jungen 25
unb fauft. ?lIfo aud^ loenn prebiger nit ba ift unb mein gelriffen hjolt Oer=
,jagen, !em ein finb ju mir: 0 lieber, fpric^ mir bie abfolutiou, lege mir bic
t)anb auffn fopff, ift§ gar fo trefftig tun bcr not, 3)a§ niemanb ba toer, haS
niemonb fönt ju f)ulff fomen, fo gar reid}lic^ Ijat got feine gemalt aufgegoffen,
unb er toil§ gettjan fjaben, too§ 3d) inn feinem bcfelt) tljue. S)otf) fol man 30
Ministerium publictmi nit licrad^tcn. ß5ott font§ aber tool anbcr§ mad^cn,
loilS aber nit tfjnn, fjat fid} looUcn auffc^utten, Wenfc^ toerben unnb feine
^atur fo aufgiffen, 3a§ 91lenf(^cn ^anb unb 5)lunb fo grofSe bing follen auf=
rid)ten, loir üerbammen 3;euffel im gciftlidjen Ütegiment, S)cnn ba§ ift eine
Sonberlic^e plage, incnu bie Scut letplid) bcfcßcn, haB gel)t unfer 9}cgimcnt ■<!>
nit an, Slber loa» getuiffen belangt, bie fpred^cn loir lo§ au§ f rafft unfcr§
ampt§, S)enn (Sott t)at§ olfo befolgen: loa§ hu toirft lofen, fol lo§ fein, loo
23/25 2lc§ hin allein um 29 Viitus Christi r SOjSl 3)odö hin «croöfjtcii wn«
3.3/36 Sa§ bis an tmt Ministerium pertiiiere ad Conscientias, non ad obsessos corporaliter. r
37 unten am Seilenrande stelU Priuati hominis absolutio in uecessitate quam sit efficax
"ütt. 2 [1.;. Sniiuar]. 313
R] peccatori dico: Quodcuuque solveris JC. Qui Iiabet iiialam conscieiitiain,
fpretfje iias^torem an, Si non, proxiimiin, ©el) gufviebcn. S)a I)Ctfft ©. ^anl
fi|en mit Gl^rifto in ^imlifc^en ftuelcn, ba§ uu§ ®ot maä)t gegeben ubci;
@unb, Sob. 5}lein 3oi"n non est corporalis. Sed aeterna iustitia, vita jc.
5 sunt geiftlic^ unb I)imlifd), quae raanent. 2)0 ijcit unfcr @ot fein mntfit k.
'Nescitis, quod Angelos iudicatis' i. e. positi iudices über bie englifc^en ©ciftei', '•^"'^ '»•^
3!euffel? 'Super aspidem ambulabis' jc. Sic nostra prima niator dixit: 'Semen *'ii)'Jjc'|,ib
nuilieris' jc. i. e. Christus et sui Christiani cum eo foEen bic^ richten, livteiten,
öerbamincn, @§ tl)ut im augbevmaffen hielte, est super Spiritimi, baS i^
10 elenbcr OJIenfc^ jol in Oerbamnien, eripere ei animam ex potestatc unb Io§=
fprec§en k. Christianus hoc intelligens prae gaudio, quam abundc QuSgefd^üt,
(|nid snmus ego, tu, ad istam gloriam? Ego mortalis et tu. Tbi fi|en linb
tüüvten fd^Iangen, froten, luurm unb lüoHen bie pntredo et vermes, smmis
ntaben, froten, ©(^langen. Äein propbet, Stpoftel beffer benn \mx. Et ju
'S »tiarjcit^cn geben bie propbeten t>or, unb Senfe, trian|cn finb Horbraber ber
äutnnfftigen SBnrm im ®rab, yioä) fot nnfer @ot ein folc^ f)anb, ^unc\, bie
nid^t§ tft benn ^Jfobenfpeife, Satanam mit fnfl'cn tretten. ©olt er niifit ^ornig
fein. Et hoc non solum mabenfotf t{)nt, bQ§ ()imlif(^ rcgiment ^nben. Sed
s] nu bofe gelriffen finb unnb irr locrben, fol !^sc^ 5paftorem anfprec^en, 3ft @r
20 nit ba, 5}^ein 9?e(^ftcr S'Jac^par, ber fol mir fagen: ©el) getroft, bir finb beine
©unbe Hergeben. £)a§ ^eift 51.^anlu§ cousedore in coelestib[ns. ?lber menget
mir l^ie^er nicfjt äeitlic^ reif;t, boS fterblic^ fein, Senn I}ie tjaben toir geiftlicfic
gueter ,^uric^ten. 'Nescitis, (piod Angelo.s iudieabimus?' ©er ©d()lQngen foltn i. fliH.c,3
onffm !opff gebn, e§ t^ut ibm tool tDe()e, 2lber leiben mu§ er§, benn ju nnferw. oi. 13
2s 5Jiutter fagt got: 'Semen mnlieris': 'T)te t^bi'iften mit i^ren b^rrn foUcn bi(^ 1. »Jofc 3, 15
3ntretten, Der ftot^e geift ift brob ,^ornig, ba§ er§ leiben fol, ^orftn§, 'Senffei,
loB mir bie ©el ,^ufriben, benn 6^btiftii§ t]at fie ertofct. 2ßer baä fontl)
glenben, ba^ er fo groffc getonit f)nt, folt er nit lieber ftcrben benn leben?
2Bq§ biftu bot^? ha finb fc^longen, froten im grab, bie toarten mein, baä fie
30 bie foftlic^en gnttreben freffen, beffer finb trir nit, unb ju toarseic^en gcf)en
^^nbor f)er tnanl^en, f(öl)e, teufe, bie brabnnten toolten gern, bas loir tnug
modjten in§ grab fomen, loaS ftol|iren iuir benn? 9foiI) fol gott mit einer
fold^en jungen unb ^anb, bie ein moben fpeife, bem Seuffel einen troli be=
toeifen, baS fie if)n unter bie fu^e tretten fot. ©olt er nit ^ornig brob fein?
:v. unb ba§ tfjut nit eine ftincfenbe ^anb atiein fold) gro§ tuercf unb t)imlifd)
'Jiegiment, fonbcrn fie ift aur^ nodf) funb^afft, ben «ortet bat er nod), ©ein
eigener famcn, fein gepflanzt bing, ba§ er in bie uatnr gebrad}! f)at, bie fol
J4 benn] bet 29 Cliristi.'ums aonimnosus et Limuii pofeus adiier.sus Salliiinam. )•
37;314,31 unten am Heitenrandc sieht l'iaesenti.'i Cliristiaiioium aduersus Diaboliiiii, otiatiiHi
iu hac vita aerumuosi suut et peccatis obiioxii.
314 ^tcbigtcii bei ^a^xeh 1544.
Rlqiiod iiiaiius ndliiic peccatiini liabet, cor ftetfet öoUcr funbe, Bofcr flcbaiidctt,
Et fol noc^ bemutigen ben t)of)en ©eift, Promittit: ^ä) \ml inen vcbeii, tcnffen,
et oninia mea erit ])ote.stas. 311) qnanta miseria, (luod ista prodiuia et inira-
cula Dei noii praedicamus, sed traditioues, Et nos, fjui praedicaiiuis et
aiidinius, nicf)t foHen fvoHd) fein, ^sä) Vm meint alten mabenfnc! grnni, Sol s
nmn bn-3 fo in ben luinb jdjingen, (Hiasi liistona iamdnduiii mortna, Christus
iioii iidsit, pater iion Ioc|iiatur? ö fd^itle ni(^t Seufe unb Qlofie, sed
©lf)Iangen IC. Pater inrjuit: Hie habetis filiiiin, 'Huiic audite'. Ibi dormi-
niiis. Spiritus s[anctus f(^tüc6et super nos. Quid? Ibi Christus iu balueo
unb ift nnfer ffiaber, et omuia sanctificavi sang[uine ineo. Quid? ©ein i"
tvix nu nirfjt lücvb sumuia iguominia JC. @r fd^nttet fidf) Qn§ et apei-it
eoeluiii. Quiccpiid ego pater, filius, Spiritus s[aiietus tiermng, fei) clt)ei".
Non mirum, (jiiod papa contra nos, Turea übet un§ ^erfc[}et. Miruin, quod
non '[jcllifcf} feluer über iin§ regenet. Hoc est, quod hie auditis, ut artLicuhis
de Triiiitate bene ani]ihf[iectur. Peinde, quod bn fcl) mit aU fcincv mof^t, is
Uiciflicit, gut, rcid^tumb, unb (jaficni? tnt unteiiaS tion anfang Bio ad e.\t[re-
niuni. Tbi non videl)iitms in specie columbae, iu voce, Sed in feiner got=
Ii(^en tlor^eit. lam haerendum in bilben. Credo iu Deuni, (jni apparuit
3 über et (inmi;i mca steht Bficr ineit fdJTOrten
^]\^n nudj nodj bempfcn, bn§ gott !ompt unb fngt: ^\^ ioil mit ifjm teuffcn,
Bnben, prcbigen, unb fol mein rljnm fein, S)q§ Joir foIc^S nit pvcbigen bie -ju
UmubemiercE gottcS, ift§ nit ein jcmcrlid) etcnb? \v\x, bie Unry I)Ofcn unb
prcbigeu, foHenS aud) nid;t gleuden nod) gott bantfcn unnb bal'on gebenden'?
^d) bin mir boii tjer^en feiitb, ha?" ^ä)B nic^t tl)un fot unb tan. C gott
fd^Ia'^c tob, liia§ fol foldje öevnialcboiete uubauciEbarteit , fold; fd^Iefferitf), faul
f)oreu? S1) un fdilaff, S^o fd^lucbt ber f)[ci(igc gcift, 3^0 ift mein fon, bo ift 25
ber oon, ^d) bin einer baber, {)abi" maffcr in nu-incin f)el)Iigcn bint geljeliliget,
^a 3U fold^cr ^jrebigt fdjlaffen Inir nnb inarten anber bing. Sllfo {)inbert un§
ber fad, ben loir nm t)alfe tragen, am glauben, fo bodj gott fid) fo auffdjutt,
1x10-5 bie brei perfou Vermögen, baö ift unfer, Ulod) gef)en linr baf)in, lüer§
bod) nid;t ein »nunber, ba§ eittcl Seuffel, nit allein jlurtfen über un§ regnet, 30
Uiel)l U'ir fo gar faul unb unbanclbar fein? ^fu aber fotten tuiru bod) lernen,
luie gott fid) l)ie erlueifet, .^stem tua§ 6r fei; in oinuib|us suis attributis, mie
er fid) bereifet, loa§ für gnabe er un§ erjeiget, toic freunbtiid) unb gutig.
1. sfov. 13, 12 ;^^n jenem leben tnollen loir fie fel)en, nid)t in bilben, fonbern de faeie ad
iacieni. !\^k mufjcu llurS glcubeu, quomodo tres sint uuus Deus, ein gottlit?^ 35
leben, S)a§ gleubcn luir, Ijinlneg bernufft mit iljren gebancfen. S)a§ luil nu
gott, !Sel)et nur auffn Son, l)abt adjt auff i'^n, hja§ er tl)ut, baä fol "^eiffen
24 Incredulitas et [ligritia iiostia iu tauto opere. r
9it. 2 [13. Saiiuat]. 315
K] in Columba, qui stctit in lordaue. Sed dicendum: Vidi visioueni. S)a
bleib iä) bei) unb toe^ret usque ad finem mundi. 'In quo': mein gotlid)
getOillt in coelo et terra. Si habctis filiiim, Tunc loquor vobiscun). Spiritu.s
s[anctus f(^tt)ebet, et (iiiicquid facit, ift eitel tDoIgcfaCeii unb fonft nichts.
5 Item creaA-it couiugium, parentum ftnnb unb f)at iDoIgcfaEen bran. Sed liic
lo(jiiitur de aeternis bonis, ha iBtr ntmcr fterben, nialam conscientiam {)nben.
Si illiira auditis, estis mei filii et beati, nihil iiocebit mors 2C. Sed mongelt
an un§. 'Filius meus': trefflic^ lliort, quae tractauda semper jc. Sßenu
man prebigt, teuffet, betet, ift bev ©on mitten§ unter un§, pator locjuitur,
10 Spiritus sL^iictus fd^tDebet. Ibi levncu luir uu» fc^eluen für unfcrm t)[crr
@ot, quare vis nientiri? Non credi.s, quod Christus tecum, Spiritus s[anctus,
pater adsit"? Non, sed propter eum, qui nie tarn diviter begnabet et semper
donat peccata. Tum totrftu ui($t fo öiel funbe tl)un al§ fonft. Unde autem
peccati licentia? quod non crediraus ista fieri quotidie, non adesse Trini-
15 tatem. Isti non agnosennt punm baptisma, non sunt Christian!, fertauffen
bie S^auff unb fc^tremmen fic§ in ©unben ut porcus. ©inb tnentg, (pii it 2. -^«112,22
Sauff a^ten et cogitant Deum adesse. Ideo disce bein '^[eilige 2auff unb
bein fjeriiic^en namcn, ben er in feiner eigen perfon. Induti sumus mit eitel
gnab unb barmfjertiigfeit, mit freilicit öon fnnben et mala oonscientia, ])re-
20 tiosae vestes 3c. ßanftu beine§ feiben rod§ jc. fanftu nid^t bcine§ Ijimlifc^en
lleibe§? Si contrarium facis, .scias te amisisse att gnab unb barmljer^igfcit.
S)a§ fei) auff bi§ mal gnug.
S| eittel tDolgefatten, @r l^at aui) tnolgefaßen an ,5eitli($en fad^en, al§ e'^eftaub ,'c.
aber f)ie rebet er Oon einigen gutern, b^S loir nimmcrmer fterbcn, funbigen,
25 unter§ 2euffelg gctoalt fein foKen, SBerbet iljr ben l)oren, fol mir» aÜeB lt)ol=
gefallen, trefflit^e ttjort ftnb§, bie trir biKicf) ml fa§en, S)a§ f ollen toir i^t
loiffen, tnenn Inir beten, teuffen, prebigen jc. frfjloebt ber !)• eilige geift, fon
unb bater ift bei) un§, loo loir ba§ gleubten, Inurbe auä) ben Sunbcn geftcuret
toerben, @1), iä) rtil ni($t unred^t tl)nn, ®ott fil)lv)ebt über mii^, Oergtbt mir
30 meine ©unbe, luarumb folt fsd) luid) nit für il)m ftfietven? -.'(ber tneljl Hnr
ba§ U)ort nit gleuben, gel)en toir bat)iu rol)lo§ in fnnben unb fc^anben, Sa§
l)eiffen ungleubige (eute, bie il)re lauffe nit erfenuen, bergeffen i()r, toic eine
falü legen fie fid) toiber in !ot nac§ ber fd^toemme. S^alb loenn loirö gcl)ort -'■ '-P^"' 2- ^^
l)aben, lauffen loir bation, betriegen anbere, t)cradf)ten bicfe loort, ^Ibcr lern
:>•'. bod), lern boä), el)re bocl) ben 6t)riftli(fjcu namen iun beiner perfon, fr[)on c^r
bod^ hai flcib, ba^ bir @ott ange,5ogen mit bem etoigen leben, nergebnng ber
Sunben , leg bidf) bod) nit mit bem iliod in fot, !anftn beincS ©ammetS
fdöonen, fdjoiic bod) beine» l)erru t'»t)rifti, loirftuS nit tf)uu, fo luiffc, bau bu
alle§ bcrlorn tjaft, h)a§ fie aud) für bid) unb bir ?,u gut getrau l)aben.
23 C'oraplacitum. r :i7 Vsus baptisini fideliuni. r 36 lesum Chrislum iuduistis r
316 5Ptcbigtfii m 3nt)tc§ 1541.
R] Sieben freitnbc, Non damnavi iureconsultorum ©tonb vel professiouera,
sed jx'ccata et loftev. ?lt)ev ticrhveufft midf) mä), quorl lievlengcvung machen.
2. ifaU ein uvtcil laffcu aii§gcl)en, baS gefeit mir nic^t fo \wl. Sed quia
ba§ geenbert mag toerben. ^i<S) Uni euä) jungen ^uviften öeimanet ^oben,
ne stiidoatis iura contra Theol[ogos. De leoe ju f(^rei6en et legem lofen,
S)a gebort ein 5J}nn 3U, ber ni($t geftern gejd^Laffen.^ Imo inter prophetas
paiici, qiii recte ^^onbelt, fpiid Lex, Paul[u.s, Isaias, Ioh[annes Baptista. Est
ein regiment beS 3oi'"'3' ^unfterel) tft nic^t ein Sere ber gnab, sed iu vin-
dietam malorum. ÜJtan mu-S fie Ijaben, ba§ man ftraffe bie bofen SuBcn,
©ie IjnbenS nu§ iren ^Budjern nic^t. ®Ieid))iioI Inil icf) eud) gelnavnet ^aben,
Incnn Inir aneinanber geraten. Causa irae meae, ba§ iä) nic^t leiben !an,
ha§ man liertuirrete eouscientias mac^e. Certum est, quod Christus lum
sinat uiiaui animam perdi propter omnes leges, Iura, quae tameu fceftetigt
alioqui. ]ta ins servandum, ba§ bie conscientias nid^t üerlnirre. Non est
toleranda perplexitas in via Dei, in ben fachen, ba eonscieiitia in foI)r fteljet.
y man (3)
') Vgl. unten S. 317, 'J9.
S] ^ä) Ijob für 8 tagen toiber bie :^vuriftcn, ba§ 3tl)en mir ettlid^e bo^in,
baB Sc^S tieracl)te, aber ^vcf} Üab Horfiin offt gefagt, ha§ ^äß ni(i)t Oeradjte,
5l6cr ^sä) ^ai öor^in offt gefagt, ha?-' 3i^ ben ftanb nit öerbamme, fonbern
bie lafter, Uiic ,^c^ benn and^ Hnber bie teijer mn§ prebigen, 3l6er noc^ ber=
breuft mirfjS bie Herlcngcrnng ber urtel)l unnb fachen, fo f)aBt i^r and) ein au
urtet)I lafeen aufgctjen, haB gefeHet jnilir gar nit, fan§ and) nit ouff mein
getniffen nemen, !ontt) nnb inolt iüirs; enbern, ttie itjr fprecfjt In legibus, fc^
ein urtel)I fpred^en in Rem iudicatami, teme man toiber ju tud, 9I6er tr)elt=
Ii(^ yikgiment, Snriftcrel) ift nit ein lere ober ret^t ber gnabcn, fonbern bc§
jornS, In Fusticiam. 9J{an mnä fie f^alten, ba3 man bdfc buben ftraffe, barjn 25
finb fie gefaljt, foüen aber nit getniffen regiren. ©rumlb foCet {"^r alfo
ftnbiren, tpcvbet if^r fef)cn, ha'$ Uiir an einanber lanffen, ergert enc§ nit, 3^)
lanä nit leiben, ba§ fie bie getoiffen üerloirren, baS ift bie urfac^ mein» 3orn§,
6f)riftu§ fclje ^lofen nid^t an, auä) e^e '^imel unb erben lie» er jurge^en, e'^e
er lieffe ein ©cel Ocrbampt »nerben. 6§ I)eift Perplexitas, ift nit nert, 2^ 30
l)ob5 nit erft erbadjt, 3m Sapftnmb I)aben fie Oiel gel)abt, Non est toleranda
jierplexitas in via Dei, iQah mir? nicmanb fnr nbel, ba§ ^d} i"i'^ ^^^ i^nen
baruber ftofäe, fcib fc^arff in toeltlidjeu fad)en, aber Wo bie geUnffcn üerUnrret
inerben, ba fol man tneidjen Hon ber ft^erffc be§ reiften, loo man fan, fonft
16 De lui-econsultis. r IT S^S (2.) (ben ftanb) nia^t fehlt ii i^r(ä)
27128 Caufsa difsidii inter Llutlierum et Inreconsultos. r 29130 S^nfiuS i«« »erben unl
>) Vgl. Pandekten von II. üernlmrg. Berlin 1902. (7, Aufl.) S. 375.
Tit. 2 [13. 3anuQv]. 317
R] S)a lencfe mnn c^c legem, (|uam conscientias in bie \ai)x fc^c. S)te Bofen
35u6cn follcu bie ^siiriften getroft brcin fdjla^en. Non bertuerffe facultatem.
@£)e ic^ ein fecl tierliereu fol, cl)C bie 7 praecepta l^in incrffen. J»eus ip^e
gcftifftet: audi sacerdotes tiios jc. Söar ein fofüid) rec^t. 5l6er ^etruS, bas. wofe24, s
5 fie conscientias Oertüivveten : 'Oportet Deo magis' jc. 9{i» beni 5)tofe ben^ps 5.29
fopff a6, bie jungen unb i^aU cntjinel). Et?i bermouet tüurben, ftiinben fteiff.
Lex ift teilet. Sed teilet braucficn, Taran Ugt'3. ©cib nidjt [teiff unb ftoUi
in folc^en feilen, ^ä) mus bie i^uriften ftraffen, lüie fie e§ öerbicnet. Non
abiicio facultatem. &3 gc()6rt ein SfaiaS :c. !J'n§ fei) ^nr liiiivniing unb
10 öennnnung, unb ti\ut niirÄ nic^t niel^r.
J Deut: r
S] mag man fe^en, »nie man? oevantluortc, 8onft l^eift? ein jornig red^t, bo fid)
für furt^ten foHen I)urcn, bu6en, To fol ein JHegent unb ^ui'ift breiu fcfjmeiffen,
Sie facultet üerlücrff ^sä) nicf)t, aber abusum ftraffe i^ä), Sie f)aben ücrl)eiffeu
ba§ urteil ju enbern, t^un fie e», 6in 3^^ 3" frieben, fonft c^e icf) loolt
15 conscientiaiii lüffen Derlüirrt 6Iet)6en, tnolt '^)ä) e[)e bie 7 gebot tueglcgen. äBir
^aben ein feine proffeBion, töen-3 aHju^art triber-S getoiBen toil gc()en, ba
foEen h)ir ein gro6 loc^ burt^ gotte» gefe^ reiffen. OJian fol f)ot)e priefter
Igoren, h)0 nit, fol man fie fteinigen, bie ubertretter, ba§ >üar ein ftf}arff redjt.
Slber ba fie ^^etro ba§ prebigampt tnolten legen, ba reift er btnburd), ob fie
20 fc^on ein groffen fc^ein bitten, OpDitet deo mag-i.s nbcdire, Slber tneil fie foaios. j, 29
fteiff brauff ftunben, lieffen fie an, 5|3aulu» toar auä) ein eiüerer, @eib nit
fteiff unnb ftollj in folrfjen feilen, bie bn§ geloiffen betreffen, j^enn bo t)ctft
unb loirb fif^arff balb irfjevtic^t. Xaä fag '^d) nit ber ;3ui^iftc" b<Jlt"-'n,
fonbcrn mä) jur hjarnung, ba§ 3'^r mir mein prebigt nit anberft beutet,
25 auä) eud} nid)t ergert no($ mir» nad)tbut, tnny Zsä) tl)ue, S^enn e§ ift nod) lueit
bat)in, hah unterfc^eib ,^lt)ifdjen eud) unnb mil)r, Saft mid}» ma^cn, mir barff
man§ nii^t nac^ tbun, benn ^ä) bie urfac^en i^abe, \vo bicfclben erlegt finbt
unb mir bie gciuiffcn frei) bleiben, luil ^ä) ju frieben fein, iKec^t ju fi^rel)beu
unb bruber ]v. richten unb nerftc()eu, ift nid)t eins geftern geborneu meufd^en,
30 Sonbern ein 6faia§ gel)ort büju, berc' rec^t Derfte[)e.
14!l5 fonft bis toeglegen unt C'onscientiis consulendum. r
318 5Prebigteii be? 3al)tc? 1544.
3. 20. Snmint 1544.
^^rciiiflt mit 2. Süuntng und) (T'^ipfjanin.
R] DOMINICA II POST EPIPHAN[IAE.
SBenn ic^ mic^ fjai lüolleu Io§ fetf)Ien öom })rcbigen, «lic-it pasior
Ecclesiaiu liaiic nioam o^^se Ecclesiam. Noii est usus luei amplius. Multi
in locum meuni subipruut. Et tarnen verum est Ecclesiam Witenbergenseni
esse meam. ^a \ä) mus bafnr antltioitcn am jüngften gcrid^t, hne id) geleret s
istor. 3,6 1)ab. 'Ego plautavi', alii Begicffen. 'Deu,s dat iucreiueutum.' Noii multi
adhuc vivunt, <|ui nie viderunt primum praedicantem. Cum ergo sim i.s,.
(|ui hiu in Ecclesia bQ§ i)oä)\k ampt füret unb foI§ lierantloovten 3C. \o teil
idj jagen, Ji)a§ ic^ tragen et non tragen tan. Habetis Euangelium rein,
I3ap[tismum, Sacra [nieutum, Absolutionem, Ordinationeni presbyterorum et lo
Catechisnium et quictjuid opus ad vitam aeternam. Et tt)il, ob @ot tüil,
mit freuben erlnartcn lacti adventus Christi et in Ijetffen Irillig !omen nnb
in frolid) anj(f)amen. Sed bae teil ic^ nicf;t auff mir laffen ligen vel nid^t
etoer lirebiger fein.
Haetenus non fuerunt elandestina sponsalia, iani ineipiunt. SBcr ba§ u
ciiiget)ct, trage culpam. In mea Elcolcsia fol man !ein tjeimltd) üerinbnis
einreiffen noc^ gelten taffen, e§ gefc^el)e, lote e§ »üoEe. ^^ lüils nic^t galten,
■J CLANDESTINA SPONSALIA r
S] 1544
20. lauuarij D. M. L.
3o5.2,iff. loanni.s 2. De Consensu parentum in Sponsalibus. 20
@ud; ju unterridjten unb mein getoiffen ju erreten, toil ^sä) tlü prebigen
nnb end) leren, 3'"ni' "'f^'i bebarff man nit mer, tüieUiol bie ürd) mein ift
i.e. ^d) nuiu bafnr antluortten am Siunsf^cn gerieft, Uiic ^)ä} gelcrt, 3()r
gelebt l^oBt, ^ä) ijah gcpf(an|t, fte gteffen, gott giBt§ gebeien. SBeil ^ä) nu
ber mu5 fein nnb fol» fein, S)a§ ^\ä) ber ürc^en prcbiger bin, teil ^d; autf) a.-.
ba^ fagen, Uia§ 3^) tragen fan unb nit, baniit ^d) für ©ott befte^en tan,
3t)r I)abt luort, ©acrament, unb lüa§ euc^ mag not fein juni eU)igen leben,
i)a§ lüir bamit nu mngen entgegen fomen bem f)crrn nnb mit freuben, 3ln
feit mir tierein ein boffe, ben ^dj nit leiben toil, ober loil nit prebiger fein,
S)enn bie ßafnS Dom l)eimlid)en gclubniS lomen loiber "herein, ^ä) aber ttnl 30
nit leiben inu ber ürc^en lein ^eimlid^ gclubni§, e^ gefc^c^e, lüaferlelj gcftalt
c§ tüoüc, 2)ie tüil ^ä) fur|umb inu ber tirc^en nit leiben. S'^ax ea ian auä)
lein löiC ba fein, \vo be» batcrä Untt nit ift, <5ol aber ba§ nitt fein, fo Unt
SOjäJ 3ä) '"'« h'oHc Ulli n;uiiii:it clandcstinn Sponsalia. r Säj.SS Swar !i!s ift unt
9Jr. 3 [20. Samint]. 319
R] lt)tl§ ntd^t leiben nee tieranttüoiten. Idco omnes Theologi, luristae, ludices
non confirment tale geluftb. Sian id) foIc§§ niifjt erhalten, fo Uni iäfmiä) be§
pvebigftuela enthalten unb mii^ f)alten k. @ol id) 311 .. . jo jcmevlid) Her»
liercn. Si vultis esse mea Ecclesia, gebend einer fo tool als bev anber, ut
5 confirmeutur talia sponsalia, Et richte mir nic§t öiel lernten an et mir ein=
broden, ^sä) fol§ auSfreffen. Dens j)rohibiiit, 'Houora patrein', Et Doiiiinus
terrae, Et nos, qiii habeimis ha^ f)oc^l"te cimpt, boei !ein ^eimlidj gelubb fol
gefc^el]nt unb gelten. Quid faciuut? Diciint iam: ^^ toil bir§ gelogen, unb
toenä mein Datei nnb 5Rntter OcrbrieS. S)n ntagft f(^tücren bei) ^unbcrt
10 taufent k. jolis eben jo niel k. nnb fol nic^t gelten, ^sä) prebiger et Dens
toilB niii^t ^aben. Alii laffen blnt nnb ücrfc^reiben fic^, quod jol eigen fein
nnb toollen ben unter crii^[rcden. 5ioc^ fola nid^tS fein. Notate, quod l^eim=
lid) gelnbb nienianb brcin ücrluiltigen lan, Et fei) bem SIcuffel tro^ k. Omues,
qui audiunt, foüen fagen non esse spousalia. Sed tamdiu queram, ut habeaui
15 patrLs voluutateni. S)a» ge^et ex Diaboli voluutate. ^d) ^^^ ^^^^ Öoter
übereilen unb ubcrpoltein, ut uunc est mundua uequissimus jc. ^ft in ber
Surifterel) red^t, Sed uou mihi. Dabo exemplum. Philipp! fiiius' jc.
©ringen brauff, nnb mod^t parenti leidet ein' h)ort fagen, bü§ er« eingieng.
3 . . . .] ein Wort nachgemalt, unleserlich 12 Justus Jonas iunior ^ r
') Vgl. Schriften des Vereins für Gesch. Leipzigs Bd. 6, 16 ff. ^) Vgl. Allg.
Beutsdie Biogr. 14, 494; De Weite 5, 499. 591.
S] ^ä) mä) ben 5prebigftnel nberantioorten unb mic§ entfct)ulbigt ^aben. SBolt
20 i^r nu meine liri^e fein, fo gebendt, geftatt mi^r lein ^eimlic^ gelubt, tret§
mit füfeen, barncc^ luift eud) juridjten, 3il)r toolt nii^r öiel eimbroden, ^ä)
folt§ anffreffen, freft if)r§ fclbft au§, @ott l)at§ Derboten, item (.'>l)nrfurft,
h)ir and) ^aben§ verboten, nnb Inir ^aben§ !aum mit groffer not anfgerott,
(So fomen fic nu: ^t^ Idü bir» fdjUieren bei) beut lebenbigcn (4)ott, Inenn
25 fd^on ber Onter nid)t luil. 3Ber, bu? (Si), l)ürftu§, '^sä) gcl)ür auc^ bajn, ®n
folt lein loillcn brein geben, gibftnS, fo fol§ nichts fein. ?lnbere Oerfd^loeren
unb t)erfc^rel)ben fid^ mit tt)rcni blnt, nod) fols nit fein, .^eimlid) gclnbt fol
nichts fein. ^JJcan fol auä) (ilttern nidjt brnmb begruffen, ob fie bcö ^eini=
lidjen gelubt§ ju frieben fein, ^a, 'M) h)il be§ öater§ teil erlangen. |)orftu§,
30 ba§ ge!^et bnrc^» lcuffel§ toill ju, loenn ^sä) bir ba§ lodj In^en liiolt, Inas
fjüh xä) gemadjt? fo ftet)t bo§ gelubniS ba, S)er Uater toirb uberpoltert, fo l)at
lein üater feines linbe§ mad^t. 3ft§ inn ber ^u'-'iftt'i^ei i'ed;t, ift mir« inn ber
ürc^en nit rei^t, iöalnet nit brauff, ©nd)t nit üatterS noc^ Uormnnbcn IniÜ,
©jempel: Si5t)ilippi Son bubcn fie audj bal)in geledert, ba§ i&x 3a Scfagt t)at.
20 Kequirit conseiisum parentum. r 27J28 ^ixmWij bis fein unt HOjSt lucoin-
moda ex Clandestinifi Spoiis.'ilibus. r 32 I. r S2lS3 De pliil. M. «Spoiisuliliiis. r
320 ^tebigten be§ Satjrc? 1544.
R] ISed in hac Ecclesia nou permitto. Si hoc factum, veniret conscientia: (jiiid
fecisti? Ooiisensisti, quod filius contraxit, et dedisti Exempluni, ut filii
omiips sine conseiisu K. et post 3 annos voliint divelli. Hi sunt fructus
^eimliifien t)Cliu6nt§, quod parentum obed[ientiani detrectant et Deum 3C.
Si non alia causa quam ista jc. Idee volo, ha^ man km ^etmli(^ berlubiii? s
billige, f^i etiam pater couccdit, quia beftetigt Diaholi opus. 6§ i|t ab initio
inundi inter gentes, SBa^ftum et nos bie xxd^te, einige toeife, nt gltern 311=
jamen beibcrfeit-5 nnb geben ^nber mit k. ut dieat: Sein todjter jol mein
liebeö ünb fein, ut parentes ir oberfeit iinb mod^t behalten, et ca nit^t
gejc^toc^t nod) getjinbevt. (iuic(|uid contra, est contra DeuDi, qui proliibuit, w
et iste mos usque adhuc gct)et, Aiit apud gentes, ludaeos, post venit ber
Senffelatopff 311 9}oin unb ein neben meg, Seuff elatreg , ber ^ifft olfo: SBeil
ber ©on ein e£)rlid^ bing füil^at, nemüd) coniugiuni, mag er fic^ lool Iiinber
ber 6ltern, e§ fei) SSater unb SJtutter. 6§ ift fo bo§ bing, ba§ monS nic^t
tan ouSrcben. Deus: 'Honora patreni'. Papa: Non est opus, Sßeiin bu '■''
ettua» reblicfjs für'^aft. 9{ed^ne, ob Deus vel papa xeä)t rebe. Dens dicit:
'Honora'. Pa])a: Non. Sed mihi. S)u magft tool JC. ibi jdjlag ba§ 6ren^
für bid). S)a fompt grunb illorum votorum au§ bes ^Qpft§ red^t. Ipsi
13 über netntic^ steht aU
S] |)Drftii§, ber Son foI§ nit tf)un, ^ä) toil? nit leiben, Sqs ftnb Sitriftifc^, 3a
nit, fonbern ßanonifdi bo^en, 2Benn nu ba§ gefdje^e, Da§ 5].V[)itip iniUiget, 20
fem ber 2euffel: toaS f)aftn gemacht? fjaft üertniHiget, haS- bein Son ein
beimlii^ gelitbt gelobet, fo gel^t§ nu, '^a ber Seuffel funta fo anff mutzen,
Xa» pljilippuy über brel) tage begraben loere. 'illfo ftelen fic^ bie tinbcr üon
©Ittern, fomen bie guter ben finbern, bcn e» nit gcfjoret, unb fompt öiet
unart hxans. Unb lucnn jc^on ba§ nit iBcre, fol man bennoc^ tjeimlic^ gelubt 25
aufft)ebcn, ba« finber ben ßUern geljoriam fdjulbig fein, Sarumb merdt hcn
3entcn| lool, baS ^\d] nit leiben rtil £)eimlid; gelubnis, bie bem Jeuffel fein
toerd forbern, Sa» ift ein loblidje loeife allcjeit getrefen unb ber einige meg,
ba-j ©Ittern jufameu gctfian unb ber finber licrel)Iid)cn, Ta» Uni &oü l^abcn,
luas bariüiber loirb furgcnomen, baS ift loiber (Sott. Xa§ ift bep l)eibcn unnb 30
3iuben loeifc geluefen, Sarmiber ift fomen ber 3:euffel§ fopff ju 9{om: luel)!
ber ©on ein efjrlid) bing für (jat, bie eT)e, fo mag er fid; tuol f)eimli(^ t)er=
loben, unb ba§ fol binben ()inber loiffen unb toinen ber Sittern. ^d; molt
gern mit bonner unb plij brcin fc^lagen in bie ßanoniften. @ott fagt: '3)u
folt bater unb mutter ef)ren'. Sartoiber fprit^t ber Stapft: 9tcin, bu folt nit 35
©Ott folgen, 6i^e, toie ftimmen bie jloep gufamen ^ So f ag ^(^ alfo : So fe()t
20 II. r 22123 3o bis loere unt 23 3 r 26 i. De 4. praecepto. r 27 ö.
Sä'.lS P.iiiae conlrarimn (Iccretum luignans cum 4 praecopto, r
9h. ;? [20. SamiQv]. 321
R] nunc cog[itaut, e§ fe^ etHia§ reblid§§. Qnia SapftI hxiä ilibi inen im
^er|en. Non .sie dicenduni: Si ettoa§ e^iiid^§ fnrl^aft, magftu tool SBatcv
unb ^tuttev tierac^ten. Imo ei.« bonor exliibendus iu mortem. Ibi toil Dei
in-aeceptmn auff^efien et coutra illum me opponam et u6er in je|en. ©0
■ inüfte man btd^ ifixab ftitr^en. Sic domiuari vult super parentes et liberos
unb u6er iitn>s(|ne '^err fein. Quia facit papa, ut autoritatem siiam magni-
faciat et verbum suum e.xtollat. Sed ita quaerit Dei blasplieLmationem, Doi
et parentiim inobedientiam et parentmn et filiorura öei'bevfien. ^ä) laffc
3lnriften gelten im SßeltUc^en regiment, U)q§ fie finb. Sed non luristae, .sed
i" A.siiiistae, Cauonistae, .«i volent Eccle.siam gubernare. Ipsi "galten Ijeimlid)
gclubb für ein bing, ba§ man tuol leiben fonne }c. So muffen fie verbum
Dei aud^ auffljeben, Sicut ludaei: ßiefiev <Son 3C. Sed 'Corbau'. Sic papa sDJnrt. ?, u
'iji'bt verbum Dei auff et constituit se .super Deum. Sic super Reges k.
praceipit subditis, ne obediant Regi. Ubi scriptum? S)em Seuffel im
!■> I)inbei'Io(^. Si Dei esset minister, diceret ut Apostoli 3C. Sic se contra et
nbev Deum ponit. Multos deposuit et occidit. 5. Henrieus deposuit 4. ot
Oradjt in mit gremen, marter unter @rben. @r ma(^t§ alfo, ha^ nicmanb
fan fagen. Cum ergo ex pap^a, etiam Diab[olo. Estque maledictum opus
Diuboli, bem tniberftetje prebiger, 3iuriften, 9?i(^ter. Si consentis, pater, er=
-'u Deitet leuffel baf)tn, ut 6(tern fic^ .ju tob gremen, amittant paternam befcU).
si i!^r, Ino bcr grunb tjer !om})t ber ^eimtidjen gelnbnis, nemlic^ au§ SapftS
rec^t, £)ie 6fetiften I)a'6en be§ Sapfta Dxeä im fjerljcn, be§ Seuffelu meinnng
ift: 3if) löil bcn ge^orfam ber (SUern nemen unb bie ünbcr mir ju eigenen,
ba§ bie 6^e mein fe^. 3a, S^euff et, f oÜu ba fi|en ? toiltu eine getralt fteßcn
« über ünber unb elttern, gotte§ gebot anff()cben? 5tein, ba§ foltu Infjcn, Tu
eii)ebcft bid; n6er gott, unnb bie tinber foUcn bid; met)r furchten benn bie
(ilttern. 3(lfo fndjt @v gotteflefternng, berterben, ber gittern ungeI)orfnm,
£a§ ift nu bcr grnnbt, Senn loenn fie e§ bafur l)ielten, ha§ l]eimlid} gelnbb
niäjts loere, toie fie ben l)alten, ha'5 nu|lid; unb gut fei), unb äuri'iffen nlfo
■M gel)orfam, lel)b unb leben ber eitern. SBie aber nu ber Seuffel im [)anfe
fpilt, fo ^anbclt Sr auä) mit furftcn unnb lonigen, rcitd bie uutcrtt)ouen,
ha§ fie nit folieu geljoifam fein. So tljut and; bcr iÖapft, fc^t fid; über
unb tuiber gott. .ftal)fer HeiTu-icus quintus fe^t feinen üater ab, »erfolget
i'^n unb bracht ifjn mit graemen unter bie erben, S^enffel mad)t i()n jum
:i5 ^JJtorber feinä Oatcrn, %a§ ridjt ber S3apft ju ', (Sott aber toirb it)n treffen.
So ift nu f)eimltd) gelubt ein Seuffelg gefpenft unb gottä lefterung, bo§l)afftig,
morbifd) anfd}tag be§ S^enffel-J. 6r arbeitt bal)in, bo§ bie (.Gittern fidj tot
gremen über bem fdjaben. 3)arnmb ^dj S). '9Jiar|tinn§ gebiete cud), 3^q§ il)r
37138 (St bis fd^oben uiit
') Vgl. Schifer, Lxtlur ah KircJietiMstM-iker S, 3S4.
«utf)ev-3 äÖHlc. .\LL\ 2t
ä2ä Sprebigten be? Sa^re? 1544.
U]Ideo ego Ü. Martinus rogo in Dei nomine, ut nemo se ^etmltd^ öerloBe et
postea quaerat consensiun patris. Et accipio fundamentum, quo nititur ista
causa K. Et papam cum sua via et omnib|us adhaereutib[us condeuiuo in
nomine patris et filii et Spiritus sancti in abgiunb ber l)elten K. Si me
l)cimltc§ üeiloSe et venio et quaero patris voluntatem per alios. (Sin 33atef •■>
ift Oatev. Video Diaboli renife. Stante hoc pater coiisensit jc. 3ft fint'
fnlt ja, unb ift ein toiEe sicut furis: ^a iä) lotl gern an . . . Sed ift
cjejtTiungen, fauler W'xil, ber gifit feinen Icillen k. quia cor ita affectum: ^ä)
ttiolt Uiol IteBcr nid^t. Non iaeta voluntas, Sed aBgeätoungen , unlütüiger
SBille. Quando utrique consentiunt, est Iaeta. Ultra lioc si etiam mens lo
filius non promisisset, tarnen audio honestam, libenter haberem eam pro
tilia. Dabo Exeriiplum: Da ic^ no(f} ein ÜJiimc^ tuarb, rtolt mein öoter toi
nnb töricht, f($rei6 mir ein Sofen brieff unb t)ie» nüc^ 'Su', prius 'vos'. Et fagt
mir öeterlic^ trcliic ab, et ab aliis admonitus jc. In nuptiis venit 20 equi-
tib[us, dicebam: quare irascimini? Nonne legistis: 'Honora patrem'. Et is
corara onmibLns: SBoIt @ot, ia'ä nur fein Seuffel» gefpenft, dedit voluntatem
bem S)ie6ftal. :^ä) muö laffen gefc^et)en. Sed bein uater njil nid^t. Sic ift
r . . .] SBi Stoh hat gatgcn 16 coram] clam
s]fein ^eimltc^ gelubt tuolt annemen, fonbern inn abgrunb ber fetten inerffen
im namen be§ oater§, Son§ unb l^eiligen ©cifteS. S)enn ber öater t)at nid)t
maä)t inn fjcimlicf) gelubt ]u mtütgen. Sßer.n '^sä) mid) nu fieinilid) gcIoBe, 20
fom 5irf) 3"tn trnter, bring i()m ben Irillen ah, Pater f)erli ift muttcr t)er|,
finb aud} nit aEe ttii|ig gnug Iniber bc§ 3;euffel>3 ütentfe. 3«^ fe^e hJol bie
rcnde, loie er§ fudjt, Ter IniÜ, ben ber Unter gibt, ift ein Mt, ^sa, eben ein
tnill, ola ber Sieb fagt: ^sa, iä) Inil an galgen, Inichjol ber mili noc^ bet5cr
ift, ben er fi(| @ott ergibt, 3lber ber Dater gibt ein gejlüungenen toillen Don a-s
fid^, Inolt tnol lieber nidjt, Slber meijI-3 gcfc^efjcn, toil cr§ gclubnic- nic^t
cnbern, SaS ift fein frolic^er »iU, fonbern ein jcmmcrlid^er \mü, 5Iber ber
trtiH mu§ baju fomen, Wen fdjon mein 8on nit geUnUiget, Inolt 3dj bod)
ba,5u — — — tt)un, ba§ er bie fromme ^iunöfet bcfommc. 5Jiein Datcr
tüolt nit milligen, \>a§ ^sä) 5}lund) toarb, 'ilin barnad) loiüigt (Sr ge^lDungen, m
S)o ^d) aber meine erfte ■JJle^ gcfungcn l^ctt, fam er, nnb Inie ^ä) if)n an=
fprai^: Sieber Dater, h)ie feib i^r barob fo äornig? ?InttlDort (fr: (jabt il)r nit
gclefen, Su folt öater unnb mutter eieren? 2BoIan, toolt gott, ba-3 fein Seuffelo
gefpenft Uiere, -.JUfo i)ah ^d^ ben Deterüc^en, freljen nnUen nit tonnen baben,
fonbern ben gejUmngnen tniUenn, S)arumb Icil ^ä) auff^eben, aud; Dcrbammen r.
19 Zeitigen ftciftc?! fJk-le Im J/an(t-*iT!p< lHj-JO 3)enn l/is toiüigen mu SoterS
ae^tDimfinev »iU inn ficimliiijcm gclubniä »• S(i Vcilunta.-! pati-is Liitlici-i eoact.-i in .Moiiacliatu
filij. r :i5l:>j:i, 21 Snvuniti /i!< friirfit mit
%:. 3 [20. Sanitär]. 328
R] bex iiQc^lDtl, 4iii veuit post geluBniS, nou ber gute, lieDe, öeteilid^c SBillc.
@te lüoEcn fic^ mit ntettn Suc^ Befielffen.^ Cum iam scimus, quod l^etmltcä^
geluBb foüen nic^t fein, fol man fein pvocef§, G§ ift eitel jd^aläeit, e§ ge'^ct
e.x Diab[iiIo, (iiii vult jc. 3*^ toil audfj ]iatri^^ voluntateni tieibampt f)Q6en,
i Cum grunb ein Seuffel? lift, barauff fic^ haB I)eimlic^ gcIubniS grünbet, fol
nirf;t§ fein, unb raupet ben Gltevn gnter, et veuit fructns brau§, SBatcr,
^JJhitter morb unb bertoirrung couscieiitiarum. ^ä) Bin nic^t on urfadj
sornig. Söarumb ^abt ix mitf) nid^t ju rat genomeu, für tneu '^alt ir mirf)?
6olt ic^ prebiger jc. ^x folt t^un, toa§ ic^ cud^ treulid) lere. Si vultis,
III spquimini. .Si iiou, tüil euc^ ben ©tuelt^ uberanttnortcn et dieere: ^ä) bin
prebiger getoeft, @r ^at bie ^eüif($ lügen jum grunb. Si dicit: ^ä) gclol)
bir§, ift efien fo öiel, als: id) gelobe uid}t§. Sju folt in ben iueg tretten, ut
parentes jufamen ttjuu unb bie Äinber ^ufamen geben. Si durus ludicor,
Sßie fol icf) im anber» t^un? ^ä) fol dei verbum prebigeu et Diaboli ver-
ir. bum jurciffen, ut in absolLutione. Sic hoc fundamentum, 6§ fei) ein jimlid;,
e^rlic^ biug. 3a, ein öerbampt bing, baS man nid)t fol f(^ü|en. Sßer toil
mid^ be§ OcrbeniJen? bie laft ligt mir ouff bem ^al§, '^ä) fol§ üerantlDovtcu.
Ezech: 'Ego te constitui Episcopum', qui fol aufffe^eu i. e. mein Sßed}ter, «rj. s, n
^ä) befel]^ bir mein 3SolcE. Si viderit aliquem peccantem et tacet, dainiin-
20 bitur. Sed re(|uiram sang[uinem eins a te. Si iam video, ba§ miv bev
') Vo)i Ehesachen (Uvsre Ausg. Bd. .30", 205 ff.). '') D.i. die Kanzel.
S] be§ öateri Inillen in ^eimlic^ent gelubuis, S)cnn ^eimlic§ gelubni§ grunb fid)
auff 3;euffcl§ lugen, beraubt bie gittern i^rer ünber, gueter unb leben, ©old)c
fruc^t folgen au» folc^er lugen. S)a§ toil ^ä) eud) jur lere gefogt tjabcn
unb nit gcurteljlt ^aben, ''IRan folt mii^ ja aud) ju rabt nemcn über bcni
2s urtel)l 3C. ^1^ l^iß 6i'i^ trelnlit^, l)ab eui^ nod) nie öerfuret fi^ir nn
82 ^Ijaren, £arumb ge'^ord^t mifjr Ijierinn, S^u gelobft ober gelobft nit, fo
fol» nic^t f)eiffen, oater toiUig ober nit, fots nid;t l)eiffeu, fonbern ©tttern
fotien bar3U t^un unb bie linber lierel)lid;en. Man fagt, ^ä) fc^eltte, Sieben
fiuber, toie tan 3($§ anberS t^u'ö'^ ^ä) l)ab ba§ ampt, ba?i 3d; bem leuffcl
:i« fein toercf sureiffen fol unb eu^ fagen, Jos nic^t redjt fei). -JUfo ift lier=
malebeiet Scuffelifc^ bing t)eimlid) geloben, S)arumb fol mon§ nit fdjul^cn
loeber in noc^ auffer bem gerid)t. Söie fol ^d; i£)m nu tf)un, S;a» od;
f(|eltte, mitjr ift ein i)artter tcjt furgelcgt .^e^ec^: 3. S3ifd)off foltu fein i. e. vd. .i, n
'^ä) befell)e bir bie ürdjen, bu folt toec^ter fein, iDirftu ben ©unber nit
ar. ftraffcn 3C. ^a, loie fc^medt biv bcr braten? @olt ^\d) nu Ijcimlid) gelnbni?
auff mein 6eel ncmen^ ha-i laffc ^d). X-a5 ift ein Seuffel'J griff, baS ber
Seuffel miber loil auffridjtcn unnb ba? bcftetigeu, ha^ luiber gott unb nid;tv
28129 Excusatio voliemeutiac. r
21'
324 iPrebigien be§ Sa^reä 1544.
R]2;euffel '^ereinreifft et allegat consensum patris, Et i(| fol confentiien unb
oiiff iiiiif) nemcii, Soä laffe id). Sd) h)il mein urteil nid^t fpred)cn, -eil tnil
tnd) üeiiiianet tjobcii, ut rovocem Ijcimtid) geliibb. S^aä ift nötig 311 jagen,
11t jugenb sciat, toenn er \iä) ^einilid), Sßolt @ot, bu töercft mein, et ego,
(Schlaf) mir§ in bie f)anb. 9}ein. Sed locjuere oiim paientib[us, et ego, nt ■•
fiat ipsonim conscii.sii, nt Hat autoritate divina, politica et oeconomica, iit
sciaut, i)a^ fid) nid)t berloben i. e. fid^ fel6& ftelen, ut servent parentes bei)
üirtii, u,2ber 5Jlad^t, quam Dens eis dedit. Sanison dicit: Vidi ^3ic|eu, i"og<>, da.
jfv. i;i, c lere|mias: parentes, dato filüs uxores, S)en Crttern ift-i befulljcn, Ten tueg
joltu mir nidjt netuen. Per alteram ift bcr gel)oriam |iatii> autfgcl)i)l)en. ">
Hoc coactus dicere mein geluifien jucrleid^tcrn. !Si non vultis, luil id; alle
ftunbe ab[te!^en.'
') D. i. aufluiren zu predigen.
^\\\i. Sarumb rat ^\6), baS bie ^Ö^nigen, fo Ijeimlit^ gclubni« ap^jrotiiitn,
bufje t^un unb luibcrruffen. Sa» ge()t f)in, bos bu fagcft: Siebe 3"iiflH%
bu gefelleft mir {)er|lii^ h)ol, ^(^ mocfit gern, "ta^ bu mein loereft, aber )d;lag
bie l)anb uid)t ju, foubern ftette e-? auff beine (Gittern, bamit fit-' tonneu
blcl)beu bei) ber inad;t, bie if)n gott geben ()at, bn5 fie bie tinber erjil)en
aii.iit.i4,2unnb jum beften ji^en fol. ®o ftebt ©amfon iiiiub bittet feine Gittern, fie
spt. 29, «; löoncn if)m bie 'Dic^ ju Sbimnat geben. 3tt"i oeit^min'-': 9'^' ba beineiu Son
ein lueib. ©it)c, ba-ä ift bie ant()oritet, barein G)ott bie (Itttcrn gefegt l)at, nunb
baruber luoHen luir ^altten. Seilet, hai 'i^ab ^v(3^ euc§ ,^ur lere muffen fagen,
S)a§ it)r uiiffet, Uioran il)r fcib, loolt it)r§ uit annef)meu, fo entlcbigt niid)
be-» i|)rebigftnelv, fo luil ^d) eudj gern renmcn, Senn Csd) gleidjluul mein
gcltiiffen l)ab looUen erlebigen 2C.
W//.5 Modus Sponsalionim ■;• 11^ fi. Exempliini. r WjJO 7. Anljnuitas
leicmine. r
9?r. 4 [27. aonimt]. 325
4. 27. ^amm 1544.
^^bigt nm 3. Sountng und) G^i^jlianiti.
R] DOMINICA 111 POST EPIPHANIA 27. lamiaiij.
Satis liahctis copiosos et Ijcwlid^er pvcbigev. S)otfj lücil \ci) tan, Uni id)
mit l)Clffcn loben Deum, non desistam. lli)ilie aiulistis in Enaugelio, luic llLllji'l'
I)|cn"@ot Jtoel) lüuriberiucvif gctl)an ^nt. 1. quod tangit leprosum et muiulat,
5 2. .^tTVum sanat verbo, iioii tangit nee aocedit ad euni. S)a§ fillb ,^U'Cl)
flvüffc funbe, bie u[nfei' ^L'-''^'-' ®ot begetjet an un§ mcnfc^en. Puto leprosum
fiiisse de semiQe Israel. Alter nou de genta Israel, ut scqnitur: 'Non in- 'Uuaiii. s, lo
veni' 'c. S)a§ finb .^tncl) giofje fnnbc, btd, fett, ftarä, bie cv tt)nt, nnb
grcifft in ben SOtofen. So folt er nid)t t^un. Leprosnm folt er nid)t an-
!■> rnren. Moses prohibnit, nt et se öerunreiniget secundum legem Mosi, et
fit pcccatnni. Moses dicit, quod Icprosus fol Oon ben leutcn getljon hjerben,
nemo fol in anrurcn vel inunundus, sella et omnia, quae tangit, Levit: 14. :'• »iuici^iafl.
Non timet Mosen, sed facit, quasi nihil ,'c. tangit illuni et dicit: Esto sanii.s,
tl)ut ut Dominus super Mosen. S)q§ ift inen unleiblid^ 3e. S)a§ ift iljt
!■•> ,^u lang.
2. peccatum maius. Centurio, ein !rieg§!nec^t, Ijcubtnian venit ad eum,
(|ui sub se milites, ut Roniani habebant, ut no(f) Unter unb D!6erl)enbtniau.
1 Egregia et vere Lutlierana cont.io Sed imilta non adsequebar quia exaudiri nein
puterat r
«) Die Dominica post Conversiouis Pauli
1544. Math: 8. i'iaitn », iff.
■M a3ictuol man meiner prebigt nit »iel barff, !i\l)r l)a6t reidjliifje ^nebigt
gnug, Surf) tveit '^d) lau mit ftimmen, luil ^säß t^un, !an '^s(i) nimmer, luil
^srf) onffl)orcn. ,3l)r ^abt aber getjort 2 »onnberluerd öom ®id}tprurf)tigcn nnb
t)enptman3 !ned)t, ben (£r mit eim Inort gefunb mac^t, fompt nit ^n im, vnrt
il)ii nit an, Xa begel)t nn (Sf)riftn3 2 groffe Snnbc, feift unb bide unb ftard,
x^ gvcifft in ^^iofen l)inein, feret al^n l)od), ben 5lnffeljigen folt er nit anrl)nren,
^JJfofcS ^at§ Derboten, Verunreiniget fic^ \im% bem gefelj 'Jicofi, bcr Ijeift Dons. OTüki8,43W.
Icuteu t()un, loaS ?Uiffe|ig ift, and) ben ftul, tifd), !tel)ber k. fo fdjetot fid)
C^l)riftuä nit für ''BJofe, tt)ut, alä fei) er ein ftrotjlnifd;, er aber al§ ein Ijcrr
über TOofen, toic er benn üiel t^ut, Inaä 5[llofe§ Verboten Ijat. Sie onber ift
30 nod) groffcr, fompt ^u iljiii ein isomer, Irieger, Ijat unter fid) friegft'tied;tc,
tüte e» beun mu» fein, l)atten ("enturiones, Tribunos, trieger muffen fold^e
22 Efficacia verhi Christi, r 25/^6 Christus contra Mosen attingit leprosnm. r
31 Centurio. r ''
326 SPtcbigteii bei 3nt)rc§ 1541.
RlUmnaiii '[)ahcn ciii fdjoii orbiumg, unb mue fein, biiä ein iglidjer lüciy, unter
locW; fct)nlin er gcf)6ie. Ipso Centurio in (iapeviianm libn 100 tucd)t. Da»
tvat fein fetjnlin. Eist gontilLs, Tjelt nit^t de lege Mosi, gav fvcmbb ab Israel.
iiiotti). 8, » Ronianus Imperator tjat eingefctjt, ut dicit: 'potestati subiectus' ,'c. Non
orat, ut descendat, taiitnia iiidicat: 31^ mein lieber ^tXX, habeo servuiii in- '•
firmuiii, is ^at groffc niartei". Nou dicit: veni, tange ut leprosum, ut saiit-tur.
anaui). 8, 7 Sed Domiuus erbeut ficf) felber: 'Voniani et saiiabo eum'. 3ft i>a^ nid;t ein
Herbri§Iic^cr fe^cr unb ^luffrtjurev, <|ui fid) ^elt jun 'Reiben unb berbnniptcn
Icutcn? uon habciit legcui Mosi. Et tanieu dicit: 'veuiam', non rogatus jc.
Soll ben Jiüben utd)t öerbrieffen, quod propheta ipsorum fid) \o jelijam I)eU •"
unb fid) fo freunblid} ,]un Reiben finbct? ^ft berbriSlid^ gefjanbelt secuuduui
euruui legem. (5r fdjeiuet quasi seditiosus, Dei inimicus, (|Uod vidt sanare
incircumeisos, contra «juos ludaei fprueteu, runl^eltcn bie nofen. Quid amplius
i'iouf). 8, s (Jeuturio? Nolo hoc rogare nee te Beniufien. 'Non diguus.' Die tantum
verbum. Ego certo scio: si dixeris verbum de Msrvo, jo l^at e§ !ein not. is
Nihil promissum, nou de populo Dei, miser gentilis, die tantum ^a. QX)
tüic ift iia§ ein ©laute. Quid, quod ad me venias? Ego homo, unb gering
3!.ui().8,9geloalt, Befel^ über 100 fnedjt, et tameu ea mea potestas: 'vade', 'veui', et
ad servuni domus, uou inilitem: 'fae hoc' :c. Eeontra tu verus vir, quia
Video: si dixeris verbum, \o ift§ fd)On geflJ^e'^en. Ideo miratur Dominus, ut -m
!Hiiuti).f,ioad sequentes: 'Non iuveni' 3c. SBie ein jdjeuslid}, Icfterlic^e funbe ift ba§.
öl gute Oibnung Ijaben, fouft uuidjeu fie nichts gutö, Sftß ein 'idnptman gelocfen
,^u ßapernaum, l)at ein ^^ulein öon KJO !ned)ten, ift ein t)eib, unbcfrf;uitten,
fielt nid)t§ üom tioltf 5}Joie, 'Romer {jaben il)n bal^in gefnljt, ber fagt 3nm
l)erru, bitt tljn nit, foubern jeigt il)m nur an, boS er franö fei, fngt nit: «
Sieber l)err, !om, rl)ure i^n an, ^ilber ber l^err erbeutt fic§ felber: '3(^ h)il
lomen'. 3ft bae nit ein uerbriefelidjcr !e|er unub Icfterer, ber ftd; jn unbe=
fd)nittenen .söt'ibcn fol Ijalttcn, bie !oincn öon ber Slbgotterel) l)cr gebrolt? @oU
i>a§ bem ooldE Sfrael nit öerbrieffen, ba§ i()x 5Reffiaö fo bereit ift gum tier=
bampten toolÄ? 5Jadj if)rent gefe| ift§ eine f dimef)lid)c , Ieftcrlid;c fnnf)cit, »u
fd)einet, er fei) ein 3tuffr()urer, Ser fo lotllig eini unbcfdjnittcncu ,]u l)clffen,
3lber ber ^^cuptman begert nur ein tttort, Zs^ t)alt btd) im ben mau, tucnn
bu ein liiort fpric^ft, fjats feine not, ^ä) bin ein t)eibe, begerc nur ein gncbig»
luort, luie ift bnS ein glaub, %ä) l)crr ©ott, loaa borffg, ba§ bu ju mir
tompft? 3d) f)ab ein gering getoalt, nod) t)ab ^d) foldjc aubieut§, loasi folteft 3!>
bu benn tf)nn, bu trcffüdjer Wan? !^ä) fel)e tüol, Jüenn bu ein toort fprid;ft,
fo lauftu fo oiel, fom nur nit ju mir, ^yd) armer lieib btn§ nit loerbt.
SSJelc^ ein Ijolje ift aber bog, ha^ er fagt: '©old;eu glauben ijob 3<$ "it' Jc.
26127 Contni Musuii cuin lltliiiieo Coimeisatur. r 32J3S Fides Centuriuiiis. r
37lSa l'raeiliciitiu fiilei Ceuturioiiis igaominiosa ludaeis. r
yiv. 4 [27. Snmun]. 327
R] Niiiii '^S^X(\d fct) 23ll'6enfd)UCl, rjuvrjnily, qund ita loqucris: 'In Israer? 3ft
311 tjüd). (Sv Ijnt liis vcrbi.s foUcil tiCl'bicneil cnicem. Sic Israel aflcctus,
i]iio(l oinnes geutes l^tclten fiit ©dilangen unb frotcn ut hodie. Si IsraelLita
ein I)cibcii ftin iimStringcii mit (Sifft, ciien, tljut ein !oftIii$ luciÄ ut is, qni
s sor|iL'nteiii tjduet, fl'otctt ftid^t, tf)llt umb. Sic de Christiaiiiä dicuiit, lioc
gclcret Bereit 311 ber jeit, tooiben toi unb töricht, quod Dominus se adiunxit
geiitib[us, peceatorib[us. Sic liodie aifecti, quod ipsi soli Dei populus et
alii onnies Serpentes, nisi fiat proselytus, qui uon, qui aliter quam ego, ein
^Iiubfd)leid^ Idee horreiidum peccatura, quod Christus non soluni
10 ad g^entilem gc^et, sed erbeut fid) 3C. et deinde: 'Nou iuveni in IsraeP. S)aö
I)etfft redjt 3frnel nuffgoffen, '[)nt)en§ in feinem toege fonnen leiben, quod
populus Israel fol geringer fein quam gentilis. Ideo iutolerabilis vox. Ceu-
turio dicit: 'Non dignus^, 'sed tantum verbum die'. Vos vidistis mua quo-
lidiana miracula, si intrarem in acdes vestras et d[icerem: <|uid(iuid vultis,
15 teil id) gern tl)Un, ^a bu BiftS fdjulbig. Quia scriptum: (^ui non audierit5.'.uii)|ca4,
pontificem, j£ob. Hoc verbum habeut pro se i. e. qui iucipit novam doctriuam,
reus mortis. Et ita oeeidunt eum secundum legem Mosi. Ideo max[imura
3 ffltinbf^leicöfn r 9 ] g leiat
SI 5Jlcinftu, ha^ eine Bubenfc^ucl ober ^url)auö fei), ba§ bu inn 3(frael nit Ijabft
ein foldjen glauben funbcn? toer ba^ toort nit toerbt !reu|igen? Senn ba§
2« üold Itiar fo "^cljUg, Ijieltcu Ijeibcn für l)unbe, [)nben§ in iljrem Sljalntnbt,
njer ein §ciben crluurgen tan, tljut tnol barait ', toie ber fdjlangcn tuurgct,
tvül bran t^ut. SaS ^aben fie fdjon bajumal gclert, ftiie im ©nangelio ftcl)t'-,
luenn er mit Reiben umbgef)t, motten fie tott unb torid^t toerben, Sic luevbcn
aud), bie blutf)unbe, ein fiauffeu Ciiiber Oerlieren in ber lllard.-' Sßic gegen
25 bir nnnb mir ift ein f(^Iang, blinbfd)(eidj, fo biftu gegen if)ii. 5Jod} barff
6l)riftu§ fagen: '6in fold^en glauben' x. @o fol mon ba§ tjold erjornen,
Ta-3 l)eift fi(^ nerbeffcrt, gS ift ein unleiblid^ luort inn i^reu ol)ren, .öort il)r,
lua-j bo ift^ S)er fagt, (Sr fei) nit loerbt .'c. locnn tl)ut it)r§ ^ ^a l^'cnn ^d)
tun 6toer "^auS ge^e unb tnafd) eu($ etücr fuffe, fo gefiel e§ end). ,:^sa, bn
30 bift» fi^nlbig, .öolien ^Prieftcr foltu Boren, ioer if)n nit l)6rt, tobt, tobt, tl)obt,
liaä ift tuar, ftcl)t ftard im lUJofc, S)as ift nn ein groffe ©unb, S)a§ Gt)riftn'3
ein l)ciben, unbefc^nitten ^Micnfd)en, gifftigen toorm fol fo i.]oä) fe|en in§ 9Jeid)
20121 '^a6en§ 'jin baton unt 29,30 Cur uuii excusati siut ludei uIj iguorautiam ilo
Messia. r
') Vyl. Eiseuiiicnyer, Entdecktes JudeiUum Bd. 1,200. ^) Gemeint wohl Matth.i>,4S.
') Biese Worte sind unklar. Sie beziehen sich rieltdcht au/' die Tatsache, daß Kurfürst
Joachim II. die Juden in der Mark aufnahm, um seine Geldkalamität zu beheben. Vf/l.
Lutiters Brief an Lauierbach vom 9. Febiiiar lö44; De Wette Bd. 6, 629; an Kurfürst
Joadiim vom 9. März J645.
328 '43ti;biatcii bc« 3öt)«= 1544.
KIpeccatum, (jiiod Doiniiius de iucircumcisu et iiunimido, qiii conim ludaeis
SUllbfdjlcici^, d dicit, i|Uod melior Is>raelc et scdere debeat in rcüiio. ©t[C
()alten§ filV liarrcnlüCl'd. Sed nou excusati. Audierant, venicnte Christo
luiivbc C» angeben, et iam sciebaut tempiis adesse, gubernanit Herodes iani
])lus 30 aniiis. Ibi certe debueruut aperh'e oculos. Et Iohau[nes testatiir »
eum adesse, et popidus toax erregt, et faciebat mira prodigia ut per Euan-
g[elium. Ideü lDuften§ tMOl, tpiod veuisset, sed uolebant scire, (piia volebant
suum domiainm servare. Vultis esse mens populus et ego Deus, vos nie
4>ü|. 2, 23 abiecistis et ego abiiciam vos. Provocabo eos in gente JC. Si non vultis
nie agnoscere pro Deo, nee ego vos pro populo. Sßittu ^ie itid^t Bleiben, lo
fare t)in 3C. S)a§ f)ii}t fic^ an iu Centurione. Non est de populo Israel,
(jui non vult Dominum proraissum Moss[iam. SBtl bie !^ur Itic^t, veui tu,
sponsa, S)a§ "^ot fie toi unb töricht gemad^t, perstant in hac sententia, tjuod
soli populus Dei, alios oecidunt, qua arte possunt. Sic cejitum in hoc
Centurione, qui est de populo Dci et sponsa, Seil nhnpt er mit freubeu is
nu }c. (efft bie alte f)ur ^infaren, ut i>raedicatuni ab onuiib[us prophetis.
Hie habemns nou opus esse Circumcisione. Is non uatus a patribus, sed
Romanus ex geiitib[us, non fiiret fettig opus ut sacerdotium, sed est tDelt=
Itd^er ^eubtmau, ein Ivicgsman, ber gar ein SßeÜman ift. Deus prohibuit
geiftlid^en, ne friegen uisl in summa uecessitate, nou niandatum non de ao
bellando, sed docendo. S)a§ ift anf\ büS enffcrfte gemalet ein armen ©itnbcv,
s]föotteB mit 3l6raf)am ;c. ©inb fie dbn entfcfjulbiget? 9tetn. ©ie muftcn
bie 3eit, bo luar fein Ijerr mer lum 3nba, luar tein fonigreit^ Hon if)rem
ftamm, .sjerobe§ mar oo ^ar tontg, Sa folten fie anffn 'JJiejiiam gejcljcu
f)o6en, 3o'^anne§ !am: ©e'^et end^ mib, ^3Jleffia§ ift öorljanbcn, erregt ba§ ^s
ganij Hold, Pf)viftn§ nuid}t Htnben fctjenb .'c. has l}orten fie, HniftenS tool,
aber bie bnben »uolttenS nit loiffen, Sa« ()at if)n Wo\iv uorljin gejagt: ^,d)
toi. 2, i'a lüil ein anber ooltf anncf)men. Ipsi ])rovocaverunt me k. et ego in non
gente eos provocabo. Sßolt i^r micf) nit fnr eloern gott f}altten, Uni J\df)
enä) nit für mein Oolc! l)altten. So ijibU nn an in Centurione, incl)l bie ^o
3nben nit lootlen, lauf, i)m, lauf ben bnbeu nacf}, §eibe, !om bu l)er. SaS
[)at fie nu toll uunb toridjt gemod;t, ba?^ (Jf)riftn-3 fo mit ben {jcibcn umb^
gcl)t unb nimbt ein unbefcf^nitten, üerbampten, hal^ ber .öeubtman mu§ fein
ein netne braiot bei .'pcrrn, unb left bie nlte l)ur faren jutn Seuffel. 8o
f)abeu tüir nu, ba§ nit not fei) ftc^ ju befdjuciben, Ser ift nit öon Snben a»
geboren, fürt anä-) lein fonberlicf) f)el)lig incrcE, pricfterampt, foiibcrn ein friegf-
man uunb '^Imptmau, I1ian lout nit luol ein »oeltlid^er ampt l)aben, alfo
aud), ba§ ber 5ßapft öerboten, ba§ hiir nit folten ben ©pie§ inn bie fanft
ncmen. 3lo^ fpric^t ß^riftuB : '3d^ l)a'b folc^en glauben' k. Sa§ ift nnniber.
ja Useae. 2. r 31 kuf (l.J Oin t)ct unl 3ö Nou opui essu Circumcisioue. r
5it. 4 [27. Saiiuor]. 329
R] qui uuu pcrtiuet ad Dei populum uec ad offitiuin, (jnia i^^ricg-Sluail. Ideo
iniral)iliter dictum. Et ego fateri cogor: Certe uiagimni cxoiiipliiin t'uki.
Nun ()clt in pro Messia, sed propheta, lefft qUc§ ÖoIcE Sfcnel r)Crgcf)Cil et
11(111 üft'eiiditur. Nou vides, quod eiim non audiat populus eins? Imo dam-
••. iiant eiini, pharisaei, Scribae 'polten für ein ße|er. Ipsc unrein *)Jlan ppi-
nimpit, quia uon xddeat saeerdotiiim, teinpliiin. Sed ita: @ot get, CS fcl) bir
fciub, loer ba hJoHe. Ego invocabo te pro auxilio. S)o§ Ia§ ein @Iait6cn
fein, et gentilis. Nihil ofFeudit, quicquid videt in popiilo Israel, et ita .sc
deiicit, ut cupiat tautuni verbuni. Christus ut liomo miratur, habuit onincs
10 couditiones hominis, ift traurig, frolic^ tüorben, fid^ öeritjunbert. 'iiU ein
Tjcüiger, f romer man ift in eim groffen tuunber, quod tautam tidem iuter
gentes et ßriegäman, de qua fide Hauuas, Caiphas, Mcodemus, Mariaui,
Siraeonem nimpt er au§. Loquitur de Israel, per quem transivit et prae-
dica\-it. Nou inveni, qui daret mihi haue virtutem, ut verbo tautum sanarc jc.
15 Et hoc est, quod dicit. (So lt)il§ toerben, populus meus videt, audit me et
seit tempus Messiae adesse, qui promis.stis, .^erobeS ift ba, et quaudo advena
Rex, certe sciebat Messiara ade.sse. Et popLulus dicit: Si etiam venit 3oi). ?, 3i
Messias, quomodo potest plura? Ipse dicit: videte raea npern et vcrba.
Incipite ergo et credite. Sed uolebant. toeil er uic^t !am nt treltlirfjer ßcifer,
20 sed dicebat avaros. Ideo iuquit: e§ toxi ftd§ öer!eren unb IjeBt fic^ am (5ent=
graffen on, quod, qui populus mens, nou erit, pcontra. Vos servatis legem
si ^c^ mu§ audj fagen, 'S:aB ber Tlan ßljriftum fo anfi£)et, left alle ^pricftcv
gel)en, crgert fiif) nit, gebencEt nit: 3<^ lüei'° "it. fol 3c5 ben ''JUan anrcbon^
cä ift crgerlirf), ®a» ganfe öoW ()clt niif}t§ über all üon ifyn, ^Iticv er gct)cl
L'.-. T)crburcf), aU fefic er !ein Sempel, ^^riefter, ^serufalem, tan ber 5Jtan ba§,
gott geti, e§ tierbrie§ bie anbern, »nie fie trollen, tri! 3cf) gleic^tool nit Don
if)m iaffen, (Srgert ifin nlfo nirf)ts, ina§ er hnbberfpiel fitzet inn feint eigenen
lioW. Hi}, .öerr, fpricf) nur ein Inort.' (iljriftnS al§ ein Hienfc^ ucrnniubcrt
fi^ nit, bas @ott nit nlle§ UieiS, fonbern h5ct)l er oKeS al§ ein OlJenfd) gctlinu
3u I)at, UerUninbert er fic^, Dann toeiS toeber 9?icobemuS no^ alle nnbere, ^iimtit
au§ ^JJJariam unb Simcon jc. 5lber fonft fagt ®r: M) ^a^i burd) SfincI
gcprebigt, aber ben glauöen nit funben. Sßolan, mein tiolcl fifjet, t)oret mid),
loei-3, ba-j bie ,5eit ba ift, ba§ ber fierr fomcn fol, §erobe§ ift ba, ein fremfiber
lonig fi|t im lanbe, otteS DoIc! fagt auc&, toenn fi^on 5[Re^iaci tompt, fan er3oi).7,3i
3i anrf) me^r jeic^en tdun? 3l6er loeil er nit reitt im tjarnifd) batjer tnie ein
iHomifdjer tal)fer, luolten fie if)n nit t)a'6cn, fonberlic^ lüel)l ßr fie tiernarf)
aud) fd)alt, Xrumb g()et§ t)ie ba()Cr: Provocabo vos in non gente, ,3il)r folt
nimmer gotte§ üoltf fein, öeiben fomen nit öon öetern l^er, bie foüen mein
23 Fides Centuiioiiis ?• J'JJäO roeljl bin \iä) itnl 31J32 Christus ludeis otl'eii-
diculum üb soiunium de muiidauo Keguo. )• 3t>j330, 23 Cluistus lecipit geates. r
330 *iU-cbigtcit bei 3i<il)rc--' 1544.
R]Mo.si, (1c sfii)ii[iiinc patiiim et JJcguiii, habetis Tciiiplmn et ciiltutii, Dei
Ijopulus. Sed foEct c3 llitltei; fein. Geutes sunt incircimieisac, iioii ortae de
saiii?[iiiiie [)atnim, non habent Tompluni, cultum, bte foüctl ttietn ÖüIcE fein,
flacteims vos fiiistis, niiuc nou. Quare? Quia vobis proiuissus Kex. Sed
ir tüolt mein mäjt, ©o toil \ä) elüer auä) ntd^t. Gentib]us non promissus, s
iiiib iiemeii micf; mit freuben an et tali fide, bay icf) mid^ brüBei" Oevtininbci-c.
'"Son dignus, ut intres.' fStt) bent h)il id) fein. Hinc gloriamur contra
iudaeos, nihil curamus oitum ex patrib[iis. Imo Dei popuhis uos, vos
Diaboli. Nou Abrahae semeu Ceiiturio ut Christus. Quis facit Dei popuhnn
hmic Ceuturionem? non legem, templum. Haec omnia amisistis propter vestrani m
inobedientiam, qui Dominum nou suscepistis. Sic nos incircumcisi venimus
ad haue communionem sola fide, quod Christum amplectimur, quem vos reiecistis
et crueifix[istis. Ideo Dei populus sumus per hnnc Dominum non indigentos
r,.i';o(cis,iftullo Templo, Circumcisione, sacerdotio, victimis 3C. Moses: 'prophetani
suscitabit' jc. Hoc non fecerunt. Dens abrogavit legem, ut un§ nic§t Qn= is
fecfjten, non barff ntic^ Befc^neiten ex not. Sed tautum I^ex Decalogi. Aliuui
pojHilum accepi, qui non deb[et circumci[di. Is est inter huius .... Et
üiiiiii). p.nsequitur nttetl: 'Venient multi ab Oriente'. Filii regni, qui hacteuus
dicti po])ulus Dei sub Mose circumcisi et hab|entes prophetas max[imos.
8ed bic fielet tcjt. Filii regni, quib[us promissum regnum, non erunt au
amplius. Non loqnitur de gentib[us, sed de tiliis regni, quib[us auffgcetbct
a patrib[us, fuKeu nu nidjt Ünber fein, quia nolueruut credere in promissum.
12 quem] quae 17 . . . .] ein Wort nachgemalt, aber unleshar
sitiülct fein, it)r foIt§ nimmer fein, toarumB? S)a§ 3<ij cnd) üevlnnbigt bin ein
Wcf3ia§, elücr foniq nnb i]ixx, Toa oif)i' luolt midj nit, bnruniB luil Oid) tuä)
tuibev nit, ©ic aber ncmen mid; mit frenben an, bei) it)n Idü ^c^ fein, loie -n
gefeit cnct) baä lieb? 5lu rl)umen tnir un§ ba:^er, ob fie fd}on für loevffcn,
\M\x finb beiben, '^^x Zs^hm, fein Oerfludjt, be§ Scnffcl» geblnt, toir finb
05otte§ liolrf, tüic ben öenptman nidjt .^ini ©otteS oolcE moi^t 2;einpel ober
••Blofes, h)ir '^abm be§ !etne§. 6b»-'ift»ä nimpt ben 3Jlan an ungetempelt,
nnge'-JJiüfeft, barumb ba§ @r ben .'perrn annimmt. 3)rumb finb rtir in ©otteu m
Dülc! nirfjt umb-5 SempclS ober ''IJlofe fatinng f)alben, fonbcrn ba§ iuir ben
(lerrn anneljmen, ^fH" "^iufl 'ft it)iii gai-' j» iiid)t, fie baben 6f)rtftum nit tuoUcn
\)abt\\, fonft mu§ un§ ^ölofeg nit binben, tua» (Seremoni)en belangt, 6f)riftuä
bat ein anber foW angenommen, 2)a§ fol fiel; nit befdjnctben, fonbern nnr
(5bviftnm anncmen, baä fol mein Oold fein, fpridjt 6bviftu§, mib ha^ bebt ■»
fid) bic M\, "ba?^ er f priest: 'Sic ünber be§ 9{eid^§\ ba§ ift: bie unter *Dtofe
befc^nitten, baten ()errlid^e ^^^rop'^eten ge()abt, noc^ foEen fie aufgeftoffen, foHen
26127 tiloria geutium. r
m. 4 [27. Sauuat]. 331
U] Ecoutra qui noii filii rogiii, ab Oriente i. e. gontes eriiut filii regiii et habe-
l>uut eaiii proiuisöionem, gratiam, scilieet vitae aetcniae. Vo8 rcspiiistis,
geutiles susceperuut, suscipieut. Ideo foUcHa f)a6en. Iiulaei gloriautiir:
Dens uobiscum loquiitus, Dei populiis. Vobis niiUa pars nobistum. fnvcil
.'. ju et circumcidunt multos Christiauos, dicendum: Tiia lex, Diabolo, iioii
est perpetua, qiiia hie tilii regni eiicientiir. Sit sane, quod estis filii regui,
sed additur: 'eiicientiir', ibi nulla lux, niillum verbum, cognitio. Hoc dicil
de ludaeis, iioii Tartaris. Ideo die: Es uatus de i)atrib[us. Idei> Dei
pupulus K. iiuo Diaboli, luie bu getieft unb i'te()eft. SBer ben ©oii uid)l
lu auiütnpt, er ^eifj ^icofi, Sfroel, 9l6ro()aiu, fo ift er tob unb ^iiuiuägeftoffeii
iu teuebras, ubi uou Dens, sed leibig Seuffel. Solus, cui pater dedit omnia
iu manu, üicit: 'Midti veuient et reeumbeut', erunt populus meus et filii
regui. ludaeorum regnum au§, damuati. Nos, qui crediiuus, sumus Dei
filii et populus Dei. @ot ge'ö, ut grati jc. 3tn ftat ber Suiten tomeit et
IS oninia, Gloriatio judaeorum ift bredt, Non opus, ut accipiamus Circuin-
cisionem, tautuni sequamur Ceuturioneui : 'die tantum verbum'. Solo verbo
impertit omnia benefitia. Sic hac histo[ria f)at greultc^ suum populum abiecit,
uos gentes angenoitteit, ut simus filii regui, Dei populus propter fidem iu
Dei filium, per hoc: 'die tantum verbum', verbo araplectinuu' nihü amplius
20 querentes. Sic etiam potes bt(^ ber 3i'^6n ertoe^ren, (piia hie clariss[inius
textus: 'Filü regui' '^intneg. 'Tu Israel uou inveni.' Ideo geutiles cum
s] nit ünber be§ 9tei(^§ fein, rebt nit üon Üotteru, fonbern öoii rcd;teu crBciui,
bo fagt er: S'affelti oolct fol nit mer üolct fein, brumB bog fie fjakn ben
.V)el)tanb luoEcu annetjmen, 3I6er bie nit finber fein, hie foHeng l)aben, Srnnib
■.'5 bn» fie e§ annehmen, 2)rumb ob fie ftd) fc^on rf)umen: i^r feib f)eiben, ©ott
()at mit un§ gerett, 6efct)neibnng fol einig Ineren, Srumb befd^ncibcn fie and)
bie 6()riften, inie gcf(f}ef)en inn 5}lc[)rcrn, Oftcrretrf), ©d[)Icfiniieu, 3tcni in
terrainis Hassiae. ?l6cr bartuiber ()cift»: 'Filii regui eiieientur', lüolou feib
tiubcr be» Sieid^S, aber Stn" folt oufgerott loerben, fpri($t (Sf)rtftu». 'Webt Hon
IM Oswi^eu, nit üom Jenffel noc^ Sattern, fonbern bie noiit gebInt fein, ^n- ^^)
bin Oon ^iaac geborn ;c. 6§ fei) loar, Sarnmb bin S^f) gotte§ Holc!^ 5!cin,
t)orftu§, bu bift beä XeuffeI-3, 2)enn bu bift [)in ou§ geftoffen in-3 ftnfteruiS,
3a loarumb biftu bcnn gotte§ lioW? 3(nttuort: 6briftn§ fpricf)t: '(5§ Uierbeii
tomen' k. bie follen feben bc§ Udä)^ fein. S)o§ ift nu nnfcr trol;, luir finb
;(.■. £inber be» ;)ieic^§, ©ott gebe, baä h)ir bantfbar fein, ^eugui» finb getuiS,
Sorffen un§ nit befdjnciben laffen, fonbern fagen nur ein loort, fo luerben
loir gefuubt, 3)a§ ift nu I)ie in ber l)iftori, bo ß^riftuy grculidj fein l'oltf
geurtaubet unnb un§ gar ^errlic^ ongenommen, baS tnir uu öotteS öolcE finb,
ba^ loir nu fagen: Cieber öerr, 2^) laß mir gnugcn, las mir nur beiu Uiort
31 Filius Kegui eiiui. r 3Tj3t> bo iis aiigeiiommeit uul
332 ?lrcbigtcii bc» 3aI)rr-> 1544.
^j^^jji^ j^ß] Abraham recimibiiiit. Pater I)Qt e§ im tjeitngcBcii: 'Hnuc audite\ S^a rtd^tct
cucf) itacf). Qiii fiii'it, hone. Econtra si etiain esset Abraham JC. VA tarnen
iDait. i6,ir. foücn itt 3"'^cii iiiib .Reiben antetcii. 'Qui credit et bai)[tisaliis.' Econtra
Mamuatur'. FIoc eist: 'Filii regni eiicieiitiir'. Ad bann gloriain venimiis.
Siniiis ertro grati, aeci[)iamus Dominum cum gratiariim actione et sinuis :
from. @in gut motal nocf) ha. Hoc caput huius liistoriae, ttiie bie .Spcibcn
Dei popiihis, filii regni unb bte Hebe SSvaut, tide in tiHuni. Econtra i|ni
non acceperunt Christum, reiecti. ®a§ Sctjftud, quod milcs dicit: liabeo
sub me railites. Ibi opera cum fide coniuncta. ®ctt tI)Um Tjob i(^ nid)t
in meinem rjaufe. Si dico: 'fac hoc'. 5!Jiit§ ein fein f|au§^err, fonbcrlid) i«
!vtcg§!ncd)t. Unfer milites finb eitel berr^etcv k. lam nullus princep.« iiote.st
(licere: 'vade' JC. Imo bie 5Kete, qui cum principe in eonse.ssu fi|cn, fillb
proditores. Avaritia 1.)at milites unb Icute Blinb gcmod^t. Sßenn ber Tjcrr
ni(i}t l)at, nee nos. Ipsi implent mar.supium, unb bcr Sapft et sui lidjtcn
bie tierif)etevcl) nu§. Et nos merenmr. Wan tttil nimer ftvaff leiben. Non is
est istud tempus iani, ut ,<3eu6tman dicat: "Vade', 'veni'. Sed eontrarinm.
3tf) experior in nioa domo. Ideo mit unfcrm vegimcnt huic Ceuturioni nid)t
gleic^. Oportet onines fnerunt fideles. llnfer "^auS '^eifft alfo: Jfjuc Dominus.
llllö lam !jiii teiben unl
siju tetjl mcrben, Socvament i^abm, jo Bin ^ä) gcfunb, D5 Wh fd;on nit fein
3[6int)amä gcHut, nod^, Uiel)l Wh bcn ©on Ijotcn 3C. ttierS nit tfint, tncnn cv w
id^on Sfaac, 'Jlbi-atjam Ijat, fo I)ilfft§ it)n nit, 'Ecr Son fol angenommen
Juerben unnb gct)Ovet. ^sn bie Ijevrligtcit finb Wh mi tomcn, taft nn§ nur
bancEfiar fein, 2)a§ ift nn bie lere, ha^ §eibenn nu bie liebe braub unb 1oä)ta
finb tüorben, ^vuben ncrtoorff en , toel)l fie nit ben |)erin ttiollen nnneljmen.
Dns ift§ iKiiptftuti. 9tn ift auä) ba? Morale, g§ mu§ ein feiner I1lan gelocfcn w
fein, ben r()um tneiS ^dt) in meim tjaufe nit: 'fom f)er, fo fompt er' k. Sa§
mn§ ein fein {}au§ fein, fonberlic^ friegftned^te. llnfer fal)fer t)at§ ni(^t.
.Hjeuptleute finb eittel öerrfieter, nemen gelt Pon ^randretd^, fein fiirft Ion
ctttoas mit il)n nufrid)ten, Drumb ift§ nid^t nmt'§ regiment in ber Hielt gcili-3
()altien, S)er mirb inn :'. jaren luOOOO ft- reic^. 3Bol)er? Sie öerr^ctcrcl) rid)t 30
nur Sopft, a^ifc^offe on, ©ott Itsirb fie treffen. 9ht ift§ nit inn ber jeit, bnä
ein T)euptman ^n fein fnerfjten mo(^t fngen, speuptteut nemen gelt, tncdjte
folgen niid) nit, 3(^ frag bid) brumb, »neun bu fagft ^,um Inec^t ober magb:
tl)u hai. ^'seberman clagt uberS gefinbe. Unfer liau§ l^eift alfo: 2:l)n baä, fo
tl)ut cr§ nit, fva It^irb ctttoaS gutä bran-J tuerben, Uni oic^'3 gern fct)en, 3Jegi= s-^
mcnt fteuren nit, niemanb lüeret, tüa» iüil brau§ tuerben'^ iuil gleic^tool icbcr=
iö/i'7 unten am Seitenrande steht Obedieutia in Oeconomia C'eiituiionis in aliis rara.
28 Obedientia in Oeconomia Centurionis in aliis rara. r
5h. 4 [27. Sanuat]. 333
R] Econtra. Sic noii est ftraffe in Civitate: qiiisque facit, nt viilt, jeber fc^a|et n'.
2ÖQ§ tnil baraug Iticrben? 3Bo Inilä mit ber seit t)tnau», quando fo ftcliet:
■fac lioc', et iion facit, et nemcii gleid) \vo\ lot)n unb gc'^en mä) tuol bcn
l)eivn auff bcm fopff. 6§ mit§ Drecken. 3)ei: Surcf ift l)oi-f)anben. Si non
i vcnit Turca, jo ftnb bie niilites fo bofe ut Turci. ©traffe gef)et batjer. Milites
Miistvi plagen un». lubct princeps admonere omnes statiis jc. äBo \vi\ iä)
niifaljcn'? ^n me()r loir prebigen, je erger ber @ei| öon o6eu an bis iiiitcu
au§. (S§ ift gefteigert umb 1 t)cller, ftelcn oEeS mit l^ouffen. Quid debcmus
faccru praedicaiido? 3ic "le^r man prcbigt, eo magis cresoit avaritia.
1" rji)t'iiter aiidiuiit praedicationein gratiae. Si econtra fd^elten, unb etltdjC
ftoffen pastores loeg, dant testi[monium, ijuod e!^rUd§, from man, cur reiicis?
nos arguit. @§ toil ba^in: 'Filii regni eiicientnr'. Non habes aliain causam
contra pastorem jc. Sed dicendum: Crede in Ihesuiu Cliristuni, et saivus.
Satau praedicet hoc tibi: Oportet fides sit et opera \xä) arten unb bcm
1.^ glauben eljnlid^ fein, ut hie Centurio. @§ fi'^et mid^ an, ol§ ttjolte e§ an ben
föalgen jc. ß^edjjiel: leg ben topff auff bie lolen, er ift gebrant, ut reinwi. -.M.a
merben, nihil, !an iä) bid; rein mad)en unb )ütl ben roft ntd)t Don bir laffen,
mil iä) ein Diotgieffer bringen, ber fol mir nein. Quisque facit, quod vult.
Nos praedicanius , %üxä ift ba, Stotgicffer lüirb fc^mel|en. Non est timor,
20 (juisque f:\cit, quod lubet. '^ä) loils batjiu fetien, teil ber S^opff an ©algcn,
fo far. Vos pauci lafft un§ fold^ bing leib fein. SBtrb n[nfer l^[etr @ot
S] man ton unb brot tjaben, ©tnb ba§ ßljriften, bie nit fo gut fein al§ l)cibcn?
%md ift bor^anben, unb ioenn fei^on ber nit !ompt, f)aben loir hie 2nnbfö=
!nec()tc, ma($en'3 ja fo arg nl^ ber Surcf, furften unb Ijerrn fc^aljen unb
M fdjtnben, tncc^t unb 5Jicgb finb nugeijorfam, fc^a^t jeberman, loau fol '^\ä)
machen? je lenger toir prebigcn, je erger i^r§ madjt, fteigert aüeä, ntd)t auff
ein {)eEer, fonbern (jotjer, loil ba^u nicmanb gcftrafft fein, ^lutiöftru ftoffen
bie pfarf)ern loeg, brumb baä fie nit leiben iooEen fd}eltten, ob fie fdjon fonft
fein fdjulb ^aben, looEcii nur gnabe Ijoren, t)orftu§ gicidj, fol benuod) alfo
311 fein, bas bie toerd bcm glauben folgen, loie t)ierinn ber §euptnmn tl)ut. Si't
fit)t§ fid; an, ba^ an ©algeu loil, S)aö ber feffel fic^ loil umbfdjnttcn, loic
im 63ed;iel: fiieber, lege ben Icffel auff tolen, looEcn il)n rein ntad)cu, ^tber-M-^j-s
er iDolt nit, brumb fagt @ott: loolan, ^d) tnil ein 9iotgieffer l)olen unb bid;
fd;meUjen, ein nctoen topf gicffen laffen. Zs^t t()ut ein jeberman, toaS if)m
3.'. gefett, loir fegen unb fdjeurcn, ber Xurct tompt, ber topf loil nit rein locrbcii,
tDolan, fo mu§ ber %üxä fomen unb fc^mel|en, ba§ nid}t§ baöon bleljbt. ;,ll)r
toenigeu, nempt§ bodj an, laftS barloiber prebigcn, ruffen, loirb (^ott boljin
famleu in-? grab, ba()in 2^) bcger, fo loirb bie fprelo furn Seuffcl licrOrciiuen,
bie aiibern toerben§ lool fulen unb befinben, looEen fie e§ nit anuemcn, laftS
30 Iiii{)!et.i.s, iiiobeiliciitia et inipooiiitentia viiiuersalis. /'
334 5Ptebigten be§ 3a'^re§ 1544.
li|bQ§ Äorn QUifegeu, veniet bcr 9}otgicffet. ©o bev groffe f)autfc nid)t Inil,
tarnen bn§ Hein ^eilfflin, "t appareat fidein veram. Si contra fttHeft, u'6ev=
siiin-s niibcvc bod^ tf)un, ba§ ber glaube red^t fe^ iiiib bie lucrö bem glaiilien
bod) t'f)iiIirT) fc()eu. S^nimti Inft iiii§ u[nfevn f)|cvT g|ott bitten, ba§ ev im?
iiicl;t ,511 tiiibcvn bei fiiifternic' riiaii;e jc.
5. 3. fvclniinv ir.44.
ii|Jrcbigt lim 4. Souiitng und) (£'pi))l)rtitin.
R] DOMINICA IUI. POST EPIPHAIMAE.
mm.s.,:<\i. DE TEMPESTATE ORTA IN MARI.
Tlodio amlistis, toie iinfer Iteficv |eiT mit feinen ^ümgevn in ein ©djiff
getretten nnb nbcv ben ©ec gefaven et indormivit. Interim oritnr tempcstas 10
laiita, nt Hnctns ohrnant navienlani, nt non aliter cogitarent quam so siib-
mergendos. ®a tratteit fte ad Dominum, excitabant eum dicentos: ()ilff \\n?\
fonft finb \vix öerloren. Is iucrepavit ventos et dixit: 'O modicae fidei', et
(cnipestas et veutus sedatus.
Ista historia est semel facta in praesentia personae Christi. Sed semper i:.
fit ab initio mundi et adlmc ustiue ad finem nnmdi, non solum in Ecclesia,
sed cuilibet Ciiristiano in sua persona. Ita solet accidere, (jiiod Ecclesia fo
gro§ not leibet, nt ratio non aliter iudicet, quam fol jujcfieitevn unb 3itgvunb
get)en, ut tempore Arrii, ba loar ein fold) greulid} Unnb nnb bvnufen, ut vix
duo ]<]pisc()pi pii non exnlarent. Omnes pii parociii Umren liei'ingt per 20
Constantiuni. Duo superstites manebaut, mirabili tarnen modo. Tn§ Itinv
7JS F.a Dominica hospes niPiis fuit et sua praesentia domunculam nieam dodicaiiit. /■
9 Sdbiffi ©ifjifit
S| 1544. Postridie purificationis Mariae.
iP(atti).s, ssjf. Math. 8.
.^eut l^abt xl)x ge'^ort, tüte imfer ^err in§ ©(^tff getretten k. S)a§ ftd)
nlfo ein locttcv evl)cbt, bo§ bic ftutten fdjtebn über bie ober, nnb nieineten, si
fie mnftcn ncrbcrbeu -Sa:. '3)ie l)iftiui ift ein mal gefcfie'^n in gcgenliu'rtigt'eit
feiner pcrfon, aber nn gefrf;i(f}t§ nit attein bem Ijanffen, fonbern eim icben an
feiner ''|ierfün, Ecclesia ftel)t in fold)en ndten, SaS iebermou meinet, fie Un-rbe
nber nnb nbev getjenn, mic ftif)§ betneifet, So 'JlrrinS bat)in bracbt, ba§ nur
.]»pccn 'lUebiger anff ber (5anM blieben, S)a§ Jpar ein nngeloittev, ber ftoff 30
l)at fie tuol mer gebabt, toir and), Sc^lnermer, mibertenffcr rid)ten nnv ein
foldjcn lernten an, bnS mir meiiieten, eS Umrb aÜe-S ,yi boben gelien. ©old)y
9lt. 5 [3. gebruQt]. 335
R] ein ungeloitter unb uiigeftum, nt appareret, quasi oppressa esset penitus
Ecclesia. Sic et nos ifahen gi'offe ftoffe a Schwermeris et Anabaptistis, £)a§
Qnjufel)en ift, ha§ folt 3ufd)eitcrn gcl)eti. Sic fit privatim unicnique. SBenn
ber Jeuffcl an einen l'ompt nnb greifft in fo an, ba§ pater noster, glanbc et
5 10 praecepta fte^et contra euru. Nisi ad euni frater vel parochus veuiat
nnb bretüet veuto et dicit: fjore auff. 6§ ift gnug. Hie est Ciiristi modus
regendi siios et totam Ecclesiaiii certe mirabiliter. Somit leret er nn-S, ut
tempestate orta in lide perseveremus, feft ftel)en et dicamus: SBoIan, (?§ gcl)et
aljei" ein Sßettev ^er, Mare Bronfet unb janfet, venti luefjen jc. Sic debenius
10 (liscere ex istis tentationib[us um ftercten et fteiff Beharren in fide. Hanc
artem et sapientiam tota Ecclesia discat et quisque pro se. %obd büB ntCCV
unb hJuten bie 3Beüen, et Dominus [teilet ft(^, quasi non agnoscat discipulos
pcriclitantes, et (|uasi velit permittere, ut submergantur. Est tarnen in eadcm
navi et periculo. Verum ipsi debebant cogitare: Si nos submergimnr, et
V' ipse nobiscum. Est in eadem navi, non mortuus, sed vivit et tantum dormit.
Si ipse dormit et moritur, et ego sane cum eo moriar. Hoc est pleuissiraum
consolationis Christianis, ut sciant in omnib[us tentationib[us suis, sive toti
Ecclesiae contingant sive alicui privatim, quod dicere possit: Ego in eadem
navi sum. in qua Christus dormit. Si ego erfauffe, et ipse. Et [teilet üXnb
20 in biet fe^rli^er quam umb mid^, quia ego vigilo, ipse vero dormit. Sic
cogitandum: Ipse Doiuiiuis dormit, non curat mare, ventum, procellas jc.
Sed mihi donnit, quia non credo eum Dominum raaris. Non habeo fidcm,
quod Dominus sit mecum. Ideo ge^et mil"§ fo: Etsi credo eum adosse,
tarnen cogito eum adesse non ut Domimmi maris et omnium Creaturarum,
•ii sed ut iiominem sine auxilio i. e. ipii nie negligat. Sed sie fides deb(>bat
S| gefc{)id;t aud) inn eins jeben ©Triften l)ev|, bo ber Seuffel fold; f)erWeib anridjt,
ba». Wo nit ein bruber fompt unb troft, ba left fic^» anjel)en, al§ Ipol \}tx-
.^metfelung baf)er bringen. Sert aber t)ie (Stjriftuä, £a§ Wh un§ üben foKcn
nnb feft luerben im glauben, Saä loir fo fagen: 6» geljen WeUcn baf)er, bie
30 tüotten ba§ fc^iff ntber fentfen, tüolan, bad tnil id) anc^ ertrortten, 6» ift
brnmb nit üertoren, @§ tobt lool ha?^ mecr, ber Seuffel fpruet, S)er tjcrr tfjnt,
alü luuft er nit, too ^^ä) bin, aber er fc^lefft nur, ift eben in ber gcfat)r,
barin ^ä) bin, erfanff ^ä). iüirb er aud) erfauffen. S)a§ ift ein groffer troft
nn§ 6[)riften, ba» tt)ir loiffen inn aUen anfec^tungen, e§ toiberfore bem ganlicn
ai f)auffen ober bir unub mir in fonberiieit, »nolan ßfjriftug ift mit im fdjiff,
erfanff ^d), toirb er and} muffen t)ert)a(tten. 6r fragt nadj ben luinbcn nit,
aber mir fc^lefft @r, ba§ ift: 3d} [)ai ein faulen glauben, !an nid)t feft ftctjcii,
So folt ^ä) gleuben, ^a-i i[)n fd)laffen, '^d) tocis, bas gr nic^t fd)lefft, ^JJknjdjlidj
natur ift mube, bie fd)Iafft, aber natura Dci fc^Iefft nid)t, 3lber anjn.^cigen, ba?
411 ^d) ein fautcr O'Orift bin, fteilt (n- fid), aU fdjnavd; er anffm fiiüeu, Uiic (9x fagt
'Müdicae lidei', luie crä nud) l)ernad) bcloeifet unb mit eini loort bem '"JJieer
336 ':prebtgten be§ iJn^teä 1544.
\i] se erigere, donuit quidein, 8ed scio, ciuod nou dormiat. Natura Immana
dorniit et est mube, Sed persona et Dei filius non dormit. Scd ego nun
credo, (juod eins ocnli super ine respiciant. Ideo fd^norcEt ix aiiffiTl .^iiffcn,
(juia non credo ipsum esse Domiuum. Ideo dicit: '£) ix HeingleuBigeii'.
Q. d. Xon pro me dorinio, sum Deus et Dominus totius Creaturae, quid i
niare mihi noceret? dico: cessa, mit eim SBovt, meer linb U)inb, fo ift§ alle§
ftlE. Sic agnoscendus Dominus in oninib[us teutationib[us, et cogitanduni.
C§ ^abt ntC^t not in quautumvis magnis tentationib[us, quia dicit: tüiub,
lege bid), unb meev, unb taffe mir mein Sc^ifflin cum tranquillitatc summa
in aqua. Tales sunais iios Christiani. Mundus liornm niliil novit ue(]UO lo
cupit ex]}eriri et intelligere. Christiani norunt. Sed 'modicae fidei'. 5hl toic
jol man im ahn ti)un, quod fides exigua est? S)ie !^eubtcr Ecclesiae, Aposfoli
[)inguntur hie exiguum tidem habere, et tales argunntur a Domino. Sed
tamen ift nidjt rec^t. Fides fol 3uncmen imb loacfifcn, ut cum fidutia dieat:
2aä ein »oinb tjergcfjen, !ompt ein SBirbcI, Inil bie @tab unb oEeS t)inveificn. "^
2a§ fomen. I'ostea fide iirmati et consolidati Apostoli iusserunt morluos
surgcre, fugere lepram, infirmitates, l)eB bid} ad Diabolum, tfoll bid), non
manserunt infantes in fide. Sic nos eos imiteinur. Nonne ift ein jamev,
(piod tarn iufirmi in fide? Imo joHen tto^lid^ fagen: Sumus baptisati et
iiabemus Christum Dominum dominantimn et exercituum. In hunc crcdimus. -i«
Si vult, ut pereamus, Hat ita, et tameu sumus unöerloi'en. Si nondum est
iiora, tüerben un§ unfere feinbe irol juf rieben laffen. Si eins bona vohmf us,
veniat Satan et fnre miii) per fenestram ()inanÄ. Si non, \o Ia§ er§ unb
^afi§ feinen band. <inia sumus in ista nave. 06 toir nidjt fo ftard in
fido finb, al§ luol fein folt, famen orandum, ut fides angeatur, crescat, non 2-.
sit fanl, ut tameu orenuis ut discipnli: Domine, serva uos, perimus. Non
lierjll'ciffeln gar, sed: salva nos. Alioqui dixissent: Dormit Dominus in
iifatiii 12,20 navi et nobiscum perii)it. Sed adest linnm f'umigans ot arundo quassata.
sifteurcn tan, 2)en troft foUen tnir nu lernen, es ge^e ba()er, toa§ immer !an,
nur tjoben (irjriftnm, bcr !an bem 9Jteer [teuren, £)er fdjlefft un§ nit. Slber w
Unr finb aftjn fdjtoad), S)ie prin^ unb (icnpter bcr tird^en Inerben I)ic gefd)oItten,
baii fie lleinglcnbig finb, foltten luir« benn nit fein? aber e§ ift nit red)t,
lüir foIten§ nit f^un, fonberu fo fagcn: @§ tompt ein loirbel unb loinb batjer,
tuolan, la§ t)er get)enn, GljriftnS ift Diel ftcrder, fo füllen tuir im lernen, e§
ift ein bua bing umb fd)h3ad;ett, aber barin foEen ii'ir nit bleljben, fonberu 35
ftard tnerben, toir tjaben Dominum dominantium, teil er un» Inffen faÜen,
iuolan, fo gefd^efje e«, Joil er nit, fo mn§ nn§ ber Senffei nml jnfricben laffen,
Ob Joir aber nit aU fo ftard finb, foücn Unr bod) baljin erbeiten unb bitten
umO fterd bc§ l)cljligen gcifty unb glauben». So faul foHen »oir nit fein, boS
lüir nit ruffcu looltten, toie bie ''^t).)oftcl l)ie nit fo faul finb, fonberu ruffen, 40
finb nit Uerjtoeifclt, e? ift uod; bn-J glnmenb toc^t, feer gering, aber fo ftavd
ÜJr. 5 [3. gieBtunr]. 337
R] Ideo oraut, sed |eei' fcfjtuad), sed tarnen \o ftardE, iit non despereut, sed
dicant: Salva uos. 3ft noc^ gemitiis in corde, qui gemit ad Deum, prope
desperant, et tarnen siiperest adluic seintilla tidei. ßauter tietjltieibelung
dicit: @i ift tierloren. Sed fides adest, utcunque exigna, tanien fides, nt
5 dominus dicit: 'Modicae fidei'. Ita ergo fides eoriim intirma eogitat: Nisi wnttti. s, 26
cvigilaverit, actum de nobis. Sed fortis fides eogitat sie: non submergar,
qnia habeo Dominum mecum in mari, sive ergo intumescat mare sive non,
non possum perire. Et habet tarnen Christus patientiam cum infirmis et
dicit: Infirma fide praediti, folt tr fo fltrd^tfaiTt fein, et habetis me vobiscuni
10 in navi? Hoc exemphun begegnet un§ aEe ftunb ab initio mnudi toti
Ecclesiae et nobis. lam habemus für un§ Turcam unb Sicid^Stag, iotnb
Uier)en, 3?apft, SBifdjoff non 5J^en|. Si vult Dens nos per istos opiniini et
ilclcii. fial ]>ei vohmtas. (^uid nos faciemus? SBoIan, iaxi iX unB llidjt
nngefrcffen laffen, fo fieffe er un§ imer ^in. Si fol Caesar j^ie '^crr lueibcn
li in hac Ecclesia vel Tiu-ca, fiat. ¥a h)ir mad^en§ fo, ia?^ h)tr§ tüol Herbicneii.
Eleetor huc scribit^, ut serio oreraus contra Turcam et mirabiles practicas
])apistarum, Ut parvam fidem exerceamus et dicamus: Domine, ^ilff. Magnam
paucissimi habent. Non est ein fc^lcc^t not t)erf)anben. äBarlicfj, tünvlid),
ventus, tempestas töebb, e§ toere it'ü, ut oraremns nnb from tnürben. Mandat
20 Elector, ut adnionearaus vos ad poenitentiam. S)er toU, totidjt fjauff nilUpt
iid) foldjer oermanung nicf)t an, lefft Jjrebigen, sed nemo facit poenitentiam.
Uifad): e§ t^ut i^t niemanb nnrcc^t üon oben an bt§ unten ou§ et quisfjno
niahmi vnlt defendere. S)q lüirb mnKpiam poeniteutia au§. I l>i iHa non.
') fklion in dem Briefe vom 2. Dezember 1543 (Burkhardt, Luthera BriefirechaeJ
.S'. 435).
S] ift§, bQ§ nit üeräUieiffelt, e§ ift nod^ ein gemitus ha. 9{o: 8. 3lc^ lanftu mir i)u.m. », ae
2'.. bod) noc^ ^elffen. Souter üer^loeifelung fo: @l), '^6) far ba()in, lx)a§ l^ilfftS?
(n§ if)n fd)taffen. ?lbcv bi§ ift nocf) ein funcflin be? glaubcnS: P'D Uienn ov
nod) anffunic^et, fo luivb er nod) Ijelffen, ^o er tan bicf) erl)nlttcn mitten iiiii
bcr t)et(en, Inenn er fc^on f(f)lefft, 5lbcr boS ift ber ftarde glaube, S)a§ ift nit
(■xcnq)linn, ha-i uu-j alle ftunbe begegnet nnb aUjcit ber (?f)rifteuf)cit, \mx haben
■M> ilit ben Snrtfen, ;){eid;ftQg, 5i3apft, 33ifd)off, 5Jten^ Inil m\ii frcffen, yjieev tobcl,
toiube braufcn, loolan hiil e§ ©ott Ijaben, ba§ faljfer, 531eiu^ t)ie iun bei
firctjeu fol t)err toerben nnb umbtoren, loolan, toie ®ott Inil. Phurfnrft
fdjveljbt ()er, loir foÜen ruffen, ®q3 ift bcr tlein glaube, ben groffcn haben
Uicnig, bie tüinb unb IneÜen finb befftig, tner jeit, ba§ Unr ben l)errn anff=
y., Incdten unb and) un§ befjerten, \oo foUen mir bie buffe anfahcn'? Üovidjt
bauffe nimpt fid^s nit an, nicmanbt thut-S, benn i|t tf)ut niemanb nnred)t,
Uia§ ein jeber itit tl)ut, ift red^t, Don oben an bis unten an-5 loit niemanb
30/31 Interim, r .{//.J.i roil h'K \ä)xecib\ nnt
Cut§et§ SBerle. .\I,I.\ 22
338 iPtebigteit beä 3al)reä 1544.
R]sequitur tVustranea pracdicatio et adhortatio nostra. Slton tlagt ubcr fünften,
(Vbelleut :c. Nemo credit sc male agere, iino omnes faciiiut, (|tiod volimt,
trei6cit imcr iv fioB'^eit je tenger je tne'^v. ®er Nemo hjirbs lü^t gut luad^en,
bic jünbe luadjfcii JC. Nemo f^ut unrecht per omnia vitae geneia. Disciimli,
^JDuigb, ßnecfjt, aÜt fillb unge'^orfQm, et tarnen nemo delin(|iiit et nuilefaeit. i
Xon ampliiis fnn malt i)eccatnni nee Uiuedjt tf)Un. 2fO| , \ViX mivS fagt,
(piod iiiiuste fecerim. äBoö jot id) lUQC^en mit meinem Pnmniien jiir Söiific,
si neujo maliim facit? Item quando corripimus omiiium ordinum homines,
fo 3uriien fie et fjuemntur, ha?- \vix iiteil linred^t tf)Un. Sic omnino vobis
agendnm, si pii Ciiristiaui estis, ba§ ir mit un§ gebult t)abt, qui praedicamu.s w
jpif. 3, 17 vobis, quib[us Dens dicit per Ezech[ieiem ca. 3. Speeulatorem dedi te. ;^ft
bn?' nic^t jdjvccflic^, bn5 id) mu» pro te red)enfc^afft geben? Et bu tnilt mit
mir jurnen, lt)cnn id) bidj ftraffe umb bie jiinbe? Si iacerem ex mera prae-
sumptione, lial)eres oecasionem contra me irascendi. Sed si tibi praecipio nt
Doctor Mart[iuus, uon debes milii obedire neque cupio. Sed iit minister 15
Christi dico tibi ox mandato Dei orauipotentis, qui milii commisit j)er Eze-
eii[ielem, nt dicani tibi et annunciem tibi, si non penitentiain egeris, te |ieri-
Inrnm. Si non, re([uiritur saug[nis ex me. Si uou folt rec^enjc^afft geben ])r()
anima tna, Inolt \d) bid) lool ungeftrafft laffcn. Tdeo «mmino debetis habeie
patientiam nobisciim, qui non praedieamiis uoslrum, sed Dei verbum, et eogi- m
Uwe: pastori ligt btauff fein einig üerbamnis. 3Benn er mir gleich ein tnort ju
uiel jagt, non damnat me uec nocet in anima. Ideo non tam crudeliter agam
cum pastore. Alioc,ui damnabitur, si me non admouuerit. Gerte quaerimus
animae vestrae saliitem. Et tarnen uou tautum rationis in vobi.s, iit dicatis: Non
<>st eins verbum, Sed Dei, eui dcbemus oliedirc et l)oni consulere eins pia :-i
s| unrecht l]ahm, bo ift fein bm. lUfan ttagt über 3lbel, ^iurtften, 33urger, ha^
fie |d)inbeu , aber niemanbt t[)ntv, treiben immer fort ire boft)eit, unb Uni
nicmaubt unrcdjt tiabcn. ©cfinbc ift ungetiorfam, nicmanb tf)ntS, Wa-i fot
M) pvcbigcu ? nicmnnbt lutl fid) bcffcrn, üroti, ber mid) ftrafft, Imiy fol ;\dj
mndjen? Itjenn i[)r fo from feib, prebtgc (Snd) ber 2euffcl, loenn itjr aber Inolt 3u
frome (i.()riften fein, folt il)v bod) bavmtjcr^ig fein mit nns armen prebigern,
vfj. 33, 2 6,]ed): 33. i^ft n'i'i' e'"c l)i^iitc prcbigt geben, locnn 3d) aber bir molt ettlnas
au» meim fopf fagcn, Ijetteft bu fug mir gu flud}cn, 1)mn ^ä) auä) nid)t5 über
h\ä) 3ugebictcn Ijabc, Trnmb fonteftn billid) über nnnb mit mir jnrnen, 5(ber
pej. 33, 2 nnfer .s^err gott gibt mir ben bcfeld} ©jedjicl o:!. Solteftu benn uit fo fügen: 35
'M) mir iDoUen mit nnferm prcbiger gebult tragen, fagt @r un§ bod) nid)t§
an» fcim fopf, fonbcru bao, loenn er» nit fagt, lub er ba» ncvbamniö auff
fid), t^r mnfte unfert tjalben inn bie l)eH faren, ''Mj nein, toarumb folt '^)d)
il)m nit folgen, loeil er§ au» gotteS befell) tljnt, unb ift gotteS lt}ort, bem
man geborfam fdjnlbig ift? P.^luar luiltu beu nit l)oren, fo mnftii ()crnad) iü
^JJial)omct unb '-Bapft l)oreu, loie !ai)fcr braU'ct fold)C prebigcr bevcin ]n fc|en.
9ir. 5 [3. gcBnintl. 3.19
R] luouita. Si uon vis audire verbum, oportet uie tacere, adducet Xeuffel aliaiu prao-
dicationem, ut audias Turcam et papam per Caesarem, unb finb \)k Jiiitiftcn,
(jui libenter audituri sunt. lam habes praedicatores, qui pro te ailtlDOl'ten.
Si 11011 vis eos audire et cum ipsis patientiam habere, vide, ubi maueas.
s Non quaerimus servitntein , sed vestram salutem et gloriam Dei, et ut pie,
iuste, sobrie vivatis. SBiltii bajii iingebiiltig fein. Sic im Iticltlic^en $Rtgi=
ment, quando SBuvgetiteifter, 9{td;ter ftrafft, gebeut man etUiaS, \o toixfft man
inen bie fenftcr au§. SBev lüil mit bet SGßeife prebigen, regiren? Sic cogitare
dcberent, si homiues essent: Deus sie ordinavit, iit subditi obediant Muiii-
10 stratui. Ego sul) Magistratu sum, bie Mafien fii)rt)eer gnug jutragen. 9)tcincftu
abn. btv gefc^el^e nnved)t, foltu e» orbniidjev tncife fiunemen, bicfj jelb§ nirfjt
redten. S)q§ finb nic^t ßeute, sed Senffei. Audi propter Deum, quid 8]nritus
s[anctus in Epistola ad Heb[raeos prnecipiat de Concionatorib[ns ot aliis
Magistratib[us: 'Obedite praepositis vestris', (]uia fie muffen nntluovt gcBeu. sjfi'i. i3,i;
IS 3ft ein I)art tnort. Deinde fd^afft, haS fie fold^S mit freuben t^un. Sunt
Spiritus saiicti verba. Sequitur: üDeun ha§ ift anä) nidjt gut. Tpsi dcbcnt
pro vobis vigiiare et respondere unb foüen ba^ f)er^Ieib bafüv t)a6en. Qnitl
curarem priucipem Saxoniae pro sua persona? Sed est Elector Saxoniao
nnb t)ot Befelf) l'on ®ot, ut ei subditi simus. Sag bie ^Regenten gTeid) teffer
■ni ücibei" tragen, tjeniid) leben. Sed tu tarnen discerne inter tunicani uub
Stegtmcnt. äßtr prebiger finb befd^loeret mit öerantinovtung etrer Scib nnb
8eet. Sic priuceps noster et aiii miiffcn für un§ folgen nnb ontUioiten. Si
ei obedio, obedio Deo meo et duisto, qui nie rcdeniit suo sang[uiiic. Si
etiam ein ubeilaft bir gefd^e^e, folteftu ba§ nidjt leiben, non es dignus, ut
■ih porcus voceris. Hoc dico pmpter gtoffen t)auffen, qui tnoEen ungeftvofft
S] '^\viax e§ auä) ettlid^c fünften nid[)t ungern fe'^en. W\x fud^en aber fein
bienftöavfeit, fonbevn bein ©etigfeit, Iniltn nn baS nit ^afaen, auif) nit folgen,
loic foUcn lüirä benn tnac[;eu, loa§ foE bocf) fold^cv muttoinen, loev Uii( \nc--
bigen, Iner loil regircn, inenn man alfo l)anbclii luil? .v>aftu ettU'aö Uiibcv
30 Dberfcit, tnaiumb fel)cftn cS nit ovbcnIidt)cv loeife nn? tnilt balb ftedjcn,
movben unb fcnftev aufUicrffcn. Hein-: 'Obcditc pi:ic|iositis', benn fie ntn^euiTin-. i.i, n
autluüvt fuv eud) geben, l'icbev fdjaffet, ba§ fie nuigen frolidj fnv cud) ant=
loovten unnb load^enn, loic fd^lnevlid^ aber tnirb (Sott ^utnen, U'o fie co mit
tiaUu'cn tfjun. fragen grof5e fnrftcii fcten, fdjauben. D bovftuy, fie Uu'vbeu
US il)n fanr gnug, muffen für bid] i)u'd;cnfdjofft geben, So folteftu ja gebenden:
X'ld), luaS tl}uftu? biftu bod) nit ber Dberfeit, fonbern föott bem .'Tierrn
uiige()orfam, unb loenn fd)oii bie Gbertcit ein Uienig ,]n öiel tl)et, folt nuin-j
nit üerOeiffen nmb be» lie&en t)errn (Sf)rifti loillen, ber iKcginuMit erljelt uub
regirt, jtuar luiltu bie Obcr!eit nit t)oren, ioirb ffiott inrden jc. fd;irfeu, bie
26/27 CoiiKiliiim eniciidathniis Iiuist.ariiin r HO (jebenrtcn| flcbnntffll
22*
;J40 l'tcbigtEii bi:§ 3fll)W^ 1544.
Rlfein. Si non viilti;^ mit belli 5uc^5irf)liiant^ , mit meiner ^eilfamcii 3unc(eii
gejucfjtiget ttievben et ftraff be§ SuvgemeiftciS leiben, liabt4)itis Tiiream vol
( 'iK'saiem. Ideo idgo et adinoneo vos, si Seuatiis alicjuid ordinarit mit bem
S^ier, fleijrf}, S5rob, fcib 9ct)0i-fam, quia expedit lioc facere, t^elfft baju. Non
est unfer getrieb. ^ä) iril bein t)en' nic^t fein. Sed andis, tjuod Dcus dieit.
81 obedioris tiiis Doctorih[iis et Magistratui, beiie. Si non, ifty nid)t gut nt
watt'J; 38 ^''^'>: 13. £cv Hein f)auff, ut Marens, dicit, accnirit et dicit: 'grageftu nid^t bov=
liad), qnod snbmergimur".'' Spero, rjuod non potestis queri, qiiod mangel fei) Oll
llllierm^dnpt nee jjotcstis nobis )d)ulb gcfieil, quod simus palam iinpiinecfnrannn'
nee niolesti iioc^ oEe unred)t tt)iin jc. S?aö ift bev flcin t)auff. Sie S3iu-gev,
qui nobiscuni .seutiunt, tociben jagen: ßieber t)erv, luc^ve bem ßeifer mib
Wurden. Si alü, vos luaior pars perseveratis iuipoenitentes, fo fterbeii luiv
mit euc^ et veniemus de oxigiia fide in inagnani. Alü jurneil imer t)in mit
ben prcbigern, 58nvgeiinciftcr, Siii-t)ter, äc Uiirb and) bivS SBafjev über bie
Sibxbt gc()en.
Sic bic ^vnriften queruntm-, iudigiie fernnt et ira.scnntnr mihi, qnod
tjart prebige contra eos. JVon reücio ant damno bonos et pios Inrista,?. ^ä)
W'ü biv trclnlid) raten nnb fagen, h)a§ bn t^nn folt. Nempe sie facito : Mane
snrgens lege pv^alnnun, ^,a betratfjte etlid)e Sprüdjc aii§ ber Sc^rifft. Et
postoa geuib[ns Hexis die 'pater noster^, Doniine, pater Doniini nostri lesn
Christi, sie ordinasti, nt shu Jnreconsultus, da gratiam. 6r tjaty gerne, nt
.>^ic ores, et libenter audiet te, postea farc ju nnb faE in bie biidjcr et
audi praeceptoros et ftnbirc gctroft unb luerbe getert. 2. ©o [)nte bid; fnr
:; über Iccrbcn ■^fehf fein 2IS Et factum est iti Amio 1.^47 r
.simnftn ^orcn. S)arumb lucnn nn Oberfeit ein nclü ^Regiment aufaßen nnb
iKciormirn in bicr, brobt jc. fef)ct unb feib ge()orjam, ba>3 luil föott ()aben, ■-•:.
foiift wirb gott fomen nnb ftraffcn, ba§ ift nn ber erfte (lanffen. ^vd) tioff
aber, Uiir, bie mir prebigeii, finb ber anber l)anffe, unter U'eldjem im Itiarco
TO,uf. 4,38jd)rcien: §err, tanftu ,yifcl)en, ba§ trir berberbcn? irir loartten ja nnfer ompt,
teücn and) el)r(id), ba3 loir and) ein gut creinpel ge6en, SBa-i nii anti) nnbcre
fvtMiime luirgcr finb, bic fc^rcien: ■'Ticrr, f)ilfj, luere bem Üiirden unb fai)jer, .iu
la-3 uns nit üerberben, Sol§ aber umb ber bojf}eit IniUen über nnb über geben,
Uiolan, iinjcr Ijerr gott loirb uns bcljaltten.
SUfo t)ah ^l)d) and; ,^Virijten gejdjolten, barauff mid; ein ober ,5Uiceu
gebeten, luie fic t^un foltten. ©o tljn it)tn: TOorgen§ bett ein pfalm unb Datcr
uiifer, %ä) lieber .§err gott, bu fjaft mid) bar 511 georbcnt, ba§ !^sd) jol ein as
3urift fein, ober ofjn bein hnlff fon ^sä)5 nit tl)un, Trnmb bitt Osd) bid) k.
S^ornad) fnE über bcl)n h\id](x nnb tnerbe nur getert. ;i. .^ntt bid) fnrm
Ü^apft, ba Inarn ^d) ^irf; trelididj, loo bu finbeft be-? ü^apft-ö lere, ba fdjlog
ba? freut', fnr nnb folg ben iira('ccptorib[iis nit, fonbcrii fleud) ben 'i'apfl, tno
9lt. 5 [3. J?el)riintl. 341
IM bcm iünpft. Denn and) nn ^uv ]cit in bev SBcIt finbct man viiuiftcn ui
jn ^^^ngclftab vi liic Doctoics paplisticos. 2)a fdjiag bno (5vcnl3 fnv biet) et
die: ^sdii |)i;uH'oi>toril)[us, sed Cliristn (ihedioiuliini, iit uuj)er dixi du occullis
gcinbb.' ®a§ foltu au§ betnen Sui^ern leiffen. Dicunt: Oportet secuiiduiu
Ä Codicom papae jprec^en. Sa '^ütc bid). Den 5Bapft foltn anSfegen. Si ikhi,
fo muftu fagen, ^sä) fei) ein {)uvnian et uxnr sit scortum, unb Dieb tücvben,
c|uiu diciiut: 5Jlan fol nid)t pastores Icibcn, i|ui liabcnt uxores. Tales lurislac
sunt jc. Nnm et Elector, (|ui ^uven nnb Suben leibet? Et tarnen ipsi finb
fü ftol^, ba§ fte tuoEcn k. Sei) nnb lucvbe ein ^nrift, '^tCein Tjntc bid) fnr
111 bcnt Xeuffel, Et si dueent te, fo get)c ev anä nnb f|)eie. Si noii vdlunt crc-
dere esse legitimuni niati'iinoniiim nostnim, Da§ ^eiffe td), ut ores Doniiniiiii
Iliesum, ut te regat unb beljnt fnr bem S5apft et die, quod «bsessi I)()et<ircs,
<|iii ita doeeiit: ^d) fef}e bie Sßellen toben, Sßinb toeljen, mare branfcn, t)aben
fie luft ju mir, fie foEenS finben. Dominus dormit et non dorniit. ;l. folt
i'> nid)t gelb netnen ab E])iscopü Moguntino nee bienen. Si facis, nun es
( in'istianus. Ratio: Si Episeo]ins Mognntinns nostiuni Eiectoieni im SJeffcl
eifeuffcn. ^sä) toil bid^ trelolidj getnarnet r)aben. Ego si possem, daiem
euih'bet luristae 500. Sed Cliristns: r)ignus nieicenarins mercede sua. Si i. lim. 5,'ig'
adorare vis papani et me für ein l)Urer 'galten et pai)aiu pro Idolo. 9leib
au bid) an mid^, ^^ h)iI'S geloarten. Nos liabemus scripturain. Huic oportet
') Vgl. oben S. 317, l!i.
.s| bn tanft t)on bcimlic^en gclubni§, baä reif; an», ober life nit, nnb fage nid)t:
\'ld) num fau fid) nic^t nad) bcr I()eologen Gatonid)en ridjten', fonbern nad)
(Sobcj, SBcnn bu Unit ben SSapft t)aben, fo mny ^ä) bon ber ßon^el, Denn
nad) be§ 5öapft§ -Hec^t bin :^sä) ein bnvman, item 6t)urfnrft T)nrnloirbt, ber
■jb [)iixn nnb bnben in feiin Innb l)elt. ,\tcni U'oUen, ba» luiber 9JJnnd) nnb
5!nnnen toerben .'c. ob fie c§ aber nit mollen, bie Sunften, ha^i red)t fei), hau
''liiniuf) nnb Tmnnen folten anfm C^lofter (anffen, ba fdjlag bcr Seuffel barein,
In fleng ^apft unb 5Praeceptor, bie fagen, ba§ nnfer finber unnb lücl)bcr l)urn
finb, luic fie mir and) breloen, hab meine finber nit erben foUen.^ 4. Soltn
30 aud) nid^t frenibben ()crrn bienen, folt nit gelt Don 'DJieinij nemen, tbuftn»,
tljnftn nid)t luie ein ;Kebtid)er lytan, ol)a, bie Jbaler finb lieb, ^a, biftn ein
bnb, fo fei) ein bub, foltn gelt nemen loiber bein lanbyl)errn. 'JJieiilj Umlt
nnfer furften nnb lanb im leffel erfeuffen, luo fie tonten, luolteftn benn il)n
bienen? Itiir l)aben ein anber Ins, l)el)lig fd)rifft, bem fol Sapft, tapfer nnb
»s alle IncU nntl)ertan fein, Do l)aftn praccepta, mie bn ftubiren folt, brep ftnd,
3nm nierben l)tlff bie fachen cnben, gib bid; nid)t auff bie blacterep nnb
JHcubcrci, ha§ fie bie fad)en Derlcngen !^. 0. 2(» jar, unter beä Inirb ber arme
') So auch De Wette, L'illwrs Briefe Bd.r),7lö. ') Vyl. Kustlin-Kaweran,
LutJter Bd. >, 470.
342 ^Stcbigteii bc? ^oljtcl 1544.
U]()lK'(lirc pai>ain, Ciiesaieiu. 1. ut oie.-, 2. ut l}iitDft bidj a ])ai)a, ö. iii hclti
Ullb flefjoriam fcicft nostro piiiicipi. (^ui liiiu; servit, scrvit I>co, (jui intidülis,
ift iiicfjt fiom hl feiner l)Qut. 4. nt [}elffeft bic )ai)en eiibeii et nou i^cblt
biti) auf! Steubevel) itnb placfercl), bcia bu bie ]aä) Dertcngcft. Sed ut Ht, feljt
einet lüibei- bm mibein. Intorim luivb beiu 2 ansgeiogen. ^tlidjc jadjcii ;.
finb l'ü lang auifgeidjobcn, bog ctlid) ;0»nriften baviifier gcitovkn. S'd partx's
finb fo jcndifdö. Scd die: ^d) >uil mit ij l'e^en bei' fad; ein enbc nuid^cn. At
ais: Alius accipit Taleros 3C. Esto contentus parvo, ne tias fetub 2anb»=
fiivftcu. Magistratiis foI§ ire'^ien, hai^ man in 14 tagen boöon !ome. @§ ift
ein gi'culid) bing mit bcm anff^ieljen. 2ßirb nid)t§ anbevo hxau§, (juam (jikmI io
advocati fic^ baöon meftcn. Hie iuit ein feiner Soetor, nod^ tarn ju im ein
Sdjinber: ©IndE ju, ©ot e£)rc hah ^anbloertf :c. SBolt ir ben namcn t)a6en,
Sdj fiflinbe tobte Ifjier, '^t lebenbigc Sente. Non contemniinus Imistas, Sed
cürriginnis abnsus. @o miiffen toir t^un, si volumus poeuitentiani agcre.
Doiuinns Elcctor trcgt baS im Sei6 nnb 2e'6en et orat, ut poeniteutiam agamus. i5
.iiiot[i..;.Öl) fo muffen mir uns angrciffen vel riet uobis ut Geue: G. Terra repleta
est iniuria et freüel i. e. t[)ut (|uis(|ue, quod vult. So tüil ic^S mad)cn. Per-
dam diluvio totum luutiduui. (£r fon§ iüarlid) uod^ tf)un. Sin jeber fteigert
siia, ut vult. ©0 ItiirS tierbieten, uolunt j)arere, im«, deteriores fiuut. 2)o§
ift ber ned^fte lueg, ut uavis subiuergatur. 2)er Hein fiauffe dielt: Serva, m
periuuis. Hoc dixi jiro adraouitioiie bem groffen I)auffen, "t pocniteal, et
Hein, ut serio oret et u<in dieatur, ut solet : '^^) tfjUS nid)t. Quisc|ue leibet
•3 über % steht forte Sater U 3)loii^ofer' /■
') Vgl. Nachträge.
spjjfnn aufgefogcn, ef)e er be-5 ;)ie(f)t§ erJoartten, Sie part moUen-j fiabcn, bie
finb fo l)abber()afft, ■'porftn-?, Ucrlas bid) anff @ott, Gr loirb bid) tnol erneven,
biftn ein fromer ,\iii-'ift, tierfnnbige bic^ nid;t, Jnerbe nid;t ein ^-'npift. i'i" ffi'ib -'^
beiucä Sanbffnrftcn , tierf)inbere ben armen man nid)t, ob fd}on anbere tt)nn
unb gelt tierbienen, ein ober jlueen fetj ergef)n fid^- i^fisr lanft lool bie tiiiber=
part üermancn, Toctor 5Jlagenborff , ein feiner man, muft f)oren Don eim
£d)inber: G5ott rf)r§ tiaubtUiereE. 2öie fo? ;\f)r fc^inbet lebenbige Icut, ;^d)
fd)inbe tote !nl)e. ;i>a loolt \l)X ^uriften ben littet ^aben, e§ ift ein ^samer, au
bag man alfo mit ben fodjen umbgc()et, o'cberman tl)nt iljt unredjt, SaS
!^anbt ift Ool unredjtg, fpridjt Üuitt. Trumb tan erö aud) balbe fturlien.
Senn ha§ ift ber 5Je($fte föeg bar^u, ba^ ba§ fd;iff umbgetert lüirb, ber gering
T)anff, ber ba fd)reiet: .S^err, f)ilff, !an nod) ein loeil auffl)alttcn mit bem
gebet, aber WiU nit l)elffcn, fo liiirb (^Jott 9iüc er^alttcn nnb bie gottlofen ös
oEe tierfinfen laffen. So tf)ue nu ber Heine tjanffe unb fdjreic ju @ott, Sag
gott liioll gnebig fein, fein ^orn finden laifcn, Ter groffe f)anff aber fclje unb
beffer fidj, tljue bn^e unb luerbc geljorfom, Xamit luir bem funfftigeu ubcl
9h-. fi [10. iTfttiniar]. 343
Rl uiucdjt, iiinio >titt iiM C[d\](in ()nkii, ffUtrbö ut'uv iitib iiBci tjeficit, sumus
cxcii.'-Mli. I':irviil;\ lurl):i urcl, ii( iiiMi'c liat (rani|iiilliim. (Sjot f)Clff luiv
iiiib i'ud) .'c.
S] cmpflif)cu miif\cii uub bi'V ;Ktnd)ftai5 iljt inoflc juii epttcii cubcn rtclnnd)! Uicvbcii.
.s Scuiii l)clff gott bei liatcv. ?lmeu.
H. 10. f^clivu.n- 1544.
^rebifjt lim Soiuitnß Sc^tuaflcfimn.
li] I) O M I N J C A S E PTU A G E S I M A .
1. ('oriiit: '.I. SBcil tcf; tan, tüil id^ ^rebigen in iiominc nniniiii. 3}ci'i«i''i'9.'i<fl-
■ilpoftcl ift t)avt in hao opi.stola, conimotus et nic^t ein tocnig jornig. 1)01111111)
lebct ev fdjavff iinb t)art, non froltd^ unb frcimbltdö. Dat Exciniilniii de
1.) i)atrib[u,s, tüie fic finb ilibcrgef erlagen. Item oimies curnint, laiitinn uiius
a(K',i|)it hrabaeum. Uifad) Imiu.'; irao erat ista. @r tjaiti F]ecle.siani Corin-
thioruia fcl6§ ^jetfonlid^ mit feinet nuMibIi(|en piebigt jugerid^t, declei-al
Euaiig[elium rein, lauter. Item P.aptis[miim, Sacra[ineiituni, l\,eim.ss[ioiiem
p[eccatorum per Claves, ba§ ein luol Qiigevic^tc fird;e luar, quae instructu
15 .sciebat, quomodo doctrina sana et Sacramenti.s uti deberet, et oraiiia ad
.■^ahitcra pertinentia liab[ebat, ba§ fie fein, \o jureben, ni(^t Bebuvfftcii. Dn er
bcu ^JiÜdeu lüanb et ab'ls in loeis praediciibat iit Ap[ostolns, faiUCn 9fütteit=
geifter unb gcrriffen cam Eccle.siam unb utadjten ein fotd) unorbnlidj lucfcu,
iit d|i<'at, ba§ im bic angen gongen unb bri'iBer gelneinct, Qund rcsuiivciio,
20 SaeraLmeiita iiiliil. Hinc altercationoH, umis iiovercam jc. niad}tcn linb ridjteuö
lüilft nn. Hoc accidit in vita eius, S)a§ ista Ecelesia gugcridlt in una fidc,
Sacra] niciitonim nsu, et tarnen Irinrb im burc^ iDÜbe 6eto .Jitriffcn nis ein
5Kofengarten. S)a§ ttjet im loe()e. ®q fdivciliet, fc^elt, bittet, meinet, flet)et
SJ 1544 Septuagesima E))istola
as 1. Cor. 9. et 10. i. ,«üi-.9,24ti.
3f)r burft meiner prebigt nit, aber Iweil 3id) fn"- ^i-^I id) and) prcbigcii.
?lpofteI ift I)ie betoegt unb nid)t ein luenig ,^ornig, fdjreljbt fdjnrtf uniib tjart,
ind)t nil tnifteu nod) freunbtlid) Inuten, nimbt ej'cm|.icl Inm altHeteru, bic nll
bariiibcr gefdjlagcn finb, bic ul)rfnd) bc3 ^pruS ȟor bic: (Sr l)attc bie tirdjc 3U
3» (i'!'oriiit()o mit feiner iniiubtlidjcn prebigt fein ,]iigerid)t, bte ha lüiift, toic fie foÜ
gleiibcn, "Jeuffen, Sncramcnt gciiicffeii, '"Jlbfolution gebrnndjen, '^0 er aber bcu
rudeii gemanbt unb anbcrn Innbeii oud) prcbigtc, tarnen bic Slottcngeiftcr, .^uriffeii
if)m bic !ird)e, ba§ it)n ;,n meinen bctoegt I)ot. 3)enn bie iKottcngeift Icrctcn,
Sauft, Sactament tuet nid)t§, namcn ftieffmutter, 2)i§ gcfdiad) nur bei) feim
3» leben, uiinb mürbe bcr ^Kofengarte Pon ben fehlen ,^urifeen, unnb limr bod) nit
lang Don itjn geloicficn. Darnmb lodt 6r fie rtiber jufamen mit meinen,
344 *l5tcbigtcn beä ^a^xtl 1544.
R|unb lodct ftc jurud et convocat congregatos filios uub tljlltö lllil flQltcn
loortcii iiiiii cDinmotiuue. ©leid) tool gab ®ot glüd, baä ftc toibcr juvcc^t,
iit in 2. E(>iskila laudat eo^ et excu:<at, (juod eo.-; coirip^nerat, ikui iit eos
3. ffot.2,4 jtcrturbaret, sed ut revocarel. Haec occasio epistolae. Steigt fein lüOVt QUff
\n Irciiiutng iinb fcctcit, 'niae absente so angevidjtct. Sieben ßmint; f)cv, ftcHet •■•
eud) nid)t fo, Ijaltct juinmen, feib ein IKan, i]aii\\, iiiuie similiter nH'wti^a,
gleid) glcuben, SQCl"a[ment, ©c§lnf)el, et (juicquid pertinet ad Christianam
cuneordiam, et ritztet nic^t foldje ^lüitm^t, (lui matreni duxit, ftvafft
unb in Äan. iBiingt baä (5jempet für: videti.s cuiTere plures, sed umi.s
accipit, bev am beften. %(x fpiel finb tiiel gelueft apud Gentiles ut apud lu
luw boy id)icffcn k. v'Ufo tf)nt ir and^, 3»^ feib in bie fdjranden gcftetlet, nnb
gilt ein fleinot, non ut sie uhi corp|oraliter, sud no~ nmb ein cluigea tlcinot
i. e. aetonia beatitndo, bavumb lauffen lüir, eibeiten. Ita ergo agite, ut
apprelieudatis jc. Ergo müft eud^ nid)t fo jutrcniien, ba5 einer Ijie, ber anber
babin lanffe, sed ut in uno sensu, fide bleiben, (|uia ba§ trennen tf)ut§ nic^t. i-.
Su gcf)ety un» eben. 3)a luir Euaugelium anfiengen, tantcn trir fein in
fc^randen, <|nod exortae sectae, Sacra[mentarii, Anabap[tistae, Antinonii. ^ä)
l)ab pro niea persona 20, 30, partim '^cintlii^, partim offentlidl, finb gelanffcn
nee adhue cessant, jertrennen ßird; nnb (Snangl^elinni, Inil ein iglidjer beffer
niadjcn »juam Paulus et cgo, rjuaniiuam ego nihil, tameu mihi conimissum, i'u
ut per nos Euang[eHuni an tag fönte. Quot sunt, i|ui velleut lib[euter habere
gloriaui, praesertini papistae, (|ui volunt instituere, ut servetur in Ecelesia ut
papa 3C. Idee vigilandum pastorib[ns, ut nianeant in uiia fide et cogit[atione :
■ .-5) liermanen, bitten nnb flet)cn, Ta gab gott gnabe, ha^ fic ftd) bewerten. Sa§
ift bie urfad) ber Gpiftel, l^arauff gct)t nu I)ie auff bie jutrennnng <\. d. a.^
Sieben linber, l)alt ,',iifamen, madjt nit Seelen, l)altt ein glanben, ©acratnent,
3d;lnf3el, mad)t endj nidjt manidjfcUig, ric^t nidjt jntrennnng an, 3l)f l)abt
gcfct)en, bie im Sd^randeu lauffen, finb üiel, aber ber am bcftcn leufft,
gclüinnet, tner» beft tf)ut, nimbt ha§ fleinot, tuie nnfere ;Henner ober bud)fen=
fd)n|en nnib ein Odjfeen fd)icf3en, '^llfo f)ic ^aU ifjr ein einig fleinot, ift bie einige .10
fcligfcit, 0"" beut fc^randen finb mir lanffcr barnad), brnmb fel)ct, ha-3 ihr»
crgrciffet, ;3^r muft ein leuffer, ein ''Man, ein fin unb glauben baljin tradjten,
benn ba-s trennen tf)nt§ nit. Uns gcl)tö and) alfo, To loir erft anlinben, giengS
fein, aber ba famen bnlb Sd)lüermcr, id) l)ab über 2o, :;(i 5[}leifter gcf)abt, bie
eä bei) meiner jeit ^aben tootlen beffer madjen, inieluol ^ä) jtnar nid)t§ bin, x-.
ba§ ift löor, gIeid)lnol IjatS gott georbenet, ha-i bnrd) nn§ ba§ (vnangclinm
I)ic foltc geprcbigt Incrben. "Se-J trcnnens ift aber fein enbe, llnfer f)ot)c
Cvnudern nnb -^.nipiften inoUcn':' nud) intmer beffer niüd)en, 2)rumb ntnfeen Inir
and) (jpiftcln fd)rel)ben unb ftraffen bie Suftern geifter, äöenn bn aufier ber
einigfeit beö glaubend fontpft, luie bu bie rcd)te lere ild luift, aber Incr au§ n
beut luegc feit, Icuffftu ein feil, bu loilt naä) beut Senffcl fd)lagen, aber triffft
9h-. (i [10. ^cbmax]. 3.15
B] 6§ lauff, tuet ba louff, uuu.s accipit. Alii fccfjteii in bic lufft. Noii sie,
sed corpus. D c§ ftiib f)arte »uort aiiff folfd^prcbiflcr luib liiftcviiaciftcv, <iui
tales libeuter aiidiuut imb lüClben ircr ptebiger fat. Si veui.•^ ex vera Eiian-
gelii simplicitate et iutellectu Sacra[iiieuti et re[missionis p[eccatoruin et
5 oratioiiis, quae iam habetis , So ttjuftu ein feil lauff nnb fd^Iegft in aeicni.
11011 Diabolum. Tdco muffen für einen 5Rau ftef)en in ima fido unb fiiui:
';3in einem finn gar eben\' 3iitvenncn »ntr un§, fo ifts feil gefdjiagen unb
gclauffen. Sed haec est plaga, quod nid^t aliter meinen quam Inuffen nm
gciüiffeften, et uemo accipit brabaeum quam ijisi. Ita 5){ün||ei', Sic l\ott[ac,
10 Scii\vci|iiien, hjen» Ijinein tomen, finb toi unb tovid)t prae certo cur.su, inir
feilen. Paul[us: fe!^et eu(| für, finb unter eu(^ !omen. Bcnc cun-ebatis,
gienget ^nm üeinot fein. Iam doeet aliud alias, nnb feilet feiner k. Post
vulgus: 2)er gefeilet mir, Pfarrer neu. ,:^yi^ luolt tt)ol leutc Unffen in nostm
Ducatu, S)er f^utS, Nihil fides, Euang[elinm. 5)Ut§ etlüaS novi nnb f(i)aiff
1» l)a6eu, et tum invenit aebrius sitientem, aeeersentes sibi magistros pnirieules 2 um. ■*, .i
auiib[us. Cum volunt uovi (]uid audire, fo ge^etS on, fo friegeu fic prebiger
mit l^auffen, (|ui bie o^ren loiffen 3u!rah)en: ^ßfar'^err tantum dicit de fidc,
Sacra[mento. Is loquitur, ba§ fdjmedet. @r ift luftig nac^ neloer lere. Et
Doctor ift boE mit feim JC. Ideo admouet, nt maneant constantes in veritate
2u doctrinae, unb laffen un§ ben Seuffel nicf^t bie of)ren froloen. Ratio {)6ret
gern nett)e§ unb tuirb be§ alten uBerbruffig. Urfad): «juia nuii(|nam intcUcxit
uec gefc^meöt. Alioqui cum aiidio^ audiient: Qui nie edit, loirb Infteru ,^u äii. if4, 28
') Unten Z. 24. ') Ob audio Schreibfehler für gaudio?
sj nit. SBir mu^en att für einen 'JJJau fte^^en, @r 'f)elt bie (^^riftenljeit inn
einem finn gar e6en'', tuir nuiBeu einig fein, fonft IjaBen loir fe\)l gcfcfjlagcii.
2.-. '.Jlber ba» ift bie plage, ha^ fie meinen, fie lauffen geiuiy, 'Kottengciftcr, 9Jhinijer
finb tott unb torid^t mit lauffen, fie treffen, loir fcijlen. 3«, fpric^t $aulu§,
fef)t end) für, if)r lieffct rerfit, nu ic^ lueg lom, lauff et il)r ben irrloeg, ber
furlüi^ig unb luftern ift, bie es beffer iooQen ()aben, lauffen ,]u. G ber tl)utö,
bau ift ein 5JJau, fo gel)en fie bo^in, ©0 finb benn Ebrius sitientem, Ki
30 Paulus: 'mtww if]nen beginnen bie Ol)ren ju Juden nadi nclueni, fo gcl)t'3 bcun j. xim. ■>, 3
üw, ba friegen fie ^^rcbiger mit liauffen, bie neloeis prebigcu, @t), Inas fagt
nufer pfarljer immer cinevlcl)? 5Jtan folt audj cttluaö nelueS, fnbtile§ bringen.
©0 leret nu ^^'aulus, ba» »oir un3 '\a furfetjeu nnb nid)t jntrcnnnng anridjten.
2)c§ 'JJfenfdjen natur ift fnrlüili. t)ort gern etlim» netue§, ift bie urfad), ba«
.)& fic nit gcid)me!t ()aben, ©alomo: Sßer midj i^et, luirb nur luftern ,^u cffcii, ®>v. ^-'J..;»
!au§ nit fatt loerben, l)ort§ nur it)e lenger je lieber. '.Mber bie fattfameu,
nberbruffigeu, tjaben» nie red)t gefdjmett, S^o fompt benn 'Srundenbolt nnnb
Xurftiger ju famen, So gef)t§ an, unb loeuu fie fdjon ein mal bie oljren
') Vijl. Luthers Lied 'kKiV ijlauben all an einen OoW.
346 "Ptcbiglcit bcä gotjiE? 1544.
Rlcffcil niib tniltfcn, faUiS llid^t fot »ucrbcil. Ecuntia (|iii non intelligunt
10 praeuepla, item l]a])[tisiniim, Siicra[iiieiitnni, Za-i finb fnillutliiV ©ciftcv,
(|iii iiiiiKjiiam gustavenint, ul)i veniiint Otivenmeiiter iiitb Of)iciihnlucv, Kiniiis
et sitions. Et quando eiiicv ein ©ectcn anvid^tct, \o richtet er ein nelu jnncfcn,
fvilUicn unb furUn^. Sic ist! nuiKniara Eiuuii;[elinm recte discuiit, intelligunt, s
et iit, ut eis, qui niliil auff^oren. Ideo dioit: manete in doct[rina, quam a
3of)- a, 24 me accepistis. Iohan[i]es: 'S3Iei6et in bem, qnod ah initio'. Cavete a nova
doc'trina. Ne fiatis sitieutes et prurieiites. Si nou, Diab[olas mittet uovam
docl[rinam, ut d|icatur: S)q§ t)eifft gel^rebigt. Quid? Non qnod D. Mart[inus,
.-^wl (|iiaG prius uuii(|nam. ßompt ctUni mit einer SlUegorin. 3BeiI§ aber ein im
DI)renjnc!ci' friegt, fo ge'^et§ an. Idoo dicit: ©cl^et cud^ für, Senffei ift ein
fd}oItf, et intcr no8 prurientes. 2Birb gnng I)at)en am Euang|elio, pater
iKister, 10 praecep[tis. Vetus iiomo noudum exutu.^: doiiec if? manet, iiini
satis potestis inteliigere veram fidem. 10 praecepta, Sacra[meuta. dr fc^t
ein fiatt drctnpel huius doct|rinac, quam dixi, ut vos non trennet, sed ein is
einiger ^Jlan feib. Sed naä) bem Metnot lanfft, quae est vita aetenui.
1. »Ol. iu,i 'Patres nostri.' Et de eodem Christo biheruiit, de quo noc^. Terrihile
exoinpluni. Se(^§ f)nnbert taufent 'iilan jogen ex Egipto unter ber lianb
5Rofi exeoptis uxorih|us, finb, servis et famulab[us, qui ba§ ©c^lnerb fnreten.
Ex istis famcn ir Tineen in» gelobte Sanb, ^ofua, C^aleb, 5!)iote mnfte fclber »
rauffen bleiben. 3(Qron, 12 furften bon Sfrael vocati a Deo. Sed ad iioc
servit e.xemplum, ut ipiisque nianeat in unitate tidei, 40 jat crrant in deserto
sjgeiudt ^aben, fompt boc^ ein anbcrS, Inic nnfer bringt alle jar ettlnaS, bleibt
anff einem ond^ nit. '']?auluä aber Umrnet: .^utt end) fnr elur ol)rn jntfcn,
für burft nnb furloi^ , blet)bt bet) ber alten ler, laft eucf) nit öerfuren , laft w
enii) ben furlt)i| nit reiten, fonft gclit§ ein. @t) ba§ ift ein feiner ^jrebiger,
ber bringt bod) cttlua§ neUieS, prebigt nit haS, lna§ 3^. Wartinii'.- nnb "'i'omer
prebigt. .S3nt bid^ für foldjem o^^ren tratuen, Xn loirft nelueS gnng tjoren im
nater nnfer nnb ber ler nit fatt toerben. 5paulu§ bringt ein ejempel, haä
]ä)xeäl\ä) ift unnb ^u mercEen, Unfer lietcr finb all unter ber tuoirfen m
geiuefen, einerlei 2:auff, einerlei (?t)riftnm nod) k. SaS ift fdjrcrflid), ijoonuu
'•Man jogen au-3 (Sgl)pten unter ber ^anb ^bfc, o^ne toa§ finber unb luetjbcr
luarcn, ^tc" ?ncd)t nnb lUegbc, unter benen iam ifir ganljer ,^tiiecn ins gelobte
lanb, 5Jiofe§ muftc felber Ijauffeu blel)ben, 5laron. item bie 12 furften üon
,^vfrael, ein fold)en ernft belneifct nnfer l)crr gott, ?lber barjn ift§ nu^lid), ss
I'oä toir bet) einem glauben blcl)ben, nic^tv iiettic§ mad)en, ^m anbern jare
luareu fic fo nalje am lanbc, al§ Oon ^H'aten' gen iBittenberg, ba lieben fie
an 3U treuneu unb murren, ba erzürnet gott, bas fie aöe muften ftcrben,
allein ^ofue ""b 6oleb, 9)lofe ftife fid^ and), ?laron tam aud) nidjt t)inein.
Sa» ift un§ jum erempel gcfrfiriebcu, fpridjt ^\iulu§, Da» toir uno nidit ^^
') Pratau.
9h. (.; [10. Scbnintl. 347
Rl iinb miiften fo lang, alioinii 2 annis jc. ioorcii an-i loiib loiucii uk- imn
t)ituicii gen 5pintc', Sa fiengcu fic an, muncten, madjtcii fidj »uiiiibcvlicf) iiiib
ticimcteii. Dens: Sßolnti, tciet uiiid, et fiuct per ileseiUmi, gcöirg 4(i, bns
fie nUe müfteii fteröen, baS ir !ctuer !am tu» lattb, bas fic bocf) füv
■■ bei ^flafcn {jatteii iiiib rotten, i)raetcr 2, Josua, Calci). 'O.liofeS Deviuiibiact ftcf)
aucf), ba§ er OUC^ nicf)t f)inetU !am, nee Aai-on. Quare hoc scriptum? Hoc
nobis in E.x[enipluni scri[)tiun, se(|uitiir, bau \vix K. Xonne lioriibile Exem-
pliiin, quod tantus populus. ([uod on§ gelobte lanb fonien, ba§ fie i^t bic
^ctumc riedjen, unb foHen aEe suiuä feven et taiuliu errarc, ut ;!8 aimos jc.
IM l)üniiim.'^ dicit: Nou ingred[ieinuii , s-ed pueri, de (juib[us dixisti, iüie Itllfci:
löciber JC. Sicut loquuti, ita faciani. Isti 600 000 tjatteii ben r'^um unb tvolj
unb Bcffer i|uam nostii Stottcngetftev, qui sie iactant: Ego etiam C'hristiaiuis,
Iiabeo .spiritum s|anctuni, suin baptisatiis, .scio script[uram, tan Öbreifd},
(Si'cüfc^. S)en tro^ i)ah iä) muffen öon in "^oren, «luod aeque Spiritum
IS s[anctum habeant ut nos, et sie 3utrenneu !iic§en unb veiffeu {)ie ©tab, ba
eine 3C. Non fe'^en auff uuitatem nee utuntnr douis, ut I)auffen l)oItcu
.jufaniCll, ut nianerent in una lide, usu Saera[mentoruni. iSciunt linguas quideni.
Sed ut nacf) betn Ileiuot lieffen, ut apprehenderent, nou faciunt. S§ tft
u| nferm I)(eir Ooot uid)t ju tf)uu umb bie gaben, sed ut crgreiffeft ba» einige
20 lleinot. Sa fragen fie nid)t naä). Quid iiabes, quod nou aeeepisti? Isti
600000 erfd)Iageu et mortui iu desei-to alljumal. Söa» nuingclt inen? Nihil.
Oniues sub nube et transierunt per niarc, ederunt. Sßie gefeit eud} baä ?
Nullus hie fuit iu hac turba. Onmes fuerunt sub divina nube. Dei gratia
2 fiengen] pegen
') Praiaii.
H\ geluftcrn laßen naä) neluer lere, ©ie riechen ba» lanb uub beumc unb uiufjcu
2s bod) loiber .^u rnc£ uub inu 38 jarcn alle fterben, etuer liunjb nnb tinbcr foUcn
l)incin, il)r folt Ijanffen blel)ben. 2)ie felben tiooono trotten ben r()uni Inie
unferc 3{ottcugeifter: ,\c^ bin aud) ein ''Man, £)ab aud^ ein geift, Ijab dmi fo
tuol ein gefdjidligfeit, fan gbreifd), Ü)rec£ifd) a(ö fie. 5otdj» t)ab ^\d) mn^cu
t)orcu, nnnb ,^urtrennen alfo bie ürc^eu, fe^en nit, haä fie bie gab, bie i()neu
30 geben, bal)in gebraudjeu, bae fie ben (jauffen beiifamen bielten, gaben finb ba,
aber anffä Ijeuptftut! fefjen fie uit, baUon -ImiuIu» fagt, Sott aber ift» nit unib
bie gaben ju t^un, fonbcru nnib beu l)el)laub (S()riftum, S)a§ man ben rcdjt
ergreiffe, Sie luaren all unter ber luolden k. c» fei)let i()ueu iiid)t», leiuer
ift ba getoefcn anffer ber loolden uub gnabeu, >uar baä uidjt eiue tjcrrligfeit,
.•15 bo§ fic !nuten r()uuten: lltofe, bic tnolde, bic über bir fo^luebet, ift und) nbci
mil)t, ^ä) gebe mit bir bnrdj» ^!eer, [)ab ben gott, beu bu t)aft, bin aud)
gctaufft unter ber loolcleu uub IKeer, ocrgleidjt fie alfo nn», loir bnbcn&, jene
34 mar] Wai
348 '45tcbifltcii bcä 3al)tc§ 1544.
Rlip.si' ili.xil inilliiiii (.•.\[cc|)Uiiii. NomiL' inax[inia gloria, i|iiod niiln's. i|uaf siipra te
vdlitat cl sii|)ia nie, et (juod tu trausis mare, et Dens, (pii tcciiiii, eliam
iiieiiinr.' Nihil liab[uit melius A[arou, Mose quam ego, eaiulem nuliem, mare.
Item sunt baptisati sub M[Ose, alii iu Mosen non baptisati in Mos[en, sed
Christum, ut Paul[u.s dicat, (piod baptisati, scUieet sub nube in mari, unb s
üergleic^et sie unS. Vos estis ba|)tisati, o Corint[hii, et habetis Saera[menta,
et alii etiam, i|uan(|nani non foIc^C hJcife, tameii eimdera Seuffev. Si non
58vob, Sßctn, fleifcfj unb Mut, tarnen fjotteu [)iiueI5rDb et petram. ipiae dahal
aijuani. Non erat f(eifd^ uub Hut ß^vifti im '^imclbrob nee Spiritus s[;nu'tus
in mari, tarnen idem Dens, (|ui eos dnxit et protexit die, ne Sol fie 3U tob "'
ftcdjc im !^eiffen. Et haec faciebat iis, qui postea cij^Iageu. Vocat bap|ti-
satos ideo, quia hab[ebant eundem Deum et cred|ebant. Imo erat idem
Christus, quem nos adoramus. Is fuit praesens sno regimiue et verbo, ha
Cl§ i)er mare rubrum füret unb f(^utjet a niorte aeterna, ab aquis. Qui adest
in Safra[mento, Euang[eiio, Bap[tismo, is tum etiam aderat, in quem eredi- >■•
derunt venturuui, ut iam in eum, (jui apparuit. Idem Clu-istus, in (|nem
4>ebr. 13. s Abraii[am et nos eredimus Ebre: 13. 'Heri, hodie' jc. David credidit in
eum Christum, in (juem nos, in feinen eigen famen 3C. Certe fuerunt magni
SaiK'ti, potuernnt iaetare: habeo baptisma, Dei dona, seript[uram. 3)amit
lüivftn ntrf)t l)tnbuvd) !omen, fuerunt alii homiues (piam tu. Iino Moses et w
Aaron gefetlet, ut non veniant in terram. Alii omnes iactabant: perduxit
nos Dens jjer mare, submersit Pharaonem, dedit aqnam ex petra, dcdit
)>anem Angelorum, gefc^utjet contra Serpentes, contra gentes. Nos Dei
populus, hie Spiritus. Et tarnen idolatrae unb lichteten ein uiiluft et U)
muivctcn et vo]eb[ant Mosen lapidare, Dathan. Et luo @ot ntd^t biein ^s
/ über gloria sieht Mioses Aaron J5 murretcn] mirab
si I)nbcn'j and) gefjabt, ob fdjon itit auff bie lucifc, Todj hatten fie bcn Senffcv,
beu felö, baS rjimelbrot, \mx ift§, ba§ bort nit tvax f(eifd) unb blut im l)imel=
6rot, nod) lunr ber @ott ba, ber bei) un§ ift, alfo fjnt @ott über fie gcfcf)UH'bt,
ha^ fie bie Sonne nit tobt ftnd), fonbern unter einer fülen luolden gierigen,
bdy ^cift 'l^nnlua bie Inuffe. 6()riftnö and) u[nfer [)|err, lüarf)offtigcr Wott 3u
• ift bn gelueft mit feinem ;Kegiment nnb mad^t, ber beiv, ber fie fo fnret, t)eift
6f)riftu§, Scr eud) i^t befc^attet burd) Inuff, Sncrament, ber loar bort nnd),
tjcbi. 13, 0 Cin-istns hodie, her-i et in saeeuhi ift allzeit geloeft, Tieim fic f)ntten i'ro-
missionem unnb glenbten, tonten alfo anä) rfjumen: ^(^ bin getanfft, t)a6
gcift :c. 9lbcr Wofe l)at-i gefeiet, ba§ er nit borft lomcn inS gelobte lanb, 35
obu il)m fd)on nit fcijlet an ber feligfeit, l'llfo feljlcty ben anbcrn and) iI)re-5
I)oI)mut§ t)alben, richten ein unluft ubcrm anbern an, murrcten jmal loibcr
-JKofcu, tuo aud) ©Ott nit fo fd)arff geftrafft f)ette, I)ett er§ in 1 liiod)eu nit
lonnen ert)altten, fo gar ein ftocEifd), ^alftarrig üold trar is unb looU immer
9lr. 6 [10. g:cBruat]. 349
R] gefc^lagen, non umiui mensem Mose potuisset ferre. Dico hoc vobis 311111
fltvüilbc. Xemo glorietiir se habere Spiritiim s|anctiim et fei) Iminbei'lfercE
mit im gefc^e'^en. Sed maneat Concors. Ri titfiteft Siotten an, soias, qnod
tiia dona niliil adiuvant nisi jum Derblllg Utlb groffem öerbertieil. Certo
s maxmii homines, propter eos pharaouem submersit, die et noctii Cohirana,
ift ir Interne getoefen i. e. Christum, sed snb alia spetie, et bap[tisnti snb
alia spetie. Non data dona, ut jutrenneft Dei poiMilum nnb bie .Qtid)e Im'ifte
lüil machen. £a§ 5Rofeii *)Jiofen fileiben et Dei veibnni, non novas sectas,
vol orauia tua in damnationeni. Ideo siim Concionator, ut concordit(M'
III docenm, ut unica sponsa fianuis Christi, et siruilis sermo in omnib[ns, ut
nnus vir. Ideo bene oranius: Credo Ecclesiam Catholicam, Et '^elt in einem
finn gar eben'.^ Wus nicijt Stotteret) anrid^ten. Haeo est Epistoia, <|iiaiii
Apostohis illo teMi[)i)n' scripsit contra ych[\vernieros, (pii bie Äivdje l'ül
Siotten. 3^t ]ä)in fein tropff, si ein SBrLöifd^, grccfifc§ Inort, opponit sc nobls
15 onniib[us ut ©rifcl, ^fdcl.- ^c^ toit ein jungen ©efellen finbcn jc. 'I\uuen
sie tomen unter bie, fo unfer feinb finb, vei: Xum scis uliipiid contra
W'ittenbLcrgenses? Hi siuit optimi praedicatores, bie reiffen ein, trennen, tpal
h>ir geerBeitet, et postea iactant se longe doctiores. Inspice Epistolani ad
7 über ferre steht furcn 7 J Bberbruffig r
') Vgl. oben S. 345, 7. 24. -) Unten Z. 'je.
,S| ctttüo? neloe§ I)oben. 3)t§ ift etni jur toarnung gefd^ineben, S)a§ trir niid)
• 20 fel)cn, bas tüir nit Inftern Serben nnb Bodden unb trogen, fei) nit ftolti, e§ ift
bir nit bruiitb geben, hai bn ®otte§ üoldt mit trcnncft nnb fo luilbc mnd;eft,
ba§ man nit h)ei§, trer !od^ unnb feiner ift, Du folt 5J{ofen nnb gotte'3 UoIdE
bU'Dbcn laßen etntrec()tig fein, ein Man Inerbeu mit ber {5f)riftcnl)cit, nid^t
fpaltten nod) trennen, £0 beten tuir: Credo unam Sanctam Ecclesiam. ,3tcin
as '^nn einem finn gnr eben' ' jc. Sßolan ba§ ift bie tfpiftel, aber iljt gcfd)icf)t?
offt anci^, bie bei) \mh gelnefen al§ ^Igritfel- unnb ^ecfel', bie fid; brnften.
ba§ fie ein Itenig 6breifd) nnb ©redifd) fonnen, bie reiffen mi in ber tird)en,
Uiao loir jnfamen gebradjt f)abeu, r()umcn fic^ benu: (?l) mir fiiib gclertcr,
item, bie un§ gram finb, I)oren§ gerne, bei) benen f)a6en fie pla|, loolau golerl
30 fein gunne .^dj i^n gerne, aber man fol bie firdjc nid)t trennen, lllnndjcrlei)
goben gibt unfer [)err Wott, aber groffe lr)nubcrtl)at t)abcu fie nod) nit getl)nn,
5lbet e§ folt alte? gereid)en ju einigfeit, Inir mu^en ein 9}tan Inerbeu nnb fein,
trcnneftu unb btcl)beft nit bei) ber (Sinigfeit nnb bift ein gliebinav be-:; nian>j,
ber boy {lel)niiot errcidjt, fo ()ilfft-j nit. '^whm t)etteu looldcnfcul, rote 'JJiecr,
■i% toaren aud) ^^^-op^eteu, rta? ()alff§ benn ? fie Itmren ftolt^ nnb fiirlniliig.
') Vgl. oben 8. H4r,, 7. ■>4. ') .Juliann Aiiriiohi. ^) .Jakob Schenk. Zu ihr
Ziia(itHiiie>islellii>i(i (smist ' firkkeV) lyl. KösIliti-Kiivn-im , Luther Bd. -J. 67tl zn Ü. 4tsil.
So mich in einem Briefe mm Tage nuch dieser l'raligt (De Wette 5, 639).
350 $tebigten bfl Snljre? 1544.
R] Galatas et diias ad Coriut[hios. Utinara, inquit Paul[us, essent doctiores me.
Nani zelant pio vobis, sed ut segregeiit et dicere possint: Si non ego, nmiquaiu
vere intell[igereut doct[nnam Cliristiaiiara. Ideo ligtg boroil. Dens vaiia dona
dat dissiniLlia, quanquam non video miracula, qnae fecerint, Dbci" ba§ fic cttoa§
kloeifeten t)cl) bev üvcfjen k. @:§ fol nllc§ bat)in geraten ad unitatem, ba§ !cin feil 5
fdjlag t^ue. 3Iuffer bcm einen loirb nid)t§ bvaug. Si habes dona tarn magna nt
Panl|us, Esaias: si non manes in concordia, tum est feil fc^log, lauff, cvbeitcft
feei", et onmia öei'loren. ista videmns iu experientia et adhuc, quod longo
. Kiiv.8, 1 niaius est eoncordiani 3U erf)alten quam gtofje goBen. "Seientia inflat' JC. l ^t
factum ludaeis, (|ui lialx'ut nubem, sed louvben ftol^, ()QlftQriig unb madjteu i»
'Kotten. Sed Dominus vult fein l^eufflin sufamen Ijalten, ut docti doeoant
indoctos. Sed eadeni fidc conferrc manus et eodem sensu, mente JC. lege
Kpistolam 3c. Postea fielen in JKotLten unb mnrrcten contia Deum, (juia
dieii. Silber nn inen Dielen, <inia ir eigen finn, bQ§ eim iglidjen gefiel fein
Uieifc, non Dei, liHuben fie jntrcnnet. (Jnanqunm 'Driofc itn ved)ten glnnbcn n
mansit, tarnen nuift er umb iren lüiUen erauffen bleiben, quia eogebant cum
peccare. Si treuneft, liabeas dona et sis doetiss[inuis: nihil ]n-osunt nisi ad
damuationcm iinb lüilft nibcrgcfd^lngen Uierbcn. Nulla doet|rina habet liane
Si3lnn ber 6t)riftenl)eit fol ber geleite ben ungclerten nit oeradjten, fonbcrn inn
einem Sinn bteliben nnb fnr ein -3}inn fielen, fonfl ge^t§ ^n boben, Inic bie 20
finber ^Sftnfl. "^n fic ii'= niurren gerieten, ha l)ieff: %n üielen l)ett @ot lein
lüolgcf allen, brnmb finb fie gcfdjlogen inn ber lunften, 3)arumti ba§ fic
;i{ottcret) unb murren anrid)ten, berfclben mnft and; 5Jiofe entgelten. S^n? ift
nn bie lere, S)a-j man ja nidjt trennung anrirf)te, l)alt birf) ju beinem altar,
lauff, '^prebigftuel unb rid)te uidjt trennung an, leine lere l)ilfft bid) nid)t, s.-.
menn bn fdjon red)t lereft, eö mu» bod) ber einige finn fein, nirfjt ettUms
fonberlidjy, 3?enn boS felbigc finb eittel fcl)lftrcitf}e, 3)enn \mx mn^en eö nur
inn einigem glauben mit ber (5l)riftenl)eit Ijaltteu unb nit uelinung anfallen,
mie t^t ein jeber lofer tropf, ber ein lucnig etttnaS rl)umen fan, toil ettliia§
neloeS anfangen, i'aft uue bitten für bie (Stenbe, ^^ranlreid), iPapft ift Inrcfifd) 3u
lnorbeu, bau ift ba» gelt, bie f romfeit beo ^i^apfty, bev bie (5l)riftenl)cit biv
auffn grab gefd^unben tniber ben Inrdcn, 5tu filjet mau, loic boS gelt alle» l)er=
loren, nn Unber nn» bem Surcfeu gegeben Inirb, baö ift ein graufam bing, !rer
ift nu 5Lnrdifd;, ber lUhi fo mit bann unb fdjaljung geplagt l)at. Jv^autjoS,
ber fict) Christianissinunn nennet, ift anc^ Surdifd), bat bem Surifen ein "■'■
(nipeUeu ]\a firdjcn geben, 2)er arm lal)fer ift and) Ocrfuret, Unr foUeu aber
fni itju bitten, nid^t allein feinet balben, fonberu bcy 'Kegimeut« bulben.'
'S)ai ift ja nod) ber Seutjdjcn, föott UniU beu 7 (,<f)urfurfteu gmib geben k.
ä9 zu t^umcn sldd l()üt r
') Viih zu dem Vorstdienden den damit vielfach iibernnstimmemle)i Jlritf Lulln-i's
an Mihiin com 0. Fch-iirir löll hri Dp Wette Bd. .), r>-J7/'., mich S. lüil.
3lx. 7 [24. Sebnioi]. 351
R] teiiüitionem iit ista, Quia fc^icv ein i9lid;cv tiopff rid^tet ettnaS netiiCy an.
Sed Vera maiiot in unitato. Tcl(^o Vücatur Cliri.stiaua Catholira Ivvlesia.
Sl 2^ i)ab-j lang ficfagt, toenn bev iöapft nidjt mev tau, loiib ev bcn SnvdEcu
anviiffeii, 3)ao ift ilit geid;el)cn, ®ott ^elfj iin§ oücu. Sluten.
7. 24. ^ebxmx ir,44.
^.j.<rcbtflt am Sountntj Quimvtngcfimä.
Bis DOMINICA IN (iUlNQUAGEyiMA. 24. Fob[iuarii.
1. Coiint: 13. i.ffin-. u, »fi-
Vulgo ista Epistdla igiiota. Commeiulat charitatem siipoi' l'uloni et
ilii-it, (|iiicqui(l noii est eliarita.'*, ba§ fei) Uerloreil linb nid^t§. Sd^aiff linb
t)Ql't iBort. Hinc pajiLa: Non sola fides iiistificat, sed etiaiii Cliai'itas. (^iiia
■ 10 «licit: Fides, Spes, proplietia JC. Hoc fortiter contra nos, (jui docemiis Sola
tidc iustiticaii. Miilta iiisunt in hac Epistola. S. Paiil[iis Corint[hios coii-
vertit ad tidem Christi linb fein ^\xä) barin geftifft utib angerichtet, nt nostro
tempore niultae institiitae, (juid r>ap[tisiniis, Sacia[iiieutum, Absolutio, tides
iu Christum, Le.x, Euang[eiium et quae speranda vita, quid coniugiuni. Uhi
11 diseedit, veiiiunt pseudapostoli, Sadd[ucaei et pliaris[aei Iiidaei, ut evertenmt
doetiiuani et feen biftedi, born brein, ha§ fie gar gurüt unb jutrenncten, nt
quidam non credeb[ant resur[rcctionem, dicebant esse factani et houiiiieni
per fidern resur[gere spirituali resuiT[ectione, Noii esse corpus, sed taiituni
p[aiiein. Item qnidam acrcpit novercam jc. Haue epistolam scribit ad
30 Corint[liios, tierfdjonct bc3 fjauffen guebiglic^. Sed iis, qui everterunt doct[ri-
nam, ben gibt er 3C. bie folc^ ungludt anridjten. ®enn \o fjaben angefangen:
Sl Esto Mihi. 1. Cor. ]3. i.stM.ia.iff.
^et bem gemeinen 2lian ift§ ein abcnteiirlicf) föpiftcl, lueijlg fel^am luort
finb, greifet anc^ bie lieb iibcrn glauben unb f)ofnuug, fe^t aud), e§ fei) alIe-3
■ih nid)t5, Wa-i nit^t lieb ift, ©iub fd)arffc luort, 'iHipiften ft^lie^cn f)irau§, 'S)cr
glaub mad)e uic^t feiig, lüeiffag, lieb prebigen fei) iiid)ts, laut ftart luibev
un-ij, luet)l mir leren, glaub mad) allein feiig, l'lni ncd)iteu fianct pianln-S
l)atte beteret 3nm glauben unb ein feine, fd)ouc tird)c angerid)t, Inie gott lob
l)ie in unfcrm fur|tentl)umb bie tird)en fein angcrid)t, luif-Jen, luaö ©cfeli,
ju glauben, Dberfeit, (St)ftanb fei), Sllfo Uiar feine fird^e aud) augerid)t, S)o er
aber fein ;lhid'cn gertanb, fomen Sabbuceer unb pljarifeer, iicrlmiften bie tird)
ülfo, alÄ fei) fein aufferfteljuug, Sacramcnt luer brot unb Uicin, item luunen
ftieff mutier jum hicijb, S)a§ betrübt ben 'JJian, Srumb fd)rei)bt 6r l)ie an
bie Cünintlier, licrfd)onet be§ f)auffen, aber ben l'ereru gibt (^-r lueiblid), bie
34 it)m jold; iiiu^lud angevidjt, Unc i|jt: (yi), ev l)at nidjt redjt gcleret, Ijort unS
352 ^rcbigten be§ 3al)i;e? 1544.
R] Non vere ilocuit, uos veram veritatem, nos aiulite. Resur[rectio mort[uorum,
.Mose non abrogaiidns. Quid Paulns? Est tep|.Md) matter, quid amplius"? Ttem
cxigna persona unb bcti'ubtev, elenbcv menfd;. Item er fait nic^t Inol rebcu
iinb bic o^ren füllen. Hi prebigev, bic fingen unb flingen. Obsecro vos,
s. flüi. 10, lu fallet nid^t Oon ntiv, praesentia eorp[oris gering et vox couten)i)tibilis. 58in 5
id) iinbereb nnb nid)t groffe ftim. >Si idiota semione. sed in scientia. 58in
irf) nid;t ein unfclig perfou k. si non ein foftlidjcr fdjlue^er ut ipse, fo InciS
ic^, quoniodo Ecclesiae instituendae, quid credere ;c. ^ou opus mco niini-
stcrio. Utinam essetis doctiores nie 3C. Ex istis videnui.«, quod eoiiteniptiis
])cr psoud[apostolorum mendatia jc. Senfclfien liefet er f)ie ben tert nnb m
meinet ben t)auffen mit, ha^ fie fic^ fnrfet)en nee laffen fi(^ abtoenben mit
eint groffcu fdjein, gefdjrel), ut nobis tit: (^uid I\Iart[iiuis, ("mcigei? .fiic
vebet ^'l)riftii§, Spiritus s|anctus, ber fan§, tl)ut§. Sic ubi ben rucEen geUmnb,
3ft ^^Lfli'-t"'^ iiii^*^ gelueft 3C. Ideo dicit: ^r ftedt öol f|n>5 unb neib?. (Vrfe
ein jamer, bQ-S ein prebiger gelcrt ift, ^.u'ebigt alle lere, quam nos tradimus, 15
bapti.sat, et tarnen fot Hol l)a:> uub bitterteit. (iuid si eliam esses Angelus
nnb ftec!et§ boä) Hol I)Q§? Es nihil, si non liabps ("liarilalcm. Ergo non liabos
veram tideni. ©er tcibet uebcu fid) nidjt t)aS, et si laeeres miraeida. .Von
potnit absolvere.'
1 über veram steht vcii(|te
') Vgl. dir. Gefinmleiiileilung.
siju, fo fol man picbigen, S)a§ gefe| ift au d) ettlra?, c§ mad^t bie Icnt nt,\n 20
fred), Uia§ ift ber i^autuS? (^in ()anbliicrt-- mnn, betrübter ^)ieufd), Uiirb
ncradjt überall, tan and) uic^t \vo\ leren, tau bie orcu uidjt Uiol füllen,
barauff fagt ^.|.Hnilu§ : .lialtt nidjt fo tum mir, aU fei 3d) !uu, Ineun od) nit
ü. snr. 10, 11/ ba bin, toenu ,^\d; «ber ba bin, fei) mein ftiuim lierad)tiglid), bin .^d) gering,
fel)t jU, Idiota suni scrmone, sed non seientia, bin ^d) uit ail)el)c!idj, gleid)= -a
U)ol bin 3c^ geloelet, ob id) fdjon nid)t ein toftlic^er iSd)tuekr bin, fo Uiei§
l^\d) bcnnod), loic man ein tir($cu leren fol, il)r feib gelcrt, loolt gott, ba-J
irö Uierct, ba§ ibr mein uit begeret, Daraus 3U mcrdcu, Uiie oered)tlid) '4>auln«
iuu ber fird)eu gelucfen fei), loiber fie gel)t un bic prebigt, ba§ fie für fel)eu,
fid) nit ablueubeu mit groffem gcfd)rcl), hienu einer berfeui: luaS ift 'ipaiilu-5? m
&K rebt ber geift, Sarauff antrtiort '^^auliiS: ^l)x fielt ool l)o-5 uub ueib,
Vaft'5 etlunö fein, had ein 'l^rebiger lool rebeii tan, gelert ift, Oerftcbt bie
fVrad)en, tan leren nub ©acrament reid)en, unb tan glei)d)lvol Hol l)a-5 nub
ueib fein, Sarauff fagt ^ponluS: loa« biftn, loeiiu bu nod) fo gcfd)id't bift,
Inenu bu jd)iin ein feigel Incrcft, benuod) b'ift" bie lieb uit, brniub baflu ben -m
red)ten glauben nid)t, Denn Wo glaub ift, mits lieb unb boffnung barbei)
fein, e§ tan nid)t barOon fein.
Pi'optor suliitam aegriludiiioni sermonem non potuit aiisoivere Lutlierns,
9lr. 8 [13. Slprir]. 353
8. 13. Slptil 1544.
^rcbtgt nni Cftcrfonntog, nat^mittag^'.
R] DIE PASCHAE. A piandio.
Satis hodie aud[istis historiaui letae resur[rectionis Christi ot ustimmntt.iciff.
eins, sieiit (|Uotaniiis proponitur. 6§ ift ein Seliger, frolic^er tag, boboii man
piebigen fol. Duplicem habemus praedicationem: 1. quid uos facere dobeaiuus,
5 ut 10 praecepta et legem, quae etiam necessaria praedicatio, quae urgetur
per totum anmiiii. Sed non fo gar ftolic^. Quia uon libenter audimus et
non libenter facinius, quod debeiiius, et ecoutra. Hoc non huc pertinet ad
i.stum letum diem: ad alios reservetur. 2. quod noa fecinius, sed ipse, scilicet
ex mera gratia, non tantum , quomodo creavit coelum et terram et nos et
10 dedit in nianum omnes Creaturas, quae etiam leta ]iraedieatio, finb JU gvo))en
plündern gemacht. Sed hoc opus est jo üerfd^immelt, öeraltet, vitam et
corpus nostrum Jenncn tvh nid^t nee sol ecoutra nee ipse uos. Ideo hoc
die ift ein netoe» angefangen, quod Christus per resurrectionem suam alle»
genetoet, gefd}etüret, ©onn, 5Ronb et nos, aEe§ rein unb glulu gemacht auffä
n tiefte. Ista est leta |>raedicatio de hoc benefitio, quod incepit. De hoc
praedicaudum et Legem bal^in fe|en JC. Et quanquam quotidie, tamen non
satis dici, minus Bebenden unb begreiffen. Est gaudium, quod non durat
s] IDon bcr SCuffcrftcljung Cljnfi:i
brci prcbigtcn Wf. Manini KTutfim üiii (!B>ftmi ^tniui 1,544.
20 Die paschatis Marci 16. anmt iciff-
^aben get)ort bie gefc^i(i)t toon ber frolid^en aufferftelönng unnb nn|,
lDarumb-3 geid)c[)en, luic toirS benn jerlid^ fjoren, jtocierlei prebigt : 1. bie un§
Icret nnfer luerd, loa§ löir tf)un joEen, bie prebigt ift notig bnrd)§ gan^ 3av,
aöer nid§t froUd), S)enn loir nit gern lajien unnb t()un, >oa» mir foHen, bie
2r, gebort nit auff bcu frolic^en tag, Sie anber Icrct Oon bem Inerd, baS gott
tijüt, nid}t uon bcr Schöpfung, \>a§ er un§ in bie fjanb gibt aüe (Hxatuv,
S)a§ ift tool auc^ eine frolic^e prebigt, aber bae tnerd ift jd)ier oerfd^imlet,
Ueralttet, üerfinftert, Ta§ luir bie ßreotur Inenig erfennen, S)rumb ift nnff
bcn tag ein nelue» angefangen, Sa» (Sijriftuö aÜe» Uernetoevt, gcfd^euvct unb
30 neh) gemocht, un§, un§ furnemlic^, S)a§ ift ein frolic^e prebigt Pon gtotte»
barmiicrtj^igtcit, bie er angefangen unb öolnbrad)t in icim lieben ©on, £o fol
man nn ba-i gefct^ bei) feit feticn ilit unb fc^ir bi§ auff 'l'fingften unnb bie
lere treijbcn, bie tuir bod) nid)t gnugfam tonnen evtennen, Sie gefd^idjt ift
30 Don] 6.
Sut^er^ äöette. XLI.X 23
354 ^rcbigtcii be§ 3al)TC§ 1544.
R]diios dies, sed luerbenS luutev Hier fat cum Angelis jcf)en JC. tu gcfd^idjt
ift geioi-S, ut in ('nice ooiisumatuuj est, vidit in diein ietiiiu, resurrectionein,
in aeternam vitam, gaudiuui, quae iiicipit post mortem. Et quaudo omuia
porfect«, consumata unb Qu§gefid^t aeterna vita, ber 2ob gefjcugt on lied^tcn
Ö5algcn unb {jeH unb Suiib gerab6iec()t , non amplin.« peccatum, mors, ift .'.
ba'^iii, ift gefc^etjeii. 1)a f)engcri fie an einem boWen, am ©algen unb lied)ten
©algen. S)a§ ift geloig gefd^eljen, feilet am loerd unb tl)at nirf^t. Ita lefft
soi 2, isnevlunbigen: 'TraJuxit', fjats jum Sdjalnfpiel, ut jebcvman filjet, luie am liedjteu
©algen, üeuffef, Job, Sunb erfeufft, cvtrenctt, bie gvoficn, tiefflidjcn, jotnigcu
feinbc, Scuffel, lob, Snnbe. Mkx er f)Qt ein fcf)Iad)t getl^au, tcin 5d)Uicvb i«
,}ogcu, lefft fic§ Inurgen. Ideo muffen mit etoig fd)anb ba !^eiigen. Quantum
ad «^pus, omnia facta. Ideo inquit Anüclus : Xolitc expavescere, ut liac-
teuus. Et quaudo pestis, morbus, gladius, item quando .seusistis peccatum,
yUi auö mit beut fdjvecfen. llvfa(^: S)ev euc^ get^ou, qni vos erfd^redt, ift
loibei" crfc^rcdt, qui vos getobt, geplaget k. 9tad) bcv tl'iat ju reben, non est n
mors timeuda. Hed nad; bem begieiffen nidjt eiugeUnir|eIt, al§ luol fein folt.
Ideo Angeli et Dominus Augelorum tt)nu fid) freuublid) jun 2Bei6ern, quae
ai;.ittri.26,3ifinb ut ()evb fd;aff 3uf(^eud}t, jerftveluet , ut ipse dixit: 'percutiam pastorem'.
Ovis neminem audit amisso pastore, je melji; man im fufft, fe iuigev e§
luivb. Sic t)nuer, quando Milvus unter fie gefc^offen, Ions uiemanb infamen 20
S über Traduxit sieht Colnf: 2 JO über ?l(ier cv 'ifat steht in corpore suo
S](^elotf, ba§ lüerd gcfdje^en, loie 6l)iiftua om ßreu^ fagt: 'Consummatum est.'
6§ ift alle» gefd)cl)n, toa§ gefdicljcn fol, unb Ijebt nu an bie fveub, ^Iber Unc
luol» alle» gefd)el)en, alle» auf gerieft, eling» leben, gcrec^tigfcit ift bo, tobt,
funb, ^eE oerfeufft, eil^endt unb gerab6ve(i^t, alte§ ^in, ba Mengen fie alle brel)
am lied)tcn galgen, an ber ^eEen fonncn lierbampt unb lierflud)t, S)a» ift 2s
stot. 2, if. freljlid) gcfdjeljen im loerd, 'traduxit in Triumphunr k. ^nm fc^alufptel ber
gaul^eu lüelt, 2)aö ,3eberman fi'^et, lote fie öerbampt am galgen fjengeu, fd)ier
and) ba-i Üjefef^ .jum teljl, S)a§ fie alle bie ioelt fi^et getötet, bie groffc jornigc
feinb, 2)cr f)err l)at loarlid) ein trcfflid)e fc^ladjt getl)an, left fie erft aulouffeu,
barnad) frcutiigt er fie fo fdjcntlidj, ba§ fie einig ba Ijangen muffen, £15 ift so
im toerd gefd^e^cn, Srumb fagt ber ßugel: furcht euc^ nit, bift)cr ift§ ^u
fnrd)ten unb fd)reden§ 3cit geluefcu, aber nu nit mer, 5lu§ mit bem fd;reden,
urfad;: Ter end) erfdjredt, getott t)at, ber ift Inibcr erfd;rcdt unb gctott, Srumb
inxä)t euä) nit, e§ ^at lein not mer, ^a naä) ber tfjot jureben, S)a§ toerf ift
gefc^el)en, aber nod) nid^t begriffen noc^ im l)er^en gelinir|elt. !Srumb tlmt ^'>
fid) ber ^err unb ©ngel fo freunbtlid} jn ben 3u"ge'-n, bie anftrelut finb,
al§ bie ben '^irttcn öerlorn, tnie ba^ fd)efflin fc^reiet, je mer man rufft, je
irr e§ ivirb, rtiie bie iungcn Sonulein, irenn fie gefd)eud)t finb. 5o finb bie
^nnfler iurfd)eud;t, ba» bie C^nget fie nit tonnen ju vcd)t bringen, Xcr l)err
9Jr. 8 [13. 3lpitl]. 355
R] Bringen. Meo audientes ne paveatis. Nihil prodest. äßaten \o jujd^nd^tert,
ut nid^t 3U fid^ fomen !unbcn. Totes 40 dies ge^et er mit inen umD, ifjet
unb tvincfet nüt inen et praedicat de i-egno Dei et aperit eis sonsum scrip-aps-i.s
tuiae: 'Sic scriptum'. Oportuit impleri et totani scripturain, mä) t)tlfft§ ^'"'^/^^g^''
5 ntcfjt. Opus ift ha, sed e§ toil nic^t 'hinein. £)a§ ligt inen im finn. Pastor
est percussus. Fortasse non est, sed gefpenft, geift. Audieraut, quod esset
Messias et Rex. Cogitarunt ergo: debet Rex esse et in Israel regnare, non
crucifigi, iiiter Leones ^ suspeudi. Et iam occisus. S)a§ reimet fid) nirfjtS
3unt regiment. Et on ha?^ ift natura diftideus. Et pharisaei Ratten hü9 inS
10 öotd getiielien fo '^art unb tieft, ^^§ ^^ ein anber natur mar, cousuetudo
peior, alias caro uon idonea ad credenduiii. Ideo quicquid praedicabat,
cogitabaut : @r mu§ ein tierr in terris fein K. Christus : meum regnum non
est tale, ut cogitatis. Sed sie oportuit Cliristum pati et in nomine suo prae-Eur. 24, 4(i
dicari JC. Ipse loquitur de regno Dei, quod consistit in re[missione p[ecca-
15 torum et vita post hanc, et quod ©unb, Sob gel)entft, gerabbrec^t, S)er Seuffel
gerichtet. Niliil elfecit. Sed fie fingen ha^ alte Sieb: S)a» regnum Messiae
nui§ {)ie fein in terris. Christus et Augelus: 'Surrexit, uon est hie'. Sed 'Mutti», is, 1;
re[niissio p[eccatorum. Regem ipsum oportet mortem subire, toil eud^ ein
folc§ elenb SKeid) nt($t anrichten, ut mnndi est. 2ßa§ fol ba% SBettettuercf?
20 3ft ein arm bing, Joo c§ am heften, rec^teften ift. %ob frifft aCe§ ^inlueg.
Sed Rex est talis, ut sitis Domini super peccatum, mortem, Jeuffcl. .§ie
3 über rogno steJit Actü 1 über eis steht Liicae 24
') Wohl Lese- oder Schreibfehler für latrones.
S] ge^t mit Ujn umt 40 gan|e tage, fie ^oren i^n, @r prebigt i()n l'om ükicfj
gottel, öffnet if)ii ben finn, ba§ fie bie ©i^rifft üerfte^n, prebigt if)n, woä)
llilffs nirf)t, 3ft bod) ba§ tonä ha, ^sa, l-§ tuü nit hinein, bo Icit il)n int
« finii: S)er l)irt ift evfc^Iagen, inic tuenS ein gefpenft Iner, loie tnenS nit tmir
lüere, item 3)Ieffia§ fot ein tonig fein in Sfi'iel, 9hi ift 6r getobt, S)o§ rcinibi
fic5 nid^t, 3tem bie Sc^rifftgelerten 'fetten i>a§ in§ bold fo "^art getrieben,
ha§ über bie natürliche boff)cit beS f(eifcf;§ luar norf) ein nnber§ 3ugefd)lagen,
Sa§ fie badjtcn, e§ mufte ein I)err fein, I51)riftuu aber fagt: Sieber, baä ift
30 nit (>f)riftu§ reid), ?(lfo mnfte C^briftu» leiben unb fterßen, eä fielet in Her:
.... 2)a» t)ilfft nid}t§, 6ie fingen ba§ alte lieblin: Txvi rcid) be§ ÜJleffiae
mui fein in ber loelt, in bem leben, barlniber fdjrciet @r unb bie ßngcl, ,oid)
tnit eud) nid)t ein foId§ cleub reid) cinrid)ten, bo bie loeltgefelj unb red^t muffen
regiren, S)a§ oIIe§ ge()t ba^in mit ben 9{egenten, S)a§ I)ab ^d; Qcfudjt, ha-i
35 3I)r folt I)errn fein über tobt, funb, I)etl, Seuffel, bie Mengen bo am (Balgen,
ba^ il)r fie fönt anfpeieu, '§cII,'tt)o ift nu bein ftadjel' je. ber Ijcrr l)at6 nu i-^ov. i5,.',5
31 . . . .] Lücke — elva '/» Zeile — im Manunlirijil
23*
35(3 l>tcbigteit bei jfo^te? 1544.
RJ^eugen fic au bem ©algcn, ut folt fie anfpcien, ut vivatis iusti, laeti jc.
Ideo iie titueatis. @§ i[t ausgerichtet. Is fecit, ut nichts gelt nee fc^redfeu
funbe. Quia est Dfteitag non pro rue. Sed eh gilt eud). Sed e» ge^et
lÜC^t ein, douec veuiat Spiritus s[anctus, is dicet. Sic dico de nobis. äßir
finb ja fo f(^ttiad) al§ bie SßetBer unb ^Ipoftel. Audimus liisto|riam. Dia- 5
boliis ift eilm'irget k. t)engt am ®algeu, 2;ob, Sunb geiabtivec^t, gefopfft,
erfeufft. £ia§ lejft er auäfc^reieu unb mac^t ein S(i)alüfpicl bvaug. Peccatuin,
Seuffel, mors toolten tnid§ freffeu, Lex Ittolt mid§ öerbammen et peccatura
5.»iofc27,26 oecidere. Sed in oecideudi) oceidu, fui daniuatus eoraiu Deo, Deut: 27. sub
fioi. la, HJra Dei, 'Mors, ero mors tua', 23in beiu Seuffel, in bie l)eU gefaren. (ärger lo
^ctte man tnidj niif)t !mtb juric^ten, 2llle§ über mein "^als, omnes fluctus tu!
nnb jetter gefdjrcl), qnod essem blasphemus. Sed ber Seuffel berfa'^ fid)
uic^t bei X'lugelö, ber an bem 9iegenft)ürmlin. Si fidj öerje{)en, ()ette in lüol
ungeljiffeu laffen. 6r Bei» flug§ brcin, (£r jiei^et in erau§, bah er mu§ in ber
lufft fcf)lticben, ba er uid^t fol. Sic Satan öerfa^ e§ unb ergreifft. ^\t aller n
lüunberli(^ft unb (iebtidjft. (5r jol fterBen unb luar ba§ leben et Dens k.
3)0 mufte e§ bredjeu. Noii est Adam, Habe). Opus certum, ;^at an ben
föalgcu gel)enrft unb in bie lufft gefc^tüentft. Hoc siiiit nobis praedicare.
äÜoran feilet» bcun^ (juare morimur? quare tauta potestas Diaboli super
sanctos? Si sunt submersi hostes, mors et infernus au»gelefd^t uub jubroc^eil. 20
Certe nou video. Imo eiferor, et omnes. Ubi nunc viotoria mortis? Hoc
a über gelt steht valeat yjlO Mors et vita duello ' r 7.3 Lumbiieus »• 21 über
efl'eror steht iu ftrnere
') Vgl TJnsre Ausg. Bd. 34 ', 273, 12.
S] gemacht, ba» ein frolic^er tag ift, S)o§ ^ilfft aEe§ nichts, bi§ ber l)et)lig geift
!ompt am pfingftag, Sßir fiub nuc^ alfo, toir finb auc^ fo glaublo», Sunbc
Ijengt am galgen, finb ju nickte Inorben, Da» Icft ber liebe l)erv prebigeu,
nufruffcn, unb lueift un» aEe I)inan, 2)ie funbe, tobt luolt mid} f reffen, bo 2'.
«ni 3, lafraS ^äß, bie l)eU ^atte mid; bcrf c^Iungen , 'licrfhi(|t ift ber, fo am (5reu^
l)augt', 3dj bin bem 2euffel inu ber .'pellen geluefen. erger ^at man mid^ nit
fonneu juridjten, ber tobt, junb, l)ell, Scuffet griffen mid) gcloaltiglid) an,
älber ber Seuffel uerfac^ fid) nidjt be§ angel§, ber unter bem regenlimrm loar,
brumb bei» er brein, luie er beuu bie gan^e luclt gefreffen l)at, 'Jllfo bcift er 30
audj frei) Ijinein uub Oerfad)» uub traff beu augcl, So Ijat er ein fold; bi^liu
Iriegen, ba» nid)t§ gan^ an i^m blieben S 6r folt fterbeu, nnb ipor bodj ba»
leben fein, ®rumb muft» ba onber» luerbeu, Denn bo Inar nid|t 'Hbam, C^lm
über ein 5)Jenfc^ allein, fonberu ©otte» fon, Drumb ift @r billit^ üerbampt.
©olc^§ alles, fog ^d), ift gefd)el)u, aber unfer glaub tnil nic§t "^inau, beuu 3;,
') Vgl. Uiisre Ausg. Bil. :iJ, 11, ITff. (dazu S. r,ö9).
5h-. 8 [13. ülpril]. 857
RJ est, (juotl tlixi, (juod ila affecti iit Apostoli, niulieres, sentio lue niori et
Diab[olum. ^tcm ft^IeQt mit 311 ba§ 9{e(i)t: Hoc deb[es facere, oraittere.
TOon Tnil§ ba§ redjt IjaBeil, et tamen facit hoc fd^abe per cousuetudineni i. o.
i'in gebleute ^aut libevs f)er^, quam bic nntliv mocfjt. Ideo opu.'^, ut homineH
5 liiic ducantur, (piu Christus et Augeli niulieres et Apostolos. Sed c§ ge'^et
langfnm JU, ut vidcant peccatum, mortem, Diab[olum am ©otgeil. tJleifd)
itnb 35Iut !an§ nic^t. Accedit eonsuetudo et doct[nna legis, man fol from.
Sic eonsuetudo cum doct[rina fd^Iagen Jltfameil, ut infirmissime credamus.
Ideo adsuesceudum, ut mortem aliter iuspicias, quam lex in natura tua te
lu docet, vel uuuquam .salvaberis. Xatura et Lex dicit: Mors absorbebit te.
Lex dicit: peccasti. 3lh3C ja. Deus: tu -es Diaboli. Imo. Sed hie aperi
oculos naä) bcx ijtXX 6'^riftt \pxuä) et Angelorum, qui dicunt: Nolitc expa-
vescere. Rcsurrexisti ;c. Non est hie, resur[rexit. Ite in Gallil|aeam. Sic '.Wnttii.za,?
et discendum, uon iuspicias mortem. Legem, Diab[olum mit feillCll roitd^en
1;. joten, felorigeii augcn unb l^ovnern. Si etiam äornig: Scis, quid fecisti?
A'^orasti lesum Christum Nazar[en\mi , seis, ([uod feceris peceatorem et (iE
bcin 3orn unb grim aufgefdiüt unb in bie ^ell geftoffen. Is Domiim.s et
Dens mens. 2)o tan er nic^t bleitien. Ideo assuesceudum, ut credas an bic
resur[rectiouom Domiui unb an bic gtoffe fc^la^t, uon per gladium, Sed in
■20 seipso, Et dicas in corde, quod Jesus Christus resur[rexit. Sßic gcfelt biv
ba§, Seuffel? Et neu .solum hoc, sed propter nostram salutem. Pro sc
nou opus habuit. Deus ab iuitio et in momento, quo conceptus purus et
sj mir fe^ens nit, fe^en tvöi ben tobt unub funbe, abn leBen unb gcrcd^tigfeit
je^en loir nit, ?II[d ge'^t? un§ eben loic ben ?l|3oftcln unb locljBern, fleijd^
i'5 unnb 6tut, item Sa§ gefett !om^t, S)u muft alfo tl)un, ba§ macf)t nod^ ein
anbere nntur, ein bicEere r)aut, 3)o ift gottcS tDcrf, ©a-i luir baf)in fomen,
ba§ Inir biefen ^dja^ gleukn, fe'^en ben Senffei, tobt, funbe ni($t alfo nni
galgen, fleifd) unb 6Int loils nit fe^en, Do fompt Consuetudo biir,}ii ad
alterara naturam unb Betrefftiget un§ in nnfer 6(intf)eit, S)rumB foUcn luir
3u uns gcliiel)nen ben tobt aubevftoo anjnfe'^en, S)a§ (5)efc| fagt: S)n t)aft
gefunbigt, bift be§ ScuffcIS, 3)o fpridjt notur: O ja, 3^ f)oB gefunbiget,
Irumb muftu bic äugen aufftf)un 3um ©uangelio unb suTprcn, ßfjriftuu ift
nit "^ie, hiiltn il)n Bein toten fuc^en? 3a er ifl leBcnbig. ?lIfo muftu ben
tobt, gefe| nic^t anfe^en au fid) felBcr, nurf) ben 'Jeuffcl nic^t in fein grcu=
35 (tf^en joten, brunftigen äugen, !ompt er aber, haä tmx fagen: Uieiftn, baä bu
aucfj ben Man, bcr ß^riftnä ^eift, gef reffen l)aft'? ben bu erlüurgct ^aft, ber
f)at h\ä) »oibergefreffen unb ift "^eut auffcrftanbcu, bie fd^lad^t öolenbet, S)a§
bu nu tanft fagen: ^ä) gleub, ba§ mein {)err fff)riftn§ umb meinettoillen fei)
anffgeftanben, loa» beburfft crä oon feinet »uegeu? er (jata nid^t bcburfft, ift
S4 fi#] biät
358 ^ptebigtcu be§ Saf)«? 1544.
R] inuocens. Ideo vorasti ut sanctissLirauin, innocentiss[imiim et iilU'CC^t gett)OU,
<iuicl meruisti? baä man mid§ an @Qtc\en fjeng, leuffel in atgninb bei" Ijencii
farc. Haec inuocentia Christi tiiumplumi mihi dedit. Propter iiüs factuai.
Ideo dicit: Ne expaA-escatis, resur[rexit, iion est hie, non est in inferis, nou
apiid Caiphain. Sic ostendit ineam esse resiirLrectionera , ijuae coDtra Dia- 5
b[ohiiii iol rljumen. Nos jo tieff iu potestate Diab[oli, bo» ha fein rettnng
nnb fo tieff, ubi etiani audinius esse nostra oiuuia, tainen uon iiiteüigiiniis
nee cor. Ideo semper ineiiicaii(Uiin et perpetuo, nt dicamiis: S)cv Cftei'tag
ift mein, et cantandum : 'Cljrift ift cvftanben', 'S)e§ foüen bir alle', 'ß^rift lüil
nnfev^ ,'C. Ideo DiabLolo terrenti die: ( "iiristus resiir[rexit. Si dix|erit: est 10
verum, sudi victus, sed non tibi, ipiia vi vis in peccatis: Opus factum, Jeuffel
am (Salgcn ^engt, et tibi anuuneiatum ab An^elis, filio, ein iScf)atof|)iel ift
braus iüoiben. 'IBiltu e5 nic^t gleuden, fo tan bie Stuffcrfte^ung nicfit ba3u.
Si econtra, fo ^at§ fein not. Sed nmrior K. Non debes vidcre mit bell
2($lüein§augcn. Sed ut audis, (juod l)engt am (ied^ten etiam ©efe^ in bcm, u
ba Ca un§ üevtlagt. Ibi die: Scio certissime verum, tum tibi etiam mortuus,
tibi resur[rexit Christus, tua vita, sahis. Si non credis, omm'a tibi inutih'a.
3)a§ ev fo fc^alotiegt, vide, ut credas. Non In'rlücrffe me et mei similes, ut
eerte vides eum facere. Vide, quid faeiat, ut jureifjt bringe. Ideo perpetuo
ineuleatur, ut subiiide eonfirmeris. 40 totos dies (ocfct er ^ufamen, ut ere- -m
damus. Cum istis nohimus jiirncn. Sed non deljes fieser fein nnb fc^nardfen
f'lntlrä um6 meinet linßcn gefc^e[)en, er ift nnfcfjnlbig, S)i§ mu§ funb, tobt,
Icuffel, ^eH betomen, ba§ fie fid) »ergriffen fjaben an bem nnf^nlbigen.
3}rum6 f)at @r geloonncn nrnb meinet IniKen, Gr ift mir crftanben, 5JJeinftu,
boa er Bct) ben tobten fei) ? ja er ift anffcrftanben nnb ba» nmb meinet loiUcn, 25
bic Inir ftnb fo tieff in tobt, Cjett, funb gelegen, bo fein erretter gelnefen,
and) nid)t un-S tuiffcn nod) brein ;nfc^idcn, S^vnmB mu§ mon baä Inol lernen
nnb fagen: Wix gcBurt l)eut frolicl^ fein, benn e§ mif)r gefc^e^en, SeS luir
foKen frolid) fein, 6()riftn§ loil unfer troft fein.^ S)i§ lieb ift fein gemalt,
ha^ ben nulß alfo gefa^ct, ba-S Inercf ift nu gefd)el)en, tobt, funb, Seuffel, l)ett au
finb gefangen. 2. mirbs gcprebigt nnb gcfungen, C^in fc^alnfjjict ift brani?
luorben, 3l6er miltn es uit glenben, fo tan bie onfferfte^nng (?t)rifti nit bar=
tüiber, lUimBftu-i an, fo f)ot§ mit bir fein not, muft» nit anfe^en loie ein
fnf)c, fonbern Inic bn c-J f)oreft, ®a§ ber 2'cuffel gef)angen, fonbern folt§
anfcljcu mit ben angen be-? gtanbenS, nnb Inenn bus alfo annimpft, fo ift ba x,
l)er bie freub, luonnc, troft, Ino nit, fo ift bir bis loerf um6 fonft gef(^e{)en,
3^rumti fil)c branff, ob bis fc^anfpiel inn beinern Ijcrtjen fei). Ob lt)ir aber
fd)tüad) finb Inie bie Ucrfc^euditcn l)unlin, loolten mir un§ boc^ nit üer=
bammeu, fonbern un§ ot)u unterlas üben, prebigen, fterfen 3nglenbcn, S)riimb
') Atis dem bekannten, von Luther oft zitierten Osterlied (oben Z. [)).
9lt. 8 [13.?ipti[]. 359
R] et d[icere: Omues hostes occisi. Si peccatum, mortem, Diabolum, possum
omnia facere, qiiae volo. Si mors occisa, tum non viverc debet. @§ ^cifft :
si credis peccatum mortuum, jolt nic^t fnnbtgen, quod Satan mortuus, fol CX
iitmer bcin I^ert jein nee bu fein 2)iener. Idee vide, an in te efficax resur-
5 rec'tio. Si vi vis in contemptu Eiiaugelii, fornicatioue, tuiic reget adhuc
Diab[ülus, tu in peccato öeifc^Iungetl et es servus peccati, quia neu resur-
[rexit mortuus, ut faciamus, quuc volumus. Sed ut peccatum, mors, Dia-
b[olus cessent unb am ©algen Ijengen. Sed iä) Ion peccatum nic^t laffcn.
U6e h'iä) im ©laubcn, invoca Christum, iuvabit to. Si be§ geilsenS ni(|t
10 h)enigei; UUlC^ft, siguum eertiss[imum, quod uou credis. Ideo Christus fi'ustra
tibi mortuus et resur[rexit. Die cum Apostolis: Audio, quod peccatum,
mortem, Diab[ohuii an ben ©algeu. Sed peccatum vivit adiuic iu me. Tu,
Domino, doce me etiaiu vere cauere: '6^rift ift Cfftonbcu' ,'C. ut peccatum,
mors, Diab[olus in me getobtet lüerbe, et ut dicam ad terrorem mortis,
IS peccati: '6'^rift ift crftanben'. 5Rnn mu§ eiBeiten. Spiritui ift nit^t fd^tocev,
sed caro infirma. %XO\i bitf), S)U ^aft Dei filium gecrcu^tgt. ©0 geltet nä.
Ego audivi Augelum coucionaiitem: Ne expavescas. Non pro se, Sed pro
me. Si sie canis et credis, nihil contra te peccatum, mors, Seilffcl. Sin
tantum cum raorte et peccato vis puguare, es perditus. Sed sie: 2)u fttjcft
20 Jüol fc^eUölid^. Sed inquit: 'Resur[rexit, non est hie", non sibi, sed mihi,
tibi. Item: Lex, ne terreas lue, sed te, p[eccatum, mortem, quia Christus
1 über Si steht Non
SI iüirbt-3 fo offt geprebigt, luie T)ie an hJcljBIin sufefjen, 3l6cr ftf)e, ba§ bu f§
nit beradjteft ober mifebraudjeft : Di) e» (jat tein not, ^$rf) borff mid; nidjt
fnrc[)tcn, ^ä) mag tl^un, toa» 3(^ h)il. Senn e§ :^etft : glenbftu, ba§ leuffel,
M fnnb, tobt gemengt ift, fo foltu nimmer funbigen, Scuffcl nit f)cifd^cn, Trnmli
biufc bit^, lefcftn in üerad)tnng bcy luort-S, in i)nrerel}, fo ift btc 3luffcrftcl)ung
in bir notf; nic^t, Sonbern bcr Icuffel regirt, Senn (J^riftua nit Sarumt
lomen ift, ba§ funbe fol blei)6cnn, fonbern fic fol auff^oren, u6c bid; int
glanben, fi'^e bein leben an, brufeftn bid) nic^t, bo§ bu bc§ jornS, geiljeä
:w abge^eft, fo fprid): 3d) gleube utc^t, C^^^riftnä ift mir üergeMtd) gcftorbcn,
gef)c aber in prebigt unb !nie niber mit ben Slpofteln: 'M) mein lieber •'pcrr
ßfirifte, lued in mir and) bic Irnfft beiner lufferfteljung , Icr mid; red)t
fingen: '6()cift ift erftanben', luenii bid) bic Sunbc, §ell, Jenffel >oit reiben,
fd)redcu, fo loere bid), ^orftnä, Seuffel unb Sunb, '6^rift ift erftanben', Su
■a muft i{)n alfo auffn topf trctteu, Icuffel, broU bidj, bu (]aft ein Wtan
ertonrgct, ber toar unfdjulbig, nuid; bid) linber an if)n, loirftu alfo gleubcn
unb fingen !onnen, fo fanftu blei)ben, Iber öerlorn biftu, h)o bu mit bem
tobt abgefaßt Pf)riftu-3 auffcrftct)ung fcmpfcn, S)rumb muftu bis tool fnfjcn,
jd)rec! ein anbern, las mid) unöertoorrcn , 3d) l)ab ein Gngcl l)orcn fingen:
360 *$tcbifltcit bei Soljteä 1544.
Jl|resur[rexit. Videat (inisnue, h)ie toeit iX äuuetne in hac cogitatioue et fide.
Ccrtiss[iinum opus, viele, ut tu aiiiplectaiis. (^x i\ai^ ltn§ einjeBilbct in
vitaiii, nt sit gebedjtniu. Ipse iu Cruce moritnr. Nocte cubitnm et dormio
est furBilbe resurrectionis. Vide, ut agnoscas, an peceatuni te gezeugt i)aii
vel eeontra. Sic (juando peti>^ ieetuin et surgis, dicito: ^ä) lege lltirf) im s
namen be» Äarfveitagä lüber. 2)cr Sob fol mir tob fein. Et fte£)c auff in
nomine resnr[rectionis, tjuia victus Diab[olus. Neu est mortmis pro tem-
]>o|rali Corona, non fuisset opus, lueren fonft, ideo non mortuus, f)ilfft IUI§
nid^t§ jum tob unb jiim leben. Pliilosophi finb feine unb loeifc leute
gelöefen. Sed est iBettelloeij^eit. Sed liic Sienfcl gef)en(ft unb nimev met)i; i"
. . . Ibi ift uoJ} infirmitas. Apostoli 40 tag bvan gelevnet. 3)hift nic§t im
trohjm ge'^en, nt Sf)oIen lernen reben. Oportet intueri vitam, et an eredo
.serio. Etsi non vides socundum vaccae aures, tanieu secundum auditum.
^■rag bi(^, oi bn gei|ig jcieft JC. Ibi inveuies, an Christi resurrectio sit
efficax an non 3C. 2ßo fur fol icf) mid^ furd)tcn? es dignus mortis, qnia 15
peccasti. Sed eredo in Iliesum Christum mortuum, ut )ol be§ Zobs, peceati,
Diaboli lo§ fein. Qnando hoc ei occinis, non potest audire, statim fugit.
11 ...] bei
S]"6f)riftu§ ift erftanben', 2a§ lucrf ift un§ gcf(f)en(It, aUetn ba§ lt)ir§ fnfjcn,
(&x f)at§ un§ in§ IcBen gefcilbet, loenn tuir ^n Bett gelten, frf)laffen, ift ein
l)alber tobt, Te» morgenS \mä) ^d) luiber, ba§ ift§ leben ober ein bilb be§ i-u
Icben§ ß^rifti, 6t)riftul erfc^lefft am Ireulj, aber loie frcfftig ift bie 3tnff=
crftef)ung, bie ift mein leben, 5i(fo fol !^ä) an()c6en am öftertag in bcm leben,
man fol eioig leben, Senn barumb ift» gefi^eljcn, loir inolten bennod) tool
geftorben fein, loenn er fdjon mä)t Itjere geftorben, ino inir nit eit)ig foltten
leben, Philoscplii, fromme, ineife, gerec(}te tent fterben bal)in, ?lber bie tr.eifl)eit 25
fpri(i)t: Snnbe nu geftorben unb nimmermer tebenbig ioorben, fjie f)ebt an bau
elöige leben, fa^en ober feien Inir folc^« nidjt balb, tnic bie ?lpoftel inn
■1 tagen nit fa^en tonnen, ob§ fc^on nit fil}eft, foltu§ bod) febcn mit bcm
gl)6r, Xaä (?l)riftncj fur nüc^ geftorben, bai bie funb fol in mir tob fein unb
gcredjtigfeit loiber iu mir lebe. Xrnmb brufc fi(^ ein Seberman, mein so
fdjeutlid; fleifd) l)inbert micl; luol, bnö 3<^ ber Snuben nod) leOe, aber loie
gefeit bir ba», leuffel, lab (*;f)rtftn§, mein l)err, für meine ©nnbe geftorben,
2)a§ ^(i) nu in eloigcr gered;tigleit leben fol?
^ir. 9 [14. ^«prit], 3tjl
9. 11. 5(pul 1541.
^^rcbißt am Cftcruiüutng, undjinittiifl^.
R] LUNAE IX FERIIS PASCHAT[IS A piaiulio.
Acto: 10. 'Nunc reipsa comperio'. Finis: 'efFiisuui donum Spiritus .samli'. "ffl- 10,34-45
Multa coiitiiiet hacc Epistola, »juae iina vice noii possunt traetari.
Resurrectio mauifestata tautuin istis, qui eraiit de ludaico populo, ut Apostolis
5 et miilierib[us. Hodie dicit Epistola etiam manife.statam gentib[us. Petrus
cuim soribit de Centurione, qiii ])rius orabat, dabat eleemosviias et eredebat
in Deimi Israel et habuit pios quosdam servos, ut certe pius paterfa[niilias
faiiiiliaui snam educat in timore Dei. Is erat gentilis, noii astrietus legi.
Et tarnen eredebat iu Deum Israel, cred[ebat seripturis prophetarum. Audivit
10 praedicatiouem de Creatione cüeli et terrae et ita conversus ex gentili fido
ad fideni popiili Dei et tarnen non circimicisus. Et niirum, quod hoc a
ludaeis permissum nee ipse servare legem volnit, sed credit, oi'at, dat cle-
emosynas. Hoc plaeuit ludaeis. Ad istum Centurionetn incircumcisum tttrb
5Petru» fonberlid^ ab Angelo admonitus. Tlu§ im prebigen de resiu-[rectione
15 Christi. Et mirum erat Petro, quod iuberetur a Spiritu sancto, ut iret ad
gentilem, qui incircumcisus et nou de populo Dei. Non est satis ludaeis
piuui esse, sed Beten, faften, dare eleenio.syuas et credere, requirebant obser-
vationeiu festorum, cibi, potus seciiudum legem. Sed Centurio gieug furlj
liiitburd^, credit in Deum Israel, orat, dat eIeenio[synas , incjuit Lucas.
■^0 ®araufi ge^et ista Epistola. Occurrit Centurio Petro et procidit. Petrus erigit
cum dicens: Sum homo similis tibi. A j)rincipio repetivit. Ibi aperit Petrus
S| Secuuda feria paschatis
Acto: 10. "-m- 10,34-45
2Biv f)nl6eii gctjort, 1:a^ bie auferftct)iing bcS i]cm\ beiieii Uoiii Csiibifdjcu
25 tioM aEein funt^ gef^on, S)iefe ßpiftel fagt, Uiic fte bcit Reiben fei) !unt
lüorbcu, Denn bie Gpiftel rebt Dom .^euptman 311 (^aeinvieu k. Ijctt friim
liiec^t ein ober brel), Icie benn ein fvoincv fjauJDater fein gefinb nic^t iintci=
left ,5um 6eften ju jitjen, S)iefer t)cuptman Ijett öon ber öerfjeifeuiig {)oven
prebigen, ift üon bcn aögottetn 511 bcin @ott ^\liae( gefcvct, unbefrfjnittcn,
30 ha3 micf) tounbevt, ba» bie 3"^tn tfjren glauben IjaOcn lafjcn fo rteit fomeit
auä) ju ben unBefcijuittenen. S)ic)er fjeib lüivb burrf) einen Sngel bcrmanet
311 ^^etvo 31t i(i)icfen, ba§ biintft nudj Metern lunnbcvlirf) gnng, ba» er 3um
Öeiben fott gel)en, ben e§ i^nen nic^t gnug 6cten, gottc§ tnovt f)oren, nlinofen
geben, fonbern fpei§ unb opfcr geboxt ba3it, Taiaiiff geljt bie (ipiftel nnb
:i5 mittüort bem öeiiptman, S^oä ift im ein deiner •'önuff, SorneliuS mit fein
guten freunben, man unb meif), bcncn piebigt 'l'etrnS: ?ln erfar irl), ha?^ Wott
362 ^Prcbifltcii bc§ 3d)tci 1544.
Hlos 3C. 3)a§ ift ein Heiner r)auff. Cornelius est geutilis et liabitat in siia
domo, coiivocat ad se amicos, viros et mulieres. Aperuit os. luspice liunc
sanctum Apostolum, qui Spiritiim s[arictuni aceeperat et divinitus cxcitatus
prnedicarat, quam adhuc ftedfet nO(^ in his cogitationib[us, quod prohibituiu
3oij.4,9sit ludaeo, ba§ er fidj tljun fol ad gentilem, ut habet textus, et lohau: 4. s
Tudaoi et gentiies reimen fic^ ni($t in ein !^au§, uisi ludaeus dominctnr, iiec
liodie edunt carnes nobisoum iiec bibuiit, quin ftintft corani i[)so crgcr quam
ein S)ieB am ©algen. Deus dixit: Ne (juisquam queraquam pro unrein,
lam dielt: ' Reipsa comperio'. Q. d. priu.s quidem audivi. Sed toolt mir
ni(^t eingeben. Et isti, qui cum Petro aderaut, erfd^roÄen, quod Spiritu.s lo
sjauctus caderet in gentes, qui legem nou habebaut. Econtra Deus Apostolum
inittit, unb fett ntit ber I)eilig ©etft in gentes, nou in Tenq^lo Hiorosol|ymitaiio,
Scd in domo Centuriouis geutilis. Ideo dicit: S)a§ ^ette id^ mil;t gemeinct.
Ideo non curat Deus Circumcisionem, cibum. legem Mosi et niliil f'acit
discrimiuis inter gentilem et ludaeum i. e. iuter eos, qui öteifftg l)aUen legem, is
et eos, qui non, et econtra dat Spiritum s[anctum utrisque, qui creduut. Ita
comperio, quod uon velit Deus Circumcisionem, sed ut eredamus in iilium
sit-fi. 10, 36 euni resurrexisse. 'In omni populo.^ @r trage ftfjleicr ober t)ut, sive
ludaeus sive geutilis, doctus, indoctus: Crede, sie praedicamus viris, mulierib[us,
, fnec^t, ^errn. (^ui credit, ift angeneme. Dens non inspicit 20
personam, qui credit, sive sit in ^JJeifjen, ^H'enffen: omnium Dens, Deus
5IM. 10, aeunicus omnium Creaturarum et omncs salvat, qui in cum credunt. 'Verljum,
«in od misit.' ^r ^a6t fretlicfj geljort üon ber prcbtgtcn de pace per Chri-stum.
2Bie runzeln fie bie Olafen Cogitautes: Num Dens neminem habet praeter
•5 über lohan: 4. stelu ludaei cum Samaiit: 6' über dixit steld .\cto In 17 über
Ciicumcisiouem sieht vt circumcidamui' 20 ] £ lotd^ (nachgemaU) '
'■) Ob (las heißen soll: Äiitb, iJeget?
sibie perfon nirfjt anii()et. 3)er '^o^e ^Ipoftel, ber ben i)eiligen geift empfangen ■■:,
\)([[, ftel)t no(^ inn ben gebunden, ba§ öer6oten fei), has ein ;;"^nb fom jun
.'Öeiben, ^inb unb f)cib reimen fid^ inn ein ^aiK- nit, eB fei) benn ber .•pcib
n!6erl)crr nnb trctt iljn mit fnfeen, loie ancf) nocfj ^eut§ tageä bie öeiben
ftintfcn fnr ben ^uben, ^ä) ^a6§ Irol geI)ort, fprid^t er, aber e§ ^ot mir nit
eingelnolt, ba§ auff bie unBefcf^nittene folt gottc? geift !omen, tuic luiv f)ie au
fef)en inn eim I)eibnifcf)en {)anfe, bater, gefinbe, ftab gef($idjt folc^-j, Unfer l)err
gott frogt nic^t§ nad) bem gankn gefel^ 5[ltoft, (Sott mac^t !etn unterfc^eib,
bie c§ f)altten nnnb nid)t, S)arnm6, fpridjt er, merf icfj nn, ba§ unferm (jerrn
Ö)ott allein ber c\lani gefeilt, luer if)n furd)t unb rcdjt tl)nt, (?r fct) fraln ober
■Hkn, ioei» ober frfjtoar^, fragt nidjts barnad), fonbern toirb feiig, Sott %eb, loo 31
nnb tt)cr er fet), S)enn e§ ift einerlei Wott, ioil alle fclig mnd)cn, bie foIrf|y
befennen, ^juben rnnljeln f)ie bie ^fafen, ^Pi^etre, ^at u[nfer ()[crr g[ott niemanb
Ilx. 9 [14. 9UniIl. 363
RJ crucifixura, quem mittat ad ludaicum populiim circiimci.^uiir.' lamcii et uos
scimus praedicare. Num nihil aliud mittit quam praedicatioiiem? gl) ev
fo( fenben Messiam, qui nic^t biet pvcbigenS tm6, scd auff ^engftcn loiuc
geritten comitatus mit 100000 9icifigcu uub [treluet golb, filbev et subücerot
5 sibi gentiles et occideret rebelies, ut ludaei domiuarcntur, {)nbcn je \o lang
ge'^Qiret onff 53icfftani. Et fol nichts anber§ 'Bringen quam praodicationem,
hat nnS üertjeiflcn nii SoOOior, et ubi vcnit, est Messias, (|ui praedieat. ©oUen
fic ha nidjt jornig nnb unlnftig hJcrben? ^a fie creu|igten in mä) hjol
lOmoL 'Unb l)at in taffen Oerfnnbigcn.' Audis, quae sit pracdicatioiw j»'^«
lu per lesum. Et iurat. @ine ficrrlidje prcbigt. Et missus nihil aliud est
quam praedicator. ^on er nic^t§ mef)r? Gerte Domiuus est super omnia,
quid omnia? Nou D. ^rart[inus, sed super eoelos, terras, Angelos, principes,
Reges, qui finb eitel [trotoifcf} gegen im. Attulit praedieationem a patre,
qualisnam est? ut nou praedicaret de regno mundi aureo, sed pacem. Num
15 magna res praedicare pacem? post explicabit, quid vocet pacem. 3)a§ ift
bie l^errlid^ fc^one ^Jrebigt, quam nemo potuit darc quam pater, nemo afferrc
quam filius Dei. Xou loquitur de pace corporali aut de ea, quam nos habe-
mus für ben SBolffen, sed pacem praedieat inter nos et Deum et Creaturas.
Est aeterna pax. Quid ad eam aurum, argentum, opes, regna, voluptates,
20 sapientia, omnis ars, potentia ad id, quod est Dens? qui nunc est mein
Borml^erligei imter, et habeo mit im frieb et econtra. ®§ gibt ncrfnnnng,
öeveinignng, ut dicam ad mortem: Sieger %ob, si constat ista pax, non curo
irani tuam, Diaboli, ncc timco jrortas inferornm, er fe^C fo fotner, nl§ er
tooEc, nee für meinem Bofen leBen nnb grenlid^ @ot§lefterung, etiamsi mc
« teutct Satan et obiiciat, tameu nou curo, quia ic^ IjaB cr(}nfd^t praedieationem
pacis cum Deo. Si Diab[olus nou vult sinere mihi pacem, mac^ er nnfrieb.
Si Dens est mens "^crr, (|ui e.st omnium creator, tin guter, geiüiffer jUöerfitfjt,
S] fonft ,3n)(f)icfcn bcnn bie pvebigt, ein fdjon gcfdjencl? tonnen loir bod) ond)
luol prebigen, folt it)nen ein 'D3lef|inni !d;ic!en, bcr nidjt Hicl prebigeiiy, fonbcrn
3" reitten§ pflegt nnb reumete bie gottlofen anff, (Sl) unfer l^err @ott l)ot nnö
lool Begabt, Ijaten fd)ier getnart 1500 ober 3000 3ar, nnb friegon nnr ein
prcbigt, folten fic ba fidj nit niculen^ \'(6er l)ore, (^ott I)at bcm Uolrf eine
prebigt gefc^icft, nnnb ben friebe k. ®a§ ift bie prebigt, gin "^errndje prcbigt
iftl. We^ia§, ber tonig, ift ein prebigcr, tnag tan er meljr? 6r ift ein I)err
35 u6er aEe», t)eift nit S. ^JJc. ober 'Inmier, fonbern: anbere '^^rebigcr, furften
unb ^erxn finb nic^t§ bargegen, S)er prebiger folt i^n nit prebigcn filber nnb
golt, fonbern ben f rieben prebigcn, 2)ay ift bie fd)onc, Ijcrrlidjc prcbigt, bie
feiner bat, fonbern (5r bat 3tnifd;en @ott unb un§ unb aßen ßrcaturen friebcn
auffgeric^t, 2Baä ift aüe toeifbeit, tnnft, mad)t anff erben, tnenn luir mit gott
10 nit eins finb? ©ol bcr friebe fte()eii, >uerbc ^sä) iiid^t Piel fragen für beut
2enffct, tobt, fniib, ■SjctI, (^5 fei) fo boö, hjie eS Inolt, fo ()ab ^cl) bie prebigt
304 *Prcbiglcii bca 3nl)rc? 1544.
Rlfol mein wr fid^ niäji entfeljen, jurnc, toev iiid)t Ini^eii loil, ot murve, hiev
nid^t froliiJ) fein tinl. Si Dens ]>ro nobis et econtra nos cum ipso, Diab|oliis
mii§ mir bcii Ijnlä iü(f)t Bred^en, @r ^aB in benn ^Woox gcfvncjt, qui est
Dominus super omuia. Si est Doniiiins Diaboli, ©unb, Sob§, uec Tiarbtcit
nocere potest. Fui peccator et damnatus non tantum proi)ter originale, seil s
ctiam actnalia pecoata. Seil attnlit praedicatiouem paeis, ut heri Angelns
a'init. if.cad muliei-es: 'ne expavescatis'. Sic hie. Ideo müffcn lüil" un§ nid^t fo
nieulcn nt ludaei. Num nihil aliud affert quam praedicationem pacis? Gerte
praedieatio ista seoura affert, ut sini Dei linb, vivam inaeternum nnb l}Cl"V
iiub loilig int ^imelveic^. Adhuc non quidem manifestata ista praedieatio lo
eorara oculis, sed certe mihi bevfdjlieben unb jugefogt suo saug[iiine et
vuliiei'ib[us. Si liabeo hoc reguum, non inspicerem omnia regna raundi, ut
soluiu bron fol gcbcndfen. Hoc affert mihi pax ista. Haec praedieatio audita
in tota ludaea inecpit in Gallilea: fecit niulta miracula et omnes sauavit,
Ifiblirf) macf)t cr§ gcUtnb. Sed niiiil ad praedicationem fidei, (piod Dens 15
nobiseum ift jufvicben et omnes ereaturae, quanquam mors, peceatum, Dia-
bjolus fi()et faluev, nihil ad me. lara habenius in verbo, im glauben ift§
cingehiicEelt in cor meum, si credo, ligt in corde meo tüol öerbricff t , öei:=
fiegelt, et nemo auffert niiiii. J^ur folcfie fetige prebigt, quod debereut @ottc§
itnber fein, bafi'iv ^aBen ftc in gecven^igt, ba§ \vax bev band, cjuam dederunt 20
filio Dei für feine '^errlidfje prebigt, ^engten in an§ ßveu^, lefterten nnb
fc()me{)cten in, quia non erat Messias, qui oceidebat gentes, sed aununciabat
aeferuani ])acem et regnum ludaeis et gentib[us. Ideo meuleten fie ftd^ ubcr
'Jips. 10, •10t. tu et oeeiderunt cum affigentes cruci. 'Hunc excitavit 3. die', 'non
omnib[us, sed ])raeelectis', ut ])rius, dum viveret. Nos Apostoli ad 25
sietttifc^t nnb Bin mit @ott ju fricben, aber tnil mir ber Jeuffel fein frieben
laffen, inaS frag ^iä) barnad^? S)enn mein I)er| fte'^t in trenlid^er öerfidjcrnug
bcfi frtcbcns, 1)n 'Man f)eift 3fjcf"§ '^^n 51a3arctf), öcrr über altcS, ift ber
mein fjerr, fo Inirftu mic^ nid;t freffen, 3($ bin Inol lierbampt geltiefen, ober
lu.ut. 16, 6 nu ift Gr tomen unb bringt mir eine prcbtgt Oom frieben, 'Noiite expavescerc', 30
iuic Gr aucf) im {?nangcIio fagt. 2;a§ ift nn ^tirifti tonigrctd^, S)a-3 ^df) fol
ein erb fein beC' ctoigen f)imetrcic^§, @r ^at bie figct, fein bint brau getjengt,
ift ein !^err über alle Jüelt, Siefe prebigt ift burdt} unb burdf) gangen, Wie i^r
»oiftct, er ift l)crnmb gebogen, jeberman get)oIffen, aber el tüar nodf) nid^t§
gegen bcm f riebe, ben er gebrad^t t)at, Zs^t f)abcn rtirs im Juort feft unb a.-,
ftardE, @r l)ats \ml uerfigelt, öerbrtefet unnb üerfdjloffenn inn unfern tjer^en,
®iefc prebigt Uom Iiimetrcie^ tjat ber ^lan gebracht, aber loa§ tnar ber bontf ?
ba§ ßrenli, Icftertcu unb fd^Ingcn in tobt, Tenn er bradjt nit ein 5}tefeiüm,
ber ein Uifltlid) rcitf; bringen luolt, hn'ö fie bcgereten, 3)rumb r)aben fie if)n
ertüurget unb ben Ion gegebcnn. ®en f)at ®ott auffevUjeft unb nit fe^en w
lafeen allem tioIcE, fonbern nn§, 35ie prcbigt, bie er gebradjt t)at, '^at er un§
9lr. 9 [14. 3lptit]. 365
H| hoc electi, ut simus electi. H:uic praedicationera, ijuain attulit de pacc, [jat
ev uni auffgelegt unb (iefoIl)eii. Item quod sit iudex vivorum et inoituonmi
ut supra, Dominus super omuia, iudex vivorum et mortuorum. lam coiuperio,
quod et gentib[us haec pax sit praedicaiida, cum debeo in hac gentili Civitate
5 et domo praedicare et ipsis geutilib[us. Est ergo communis pax et saius
etiam geDtib[us. quae etiam ad hanc pacem pertinent, ba§ fte üuä) tjnXtt unb
lontg in coelo hjerbett. Sic et nos Dei gratia sumus reges in coelo et nos
audimus, quod omues re[iuissionem p[eccatorum. 3)en fpnid^ mevdEct, <iuia
in bem <5t)rud) fte'^et aöe» mit ctnonber non ber prebigt be§ fviebeS, ut pro-
10 plictae appeliaut, dielt ab oiiiiiil)Lus pn)|(lietis praedietam pacem. Talis erit
Messias Kex. Non lt)tvb mit S(f)locib umB [lä) ^(^tagen, jttingeii unter fid).
S(>d ut afl'erant contionem in nnnidum de pace cum Deo, ba bie ^eute Hid)t
geimungen, sed freuubltc§ gelodet njerben unb bringen fid) jelbi jur tl)uv:
i|inein. 'A tempore lohannis regnum coelorum vim patitur." Tale est regnuni, 3oii. n, 12
15 iion facit vim, sed patitur vim i. e. quaudo homines peccatores audiunt
(piod ibi remissio p[cccatorum et pax conscientiaruni, )o bringen, al§ lüoltcn§
bic t^ur auffreiffen. £>a Joil id^ auä) t)tn !ur|um6. Sic reguo Dei gleidj
geloalt gcf(^id^t, ut ianua, bie man bringet, patitur vim. De hoc praedicatorc,
ad (juem coucurnmt omnes et volunt habere pacem cum Deo et liberari a
20 metu, ab ira Dei scilicet, quaudo audiunt pacem, re[missioneni p[cccatorum
et vitam et mortem an ©algen gemengt, quisque habet ein mabenfac! am
^olfe ÜoKcr fitnbcn. Ideo iste locus s('nl)endus aureis literis. '()uines'',«pfl. lu, 4r.
sive ludaei sive gentiles. S)er 1)at un» lüeiter ia§ prebigampt tefoU)en,
10 über Talis steht quam Dens promisit
S] auff gelegt ju trel)6en, ba§ er fei ein ri(^ter ber lebenbtgen unb tobten, 3^t
2i merf ^sä), bab G)ott bic 'Reiben auc^ luil Ijcrju f)a6en, Itiet)! 3dj gefd;idt liiu
3un ()eibcn, bie mu|en bie prebigt öont f riebe anc^ f)oren unb tonige locrbon
im ^imclreic^, £)a§ moEen mir auä) tnerben, Senn mir§ aud^ ^oren. 5ßon
biefem prebiger be§ fricbcö (tnic if)n bie propfjeten nennen) ift gcjeuget, nirf)t
3U fein ein leipUtfjer !onig, fonbcvn ba§ inn feinem namcn Dcrgcbnng ber
30 ©unben empfaljen folknn alle, bie ba gleuben, S)a§ ift ber tjeuptfprud). Sa»
Ijimelreirfi t^ut nit gchjalt, jmingt niemanbt, fonbern leibet gettiolt, Sa» ift:
Uienn bie armen Sauber t)oren Dergebuug ber Sunben, fo bringen fie l)evnori)
uiinb luoUcnn auc^ bal)in bringen, ba» bem t)imehcirf) gleich getoalt gefdjid;t,
luie ber teuren geUuiIt gefd)id;t, )oenn bie leut hinein bringen, fie tnotten au§
3h 2euffel§ getoalt unb furdjt ertofct fein nnnb ringen unb bringen, »oenn fie
nur Ijorcn, bai- ba Oergebung ber Sunben unb f riebe ücrfunbigct toirb,
Srumb ift ber unb anbere fprurf)e mit gulben bud^ftabcn inn unfer l)er^
,yifd)rel)tH'nn, 'iJltte proptieteii i)(\ben gefdjriebcu, ba» üergebung ber Sunben fol
empfangen loerben Uou allen ben, bie an ilju gleuben, Sie prebigt ift er=
366 5P«bigten be? Saf)re^ 1544.
U] scilicet quod iiomen eins. Praedicatio facta est de fide per totuni nmnduni.
Sßovaii fcitetC'^ 3ft gelunitig crfdjoEen in totn Germania, vide, ut bl'on
fiteuOeft uub fdjlieffet in cor tuum et totam fidutiam in euru colloces et dicas:
,3d) lüit froüd) borudcr ftcrden et Amen dicere: S)a§ fe^ @ot gelobt, ift "loax,
Ibi liabe.s re[iuissi()nera p[eccati)riim j)er nomeu Christi. Hace est uostra 5
praedieatio, rjnod non alia via aUev 6unb linb janiCV Jlieiltlautfen quam
per Christi nomen, quod credo in euni, quod resurrexit. Ideo erucitix[us et
resurrexit, ut paceni in toto orbc per praedicationem oiirid^tct, ut omnes,
qui audiunt unb üoit ^er^en bron fjangen, foHen getni§ fein, quod habeant
re[inis,sionera p[eccatorum. Et omnino hoc retinenchim. Hoc, quod .«ujira 10
dixit de pace. hie de re[missione p[eccatoruni. Sßuffe, bo§ man aufft)6re l)on
bent lioi'igen Icfien, tvettc bom ungtauBen in fidem, bon ben falfdjcu luerrfen
ad vera, (juae praecepta a I)eo et Hunt in fide, et porro viverc ut sauetus
lupfl. 10,43 Chri.stianus. 'Tn suo nomine.' Xon tuo. @r l)at§ buidj fein fterben l)CV=
bicnet. Ideo dico: Credo, (juod inaeternum non possum venire ad pacem 15
cordis, si etiam omnes Angcli et Sancti pro me orent, tarnen uon impetrant
re[missionem p[eceatoruiu. 8ed per uomen Christi oonse<juor re[nns.sioneni
p[eccatoruni. Sic praedicatuui, (juod omnes, qui eredunt in filiuni. Ideo
jolt ntdjt in loinb fii)Icubern hoc nomen 're[missio pLeccatomm', uf papa,
(juaudo remissum peccatum, uon adest, quando oras: Ego miserrimus peceator, 20
verum. Audi contionem lesn de Xazaretli. O lesu, da gratiam, ut credaiu.
Credis. ^a, Ego suni pater. Nolo te iudieare, damnare, Nee pator nee
lllI:J Coustitulus Uulex Ergu reyulrit iieenitentiam. Acto: 17. C'oni|ileetitur iglliiv
iiiuMiUttaiu iiueiiitciiti.-ini et re[uiisöioiiein p[eccatunim sicut Lucae 24. ilicitnr r
S]jd^oEcn, ift gclooltig (@ott lob) in gon^ S)eutf djlanb , Sornn Iigt§, bQ§ bii§
glenbft unnb inn bein Ijerl-, hinein fc^Iicffeft unb fagcft: Stmcn, nnien, bov
gleub 3ct), 3^a§ ift Inov, tf)uftn bo-j, fo foltu gicuben, ba§ bu uergcbnng bcr 2.^
Sunbcn l)aft inn feim Flamen, ®a§ ift nu bic V«^tQt, bn§ Hni; bcm tobt,
funb nid}t tonnen cntlauffcn bcnn burcf) bcn t)el)lanb, ba§ alle, bie bie prebigt
f)oren unb Don I)cr|cu brnn l)angcn, follcn öergcbnng ber ©nnben haben, bav
ift bcv frieb, Senn ba§ er btoben nennet fricbe, ucvftcrct er f)ie mit bcm luort
liergebung ber ©unben, S)a§ ift bie bu§, ba^ tnir un§ feren Uon Sunben juni 3.)
Uiefeu be-j glauben? unb fortI)iu feliglirf) (eben, iuie fitf) (Ft)riften gelniret, S""
beö l)el)lanb§ namen erlangftu ba-3, bü» bn fagen fanft: ^\d) gIcuO, ba§ mir
nid}t bie geringfte Sunbc fonnc Hergeben Serben Hon einigem Sngel ober
"■JUlenf d)en , foubern nttein in beut nomen, S^rnmb foltn redjt Ucrftetjen, Uio§
ocrgebung [jeift, nic^t Scpftlirfje S^ufee, fonbern bn§ ©ott nid)t luil oon Sunben s-.
luiffen: S)u bift mir fein Sunber mer, ^c^ luil bid^ nicf^t oerbammen, oucf)
fonft nicmanb, Tarumb ba§ bu an ben mau glenbft, ben ^ä) gefegt T)ab,
Vllfo (jeift oergcüung bcr Snnben, ba* Giott nirf;t funbe luil gurccfjcn uocl;
9lr. 9 [14. ?JpnI]. 3(j7
R] filius nee Creaturae, Angeli, Diaboli, quia credis an ben ^JJtait, nilff bell idß
gefegt tjOb, nt credentes in ndinen eins liabeant re[nussionein p[eccafonim.
Idco nou ein geling bing umb haä toörtlin 'üergebung bev fünbe'. Si cor
npprehendit vcrbnjn Ihesn concionatoris, qui resurrexit a mortnip, tum ablatuin
.', pt'ccatum unb fol uid^t fc^aben, qnod reliqnum. Ablato peccato fo biftii
geredet, t)eilig, non fjeiijt Sünbcv, öeibampt, fo ferne bu glenbeft. Si (Ides
infirma, \^xet) unb luff ad coelum: da firniani fidera. Scio veniiu csso, qnod
praedicau, sed äuge tidem. Ideo non est gering um6 (S^riftlic^e lere. 9lEciit
bo§ fd^tBeer ift ein feinen, reinen gtouben jul^aben. Petrus nescit, qnod
lü gentiles debeant audire. Vide, ne cadas a fide, sed haereto in verbo et
gerne, clama et fel^ne bid; \nii tirma fide, qui taliter vivnnt. Eeontra (jui
non petunt, sunt mortui, ut papa, Säifd^off bon 5Jleinlj non enpiunt lldc
])aceni liabere, öerj^JOtten. Ibi non lide rc|missio p[ec'catorum, pax, regiunu
coelorum, sed Diabolns pater. Maximus labor, quem habemus, ut fides
15 crescat, fjolt an, foll nid^t bobon, ne fias papift. Sed die: Chri.stus mihi
osteudit per ]iraedieatiouem pacis omues, qui in enm credunt, habere re[mis-
.sionem p|eccatorum. Cum es sanctus, non habeus peccatum, fo f)Ot mors
fein urfac^ JU bir. Quid enim faceret, cum Dens sit tibi propioius propter
Cln-istum? Si occiderit ben unftetigen niabenfod, nihil obest JC Si etiam
20 suggerit: es peccator, tace. Non habeo peccatum, quia credo in Dominum,
(jui Dominus est omniuni, Srol bic^, nihil habes in me, 2ob fof ftroffcn bie
nbelt^eter, püs et sanctis ge'^ort ba^ leBen. Ideo non habet xeä]t. !Sa8
I)eifft ein prebigt, quae alfert pacem, leuffcl dicit quidem: sie et sie fecisti,
dico: §alt haS maul. Non habes ins, potestatem in iustos, !lage papam
S5 nn, lo§ mid^ unöertöorren. Ibi Ijoftn mein geteit, fid^erljeit, qnod credo in
11 über taliter steht tales
i^l loiffen, o6 f(^on etttnaS noc^ ha ift im 5)bbenfadE, ber 6alb nud; fol ftevben,
»Denn nu fnnbe toeg ift, fo fjeiftu nit mer fnnber ober bift nit berbampt, fo
fern bn gicubft, !anftu nit glenbcn, (q§ bein fjerlj feuffljen unb fdf}reicn: 9lri)
batcr I)ilff mir, ba-S Zs^) fan gicuüen, ba§ 3d)§ feft fa» faffe", lüie !^sä) Uieis,
au bQ§ lüor ift. 3ft ober fc^on ber glaub fdljlBar^, ftel)e, falle nur nid^t barbon,
S)cnn tuaS fenffjet, fel^nct, haS lebt nocf), ibn§ [lä) n'iäjt regt, ift tobt, tbic
y3apft, ^Jtenij tobt ift, S)o ift fein bcrgcbcn ber funbcn nod; fricbe. 3)rumb
foltu bid) immer üben im glauben, ob fd;on ba§ flcifd} fincft, Iti» nid)t abe,
Inerbe nid}t foul, fonbern beger ein ftardeu glauben, fo biftu Ijeljlig, fo ift
■1-. nud) ber tobt erfcufft, fan bir nit ant)abcn, ob er fd)on ben 5Jfabcnfadf
frift, nod) muftu ben tobt nit fdjmerfen, tobt, fcl)lDeig ftill, id) gleub, (^iott
Ibeii bon feiner Sunbe mer, £)enn ber tobt fol nit ftraffen bie beljligen unb
unfd)ulbigen , bcii gel)ort baö leben, tobt fol f)crfd)en über bie berbamptcn,
leuffel, bn l)aft fein geUuilt über bie l)el)ligi'n gotteo, lao mid; unberlborren.
368 iPrebigtctt be? ^n'^te? 1544.
R) Christum , in ijuem credeutes habeut re[missiouem p[eccatorum. Omnes,
iii(|iiani, credeutes iu nomeu eins. Tsta est feiige jjrebigt, ])ropter (|iinm
Miiindus DOS persequitur, quae ab initio raiiiidi ift gougcn. Sic oimies
patriarchae praedicaruiit, Adam, Eva, Nolia, jele fie aEe an bei" \ä)nüx ^cr,
omnes sie crediderunt. dloä) muffen iüir !e|ei' fein, et papa toil nic^t Quff= .'.
l^OVen. Simus contenti, qiiod Petrus dielt: (Jmnes sie credentes salvi fiuiit.
3Bit Ijotten bm groffen ()auffen, «pii be^ un§ ftef)et. Sa batffftu mir lütfjt
fdjulb geben, qiiod novnm quid praedicem. 2)U leugeft ut Diabohis pater
i.üjh'ff 3, istiiiis. Credo eadein fide, (pia prinii parentes post laj)sLnm; Semen uiulieris i. e.
Credo in lesura praedicatoreni, mulieris Semen, ]\Iariae filium. Abra[ham, lo
Isaac et omnes prophetae. 6l) h)ir ^aben ein veblic^e fivd^e, ftarde jeugen,
(jui nobiscnm in una tide et nos cum ipsis. Si ergo habemiis omnes
patriarchas et prophetas et omnes, qui cum eis andierunt et crediderunt,
Item omnes Apostolos, Martyres, äBa§ fol löol ber Uiel Quff bcn 35af>ft geben?
inir tl)un im in feine S^ccret, Decretal. Sßenu mii| '.)lbnm, ®Da, omnes n
patriarchae, proi)iictac. Angeli omoes, @ot, C^fjriflUu dicunt (iuistianum et
totius Ecclesiae ab initio nuuidi, 3tf) folt \ä) ben Süpft anfeilen? Nou dignus,
ut mentio eins fiat in Oftern. Quid docet? .'oat uii§ bcm Icuffel in nr§, in»
fegefeluer, in Coenobium, in§ f)eEifc^ fclocr gcluiefen, gan| IddI bcfc^iffcn. Nunc
factus socius Turcae opponit se contra nos.^ 'l'urea brauei)t be§ gelb» contra nos m
unb loil un» morben. Prius per 5lbgotterel) nnb getobtet spirituales, t'aciant
Episcopi, quic(|nid velint, Jüiv tr)un in einer (ioncitinm ein gvoffcn ftindenben.
20 Tunc erat ceita fama. r
') Vgl De Wette, Luthers Brkfe Bd. r>, 634. 643.
S]2io fte^t mein gleibt, mein ficfjert)eit, mein fel§ unb bürg ha, ha§ Zsä) glenb
an bcn ^Kefjiam, bcv liou toten aufferftanben. ©i? ift bie prcbigt üou aiifaiig
gclüejeu, 9lbam, ©Ha, 9loc, '^Ibrafjam, Talnb f)aben aC alfo gelcrt, uod} muffen 25
loir bem SBaJjft !e|er fein, 3)er gro§ l^anff ftet)t bet) un», mie 5petru§ I)te fagt,
oon biefem ^eugen oüc propI)eten, S)u SBapft, barffft mic^ nit jeifjen, bO'S fvd)
feljerel) prebigc, 2;enu I)ic fpridjt ipetruä: Huic onmes jc. ^d) glenb an ben
glauben, ben meine üorelttern gel)abt ^aben, \'lbam, @tia r)aben glenbt an ben
uamcn, loir l)aben trcfflicf)e, beftenbige, ftarcfe ^ma,<:n, Patriarchen, propljeten, 30
tonigc unb üold ju jcber 3cit, item propl)etcn, 5Rcrtcrcr, fromme iöifi^off
nnnb 6l)rtften, bic f)abcn all biefc lere, bie Zs^) tcre, toa§ frag ^ä) benn bar=
nüd;, ba§ inidf) TOetn^ ein fe^er fc^iltt '. tueljl ^ä) beu bcl)ftanb i)ah, Solt 3rfj
bcn 33apft anfe^en? ift erS bodj nic^t tuert, ha^ lnir il)u in ben froligen tagen
nennen follen, o^n aEein, 1:a-:- luir it)n fd)clttcn muffen, Sa« er uu§ fo -:.
jcmerlid) betrogen, umb§ gelt uerfurt, l)at nn» umb§ gelt betrogen, Tao
bvanrf)t er nu »nibcr un? unb ben flaifcr Carolum. Triimb hier ben 5Bapft
anvnfft, ber ift oerbampt nnnb lu'rloven. Mh Ijaüen ein foUfje lere, bie alle
'kx. 10 [15. «ptitj. 369
R] Tbl her ted^t unb au§cxlefen ^ouffe, <iui uuquam fuerunt ChristiaDi, aUc mit
Un§ et crediint, quod acceperint re[missioneni p[eccatoram per Semeu
inulieiis i. e. Ihesuiu bon ^Zaäaref^. Ideo debenuis ex corde gratias agere
Deo hoc tempore laeto resurrectiouis, 2)q§ un§ @ot l)at ailä) ]U biejei" |)Vebt9t
5 (äffen fomen re[missionis p[eccatorum, pacis et regui coelestis, et det gratiam,
ut un§ fo f)alten, bog toir bem ©lauben lüivbiglic^ nac§te6en.
S] patres gedopt ^a&en, ba§ toii feltg foEen tocrbeti bui:cfi ben geBencbetcteu
Samen, ba^ ift: ß^riftum, SvumB foHen lüir ©ott tiou ^erljen banden fnr
folc^e teure gaben, ha§ tvix gefobbevt unb beruffen finb ju ber t)eti;Ii(f)cn auff=
Kl erfte^nng unb ler, barinn un§ öetgebung bei ©unben, leben unb alle Seligteit
gegeben loirb, ancf) uu§ bantfbav etjeigen mit Icv unb leben, ba-i Inir nn§ alfo
leben laffen gegen ibm al§ bandtbar gegen unferm lieben f^erin.
10. 15. 3lptil 1544.
^■I^rebtgt nm Ofterbietti^tag, na^mittagv.
R] MARTIS IN FERIIS PASCHAL1B[US A prandio.
Acto: 13. »ivii.is.icü.
15 3(ij ^ab ben lieben §@9i9{n aiiä) lieb, ideo libenter de eo praedico,
<|iiia nuilta inagiia mihi fecit, et .scio vere mihi ab eo contigisse. Ista est
])i'aedicatio uiia Pauli, quam fecit Antiochiae in Gretia in Synagoga, ubi
congregati ludaei et Graeci. Ubi enim ludaei erant iuter geutes, hnbebant
Synagogas, ubi docebant et praedicabant, et ad ipsos nuiltae gentes veniebaiit.
20 Itfl, isti ludaei ^^aben bem (Suangelio muffen bienen unb ©c^ulen anridjtcn,
ut Apostoli iuvenirent ludaeos et Graecos, qui amplexuri essent Euangelium.
Sabbathum erat eoruiu Sontog, legebant Moseii, prophetas, post incipieliat
ad ho.s[)ites Paukim et Barnabam dicere, si quid haberent, ut annuiiciareiit
|iopulo. Ibi Paulus surgit et loquitur de Christo unb !ompt enbli($ auff
25 biefc tüOlt: 'Viri generis Ab[raham' i.e. qui etiani in Deuni (•rodiiiit,s(vn. 13,2c
S] Tertia feria paschatis Acto: 13. jHJA.ia.seff.
Ob man mein mol entraten !an, l)ab ^ä) boä) ben .Sjevvn auc^ ein
lüenig lieb, aber ni(^t fo feer, wie 3($ toolt unnb folt, T)enn er mir Uiel
gut -3 getfjan, !Irumb lull ':^)d) i()n and) loben. 3)icfe prcbigt bat '^^nulnS getbaii
30 ^ü 'J(ntiod;ia in ber ^jubcn 'Sd;ulc, Wie fic bann l)in unb »uibcr !ird)cn nnub
©diulen Ratten, ha fie sufanien femen, babin ben öiel ^nben !amcn unnb hai-
mort boreten, lafen TOofcn unb propbeten, ^lad) bem bic gclefcn, tritt ber
Cberft auff nnb beift 5pau(iini leren. S^araujf bi-'bt 'IhiuIu'^ an Don eint Man,
ben 6ott gcfd)idt, (5()ret bie :J^nben mit 1 fdjoncm namen: ^\i)t feib finbcr
:;.'. *^brul)aiii, unb il)r t)inben feib and] ha\\i fönten, C'wä} ift bav Wort biefey \)eiU
iiiutiiexi aßcrfe. \IA\ 24
370 ißtebigten be? !^a\)xei 1644.
R| e'^ren fie auff» aEer t)ci"rlid)ft. Filii Ab[rahae et vos gentes accessistis
siVfl- 13. 26 disceiites Deum agnoscere et tiniere. 'Vobis missum verbum.' Heri
ctiam aud[iviimis, ubi Petrus sie dicit, (juod Deus filiis Is[rael praedieatiouem
do fide. Hie coiisouat Paiil[u.s et dicit: Dens luisit eis verbniii saliitis,
sipg. 10, S6 sicut Pet|rus: 'verbum pacis'. Aud[ivinius hanc fuisse odiosam praedieationein ^
Tiidaeis, ((iiod Deus nid)t» fol fenben quam pniedicationeui.^ Expeetarunt
regem, qui sit Dominus orbis terranim. äBnä iDort? Ideo ift§ tieibrieslicfj,
quod PetLi-us. Et Paulus maäjtB iDoI unnutilii^er unb ücrbrieolid^er <|uain
Petrus. Misit verbuni praedica[tionis, doct[rinae, quae est l^etlfam unb feiig,
fan§ t)o^ev lüc^t nennen. "S'erbum dicitur gnaben, pacis, ()eil5, re[missii.iiis u>
p[eccatorum, vitae, quod vorat mortem, delet peccatum, lefd^t %iU, aperit
coelum, Petrus: 'verbuni pacis'. Hie 'verbum salutis'. ^ft ücrbrie§li(^ et
ludaeis nid^t leiblid^ uihil mittere quam verbum, quod dou solum ludaeis,
sed etiam gentib[us. Petras: omnes, qui credunt. Patd[us: fil[ii Ab[raham
et oiuues, qui timeut Deum. Non ideo aedificaverunt Synagogam, ut gentiles i6
folten inen gleich luerben, ut fierent Dei pop[u]us ut ipsi. Sed ideo, ut
doccient eos, ut essent Domini super eos. Sed Paul[us gretfft uuöevnunfftig
brcin unb mad)t§, bog verbmn salutis nicf;t leiben, quia loil faffen in ein
fluuipen ludaeos et gentes. S)a§ taug nic^t. S)a »oivb nic^t anber» brau-?.
Sic propiietatum per omnes prophetas, )ol f)eiffen: per verbum vult gnebig so
fein, [jelffen, habebis pacem, remissionem p[eccatorum, ascendes coelum liber
') Cfben S. 363, -J.
sigefatib, geftern tjaben Iviv gcI)ovt in prop'^cten pvebigt, 5^q§ Sott beut öoldf
t)at ein prcbigt gefonb, 2lIfo ftimmct I)ie nuc^ ipaulus, nennet? ein luort be-;
t)el)ly, 'iihx bis tft ben Zs^ihm ein fel|am pvcbigt geluejen, ha-i ®ott ifjncn
nur ein inort folt fc^itfcn, eineö tonig§ »oarten fie, noc§ mad^t \iä) auä) as
^4>nulu§ Ijic fo erW. iöal eurf) gcfanb eine f)cilfame lere, ein Iroit be-5 Ijel)!-?.
3nt ueluen leftanicnt l)eift bao ©uangelium ein loort bev gnaben, leben, felig=
«H. 10, 36 feit, 'ijt\0, ein luovt, boS bie gellen jubricEit, ^imel aufftl^utt, töort be§ friebe§
nennetS ^^etru», ®a» ift afier ben ^uiben Derbrießlid) , Sqä ©ott ifjnen nur
lüil ein inort beö ()el)Iu fii)iäen, ba§ tvoU.cn fie nit f)abeu, eo taug nidjt, so
Darumb l)ahen fie bie Sd^ulen nirfjt jugerid^t, bo§ bie tjeiben i[)nen gicicfj
lücrbcu nnnb einerlei) erb bef outen, Soubern fie iöoltten l)errn nunb nieiftcv
blel)beu, bie t)cl)ben aber fned)tc, !:pauln§ n)il§ in ein teig baden, öeibcn unb
gilben, in ein flnm^jeu loirfft ers, ba« gefiel iljnen nidjt. 3J[ber gleid)>ool luirb
uid)t§ anbcr§ brauS, gott !^at§ alfo georbcnet, ba§ er bur(^§ ioort Inil tinber 3r.
gotteS nnb erben machen. S'ev ^vnbe Ijort >üol boS Inort, aber baö leben, l)ei)l,
friebe fil)et 6v nidjt, fonbern ba-S Uiiberfpict, beim gleidjlüol muS ;Ad) fterben,
t)cift ba§ tüort be§ lebenä? :^\tent Cft)riften ninffcuu !reu^ tragen, Wo ift benn
ber frieb, \vo ift biegnab? (vc- fol rieiffcii Uunt Ubi'w, lieilö, fribeu nnb aller
9lt. 10 [15. aprii]. 371
R] a Diabolo et Dominus omnium. Verbum audio. Sed Paulus est honio, noii
Video salut«m, gratiam, laetani pacem. Sed plane contrarium, quod, quando
baptisatus, efferor ad sepulehrum. An haec vita? Non video paceni, inio
crucem, unglüd unb t)er|leib, ubi gratiaV Imo Dens nulli tani infensus ut
5 Chi-istiano, qui hoc verbum audit. @§ fol ^^eiffctt verbum pacis, vitae, salntis,
Unb e§ tf^utS auä). Sic responde: Filii Ab[iaham et omnes. Dens misit
hoc verbum, Non Imperator Ro[raanus, Caiphas. Dens hoc verbum loquitur
et niittit, aununciat per fratres, sororem et honiines infirmos et dicit verbum
saiutis. Gerte ludaei deberent scire ex Script[ura sancta, quod Dens non
10 mendax. Quicquid loquitur, ba§ mu§ gcfd^e^^en, c§ ftell fic§ fo itiunberlid^,
<|uia non mentitur. Dicit ad lordanem: 'Audite filium'. Habetis verbum üJintid.iT, 5
pacis, sahitis, oB bu ftirftcft peste, man !opfft bid^, l^alt feft, fifie Quff mid).
S)o§ luott tft mein, etsi moreris. Ego promitto tibi vitam, mors jol nnr
somiius jetn, modo non dubites verbum, quia non homo loquitur ut
15 Rex, sed Dens: per quid creavi coelum et terram, Solem, Lunam et te? jc.
Ubi fui et omnes ante 100 annos? nee matres natae, ein lauter nid^t§, ubi
et quid coelnni? Nihil. Per quid fecit? 'Dixit', et facta, ha ftunbS, ha
Stellae, ba !am§, SSatom, tl^iet, ba taxatn [ie. Ideo lougc alia res verbum
14 ] ein Wort 7mclujemali, Kniesbar
s] felig!eit, unb tl^utS aud^, @ott ^at§ gejanb, ift ntd^t ein§ fonig», fonbcru (Sott
20 rebets, unb fo freunbtli(| unb lieBIid^ burc^ bein btuber unb fd^Joeftev, unb ift
fein Jüoit, ©Ott ahn ift fein (ugener, e§ mu§ gefd^efju, lüa§ er rebt, eS fteü
fic^ fo UiunberM), tote e§ Jool, @r fagt: 'Huuc audite', .^l^r "^oBt ba§ tüort, »intni. u.r.
Icftu h\ä) nSer bunden, bu fterBeft, l^alt feft, fi^e auff mic§, ba-3 loovt ift
mein, bu folt mir nit ftevben, fonbern e§ fol bir unb mir ein fÄ)laff fein.
2.1 %m ^sä) nit ein 5J}enf($ bin, bet ba rebt, fonbern ©ott, rtoburd^ t)a6 ^ä)
f)imel unnb erben, 5Ronb unb ftern, auc^ bic^ gcmadfjt? loo finb >oir geloefen ^
gar nii^t», fonbern 'dixit', (ix \pmd): fom ^erfur, l}imel, erben, tl)ier unb Oit)e,
ba tams. (js ift ein anber bing, ba§ burd^ @ott gerebt toirb benn burd)
^JJienfd^en, ha§ »oir alfo gebenden: 3(| ful§, h^eiS 3<^ t^ol, ftirb Ijin, ftirb
30 f)er, 05ott hiirb mir nit liegen, )oa§ ift ©ott gegen .... loa§ fragt @r nacf)
bem nic^t»? e» mu§ borf) [)crfur fomen, trenn er§ fptid^t, 9lacf) beut tob,
nad^ bem fterben, bo mic^ bie maben freien, fan @r mic§ tnol Ijevloiber
bringen, tuas ift-S, haxau% ünb gemad^t loirb? (Sin tropfen blut§, fonft nid^t-S,
föotteS toort ift§, ba§ mad)t unb ertjelt bie (^reaturn. Soldes aber UioUcu
3f. 3uben nid^t Oerftef)en, 3lod} t)eift§ ein töovt be§ ^el)Is, \r)Mß mer ift bcnu,
tuenn (55ott fagt: 2)o ()aftu erben, ©onn unb Stern, loa? ()ulff mid^s, loenn
3d; n\d)t tuuftc, bo5 ^^d) leben foltte. M) >nil lieber ein toort, bo^ m\d) fclig
30 ... .] 11. |. fl.
24*
372 $Tebtgtett bei Sattel 1544.
R] Dei (ab ipso vel ore hominis vel asinara) quam hominis. Sive habeam
mortem, ungiiab, (juicquid tandem est, iaculca verbum corde et die: ^^
fterbe ba^in, Dens mens non raentietur. Quid mors erga Deum, quid curat
Nihil? Quid fuit coehim, terra aute ereationem? Xihil curat istam moitem,
in qua vermes me vorant. Parentes addunt ad iufantem guttam saug[uinis,
et ossa phis sunt quam ista gutta. Sed dei verbum dixit: 2)0 loerbe ....
ludaei non pot[uerunt ferre, tarn e.xiguum douum. Sed max[iraum muuus
Deum mittere verbum saletis, ut hie dicit. Non verbum inferni, Diaboli,
peccati, sed salutis. ^\t öiel me^r gefagt quam dicere: hie habes coehim,
terram, Solem et omnia. Quid prodesset mihi, si muudus totus raeus, si
nou speranda vita post haue? Malo verbum habere verbum salutis quam
illud, quo creavit Coelum, Solem jc. et tarnen in periculo mortis versatur jc.
Nolo ista omnia, sed verbum salutis, vitae. His verbis loquitur Pet[rus,
(|uib[us Paulus verbum salutis, quod souat aeternum gaudium et dat. Qh
ftc§§ lefft Qnber§ anfeilen utib fulen, non credo tibi, sed Deo, qui dicit: in
hac putredinc et vermib|us iaeet tua vita, utlb folt leBett ideo. (juia credidisti
meuni verbum verum habere, habeo mac^t, ut. quod dico, verum sit. @§
oetjc^tna^et ben ^u^^n, bQ§ fie auff ir lange t)offnung ntc^t mei)x joHen fliegen
i|uam verbum et similes fieri gentil)[us. 'Vobis dictum.' Ideo accipitc,
'qni Iero[soljnnis', bic f [urften, Üiegenten, deb[ent scire, docere, sed persequuntur,
legiint omnib[us Sab[batis voces prophetarum, quomodo didicerunt, cum
noluerunt ag[noscere ben SBortBringer et cng[itaverunt ventunim in equo
aureo, et accipias gentiles jc. quid fac[tum? nou agnoscebant, non intelligebaut
6 . . . .] ein Wort nachgemalt, unhshar 20 persequuntur] persequitur
Si madje, benn ha?, er mir bas ioort geBc, baburc^ (Sr ^imel unnb erben gefdjaffen
()ot, So» QÜe§ ^aben totr ond^ gcftern ' gel)ort eben in ber mun| unb gepreg, -a
bQ§ fei) ein h.iort bcS frieben, bc5 einigen 9ieid^g, be§ lebcnS, baran foltn
gleuben, o6 bu fdjnn ein anberc- fifjeft, Xen unter ber erben ügt mein leben,
barnmb ba§ gott toarf)Qfftig ift unb tan nit liegen, fonbern Inirt gett)i§
gef(f)ef)en, "mal er tierl)eifjen I)at, (5ucf) iftä gefanb, ncmbts an, %\t t)ocf;=
gclerten f urften, 9iegcntcn jolten» tniffen unnb leren, fo ncrfolgen fiei, 'Jllle 30
SabOatt) lefen fies, aber fo ^aben fie eg gelernt : So fie ntt tenneten ben toort
t reger, ben tuort prebiger, fonbern Uiorteten ein-? grofjen fontges, füren fie jn
nnnb urtel)In, nerbammen ben Ctjriften, ben fie prebigen, £afen bie propV't'!"
Dom TOefsia atle Sontag, Sae üoIdE märtet aud; branff, 63 mar fein prebigt,
e§ ftnnb brinnen, mie 5]le^ia5 folt fomen, nod) fjettcn fie ein feil über bie 35
äugen, fa'^en nit, fo bod) bie gantse fdjrifft fagt, 6r folt ein prebiger fein,
Srumb faren fie ju, Ijengeii ano freulj unb erfüllen cl'en bov, ba; fie alle
') Oben S. :ir,7, loff. Jy/f'.
9Jt. 10 [l'i. 9l()til]. 373
R] prophetas. Sed iudicaut et damnaiit cum Christum, de (juo leguut, (piod
victui-us et coustitutnrus regiiuui et liheiaturus populum, et hoc 8iiig[uns
Sab[bati.s. 3loä) fa'^en fic ben pvoptjetcn iiidjt rec^t unter btc ougen et loijue-
bantur de corporali regno, cum tarnen ibi scribitur Fore praedicatoreui et per
5 verbuin salvare credentes. Ideo non intelb'gunt, ideo occidunt suspendeutes
in cruce, et sepelitur per iioe, quod, quaiidu oceiderunt, crucif[ixeruut, implerunt
!^cript[uram. Sic papistae scribuut et ciamaut de reguo Christi et per hoc
absolvuut scripturam et non experientur, douec ilhicescat dies. Pauluiu fol
mau mit gluenben saugen äureiffcn, ipii audet d[iccre, quod bic OBerfteu
11) '^Cnn, potiss[imi, doctisSLimi, bie foUcu pupuhmi leveu, et taineii sunt isti,
qui prophetias inipleut et occiduut Christum. Odiosa pracdicatio contra
mag[istratiüu. S)q§ l^eifft l^iuetu grieffen, licrbammen mit eim luort baä gL^iftltcTj
vcgiment JU ^c'^l'fL^lsill ^^ omnes Reg[es et dicere: estis 5!)lorbeX' Messiae,
cum venit, occidunt, et tarnen de eo semper praedicatum. Sic liodie sunt
I.^ Tudaei : legunt in Ecciesiis suis bie Befteu tnoit. Omnipoteus, mitte propter
misericordiani, gratiam, gute, luorl^eit, *^tb[vn^am, 3)atiib, mitte Davidis Kiium.
örBotme m\^ offt, cjuod fo ernftlid^e, ^ei|Itd)e toovt, per hoc öerftuti^len uub
DCl'moIeb[eien et occidunt sicut patres eornm. I.egerunt, inquit Pnul[us,
proph[etas et tarnen ista verba Spiritus Sancti non intel][exeruut unb eben
^0 ben gemengt axiB ^ol|, quem praedicanmt. Sic hodie flud^eu iu über alle
mQ§ et tarnen orant, clamant, ruffen, '^eiffeu ^urüub uub oEen uamen, quo
fc^enblic^. Nostros inicros jufted^eu, tantum ideo, quod nonien Ciu-isti, tüeil
fic auff in getaufft, quod Sfirift, fo mua (jerl^alten. Et si possent, omncs
delerent et Tiovum testa[mentum .... laug 3nafcf)eu, et tamen orant, ut
20 quem] q 24 . . . .] ein Wort nachgemalt, unlesbar
«1 25 ©ontoge prcbigen. ?nfo tf)ut audj uufcr 'Äipft, lefeu ba§ ßuaiigeliuin alle
tage, toic faljrf)e ^4>rop()etcu tomeu, umib jic finby felber. Seu ■Itanium folttcu
bic ju 3e»-"ufalem ju fturfen jurilfeu f)a'6cu, ba§ er alfo borft Don il)n prebigeii
fo lierbric^Ii(^, DJotf; iftS Inar. JaS f)cift hinein gegriffen big über bie !uiicf)el,
unnb nerbammeu auff ein biffen aEe l)od;gelcrten, ba§ fie alle ©outag (5l)riftum
3« prebtgeu, bo er foiupt, fc^lagen fie it)u tobt, baö ^eift tro|igIt(fj bcm gauijeu
Siegtment inä maul gegriffen, 5nfo tl)uu fie noc^, fi^rcicn olle tage: %ä) lieber
@ott, feubc bo(^ nmb beiuer guten »Darljeit miüeu bctu ©ou Sobib. 65 er=
barmet mt(^, 't>a^ fie fo ernftlic^c luort rcbeu, uub eben bamit, ha^ fic fo
beten, leftern fie Weffiam gteit^ h)ie föoipl)a§, .Sjannas uub bie ©djrifftgelerteii,
3'' ©ie flucf}en \^m unb .jufc^euben il)u über bie ma^e, fo fie boc^ beten : IRe^iaö
ift 1;a0ib'J ©on, uub flud^cn it)ni bod;, t)eiffcu il)n ein l)urutiub, bcrn'^aut,
hjo fie aud) unfer finber Iriegen, pfrinteu fie fie, uub muffen |er (;altten, nur
28 gegtificiil gcgaftcii
374 *J3rcbigten bti Sol^teä 1544.
K] \euiat. Verum Messias , i^ui promissus per omnes propbet[as , et viileniut
iniraciila, et taiuen eiim TjurÜnb et inatrcm l^ur et volunt, (jiioiiiodo ipsi
beuten. Ideo Paul[us liefet üevbvieölic^ tejt ben Dbevften, vegenten, «luod
narren, non intellig[unt prophet[a(s unb erfüllet mit irem '6reu^[tqe'. 3ft inen
■3*""3o.'3a'I)errIi(3^ flnug geprebitjt: '®ud^ ift bog hjort'. S)a iuirb ni(it au§. 'I':t 5
iiou üCc[asioiU'm niurtit;.' 'Huuc excitiivit." 'Unb uos.' Alii omnes
Apostoli et discip[uli et ego et Barnabas apud vos hoc auuuuciaiuus,
promissioneiu. Vos estis fratres, quib[us Dens iniplevit prouiis[sioneni,
(juae facta patrib[us. Promissus eis Messias. Dei promis[sio est in
prophetis. Paui[us: hie onmes piomissioues sunt impletae. Christus 10
inortuus resurrexit i. e. omnes prophe[tae, patres, Apostoli ftimmen mit unö
Christiauis ex gentib[us. gragftu, loo nnfer lere geprebigt fet)? Lege hie.
Christus, Mariae filius, crucitixns, excitatus a morte. De iioc praedicant
Apostoli, praedix[eruut prophetae et patres desideraveruut hunc, et dos hodie
praedicamus, scilicet Dei filiiun et Mariae, (juod credentes in eum salvi is
fiamus et alioqui per nihil. Ego nou sonmiavi, sed ex hoc lib|ro. Num
est haeresis? Imo dicit papa: Joie tan i(^§ ^o^er belüeifen? Omnes prophetae,
fetev, Apostoli testantur hunc Messiam, et cpii audit hoc verbum salutis,
vitae, habebit certiss[ime vitam, ut souat verbum non obstante, quod aliter
appureat. 2)Q§ ift ftavd öetoeifet unfern ©lauten et papam cum sua doct[riua 20
in abgrunb ber tjell. Invocavimus Sanctos, etiam eos. quos nemo novit. Ita
replevit Diab[olus muudum idolatria, et ibi nulluni verbum. Certe praedi-
S] boiumb, bai fie ouff ben ncmen getauff t finbt. -JJod) tcotten fte gefet)en fein,
ba§ fie be§ rechten ^Jleffiac toarten, ja ben fie malen, ben, ben il)n (Sott
fenbet, moUen fie nit Mafien, Srumb lift iljn $aulu§ ijii ein fil|igten tcrt, -'s
■Sag fie eben ben ß^rtftum fo jcmmevtid^ ertoutget, ben fie Baten, @» loirb
oEeu gelefen unnb IjaBcnS mit i^icm urt^et)l erfuKet, fo fie bocf) fein urfnd)
l)etten, S)en t)Qt @ott auffcrmedt, be-5 finb incl jeugcu, mir andj oerfunbigen
@uc§ bie bcrtjeiffung, \>aS^ fie @ott uns feinen linbcrn erfüllet f)at, :^i}x feibtg,
lieben Brubev, Qua) f)ot er ein IReBiam tierl)eiBen, ®ott§ üer^eiffung ftel)t inn 30
piüpf^eteu, mie nnd) geftern 5pcttu§ fagt': l^ic prop'^eten finbt crfuEct, mie fie
eS gcfagt l)olien: 9ltle propf)ctcu ftimmen mit nny, moUen mir ^eugen (jaben,
fü fe^t in bie oc^rifft, S)o jeugen mit unl alle prop^etcn unb üeter, S^'ic
ifaim alle gleubet an ben ^e§iam. ©old^cs aQc§ leren hjir i|it aud), has er
©otteö ©DU fd), bnrrf) mcldjen bie glcutngeu fclig merben, S^enn l)ic fte[)t§ 35
eben alfo, marumb ftrafft mir§ benn ber SSapft, ba§ fe|erel) fei)'? Sitte *pro=
Poeten, apoftel fdjreieu, ba« mir foKcn burd) ba§ mort ba§ leben, l)cil unnb
feligfeit f)obcn. Sa» ^cift ftard, gctimltig gnug bcmcift unfcre lere unb gnug-
famc jeugen gefurct, S^argegen ber iBapft bie luelt mit Slbgotterelj erfüllet,
') Oben S. 365, 10. Sit.
9[r. 10 [l.V 91^.til|. 375
Iv] candum, (luod omncs patres, projilietae K. Idem vcrbiiin et opera. Num
nihil faciendiim quam aiidire? Non hoc dixi nee prophetae, Apostoü, seit,
quid quis(juc debeat faecie. Sed hie lo(|uitur Paul[us de audiendo verljo
salutis, vitae. Quod houestam vitain i|nis ducit, non ideo corani Deo. Non
5 dioimus hie de offitio euiusque, quoinodo 'Jltnften foUctl bte Sßelt ftC^tcil,
ift nÜe» I)ic lübben, es gibt iiid;t Ijcit, leben, gnab, tantum uniun vorhuui dai
ista, ut et post dicit. '(S§ fe^ euc^ ilinb, (|Uod annunciatur re[missio«p(i. is, 3s
p[eccatoruni et ab umnib[us' k. ©1) maä) bid) unnii|, liebcv 5pauTc.
Multa, inqnit, sunt in lege Mosi, sed per hoc nulluni potuistis salvari, cuK-uin,
1.0 Ceremo[nias. S)n§ ^eifft Ijinetii gegriffen, non solum jd;ilt poutif[ices, (|uod
non ititellig[unt, sed cnieifixo|runt. Sed pono, quod intellexerunt et Mosen
cum oninib[us praeceptis servarunt, tarnen non salvantur. Paule, ba» ift jn
\)oä). S)a§ alle§ ijat eud) nic^t tonnen ^elffen. 'Per istum' k. Et '(luisiDn. 1.1,39
in cum credit'. Quid ergo feceruiit p[atres vestri in lege Mosi niib l)a6eu
i» fo fd^hjcrc bitrb getragen? Math. 20. et hi una hora. @t) foI§ einen nic^tmotm.au.u
ticrbrieffeni! <Jnid ergo Moses fccit scribendo legem? 3(Hd^t§, qiiia tantum
'per istnni'. Hoc fecit Moses, docuit, (piid ego, quid consid, reete guberuet,
ftraffe bofen, fi^u^ fromen, pater, mater jie'^e Itnber. Et quisqne frteblid)
lebe, qui facit, salvatur? Non. Quid ergo facio? Dens vult, ut honestc
20 nnb frieblid) lebeft, ut pacem serves, tote man on ba§ t|ut, lieb .... k.
Sed bnbct) nnb iiber ba§ foltu loiffen, quod Christus salvator. Sic etiani
Moses docnit, dcdit eis piacccp[ta, ( 'crcmo[nias, sed semper addit: Expectate
20 über h)ic bU lirf) steht iiliu(iiii ^ictt man nili^t '^auä Söcib . . . .] ein Wort nac/i-
ijemalt, unlesbar
f>\ TarDon nid^tS inn bcr ©(grifft, ©0 mn^cn Iniv gleic^irol prcbigeu, Inao bie
'.patvinrc^cn, 'l^opfietcn unb ?(j)ofte( gelcvt f)abcn. SÖic, jol iiinn beim ni(^t§
■■!:• tljun benn gleubcn? 1?a-s fog Osd) nod^ '^^anlnS nirf;t. ©n ^Kegenl fol rcgircn,
ein fra^u if)r f)an» auff^altten, "l^aöon veben ioir f)ie nit, laffen§ inn feim luefen,
ey ift gring, gibt nit gnab, f)cil nnb leben, fonbcrn ba§ tnort f^nts: ©nd)
luirb nertunbigt Vergebung bcr ©nnb, ©s ift lool Diel im gefeti, aber bnrd)
bcr !cin§ 1]ab i^r tonnen geredet »ocrben. 3)ay l^eift brein gegriffen, ba§ @r
w nii^t allein bie bol)eii ^^ricftcr ftrafft, ol§ betten fie cs nit Derftanben, fonbern
fic l)aben nit tonnen baburd) feiig »oerbcn, allein burd^ biefen ßtjriftnm. Mn
an il)n gleiibt, ber hJtrb gereift, toa§ '^aben benn unfer öeter gemadjt, bnä fie
fo fd}>iicr bnrben getragen? lliatf). 20. nutrren fie, folt§ aui^ ein nit ner^wnttiiM. i.^
brieffen, ba§ bas nic^tö fol fein? iHbcr in fumma c§ ^ilfft nid)tä, Durd) bcn
35 ^JJiefiiam muffen Ioir feiig toerben, SBaö l)at benn 5J{ofe-3 getf)an? 6r leret
ge[)orfom, frieb, jud^t, ef^re, toie ein frommer prebigcr, aber bnbnrd) Uierben
>t»ir nidjt feiig. ®ott Jril aber bie 3ud)t l)abcn, l^aS bie 9{egimcnt erl)alten
lücrbcn, gott »oil ein eljrlid) leben ()abcn, di>n baruber foltu auc^ ba§ Ijaben,
37G ^vchialcit bi'3 3nt)tc§ 1544.
Rlluiiic viriim, proinitto, iiromissus i)utrib|us, huiic sperate nioritiiri. Sic Moses
fecit als fidelis unb fiomev prebiger. Sic tlocemus, iit ©lauten iiBen. Sed
seniper addimus: Non satis. Hoc loivb ein enbe nemeti. Ideo iibn ba§
(licinius: Crode in verbum gratiae, salutis, pacis. Savauff foltu l^tc leBeil,
tüolf^un unb öon f)innen faren. Sic praedicamnt patres, proplietae, Ai)ostoli, 6
3?n§ man fol from jcin et expcctare Messiam. Si anteai dicis, i|uid opus
liabeo verbo? si front Onnsiil, pater, \o biu \ä) feltg. Sic cogitant ludaei
Deiim dictiiriim: tu servas legem, unb fol nnlac^en. !I)a§ lütrb er laffcn.
sDiatif) 17, ^ Sed 'onines, ([iii eredunt'. SaS ift ber fd)a^, scilieot verbuiu vitae. In terri.s
ift§ ein fein bing ein fronter fonig. ®ot lt)il3 l^aBen, et placet. Sed 'liie m
(ilius mens, iiune aiidite', rjui afFert verbiim salutis, pacis, gratiae nieae.
ludaci et papa fte^en barouff, i)at bQ§ ^er^Ieib mit un§ 5Jlun($en. Cum
voverein, d[ixi: Si servo ista, habeo vitam aeteruam. 'S)a§ ift ])apa. Ita
extiuxit Christum ex cordib[us. Tameu mansit textus baptismi. Ideo grati
sitis, habetis opulenter verbum et opt[imos Doetores, accipite cum gratiarum ir.
actione, quod visitavit, unb t^ut auc^ um6 feinen loitten etluaS, Ut Dens
non irascatur et iterum mittat falsos Doetores, qui adsunt, Si ingrati et
uon iiouorem hab[et verbum. Omiies creaturae eorani Deo nihil erga verbuiu.
Si daret omnia, quae muiidus, funb ista, ba§ pro thesauro (joltcn: multo
magis verbum salutis, quod est Deus ipsc. £) ha§ l»ir§ ntd^t gebeniJeu, -m
gleuben. Sumus ut ludaei, qui legerunt et non intell[exeruut et legentes
im})leverunt.
S]Sa§ S'^efU'S 6f)riftu§ fei bein '^etl, bur($ ben foltu feltg Serben. Sa§ '^at
'Fcofcy aud) gelerct: luarttet auff ben 5[Ran, er fol fomen, aitff ben I)offct,
aiiff bo'3, iDcnn 3^r ^ie auffl^oret ju leben, loiffet, )üo i^r bort bleiben 25
moget. S)a§ leren Wh l^eutigS tage§ cmä), erfobbern ein jut^tig leben, aber
biVi lüort beä lebenS, frieb§ fol unfcr jjuOcrfidjt fein, Sarauff nur bort I)in
faren tu freuben uunb iuglid}cm geluijfcn, '4-*öutit'-' legt f)ie: -'fif^t nUciu, bic
eä nit oerftanben l)aben, fonbern aud^, bie cä oerftanbeu l^aben, mifeen, bai
fic baburd) uic^t finb feiig loorbru, fonbern auff ben ^c^iam, c§ ift in bcm i"
leben lool fein, juc^tig, e()vtic^, ge()orfamlicij leben, aber e§ gebort nit jum
lunfftigen leben, £0 muffen loir ein nnbern f(^u| f}aben. Sii luollen toir
iiit gleubcn im iBapftumb, ^sd) bin auc^ 15 ^m in bem irt^iimb gelocfen,
luie man mir and) in meint gelubniö fagtc: Unrftu bas t^un, fo Ocrl)eiffc ^sd)
bir baö einige leben. Srumb fetb bancfbar unb oergeffet ber gnaben nit, ba§ 35
il)r errettet feib au§ ber fiitftcrni§, locrben loir uitbancfbar feilt unb baa luovt
itit in et)rcn Ijaben, aud; nic^t bac' iDort für ben tjof^ften fd;atj gotteö fjaltten,
fo InirbS gott Unber nemcn, Denn je bog luort ift ber fc^olj, ba§ etoigc gut,
2as foltten luiv oon ^erjen i:iod) ^alttcn unb itirf)t oevfolgeu, luie bic Sluben
gctbnn unb bic ^Proplieten bruber crtxntrget liabeu. 4«
9lr. 11 [20. Jrpril]. 377
11. 20. ■JltJtit 1544.
^rcbif|t nm Soitntng Qunfimübogcttlti.
KJ DOMINICA QUASI MODO eJK.XITI.
1. .loh an: .5.
'S)a§ ift bic Siebe, ha^ lüir feine geBot I)a(ten.' De Klio siui. T>ei; i-^«*-"'. ^
f)[eilt9e (Siiangelift 3o^anLne§ in Euaugelio treibt l^art buxä) nCc ßap[itel imb
6 hJOtt, quod losus Christus Douiiuiis noster sit verus Dens et hoino, et tiicliir
fulem. Enint ut uuuc, cum audirent tidem iustificare: Ergo iiiliil fncicnius.
Contra hos scribit hanc epistolam unb öetTltanet fte, i|uod oportet ades.se
vitani satictam, vol tideni non veram, quaiKjuain bona vita uon nierotur vitam
aeteniani. Sed tamcu, si non . . . . ut credas ba§, non liabct fideni. 5)ci'
lu apffel unb 35ivn unb frud^t mncfjt ben $ah)m nid^t, SBiru Iciib nid^t ein
33alnm: si tarnen pvrum est, fo miiä er birnen tragen, .(^iub niad)t bic 5Jiutter
nid^t. Si vero matcr, eerto tregt finber. Sic in onniib[us Crcaturis. Sic
hodie oppugnant et volunt operib[us dare, (juod fidei est, metigenS bnrd)ciu=
nnber. Tarnen audis, quod facienda bona opera, non tanien obiiviscitur be§
15 t)eilbtftud§, scilicet fidei. Haec est dileetio, (jnnrc? quia praeccpta sunt ser-
vanda, Dens diligendus et prox[imus. S)q§ finb praecepta alle. Si diligis
Deum, nunquam transg[rederis praecepta Dei. Haec est Charitas erga Deuin.
@§ mu§ gel^alten fein vel nihil prodest gloriatio. Ego sum Ciiristianus. Si
Ö Vide praefationein Lutheii in epistolam lohaunis' r '.>... .] ein Wvrl nach-
f/ematt, unlesbar
') Erl. Ausij. 63, 153 f.
S| Quasimodogeniti Anno 44.
^.o 1. loannis. 5. i. 3oö. s,3
3o^onne§ f)at ein ßnangelinm unb (Spiftcl gcfdjriebeu. ;;^ni (Suangclio
treljbt er f)art burtf} alle Ujort, 2)a§ unfcr i\txx ^sbefuä (?()riftuö icl) U^arer
Wott, trieb alfo hm glauben, fax »raren cttlii^ Unc i|t, bic mcinetcn, "Dian
burfft nit gute Inercf tt)uu, lucilS ber glaub altcä tf^cte, Tiarloibcr Jdjreljbt
25 ^'^oonn^-: 6§ mußen gute lücrcEe ba fein, loo ein redjter glaub ift. Sßo bu
bi[t ein ünb gotte-S, fo inirftu aud) leben luie ein tinb gotteS, Ob UjoI bic
friidjt ben bäum nii^t madjt, 2)cun bic btru mad}t ben bauin nic^t, 5fod),
ift§ ein birnbauni, fo mu§ er birn tragen, S)a§ finb bringt bie 5Jhttter nit,
fol aber muttcr fein, fo nni§ fic nuc^ ein tiiib tvageii unb l)obcii, %bcn ber=
3u felbeu prebigt uergi^et Sotionncä niinmcruicr beS (jcuptftud'j be» glaubcns,
'2)ag ift bie liebe ju (Sott, "ba^ man feine gebott l)altte'. töebot fol man
Ijalttcu, gott unb 9?ed}ften lieben, tuo bu gott lieb f)aft, luirftu fein toort
gerne l)oren, geljorfam fein, lüdjt töten, Xns ift uu bie liebe ^u gott, 3)a^<
378 5ftebigteii bei Satjrc? 1544.
l>']dicit caro: Est ilifiicile servare ea, Noii geilen, forgeil, tobten, orandum, (Sl)
c§ fpftct jutiicl. 3ft be^fcr, \ä) Ia[)e carni joinn, ftek :c. Sa» !ompt
I. >!]. 5, 3 ]in(Jj iii(^t fatucr an. Dicit: 'Xon ^aut gravia'. Jaä ^aBen bte ©op^tfteu
ba'^in gebeutet, quod non gravia praecepta, Ideo possumus implere e.\ pro-
prii.s virib|ns. Sic dociicruut, quia Dens dicit per Iohan[nera: 'Nou .suut ^
gra\-ia'. Idco non indigemtis gratia et Spiritn sancto, homo potest ex uatu-
ralib[u.s virib[iis. ®en teft ijdbinB barauff gefüret ut coeci, ut et ego. Sed
interroga totam experientiam imindi, ''J1t[cifter .^anfen, ^"l^iften, pi-aediratores,
])arente.s, ioic man juerfeuffcn, Brennen Ijat. ^o- lei(^tlid), ba§ mon§ toeber
mit fetrer, ©c^tucrb, tnoffer nicTit [teuren fan, unb aüc rec^tä'6ud)er finb ^u i»
meuig. ^a luenS fauffen, frefjen k. Jia "ii" ^oxt inol ba§ 6uaiig[cliDn nic^t
gern, ©o "Valien fic ein ftürttin l)erau§ gejtoatfet et vidcnt coimarium in luto
mundo, quod üiimis homo 3utl)nn ()at, ficf; jumartcrt unb juplagt ut i.sti
in Monast[enis. Sed coberentiam, cousequentiam et circum.stautiam tioii
iiispexeruut. 2)ai finb öerbampte Serer, bie ein ftiid erau§ stcacfen «'t non >•■>
1. ^00.5,4 videut )iiaecodoutia et .•^cquontia. Hiuc: 'nou sunt gravia\ 'Omne, <juod
uatum.' ;ui tnenn bie tüur|el bajn fomjjt, ba§ !^elt ni(|t allein bie ©ebot
@otte§, >ed etiam vincerc potest luunduui et viueit. Ista nativitas ridjtet
baS au§ et victoriam mundi et dat iiaereditatem coelestem, vitam et omnia.
Si Dens niaudaret, ut digito templum JC. sed si daret fortitudinein, tiau fit 20
facilime. Ttan, qui fortis, !an ein C?entner tjcBen leid^tlid^ unb t fiJicffel
torn: Ieg§ cim ünb unb frandten auff. Quando ergo frafft unb ftercte ha ift,
20 daret] dare
sibic gebot mnijen gef)oIttcn fein. ,^sa, t-i ift fd^tncr, fagt fteifc^ unb Hut, 3(^
fol nit geiticn, forgen, nciben, jol gern Beten k. cl), bo§ ift aüiu fd^fticr, fo
mer ftele, raube, gei|e ^äi, ba§ ift mir nidjt gu fc^lner, 2}arauff fagt r.
!^vot)onne§: ©), feine gebot finb nirf;t fc^toer, S!a§ traben bie papiftcn baf)iu
gebogen, S^aS tnir bie gebot \vo\ baltten tonnen, 2)enn gott fage fclbft, Tic
gebot gotteä feien nidf)t fdjiüev. Ten tert fiaben fie fo gefurt, iä) auä) mit
gcmartert,bay bie gebot leicfit fein, S)o aber frag alle Irelt, fnrftcn, Ijerrn,
Oatcv, muttcr, riditer, ^endfer brnmb, ba^ man? loebcr mit fi^loert, loa^er m
nocf) felur tocrcn fan, ^f» ^uenä f)urerel), frefferei) loere, bo mot^ts leicht
,^ugel)en, ^oä) I)at nmn loiber atte erfarung fo fjerein gefarcn unb ein fprud)=
lein berauS ge,5h)adt, «'oherentia, coiLseijuentia nid^t angefcl)en, beii folgt baf)er:
i. 301). 5, 4 finb fic leicht 3U fjaltten, '2)cnn alle§, haB Oon gott geboren ift' k. Cso- i"
mocf)ten fie leidet fein, tnenn bie geburt baju !ompt, 3lIIe§, lüoi oon gott 35
geborn totrb, ba§ !an bie tnelt nbertninben. Sie finb leidet, aber Oiel bober
bing rid^tc' auä: Oon gott geborn fein, gotte§ finb fein, '^ai^ er feine gnab
unb geift gibt, toenn unfer Ijerr gott mir fagt, ^ä) folt mit eim finger bie
ürdjen umbloerffcn, tourb Zs^)^ "it tl)un, aber loenn er mir bie ftcrdc gibt, fo
gef(|icf)t§. (5i)n ftardter baur fan ettlidt; fc^cffel torns tragen, aber (eg-^ eim i»
mx. 11 [20. Slfvtl]. 379
1!| io iftö Icidjt. Non .•^llluln, iiKjuit, iiumdata servat, aed otiaiii miiiuluin viiicit.
Quid luuiidii*'.' Non iiuisca. Sed cuiu Domiuo Deo sud iutclligo. Scv f)clt
fjait Olt ir, ecuntra et quicquid est in iirnndo, Qleifl^, SSIut, peceatuni, mors,
(]iii munduin viucit, oportet prius peceatum, mortem, Satanam, fleifc^, Mut jlltJOl"
s llbcrtüinbeu. Si potes mortem, Satanam vincere unb touten, tobtn mniidi etil
fliplitt fc^lngett, etiam servabis praeoepta Dei et d[icc.s: @l)c iä) Dcnm eijttvitc,
luil cl)e brau fetieu hin ftrumpff, et)c ici) tueiueu liebeu S3atev erjiu'uctt luolt
et prox[imum. Sed fit coutrariiim. 2C6er fau f^aireu, fragen. Hi victi a
mundo, et Diab[olus l^nt fic unter fiel;. Sed prius etje i(^ umB 1 l]tün
10 tinrcc^t, ef)e propter liauc virtutem non habes ab Adam, Eva
nee a parentib[us nugeerbt. Sed 'quod natum'. Ideo servat praecep[ta,
(|iiia diligit Deum super omnia. Ideo e^e er tturcdjt f^et, vellet potius mori,
lefft nlleö bri'lber, (juicquid habet, et dieit: ®I)e icf) Deum erjurttc et prox[inio
fc^obeu t^ite, el)e luil ttf) le'ib brau fe|eu. S)o§ ^etfft: Dei praeoepta non
15 gravia et ser\are non ex nostris viiib[us, Sed ba^cr, quod natus ex Deo,
non amplius Adae filius. Ubi in peccato, tob et potestate Diab[oli natus, non
facit filius patris, sed ex Deo natus. Oportet Dei filius fias. Si Dei filius
et Dens ipse, fo tuil ic^ fcljCit. Videb[is, (piid peceatum, luors possit tltit
ÜCtKagen, sed etiam tutt anfec^tcit, quod reliquum in carne, quae non aceusat
•io et etiam un§ rei|t: reittett unb behJefien mag fic, sed non viucet. Oportet
Caput sit et maneat contritum, quia es Dei filius, qui dieit: taec. Dicis: iä)
jolt l^ofjcn, neiben, gei|cn, forgen, isti naä) ber cl)rc ftcl)cu, Ijorftu, läj toil§
10 ] zwei Worte nachgemalt, unlesbar
traitrfen auff, tuic itnntuglic^ iüirb§ i!^m fciit. ?Ilfü fagt ^\o'^anne§: ®ie luelt
fait 3(| u6crtt)inben. 2ßa§ ift Itjelt? fleifc^ uitb ilttt, 2;etiffel iiitb luas Seuffclö
ift, S)o nitiS er tob, Seuffel, funb iiBcrtoiitben, ]o inngS l)etffeii, S)ie Hielt
uberJoinbeii, 3tlfo niodjtftu gotteä gebot erfüllen, baä bu fagteft : (5l)e ^d) mein
liebelt gott Uiolt belcibigen, c^e tuolt ^scf) bcn ftruinpff brau fcljen ntnb tnciiiy
lieben tiatern nnb erloferS im t)imcl, S)a§ rcic^ ift nit öon cltterit fomeii itod)
ererbet, fonbern 'h)a§ öon gott geborn ift, baö uberhjinb bie tuelt', el)e c§ gott
beleibiget, ef)e Jnil eS fterbcnn, luer aber ftirbt umb ber gercdjtigleit, ber ift
mol geftorben, S)n§ '^eift gotteS gebot l^altten unnb bie Iticlt nbertuinben, toic
es bie paptfteit beuten, auS iiitfern frefftcn, bamit tl)uti nidjt, aber 'öon gott
geborn', Sa t)eiftS nit mer önter nitiib mntter fon, ba >Dcrl)ftu nic^t in beim
gattten, aber »tjenn '^sä) gotteä 6on bin unb er mein öater, S)q luil ^ä) fe^cn,
löas mir lüclt unb Senffei tl)nt, audj bie Siinb, loelrf}e ,5Uieierlel), angeerbet,
Xie uuö öerclngt, unb bie anbcr, fo noctj in iitt-3 lebenbig ift nnb un§ rciljt,
aud^ bie !onnen Jüir uberlöinben, S^enn ber glaub lebt in un§ unb fagt:
Stinbe, ^äj )oil§ nit tljiin, 3)u fogft; '^iä) fol toten, neibeit, geilen, Ijorftue'^
^i) Icile nit tt)un, las tl)ut bie geburt be« gcifte«, Sie gottlid^e getnirt, '^Iber
380 l-'rcbigleii be? 3ol)tc? 1544.
l>'lni(|t tljuii. Hoc facit iiativitas ex Deo. Ex carue: Veui, froh), gelb, ^ä)
tDoU btdf) gern f}a6eii. Tsta est phrasis, est Iohau[Dis, alii loqmiutiir «erio
;^oi). 1, i2f. sie. ^yft feilt eigen lucife. Sic in Iohan[ne: Non ex saiig|iiine, sed (|iii ex
Deo, dedit 3c. ^ft fonbcilid) ©. 3o!^an[ni§ ]pxai). Ut man btc ^^lad^tignl,
sie ertcnnet man ^5ot)nn|ne§ bt\} ben tüovten. S)er rcbet fo in Euaug|eiio et s
3oiM, 13 Epi.stoia i.e. ba§ Juir nnbev leut lueiben, 'non ex vol|untate viri' jc. Et iihi
uativitas facit nos tales Siegiuenncr, ut dicamus ad p[eccatiiru, mortem,
Diab[olum: vade, non virtute nativitatis pateruae, sed Dei. Patd|iis vocat
ctiam filios Dei. Hacc nua defiuitio. 9ln Joiberl^olet er§. 2Bo§ Ijetfft benii
i.:>i)ii^, 4ex Deo nasci? Tiaäjt ein neh)C delinitio. 'Fides nostra.' In Martv- u,
iili|us vide.«, <|ai ivernnt ad inorteiu, ^iä) laffen !opffen mit freuben ut A^atlia,
Agnes.' jDic giengen l)in mit fvcnbeu, ba mon inen mit f($>ücrt bvaluet n'.
fpotteten be§ S^euffelä. Seib jornig, lieber I)entfcr, JHic^ter, quid l'acis? bu
fureft mid) jum Santj, i^ ge^e nuff ^Jiofen. £)a moc^t ber S^euffel snreiffen.
"Bkn tnn bem Seuffel nidjt mcf)r leib t^un. Sie Anastasia-: man leget ir u
alle plage an, post mortem servivit iiiartynlj[ns et dispeusavit hona patris.
®u I)aft beiite§ üatern gut umbbradjt. Item idola k. S)a§ f)ab lä) gern
gett)an. (inare? S)ie Riegen ic. ideo \]ah mic^ ii6er fie erlBarmet, ftc
gefrf)mel^et, gefeget et dedi pauperib[ns. ■S^^ifft '^(^••' "'(^t nunnlum vincero?
Sic Laurentins.' @ot I)at fonberlid^ mit bem fctjluac^eit gefe» ein \olä)tn 2u
') Vgl. ScM/ei; LiUJier als Kirchenkistariker S. 233. 235. -) V<]1. a. a. 0. S. 235.
') Vffl a. a. 0. S. -233.
sibic gcbnrt bee fteifdje'j fagt: ^iä) toilä gerne t^itn, fom nnr l^er, liebe Suitbe k.
2)a§ ift bie altte geburt unb alfo pflegt ^ijol^anneS für allen anbern ju reben:
3oi).i,i3'Qiii non ex sanguinib[us\ Sßie man bie Dfad^tigal er!ennet fur attbcrn öogeln
am gefang, alfo ;;voonncm an folcfier fprad^en, ®a§ Inir üon (Sott geborn finb,
2)ie geburt madjt uit§ 31t fotd^en friegern unb ©tegmenncrit , hab luir fagen: 24
Vade, ^)d) bin ans gott geborn, Xa§ ift nu fein eigen Iceife jureben. '•Jhi
lüibcrbolet er§, lra§ ^eift benn an^ gott geborn? bo mat^t er ein nelü 3)cfi=
1. 3of). .■., 4 nitio. Fides iKistra est, (piae vincit mnndum. ^n ^IHerterem fi^et man§,
bie finb mit freuben jum tobe gangen, loie ntan fr^rcl}bt non 3(gatf)a üon
l;j ober M Saren, 9Igne§ luar nocf} funger, Spotten be§ SeuffelS, tob unb 30
Sunben: 8eib aorutg, loie il)r U^olt, loa« tf)itt ifir? it)r fürt mit^ jum tan^,
tft ba§ nit ()offertig gerebt bon jungen llieljblin, nic^t Don llfenncrn allein al§
SOincentiug, 3ft§ boc§ eine fcf^anb, alfo be§ Seuffels unb fat)fer§ äufpotteit,
»Die anä) ?ttf)anafia ii)r gut angriff, gabä beit armen 6[)rtfteu, toarb gefangen
für geri(^t gefurt unb öerflagt, baö fie bie gottcr Oerfdjmeltjt unb ben armen 35
geben, antluort fie, ba§ bie 53Jeufe brauff gcfc^iffen unb gefteubt, Vorüber fic
fi(^ erbarmet unb ben armen 511 gut berfc^mel^t, ©iitbS gotter, fo Juerbcn fie
fidj lüol liertct)bigen. Sa toolt ber 3}id;ter gar torid)t mcrbeit. ^''itcm tva^ ift
1h. 11 [20. aptil]. 381
R] ^ot)mut betoiefen, bie fpottcii. S)a§ tl^ut bie netiie gebart. Parentes [)abm
fie e§ ntc^t geleret. Sic isti fecernnt, Viucentius.1 Ut hodie ctiani rideut
eo.s. äßol^er? S)ic gefeurt qu§ ®ot trit mundum mit fuffen. Et hoc nihil
est aliud quam fides uot^tra. Fides est talis victoria. £)a§ ift bev ^elt, qui
5 vincit. 'Qui natus ex Deo^ i.e. qui aceepit verbum Dei et credit, noiu. ?oii. .■., <
dubitat unb ^elt für red^t et sie, has, er bran fc^et leib, leben. Tu hoo. qnod
apprehendit, tit aliu> homo et fit el^iilid^ bem 2ßort, ba§ I)er^ unb luort
incarnatur. Sicut Dens et homo uua persona, sie homo et verbum, quod
andit, toirb ein fachen, ba§ ba§ ]^er| toil, wa§ baä loort loil, eeontra. Sic
10 homo nuitatur in verbiun, verbum uoii iu lu)uiincm, scd ba§ ^er^ fpridjt:
S)a§ ift bie Jüorl^eit. 'Sjahit) lüit idj bleiben. Haec est victoria. Ex Deo
ergo nasci est credere. quod verbum Dei sit verax. @| falte bruber jufomen
^imel, ut Anasta[sia.- Ideo Christianus ift ein ftol^er, rt)umretiger 2RQn,
ber über bie SBelt ^erleufft. Et si etiam fides iufirma, Caro nondimi mortua
IS nee Diab[olus, quani(uarn superati, murren adhuc et belfern tüiber qI§ ein
bofe'3 SBcib, sed d[ic: peccatum, S^euffel, mors, muft mic^ nic^t fo plagen,
Sennod^ loil ic^ gleuben. Primam definitionem statuit: Ex Deo nasci, prae-
cept[a non gravia, mundus, Diab[olus, peccatum, mors non gravia. 2. defi-
nitio: nihil aliud nativitas quam credere in verbum, quod habes. ©o geltet?
20 ju: si Dei filius es, dedit potestatem, quib[us? qui cred[unt. Fides sie
generat te, ut fias alius, fein Uä, unerf(^roden , fpeieft i^t fünb an, tro^t
Seuffel, unb fpeiet Ijell, fit omnia jier fidem, (juae appreheudit verbum. lam
') Vgl a. a. 0. S. 236/. ') Vgl oben S. 380, 15 ff.
^] Pon ßaurentio gefc^rieben, luie tobet i|unb 9Jiein| .'C. 9tod^ fte()tl ba, gotteS
gebot ift nit flottier, aber ber glaub tl)ut§, £)a§ ift ber tro^, ber bie lüelt
s:. ubertoinb, Iner auä gott gcborn, gottc» luort empfongcn, boran gleubt, ^elt§
für retfit unb bran fettt le^b unb leben, ba§ ^eift nelo geborn, au§ gott
geborn. S)enn tücnn er gleubt, haS tnar^eit fe^, S)a becft Joort unb I)erlj
j^ufammen unb ein tni^en, XaB |er^ lüil, lüa§ toort begert, unb haS Jüort
tl)ut, Waä l)er^ teil, 'S:'a$ f)alt ^ä) für luar^eit, unb bobel) bleljb Sei), la§
31) mirg nit nemen, fafe nur ba§ U)ort, jhiel^fel nit bran, e§ ge^e gar ju brum=
mern unb bie hielt untergehe, »oie ?ltl^annfia fagt : gebt mir elore gotter, ba§
^ä) fie abfteube, S)rumb ift ein (itjviftc ein tjoffertig bing, 2)a§ er fo barff
2euffcl unb toelt ^oljnfprecfjeun unb beiu leuffel, funbe einljalten: ^ij >"il "^if
nit zugefallen f^un, fonbcrn iä) W'd meinem ^errn bienen, unb babel) la§ ^ä)
w (elU' unb (eben. ?nfo gibt nn '3ol)a>"if'-' bie ,51110 Dpfinitidncs: unfer glaub ift
ber fieg, ift bie geburt, i^x gab if)» mad;t gotte-j finber ju löerben, bie an?vüi).i,i2
i^n gleuben, ®o§ luort gebirt bid^ jum neluen yjlen)ä)en, S'er glauü, ber§
luort ergreifft, ber tl)ut§, ift id)on büf)in 2euffel unb £unb. 'I'eitia Defi-
niiici: lucr ba gleubt, baö Pljriftuv gotte» fon fei). UIhiS ift bie geburt, ber
382 ^tcbigtcn be? 3a'^re§ 15+i.
1 Soll 6 5 0'^^ ^^ '''■ (lefiuitioiieni. 'Qiiis ost, (|ui.' luterrogasti, quid iiativitas Dei?
Fides an ®otte§ loort. Sßa§ ift§ benii für ein hiort, bavan ber ©laub '^elt'?
Nulla alia fidcs facil. 'l'iiicus credit Deiini, qiii condidit eoeium et terram.
Sic ludaci , uub finb fecv |'tol| Ullb pochen contra nos idolatras, qiiod tres
Deos ado[reiniis, ji[atreiii, fil[iurü, Spiritum s[aiictum. Sßje ftinden \vix gegen
fie? fie finb bie redeten Iveifen, tjeiligen, treuen bie ©d^rifft mit f»ffe" ""b
luotten nnfjer beni Surf; Äinber ©ottc-^ toerben. ^^luffer bcr ©djrtfft, S^auff
loirftu teinen ß^rift[en machen, l)abm ein eigen ^nä), ©loufien angeritzt. Hie
i.5B(ole3,i5liber ift t)on anBcgin bcr Inett gel)altcn. Adam, Eva cred[iderunt Semen
midieris. 6r jol ein 5Jiutter finb fein i. e. venis iiomo, sod simul etiam
Contritor Serpeutis. S)a§ funb !ein 5Jlutter ftnb t^un. Omnes concidcavit
tiliiis mati-mii excepto isto, qiiia fein inon ift ba^in fomen. Dal ^aBen fie
gelüuft unb gegleubt. Dicit ergo Iohan[nes sie: Icxjiiemur ex uativitate Dei,
Tion nt Dei filiiis, (|iii iioii ex verbo, sed ex natura Dei, quod Dei naturalis
et aeternus filiiis est, et S[umma S[ummanim: SlaS ift unfer eigen tid)t, nid^t
ut ludLaei et Turc[ae. Nos non sie nati naturalit«r bon elüigtett. Ante
1(10 nihil sumus. Christus filius Dei ab aeterno fuit. Nativitas nostra est,
(|Uod per fidem nascimur, non per Turcicam, papisticam, sed per quam cre-
dimus in lesuni Chi'istuui , qni est filius Dei. Si in filium credis et d[icis:
Credo, quod Jesus Christus de Naza[reth, Mariae filius, verus Dei filius
etiam sit. Et est is, qui postea venit in aqua. Haec est divina generatio,
soilicet fides, quod Tesus Christus Dei filius. Non .satis, ut dicas ut Turca :
siglouB, toa§ ift ber glanfi, 3:aä 6f|riftu§ gotteS fon fe^? %üxä, ^ube gleuBt
auä), ba§ ®ott f)inicl nnb erben gefdjaffen Ijat, öerladjen un§, ba§ Ittir brel)
gotter anbeten, unter, Son nnb l)cl)Iigcn geift, (?1), finge lent, bie utier bie
fdjrifft l)inUiuffen nnnb niad^en ein eigen nicinung, ?l6er \vt\)l fie bn§ bndj
iud)t t)nkn, fo fnrcn fie bat)tn mit il)ren eigen glanben unb bu(^, @l), fjorftuö,
bis (nid) ift iilllieit inn bcr luelt gctucft nod) 9lbam§ fnfl, S^aS (v()riftnö ein
''JJJnItcrt'iub fein fol, nkr gIcid)>uol and; ein ^utretter be» SenffelS, ba§ Inivb
lein ^Jlenfd^ allein fein, aufgenommen bc§ einigen luelitiS fnmen, e§ fol ein
mutter ünb fein. Gin foId)§ WxM- ünbidien ift, boy nur Oon ber mntter
liertompt, nnb fein oater ober man bar.^u tomen. 3)rumb fpridjt ^o^^mne-'
()ic, ba? bai fei) ber glouB, baB 6t)rtftu?' gotte» natnriidjer fon fei), S)i§ ift
nit unfer träum unb gcbidjt, luie ber ^ntic" ober iurtfen gcbid^t, luir lucrben
nit i'on natur in elnigfeit gcliorn, fonbern allein (i()rtftng. Ja» ift ber glaub,
bü mau gleubt an 3i^e)uin C?f)riftum, bn§ er gotte» @ou fei), loenn bu on ben
gleubft, ba» er fei), ob er fdjon öom Uicl)b geborn, lünr{)üfftiger gottcö Son,
nnb ber fomcn ift mit Inaffer unb blut, Tas f)cift bie gottlidjc gcburt, 3^er
glaub, ber unfer fieg, triumpl), trulj nnb ftoltj ift luibcr ben Seuffel, 6» ift
nit gnug, ba-3 bn mit beut lurcfen fogeft: !^sä) gleuB an gott, Set ^imel nnb
erben gefd)affcn l)ot, bn-:? ift nit gnug, Sonbcvn bn muft nlfo glcuben, 'Dno
Hh. 11 [20. 9t|)rit]. 383
If] Credo Deum patreni Creato|reiii k. noii intelliguiif nee hiibent honiim cdii-
scientiam. ^\t nidjt Quug. Dens nietet bamtt jiif rieben, nisi credas an ein
fold^en Creatorem, mit bem e» alfo getl^on, bev ein @on öon eloig jc. et qtii
in tempore factus liomo, pater iioster ttlil alfo gcgleubt [ein JC. nisi filins
5 accedat, quanquam filius et Spiritus s[anctus etiara Creator, ßin @ot lebet
ÖOIU anbevn. Alia ])ersoiia est, qiiae lotjuitur ad Adam: Semen miilicris. i''i"i'i".i'>
Lo(liiitur de Semiiie ac de alio, et tarnen duae personae. Ergo credendiis
lalis Dens, qui non solum externe erga nos sit Creator, iit Tur[cae et Ind[aei,
et alle ßreatur, sie filius est etiam ©ot, i)ater, Creator. Sed über ba§, (]uod
10 pater est Creator gegen mic^, est etiam pater inloenbig in feiner ©ot^eit,
genuit filium. Est ergo ista fides, quae vincit, qnae credit, quod Dens eins
pater in etüigfcit et liiius in eluigfeit, nisi quod in tem])ore. Sic vult paler
eum gegleubt, geef)rt ^aben, et ([uicquid mali est, victum est per lianc fidem,
peccatuui mortuuui, Diab[oIus victus. Quia pater dat Spirituni s|anctum liis,
ih qui credunt verbo de SLpiritu SLancto. De hoc fompt, ut serveraus prae-
cepta, et non gravia. Si Dens nobiscum, et filius et S[piritus S[anctus, et
videmus ob oculos multos fein feuOerlic^ [terfien, faren bat)in auff ß^riftuin,
in quem baptisati. 3)a§ !^eifft vincere mundum. Is venit jC. ^O^inLnsS !am i. ?ioii. ''.e
mit lOüffer, 5Rofe§ mit Iraffer unb 6o(!§bIut i. e. Toh[annes non poteiat dare san-
iu g[uinem, aquamnec dabat Spiritum. Dieit tamen: Veniet, qui bap[tisat non aqua aut. :;, k;
ut ego, sed igne et Sp[iritu S| ancto. 'Ecce', inquit, 'Agnus Dei\ 2)a§ ift ein anber 3oi). i, w
21 über igne steht 1 über Ecce steht 3 über ift steht 2
S) er ber gott fei), ber ein fon in clnigfeit geborn, Sarnai^ auff ein jcit lion
eim Wenfc^en geBorn fet). 5111 brel) perfon ift jugleic^ fc^cpfer, 5l6er alfo t)üt
er ficf) offenbaret: 6l)n gott, brel) perfon, @y ift [a ein anber man, ber ba
ä'. rebt, S)e§ ioe^bi famen jc. unb rebt öon eim anbern, Irclc^er fein fol beS
h.iet)b§ famen. S)rumb ift» nid)t gnug, ba-3 luir gleuben, S5a§ gott ber oater
ein gott fei) gegen unö unb aüe (Ucaturn, fonberu alfo: über ba§ er ift gott
unb bater, fc^epfer l)imel§ uiinb erben, ift er auc^ ein öater, nit^t gegen mirf;,
fonberu gegen feinen fon, bcn er bon elnigleit geborn unb l)at nu-nfcl) Inffen
30 loerbeu, loic I)ie ^iof)anne§ fagt, X'O'5 gott fein Dater fei) in eloigfeit unb bodj
menfd) loorben, 'üllfo loil it)n gott gee^ret t)aben unb burd) ben glauben loil
gott alles fc^affen unb ubcrloinben, So ift ber l)el)lig geift, ber-? Icrel iiuub
hm mut gibt, S;enn er ben t)el)ligen geift geben loil beueu, bie it)n bitten,
5llfo Ijaben inir bie brel) im glauben, loenn tüir uu fo ftarcle l)elben l)aben,
36 lüie foltten tvh nit gotte§ gebot l)altten unb ben Jenffel unb tuelt uber=
lüinben, n)ic luir fel)en an fterbcnbeu, bie fein ruglidj baljin faren'? 2)er
(^t)riftu'3 fompt mit löofeer unub bliit, 5iirf)t luie ^iofeS unb ^iit)«»»'''^. i^ie bai.soii .'..o
tomen mit luaffer allein, fönten ben t)el)ligen geift nit geben, rebten abersur. s, k
bauon: (vr tuuipt nad) mir, bev mit beni l)el)ligeii geift luivb teuffeii, er tompt
384 '4>wbigteit bes 3al)te6 1544.
Rl^J'iQn et veiiit mit ieim eigen bliit, Sag blut mii§ ^erf)alten, fein blut
mul tf)uit. 6i gab Jimffer, '^ba blut uiib geift fiiiib ev nidjt geben. 3[ft
beibta ein^.
1 über 3)a§ sieht 4
^ofi I 29 '"^^ ^^^^' i*^'" ^^"* ^°^^ gcltten, Sibe, i>ah ift ha?^ lenilein gottcs, bQ§ fein
bhit »fol foften, Saöon rebt nu !^ie ©. 3iol)aiiiH'ö , bos bev bi^n- g^viftu^ fol
fomen mit lüafjcv unnb b(nt, 2)a§ cv fein bint lievgenfect oni fien| nnb bnrd)
ba3 blnt reiniget bic (5t)viftenl)eit.
12. 27. «Ipvil 1M4.
^^rcbigt am Sonntag -iJJJifcvicürbiav ^oniiui.
Rl DOMINICA MISERICORDIA DOMINI
I.* cttiä, siff. 1. Pet: 2.
S. Petrus cepit doeere omnes «tatii.s Christianonira 'et ocpit an bcm lo
2ßclt|Iidjen ©tanb, ber bevvfd^afft, bie 'wax ju ber 3eit ^eibnifd^, bie bcn
ß^riften feinb unb gram Inar, et tarnen vnlt cLs obeiliri mit bemut unb furd;t,
.si etiam öerbriealic^ nnb unrterb, qni persequeretur, blasphe[inaret Euangeliuni.
Sic .«ervos, ^lan nnb "iBeib, onines ordines iiiPtiuit . ut frieblic^ leben, sie
etiam l^eibnifdj, unb Tflaw, SBeib freunblic^ miteinonber Ocrtragen, et sorvi, k.
si quid iniuste a Donilnis. Hoc dictum de gentilib[us. lani pios habeinus.
Sed niaii)r )>ars gentilis. et^hi, qui ad guber| nationem sodont, finb olIjUUtQl
tjeibntfc^, nisi biel erger, Episcopi, pap[a, quia über boS, quod uo.< allen
jnmev, ^cr|letb anlegen, volnnt urgere ad idolatriauj, unb fol mit inen jum
2cuffcl farcn. Ideo sunt deteriores gentilib[us illo tempore. 5petrn§ mu-S 20
öicl fromer Icute "^aben gehabt, quib|us iioc scribit, quod scril)it servis, qui
leibeigen, nun solum 'oheditc' et in elften !^Qlt, .«ed etiam benefacientes
S] 1544. Dominica Misericordias Domiui.
1. !lJciti 2, 21 ff. 1- Petri 2.
8. S^5etru§ ^at angefangen ju leren allerlei ftenbe ber (Sljriften, fet)ct an 25
am li3eltli(^en ftanbe ber t)crfd)afft, bie ju ber ^eit bor l)eibcn tnar, bic bcn
{^"briften gram Umren, uod; ()eift er fic getjorfam fein aud) cim lierbriefjüdKn,
lunnberlic^en iinxn, ber lefterte unb fc^alte, 3llfo iion fned)teu, 'JJtan unnb
loel)b, unterrid^t alle ftenbe, S5a§ jeberman ge^orfam fet), eins bcm anbern fein
gebrc(^en jn gut fialtte. 2o3 ift öon Ijcibnifd^cn tjerrn gefagt, loir f)aben i^t 30
t?,t)riftlid)c l)errn, aber luenig, iöapft, 33ifc§off k. Wmd), 3ßfüffen i|t alläumal
l)eibnifd), on ba» fie ein toenig erger finb, inollen un§ nod) ^ttingen jnm
Seuffel, abgotterei), SBapft Uni uit allein bo^ fein, fonbern mi(^ jUjingen, bav
mx. 12 [27. ülprit]. 385
R] müften bruBec ftreid^e leiben fm iren redeten guten, btenft, S)q§, h)en§ tool
geriet, muft er ()Oten: Non vivis ut Romanus, setl Christiauus haereticus, et
tainen mauseruut obedieiites, humiles sub malis Dorainis. Hoc tempore
ijabm Apostoli biel jut^un, quia volebant Euangelium ba'^in beuten, quod
5 Christus liberasset a peccatis, et ideo volebaut etiam liberi esse carnaliter.
Xostri servi et servae non pertiiient ad huuc textum. Si eos inspicias et
mercenarios, omues fd^reien bruBei". Ideo non intellige hunc textum ju unjer
jeit. 3tit ^eifft§ um6ge!eret, ut dicatur: ^r !^errn, fratoen, fcib untcrtl)au
servis, ancillis et merceuarüs, date effeu, trinken, lo^U unb lafft fie Uiued^t
10 t{)Un. Si mercenariis dieis unum verbuiu. Sic si ad servum, ancillam: rtiic
ir tüolt, lutl ftiol ein !^etrn, fraloen finben. Ideo omnino invertendum. Orate
omnes umfi @otte§ toiHen, foHcn fie nu unred^t leiben 3C. Veliemus Den
gratias agere, baä unfer ^Regenten nnteittjan unb ßrbeitleut fiinben leiben, baS
rec^t. Non. Sed !ur^nm6 ntan fol leiben, ia§ unrecht ift. 5JlQn fol» lüeljveii
15 unb in bie tljurm toerffen. Talis servus est ^auSbieb unb SReuber. Si non
Airatur, negligit, t^ut im ein jd^oben 20 gulben et nihil curat. S)a§ t)eifft
gcraubet unb geftolen. Sic omnes fere servi l^ausbieb. Nemo l)ilfft, h)cl)ixt,
nnib 10 gulben '^engt man einen an ©algen. Ideo non leiben unved^t, fdfilege
f'tiam a bouis, multo minus a malis. Ideo non pertinent ad Ecclcsiam
20 Christianam. 5Ran fol inen nid^t einreben. Si nobis noti, non admittendi
ad Sacra[mentum nee moribundi consolandi, quia non Christian! nee civilcs
liomines, sed S)ic6 unb Sfenber in donnb[us. Ideo non debent frui honore
S] ^ä) mit i^m fol jum Jeuffel faren. Sabon fan man nit öiel prebigcn.
5Peti-u§ l)at fromme Ined^t geljobt, bie bod^ leibeigen, Hcrpftid^te tntä)k tuaren,
25 bie ba muften Diel {)ünifdf)c toort l)orcn, nodfj maren fie trelo unnb from,
Samit l^atten bie lieben Slpoftcl üicl jut^un, meineten, toc\ji fie from loarcn
on bcr fei, ba>? fie anc^ from loeren an ber Ijerfd^afft. llnfcr gcfinb gel)ort
nicfjt inn bie prebigt, ^seberman fdfjreit über bie Incdljt unb megbe, §eift i|t
olfo: 3i^r l^errn, feib untcrtljan, bett fie an mit bemut, loolt i'^r ettloas
;io gcttjan l)abcn, bcnn bem crbeiter mu§ man gnug geben, rcbt man if)ncn ein,
tauffen fie baöon, Srumb Ijeifts alfo: St)"-' f^^Qh^cn, feib untertl)au cUiren
megben, gebt it)n gelb-J gnug unb laft eud; trollen, loenn InirS bat)in fontten
bringen, S)a§ erbetter, Inedjt, megb libbcn, ba§ redjt, fo betten Inir tool gctljan,
,^errn folttcnS lüeren nunb reblid) in t^urm toerffen, ®cnu loay ift ein foldl)cr
3r, fnecf;t bcnn ein .<öaufreuber, tt)ut frljaben im l)au§, fragt nid)t§ barnacf;, Uni
rcd^t boju getl^an ^aben, niemanb fteuret, toeret, 6in Sieb beugt mon umb
n f-f an galgen, aber folcfje biebc mu§ man nocf) leiben, 2)rumb g^orcn fie
aud) uirf)t inn bie (^^riftli(^c lirdjc, »ocnn toir fie föuftcn, loolttcu mir prebigcr
fie aud^ nidt;t ,^um ©acrament laffen lomen, aud; am tobbctt laffcn ligen unb
•III anffn fd;tnbanger legen laffen, bcnn fie nit bcficrä Unnb. äBolan Inir babcn
bcu Wurden für bcr tl)ur, loir bitten, ba'J gott it)n ablnenbe, 2)u begerft fein,
ßut^ex? aüerte. XMX 25
386 5Prebigten be? ^di)xe9 1544.
RJcivili, raiilto luiinis Christiauo. Sed nescio, habemus Turcain ante fores.
Orarmis, iie veiiiat jc. I])si ecoutra: Mens Dominus est servus, Doniina
serva. ^c^ Juolt gern luiffcn, Jnie e§ um6 ein fnecf;t ftunbe. £)u jolt eä h)ol
geluar loerben. Zmd tan ein fofttid) fünft, ift ein 5}teiftei; barauff Änec^t
jujietjen, ev legt bit ein Letten an bcibe fuffe, boa bn ni($t enttonffcn fanft ■'-
unb gibt biv fuv ein tagtoerc!. Si non, fo fc^legt biif; mit fnütel, ba§ biv
leib unb leben Juel^e tl^ut. Volunt habere Turcam. Nos dcbeums orare,
l)nucipes bellare, et vulgus rci|t unb loöt Turcam. Servi finb ^mtcEcrn,
Domini ex papLatu Tyranni. Jdeo fiet iiobiä ut Uugaris et Grccis, qui ctiam
bofc geUiefen. SBirfft biv ein biffen bvob§ für bie 9lafen tuie eitn I)unb, non i«
dat 9{o(J, sed ßitcl. Horribile, quod non amplius intelligimus textum. ^
fvomer bie fjevrn, fraluen, je erger gefinb. Ego non intellioo textum, (jula
nun Video Exemplum. Sed contrarium. ^x I)errn, laft eud^ mit fujfen trotten
unb fagt inen !ein hjort. Senn [ie leiben nidjt. Sed ilio tempore jtoungeu
fie in§ SSerglneril, in graben, serviebant Dominis in timore et gandio Christi, i.i
Nos Chnsti:ini foHen unfer ÖJcfinb beffcr jie^en k. Sed volunt %nxä unb
Jeuffcl '^abcn. S)a mögen fie tjin faren. lam alioqnitm- ben gon|en f)auffen.
Umb ein 6I)riftcn fol§ fo gctfjan fein, ba§ er fol liiolt()un unb leben unb bafur
nlt boeljett, fd^alcEcit ju loI)n Ijaben. @ol nidjt allein alle loolttjat Uerlieren,
sed et gratias agere, quod ita mit fdjlegcn 3C. Nondum Dei gratia habennis io
14jlä über tempore bis in steht ctiam liabentes gentiles Dominos et gentiles senii
Rliüolft gern fc^en, töa§ ein fnedjt Inerc, benn bu bift ein ^err, Ser luxä ift
ein meiftcr brauff tnec^t gu rcgircn, legt ibnen an bie fdjendet banb, gibt bir
erbeit gnug, fdilcgt bid) unnb loirfft bir für tnie cim fjunbe ein ftud brobt,
baran muftu bid) gnugen la^enn unb barneben gebeult tuerben. 6§ ftl)et fid)
nbel an, niemanb tau fnedjte rcgiren, c§ loil jebermon ^mirfer fein, mad)t§ a
ein ieberman aljo, olc- Uiolt er gern Wurden jnm lierrn f)a6en, bcr luirtS mit
un§ machen luie i|t mit Ungern unnb anbern lenbern. 3)i§ ift öerbrie^lid)
ju fagen: ^ä) tierftebe ben tert nit, ben [:^\d) fein exemjiluni fe^en, je frommer
bie t)errn finb, je loeniger loir exemphnn fef)eu, 2^ ireiu nid^t, loa» er fagt,
aber t)a§ exemphnn fe^e id^: 3^r lierrn, feib gcborfam etüern fnedjteu in fnrdjt so
unb äittern, audj ben boicn, ?lber bajnmal tuar e§ auberä, ba gloang man
bie fnedjte in bergtnerdcu , aber fie JDaren gcfjorfam i^rcu bcrrn mit aUer
bemut, Srumb toil 3^) "^e» tcjt lauen ftefjen, Irel)! id) ifju nidjt Derftelje, e§
lüit boc^ nit tjelffen, bi§ ber %uxä fom. 9ht loenbt er fic^ Oon fnet^ten jum
ganzen f)auffcn, (Sin 6f)rifte fol loolt^un unnb luol leben unb bargcgen aüeun ss
unband unnb fc^aldeit ju Ion babenn, ntd)t altein feine fromdeit umb fonft
get^an baben, fonbern aud^ ade tl)rannei ju loljn l)abenn, Inir l^aben nod)
nit tt)ranueu, al-3 bagumal loaren beibuifdjc l)crrn, Tenen foltten fie gel)oi-fam
fein, tuir (^'Ijviften Ijabcuv andj gcttjon, 2)ic 20 '3ar l)cr ift maiid;ev feiner
^x. 12 [27. Slpttt]. 387
R] Tyrannos. Sed eo tempore sie docebantur Christian], ut frteblid^ lihm fitren,
Dominis obedire, etiam iDunbcvIid^en unb bafur julo'^n nemeit perseqiiutiouein.
S5a§ l^aBen fie getrau. Sub impatu btc 20 jor l^er tft mancher feiner SJton
»erfolget, er^engt, crtreiidt, finb gefc^uiibeii, gefc^abet, omnia cum patientia.
5 Sieut Episeopus Mogiiut[iuu.s, lote fein Sonb mit alter ©emut t)ün im
gelibben i)ai unb baju Icibcn, quod excoiumuuicati für iren treluen bicnft,
(jiKid gelb unb guter jugefe^t k. Tales plures alii hoc tempore fuenmt, (jiii
benefitia t)Q6en genomen, gelo'^net mit Jilagen unred^t. äßenn lüir ein foIcf;en
Tjerrn fetten, mnften h3ir§ auä) leren. Gerte iamdudum excommimieaLreut
10 auimo, si corpore posseut. His scribit S. Petrus: Si estis ,sub talibLus
Tyrannis, ba§ ir eud^ ergebt unb um6 toolf^at tniEen leibet 3C. Episeopus
Moguti[timis noii umb ef)e6ruii}, morb nid^t geftrafft, sed quod vohmt audire
verbum Dei et uou cum ipso adorare DiabLohuu. Hiuc et mc ])apa dam-
navit, !an mir ntd)t ftfiulb geben, quod für. SBomit ))ab ic[;§ benn gef reffen?
15 quod Euang[eliura non volui conculcare pedib[us. Hoc vult, quod omuis
Ciu-istianus fol tDoIleben et praesertim propter fidem fol aEe fjloge incurrere,
tob leiben. Sa» l^eifft ein loftlid^ leiben. Et cum omnia haec passi, nimpt
er un§ ben r^um bojU, ut d[icat: Sä)Uä)t bing, si propter Christum Dominum
meum gefopfft toerbe 3C. iu hoc glorior, non propter bofcr f^at Uiillen patior
20 iiaec, sed propter verbum tuum et nomen tuum. ^e me{)r ir miif) lierfolget,
vos papistae, eo plus superbio, quia non propter adulterium, malefacta, sed
propter Christum. 2a§ ^er gelten. S)a§ tft mir ein freub. 3»ft boju gering.
Quid euim mea passio crga Christi passiouem? Incipit ergo vehementer
extenuare passionem nostram et tarnen magnifacit, quia gratia coram Deo,
S] 2.1 man get^otet, ertrenät Oon Stf troffen, 3)argegen fie ge^orfam getoefen mit
fnrcf;t, t)oben aßen S)emut erjeigt, lüie '^at fi^ be§ SSififpffu bon 5}Jcini5 lanb
fo bemutig gegen i^m erjeigt, Der finb man öiel feine ß^rifteu, bie nuiltfjot
fjaben belont genommen mit aUem unbandE unb ftretc^en, foW}» luurben »oir
nucfj lernen, loenn mir foldje tjerrn tjcttcnn. £)er SSapft Oerbant un§, fönten
30 fie un§ ne^er fommen, treten fie e§ and), Senen fd^reljbt 5|5etru§: il)r ntuft
leiben umb loolt^^at, nit umb nbelf^at, ^Jlcints f)at fein lanb nit geftrafft
umb morb, e^ebruc^, ba§ er folte t^un, foubern barumb, ha§ fie nit loolttcn
bienen bem Seuffel mit fdjaben i^rer feel neben i^^m, SEßarumb ^at miclj ber
Sapft ücrbampt? !an mir nic^t ft^ulb geben morb§ ober cl)cbrud), Ijurcrel),
3r. fonberu baä ^^sä) mein l)errn (Sljriftum nit iiah looEen leftern neben iljm unb
jagen, S)a§ ber SEeuffel mein gnebigcr gott fei), Denen fc^reljbt 5petru§: loenn
loir fd;on foltf)§ gelibben Ijaben, fei) e§ ft^led)t, burffen un§ bc§ nit räumen,
loenn loir fd)on tonnen fagen: ^ä) leibe e§ nit umb metjue bofe()cit loillen,
fonberu um6 gottc§ nomen» loitlen. S)a§ iBiffen lüir, ba§ un§ nidjt gefd)id)t
40 umb ubelt^at loillen, fonberu umb be§ man§ loiHen ^s^efn (5^rtfti. 3)ay ift
ber tro^, unub 'l^ctruS modjt unfer leiben gering, (?§ ift gnabe bei) gott, c§
2:y
388 iptcbigtcn bc§ Sfa'^rcl 1544.
^j'pretiosa in eorispcctii Domini \ pretiosus sanguis, honorabilis coram Deo.
Setl coiani ninndo est ignominia. ßo[tIi(^ ift§, >^e<\ gegen bem Hut et leiben
3ci.53, 4ff. Domini ift§ gering. In Pjsa[ia legis passionem Christi taleni, quod fnit rein
et innoeens. ®Q§ 6i[tu nidjt. Si etiam magna pateris, tarnen es homo, in
peccatis conceptus, natns. lam no.stra passio nihil atl eins. 2. eins passio 5
est oblatio et non simplex siciit et nostra. Sed nihil ad oblationem,
passionem Christi. Ego, tn non patimur pro peccatis meis, tuis. Sed
Christus obtulit snum sang[uineni pro totius mundi peccatis. S)a§ i[t aller
grofte leiben, ut incompreheusibile, quod Dei filius non pro suis peccatis et
nt seipsnni redimeret a morte, sed pro totius nuiudi peccatis, morte, dam- lo
natione, ut iusti vivcntes et beati fiant. Si haue passionem respicimns, nihil
nostra ad eam. Nos ])atimur n[nferm ()|err ®ot 311 c'^ren, "t eins verbuni
befonb unb bcr ©loube auögcbrcitct : neminem invo nico sauguine. Sed
Dominus ex peccato, morte, DiabLoli potestate liberat ad iustitiam et vitam
aeteniam. Sem (Sjetn^jer foKen tuir na(^foIgen. Sed non itierben im nac^= !.'■
tfinn, ut patiamur pro aliorum peccatis. Sed debeo ])ati innocentcr. sed suo
modo, nun ut ipse Christus sim innoeens. Tamen jol ein unfdjulb I)a'6en,
<|Uod fül nid}t leiben ut !atr<>, für, adulter, nt ber tüclt ni(|t§ fcfjulbig fcl) et
coram hüminib[us sim imfc^nlbig, ut cogantur omues dicere: tB ift ein feiner
^lift ein toftli^ bing fnr @ott, 'Preciosa in conspectu Dei nmrs Sanctorum'*, sn
pieciosus sanguis 3c. foftlid) ifta, ohtx gegen be§ I)errn Hut ift§ ein gering
bing, loftlirf) iftS, aber man fol nidjt brauff Cudjen, S)enn öfains fogt:
3e|. .',3, 4)f.(j^viftuy l)Qt feine funbc get^an, one funbe Ijat er gelitten, inir finb inn funb,
tob gcftectt, er ift unfd)ulbig nlljcit gcluefcnn, brnmli ift unfer leiben nidjtö,
(Sjunt nnbcrn ift fein leiben ein upfcr, ob Inir niid) fdjon opfern, Senn C^ljriftu» 25
leibet für unfer ©unbe, ^ä) leibe nit für meine ober beinc ©unbe, ßl^rifti
leiben ift ha-i aller fdjluerefte, ®qö gotte?- fon nit fol nutb fein funb, nod)
ba§ er fid) mochte crlofcn, fonbern für oEer luelt funb, tobt, unfeligfcit, auff
bQ§ fie geredet fcl), feiig unb lebenbig, S)a§ ift ein !oftlidj leiben, ©orgegeu
ift unfer leiben uid)t§, mnfjcn ftill fd)Uicigen, ^(^ ■^eibe nur meint l)errn 3U 30
et)ren, haS er geeljrt rocrbc, fein uame oufgeBrcitt, Slber (Sfjriftuy erlofct fie
nlle, gibt aüen bie ©eligleit, !Dcm exemplnm follen Inir folgcnu, nid^t für
iemanb funb ju opfern, fonbern unfd;ulbig fol 3d} leiben nad) meiner ma§,
nidjt fo unfdjulbig mie P^riftu§, Senn fo unfd;ulbig bin 3'^) "'ii)t, gleid)lrol
fol 3^} iiudj ein unfdjulb Ijaben, fol nid)t leiben al» ein cl)cbred)cr, !£ie 35
unfdjulb für ben 5[Renfd)cu fol ^sä) ^abenn, S)a§ ^ä) tan fagen: ^dj Joei» nit,
lua§ ^d) bem -Ficnfdjen getl)nu t)nbe, für gott bin ^sd) nit rein, erlofc anä)
uiemniibt mit meinem Opfer, Senn ßljriftuS bat fein unfd)ulbigcn tob geopfert
für unfern fdjnlbigen tobt, aber furn menfc^en fol ^d) fafle» lonncn: für ber
Uiclt Uiei-3 \\ä) mid) nit fdjulbig, hab ^\ä) ettUmö getl)nn Ijabe, ?lbcr ber mnu 40
Ijat uid)t>3 gctljnn, fonbern l)at fid) bem tuiter fnr mid; geopfert, alfo fol ^dj
9lr. 12 [27. «JUnKJ. 389
li] tllClifd), taiitiiin, (juwl credit in Cliiistiun. Non offero luc, (jnod ali(juem
rediiiuini et iimocens ut ipse. Haec duo ge^Pl'ii int allein 3n. Tbi omiies
lin§ tvoften bc§ o;.iffcv§ linb linfc^ulb 6"[)rtftt. Mea oblatio et innocentia iion
l'aeit me Christiauum, Sed quod credo in lesum Christum, et quod liacc
5 omiiia pro me passus. Haec inDocentia iustificat me. Si credo et fio
Cliristiamis, post inspiciendiis pro Exemjilo. Sie ipse se obtiilit patri pro
me. Ego Deo patri offero corpus, sed filio 311 i^Xitl, quod pro me oblatus
et qund neminem offendi verbis et factis, sie incedo in vestigiis. Nnn
cvicid^en fcin.BtIb, quia impossibilc. Sed lefft fii^ genügen, <|ni)d patimur
lu naä) feinem Bilb, ba§ tnir un§ ein trenig cBen mnd^en, ut imitemur, ut simu.s
victima non pro peccatis, sed ad gloriam. Ita innocentes iion coram Deo,
sed mundo, uec est, si tarn mundus ut Gabriel, et si etiam sine peccatis pro
mea persona, tamen niliil est nee tarn pretiosa mea passio sicut sua. Dci
fiiii uua gutta sang[uinis trcix gnug pro redemptione mundi. Sed er '^nt
15 lltcrfd^toenglid^ un§ tnoHen crlufen et sie iucomprehensibiliter effudit super
nos sang[uinem, Spiritum s[anctuni suum. Tdeo si etiam multa jiatimui-,
non Mobis gloriandum. @§ efcenfiilbet fic^ \o ein lüentg. Sed exemplum
CVVeic|en \vh ni($t. Sed tarnen gratias agendas esse, quod digni jiati pro
uomine, a Turcis, papistis jc. et ibi letari et onmia ju cl^ven, lob, bonÄ, qiii
20 te redemit suo proprio sang|uiue non pro se, sed pro mc. Ideo cum gaudio
oninia feram. Ista praedicatio necessaria istis, qui snb Turca, et credo taios
esse Concionatores et uuilto.s occidi sub Turca jii Iicftetigcn feinen linnu'n,
6 se] me
S] niiii) and) opfern fnr nieninnbt, fonbevn ba§ 3cCj meinem "^ern geliorfam fetj
unb cl)rc, nnb ba-S left @r it)m gefallen, 06 tuir fdjon fein lüiUen nid^t erreidjcn,
25 left ifjni boran gcnngen, ba§ bie lielicn mcrterer firf) iljnt glcidjformig niadjen,
finb inol nidjt olfo unfdjulbig für gott, fonbcrn fnrn menfd^cn, luie er getoefen
ift, fnr gott fo iinfd)ulbig jn fein Degert er nit, inir !onnen§ and) nidjt,
äßenn fdjon ©abricl libbc, nod^ loerc fein leiben nit fo loftlid^ al§ 6l)rifti. •
S)enn (i)otte§ fon ift 6f)riftii§, ha:i 6lnt luer fo Ircfftig, ba§ ein tropfen l)ett
30 !onnen reic^lid) erlofenn bie menfdien, leer gnug getrefen an eim tropfen, aber
er l)Qt§ reic^lic^ tl^nn luollen 3C. 2. 'copiosa apud eum est redenitio', ut aitw. 130, 7
ps. et Bernhardus \ gibcr baB follcn tpir tl)nn, bn§ tttir frolid) fein foKcn nnb
für lPoltl)at unband enpfal)en unb fagcn: föott fei) gelobt, baö gelt ben lieben
l)et)lanb, ber fid) fclbs geopfert für mid^, mir mein funb bergeben, mid)
35 gereiniget, nnb )oil mir and) bie übrige funbe ni($t gnred^en, @old)e prebigt
)üer not benen, bie unter bem Wurden finb, Inie ;o<^ i'enn l)altte, bog nod)
folc^c prebiger finb bei) ben Surtfen, ober ber ift mer, bie jnm jTurden fallen,
S^urden »erben, bie fidj bem leuffel opfern, toolan bo§ muffen tuir leiben,
')r.Vgl- Nachträge.
390 ^«biglcii bc? 3oI)«§ 1544.
Rl@Iaul6en. Qui vero deficiuut ad Turcani. bic miia man fcf}a|en fll§ '^ic
.ffnctfjt iiiib ^Jlegb, isti opfferii fiiJ; bcm Seuffel mit bem Surrfeii. Dat
inilitib[iis Christiauis xi'xäjm folb. So bleikn fte, bie finb be» 2;euffcl§
opffer. Alii vero discant luinc textum. ^c^ luil bir Jüol treuHd^ biencn, et
qiiicqiiid mali mihi anlegt, si auffers vitani, uxoreni, bQ§ loil Opffcril meinem
()cnn gratis, sie ego. S)a§ l^eifft ein 6£|riftlic^ leiben. S)a§ mu» bleiben in
Ecclesia, si non siib Turcis, sed etiam siib papatu, iit certe est. luspice
Cliristi passionem, tum videbis nihil esse, si amittis uxorem, liberos, vitam
tuaiii, et tarnen offers Christo in gloriaiii. Sed Christus in crucc non
pcceator, sed innocens. Ego non rein corani Deo, sed coram Turca, papa K.
quauquam grata oblatio, quod amittam propter nomen eins omueni .... :c.
Non faciunt damnum, sed Ijelffen un§ per eorum persequutionem ad vitiuu.
11 , . . .] ein Wort nachgemalt, unlesbar
S]ftc faven ba'^tn, bie tootten ßfjriftum nit f)aben, aber bic anbcrn lernen bcn
tcjt: %md, ^ä) iDtl bir trenlid^ biencn, aber beinen glauben luil 3dj "it, aber
mein Iet)b, leben, luclib, ünb Iril ^(t) opfern, mcim lieben bcrrn ju el)rcn i»
umb fonft, Une ßf)riftu§ \iä) mir 'jur fcligfcit geopfert bat nic^t umbfouft,
?lIfo fottcn fic^ bic ß^riften brcin fcfjitfen, ba^ fie ben l)ci)lanb rcd^t anfcljen
nnb iljr leiben barnoif) rillten, '^\ä) tf)uc Cu meim Ijerrn ju ct)rcn, ober e§ ift
nid)t§ gegen bem bcrrn, ber am Greul^ bcngt, für gott bin ^ä) nit rein, aber
fnrm Zmd bin 3i(f} rein, für gott bin ^d) ein finb gottca auö öerbienft be§, '■"'
ber mid) burc^ fein ftcrbcn erlofet ^at.
13. 4. gjJai 1544.
^vcbtgt rtiit ©oitntag ^uMlatc.
TU
1. 5|3ttii2, llft.
„^1 DOMINICA lUBILATE 1. pet: 2.
6§ folt tüol fo fein, bao lotr biefe jeit inter ferias pascliae et pente-
c[ostes prebigtcn de resur[rectione Christi, ut is art[icuhis suum ins obtincret,
sicut Dominus ipse fecit. Christus ubi resurrexit a mort[uis, istis 40 dieb[us 2S
31(19. 1, 3 praedicavit de resur] rectione et regno Dei. Qui sie ordinavit, '^at fo gcmad)t.
SßoHenS ein loenig lencEen auff resurr[ecti<>nem Domini. S. Pet[rus dielt:
I. ipctvi2,ii'Adhortor tanquam advenas' k. 6r turt mit ben tDorten 'frcmbbling'
et 'pilgerin' r(>siir| reetionem Dnmini et dat nomen un§, quod sinuis gcfte unb
toalbrubcr, bic burd)reifcn, ntc^t Sonbftreic^er, sed (jui nii^t befeffen finb, bic so
uid^t ^ie bleiben foEen, ut hospites noctu manent jc. morgen gießen fie boöon.
Sic vocat nos Cliristianos. Qu! talis est, fol bcn namen auncmcn et scire
se peregrinum ic- S)o§ "^at ertoorbcu Dominus noster Jesus Christus per
2ö über regno steht Acto 1
5it. in [4. 9J(ni]. 391
R] resur[rectioiiem, (|uia iiiortiiiis in cruce et affixit cruci iion soluiii pcccatum,
mortem, sed mimdiim et regnum nniiulanura, alle§ tob llllb mit tili Cllülivgct,
ut mortui et crucifixi mundo et econtra, ut p[eccato, et is fructns debet esse
resurrectionis, ut mortui mundo iu illo aeterno regno simus liberi jiriucipes,
5 et se posuit primitias in iioc regno, et quotquot iu eum credunt, ha§ fte tl"
bntutii, tvoft, leBen nid^t ijxiiin fe|eii, r)e'6cn ix f}n^ in iene§ IcBen et ineipiaut
iam eum eo rcgnare in jenem reicf}. '( Vnisuscitavit' Epiic. 2. ®a filmen luirWü.e
bereit noc^ bem ©lauBen unb '()offniin9. Oculi porcini uon vident, et ©elo
l-ifoten uon audiunt, sed oculi cordis hnbeut lumen hie, quod dioit: Estis
lu non cives hie, Domini, regenten, sed aliam sedem habetis, ubi vestra con-
versatio, in regno Dei, ubi Deus pater, Christus haeres, vos cohaeredcs
Christi. Non vocat iucolas huius vitae, propter hanc uon mortuus, imo non
opus fuisset mori. Sed ideo mortuus, ut mundus nobis mortuus, et ut hie
simus non ut cives, sed peregrini, gefte. Verum est, sed quis credit, quis
15 iactat se talem et gloriatur se civem in altera vita? Vides, quomodo mun-
dus fcfjnrret, !ra|et, gei|et, ftetgert, ringet noc^ groffer getoolt, e'^r, gut, frcub,
JüoHuft, quasi tantum ideo natus, ut ista quaereret caduca. Prima nativitas
aifert istam porcinam vitam. Sed non tantum natus a parentib[us in ba§
liergenglic^e leBen, sed etiam ab alia matre et patre natus, Christo et Ecclesia,
20 (juae est Christi sponsa. Ibi renati per Euang[elium, Bap[tisraum in aliam
vitam, conversationem, ©tob, regnum, S)a man nidjt effc, trincfe, fcf)tüi|c 3C.
sed ba§ langtniriger, fol einig Incren, sine egestioue, foetore. Ad hoc nati
a Christo et Ecclesia, et Christus emeruit sua morte et leta resiu|rectione,
ut praedicatur in Euangelio. Ideo vocat Pet[rus, Paul[us 'frembbling', pQlüet,
25 hJOnet brauff ut ©oft. Istum titulum discamus et cogitemus, cur ita appel-
lemur, quod Christus mundum, mortem K. Qn§ 6reu^ mit fid^ gerefft, et
d[ominus ftttfet, ut uos per suam et nostram spiritualiter coUocemur in suum
regnum, ut cum illo regnemus Ejihe: 2. Sic tangit usum resin'[rectionis suae ispo. 2, 6
brevib[us verbis. Vide nunc, an sis porcus vel Christiauus. Porcus reud^t
30 iia§ lieblid) bing auff ber gaffen. Nos gemere et suspirare debebamus, ut
venireraus ad patriam et regnum, ad quod renati, ut illud tandem asseqiie-
rcmur, ut etiam tangere liceret, ut nunc audinuis et fide faffen. Video oculis
bo§ ic^ mu§ effen, trincfen, fdjiaffen, toad^en, f}au§t)alten, lanb, leute regieren,
5lfferBatt)cn. Haec prima nativitas a pareutibLus. Sed Christianis fol§ fein
35 bic geringften gebantten, bic ]^eiibtg[cban!cn foücn oBen fd^lüeBen, ctd[ico: jur
not mu§ id} ha§ \wl t()un, (iportet liabere effeti, trinden, t|t oportet coli
agrum. 6§ fol aiitx nic^t fle[ifc^lic^e Inft fein, sed fol Ineiter benden, ut
totus nuMidiis iititur hoc modo non pro necessitate, sed Era|ct n". fltdjetl
tantum ir luft in corporalib[us reb[us. Sa§ ift ein fleifdjlidj luft, unb bic
40 @ecl öert)inbert, ut uon fa[ciat et cog[itet, quid Christus et salus. Sed t)cttc
8 Oculi] Oculini <J über pfotcii sle/ä o()rcu
392 ^rebigten bei ^o^tc? 1544.
K]tc^ nur bo§ bo?. @§ fol fein bei- serpfcnnig, ben bei ®aft in bcv tjcrfiei'g
i)ahm 3C. 2i)u bi(^ auff, 33eutelcin, Jxnitu Bei) ben leuten jein'jc. Et lameu
nihil liic propiii, est liospcs. S^Qg ift ciii notiger fjfcnnig. Xon Ijat lüiüen
in liuspitio ducere uxorem, bil^e jie^^en 3C. Sed teil fein notturfft fjaben pro
corpore 3c. Sed bcr obergcbantf talis sit: 5)tein aäer, tuiefen, laier, äBei'6, s
linb, ia^ ift ber jcrpfennig in lio.si)itio. Habeo aiium thesauruiu, qiiod bap-
tisatus in anber burgerfi^afft. 3)q§ ift ber xiä)t \ä)a^,, ut istae c'og[itatioues
öon jerpfennig finb gebanrfen ber not, nid}t ber luft. ^a^ ift trbifd^, dicit
Pet[nis. Sed qund irbifc^er ®aft unb ^imlifcfjer Bürger per resur[rectionem
Cliri:^ti erluorben et bap[tisnunu gctiorn. Id<'ii oog[ita te Christianum unb lu
nim bic^ meijX an, toie bu lom^jft junt eloigen ^imlifd^er burgerfc^nfft iniam
Ins. Sed haec aniittiinns. G)el)en jar unb tng f]in nnllam cogitatiouem 3C.
geben bo§ '^er^ I^in in loelt(iif;c luft, guter, et tarnen videmus cos, (jui habeut,
bci'^in fterben, non cog[itantes, (juid bap[tisinus, ad quid reuati, et quoDiodo
Dens uos vocet, scilicet cives eoelestes, in tenis @efte, pilgerim unb (Vrembb= is
ling. In eoelo aeteriium fclig, hie in ber l^erberg, ut ita utanuu- bonis iit
einel jerpfennigS, et oramus quotidie: 'Adveniat reg[num', Umb beu rcd§t,
3Benn hJir f)eim fareu, Sßir finb {)ie im clenbcu, in ber elenben fjerberg, I)eim
faren in ba^ oaterlanb-, follen rtir imer bendEen. Sic in 'pater uoster'. Ubi
sie ordinatum 'pater noster\ Ibi t'atemur, quod habemus patrem in coelo et 20
®ai. 4, 7 niatrem Galat. 4. Hie iu terris alios parentes. Sed ipse in coelis. Ibi habe-
nnis erbe. 511) .'ö@rr, ba§ bein name. Q Ia§ un§ bod^ Ijeimfaren, gu bir
fonien quo biefem elenb. Sic chmiat 'pater noster'. Ita etiam debLent C'hri-
.stiaui de ^erberg. "Da panem (iuotid[ianum hodie', non plus, nur bcn teg=
litfjen Pfennig, boa ein (5t)riftlic^, meufc^Iid^ '^er^ sie cog[itet: Hie iu exilio. 25
Da mihi jerpfennig, ut nemini ininriam, ut veniam flud§§ in patriam, ubi
cives et Domiiuis. Merito iste resur[rectionis ai-ticulus deb[et tractari.
2. causa est, (juod sie vocat uos peregrinos, @efte, pilgeriu. Sarumb
roarS JUtf)Un. 2. Christus emiserat Ap[oslolos, talen praedicationem invul-
gandani de re[niissione p[eccatoruni, resur[rectione mort[uorum, vita aeterna 30
et alio regno. S)a§ loort '3Jeid}' loott auffrt)ürifi$ lauten, ut etiam gebeutet
5(va.K.,iOi.;)mi^-i) Acto. 16. 17. Sie Derr^cter ludaei Perftagten gegen ben ^nbrn. Huc
venerunt ludaei, qui conturbaiit civitateni et dicuiit de alio rege, qui dicitur.
S)a§ ti^eten bie öer.jtoeiffelten ^uben, fje^ten bie .spetbcn contra Apostolos, nt
folten 3eter fc^reien über iren f)al§, quod invertere Reg[nuni Ro[manuin. Sic 35
Anabaptistae fecerunt, qui leccrunt regnum, grieffen Juni fc^toerb. Hanc
culpani legten fic un§ aud) gern auff adversarii. Papa "^at noc^ bem fdjtoerb
gegriffen tanijuam seditios[us unb t)at etiam Reges, principes ernibert. Idco
non est, (juod carnales Christiaui voluut etiam toeltlid; reic^ ^aben ut Turca,
11 über Iiiirgctidjafjt steht te(5t
') Vgl. J\Whträi/e. -) Vgl. Lutheis Lied 'Nu bitten tvir den licil'gen Gänt'.
9h. m [4. ÜJini]. 393
H] ludaei, papa, Aiiabap[tistae, greiffcn aUc nad) bem fcfliucib, i|ii(>(l noii eis
(.■uinmissuni. Sic etiam nobis tüolten gern ben nomen an i)aU Ijcngcu. Non
facinius, sed iactarc posseinus, quod Uicltlid^ rog[nuiii nie fo gcfd^murft linb
gejtert fei) quam per iiostnmi Euangeliuni. Antea non audituni, ba§ man fo
5 fci^on öom Ineltlid^en veg[iment ))vebigen fol, ut iiic sequitur, tanquara prac-
cellenti. Ideo sciunt sc nientiri, quod art^uunt. Ri quis honore affecit, certe
uo8ter priuceps eiun suis tiertoantcn. 'DJJen^ iinb .•oen|t'^ tfjun§ nid)t. Sßcil
im bem 2![eufel toirb uv]aä) geBen mit bem lüort, quod irv machen unb pve=
btgen novum rconuni, f^icut etiam aceusant coram Pilato: Ijat ba§ Öoltf CX'VCgt,
10 unb unter etm auffr^urtfdöen 2itel fterben. Pilat[us dicit: Es Rex Iud[aeo-'i»ii.i8,.ntt.
lum? Xou est de hoc mundo. Pilatus haec audieus: 'Non invenio', sicut
eum accusatis. Sed no(^ muft er ben namen tragen scditiosi, ([uaTiquam
docuerat: 'Reddite Caesari'. Ideo scripsit hoc, ut Christiani befte feiner «fiutD. 2a, ai
fnnben beranttoorten. Non rid^ten auffr'^ur, nou quaerimus reguum, sunuis
1.-. peregrini, pilgertn, gefte in hoc mundo. Ubi hoc aud|ivei'unt gentiles, luaren
fic aufrieben. Non hie sumus, ut eiiciamus vos, sed confirmamus vestruni
reguum i.e. non est !onig, furften, Tjerr, tjirten, !ne(i)t in hac vita. 'Ego3i>ii- is.s'
veni, ut de veritate.' Pilat[us: 'Quid est veritas?' S)a iDttftu nic^tS mit
oitSrid^ten. ^[uIldus non curat. Qui vult esse Rex unter Seufcn, i^to'^en,
20 sie, istos hab[emus pro stultis, (piod de alio regno pi-aedic;u'unt. <Bo tijai
5Jlun|!er nid^t nee Rex ju 5[Rünfter füret ein ©c^toerb. S)a§ ift ein anbcr
bing, unb tnolten un§ foIc^§ fc^ulb geben. Cum ergo Euang[eliuin füret bcu
nomen ^onigretC§, sumit Diab[olus et nunidus occasionem et fdjilt fie seiii-
tiosos. In Eccle[siastica histo[ria: rumor venit in nnmdum totum, quod
i'5 regnum futurum de semine Inda et venturum regem per orbem, ostcndeI)ant
mauus, quae rigebaiit labore uimio. Ubi audivit Caesar: Siuite, sunt stuiti.'*
Cum audirent ergo de regno per totum orbem et regem, intelligebant de
mundano 3C. Hoc reguum in terris sit hospitium unb folt elt>ern Pfennig
brin Oerjercn ut peregrini, ut nulla in vobis sit occasio seditionis, sed prne-
31) dicate ut pereg[rini et dicite: nihil curamus vestrum regnum, (piia habcinus
melius regnum. Non solum a libid[ine, sed etiam omuib[us lüften, ut
Mouet[anus et Rex M(uiast|crii^ iDolten regieren. DaB ift fteifd)Iid^ i. e. sitis
patieutes et füret guten Uianbel, Bis ein uml cinfcf)en fonien, bi§ nuff ben
tag be§ etnfetjers, oufffetjer», ut pastor in Ecclesia, ut vere .... \ivat. IVus
35 sinit nialuin nomen liabere, (juod Diab|oliis et sui an ^al§ {jengen, sed veniet
tempus visitationis. Qui prius uos persecuti, iam acccdurit, |)iitarunl esse
haeresin, nunc videmus esse veritatem. Deo gratia, quod accessi. Saä t)eifft
!^i£ Pet[rus visita[tionem. Deus tiiirb§ h)oI brein f(!§tcEen. £)a§ finb ntcfjt
34 , . , .] eilt Ifurl nachijemall, unlesbar
') Der ErzbiseJiof von Meim und Hdnz ron Wolfenbüttel. ') Dies ei'zählt
Eusehius, hist. eccl. :}, 20 nach Hegesippus ron JJomitian. ') Münster.
394 5)3tcbigtcit bc? ^n'^tc? 1541.
R] «eclitiones, feieret), sed bona vita, obedientia. Priiis luulti [nincipcs, (jui
hab[ebaiit pro vita seditiosa et mala, iam agnoscuut pro sancta. Sic Pet[rus:
i.'4.!cui2,i3ciiiii gelrar luevben etoer guten Jjrebigt ic. 'Subditi omni Crcat[urae.'
©inb fd^one piebigt, utile, ut diligenter observemus. 2Ran fol potestatem
reg[iam nt(^t in ntadfjett nee sedit[ionem, man fol iDoI baju perse<]Uiitiouem s
ut tum, et foEcn ftcEen ut pereg[rini, qui cogLitant in aliud regnum. 6§ ift
i^t umB tüeltltd; rcgimcnt ein arm bing: si opus unquam, ut pro eo oretur,
eerte nunc. Timeo, e!^e 10 jar I)inge'^en, Werben gar !ein reg[tmeut Tjafecn.
1. '4'cui 2, 14 g§ ift ein loftlic^ ampt. Sed ubi sunt isti, qui hie eomraemorantur'.' 'Ad
laudem.' < )ffitium laudat, non personas, voeat tnenfc^Ittf} orbniing, bic ift 'o
baju geftifft, et est Dei voluntas, ber InilS fo, ad quid? ad vindictam. Sic
wiim. 13,1 Rom: 13. Nos liabemus, laus Deo, inel)r geI)orfam jur oBerfeit quam f(f}u^
unb ftraff t)on ber oberteit. 2}iel lüüllen regieren an libris iurecousultorum
vol gut rei^t, sed me'^r mi§Brauc^. Ubi ütegenten !onnen bie fronten jtoingcn :c.
ut falfc^e ^^uriftcn bcmpffen gute. Sie ^Regenten iam. Tlaä)tn ber cmptlin is
öiel, ut bie teute gejtotngen 3C. Isti .^^ecuiidum proverb[iuni tjinfomen: @§
ift fein ©mptlin fo Hein, c§ ift f)engen§ hierb, et persequitur Euang[elium et
Miinistros. Potestas ift t)ie I^OC^ geloBt. Sed ubi pcrsonae jc. S)er h)il
frf)rei6er, ©d^offer liicrben 3C. quarc quaerunt? ut 'bauä) erneeren, ut leute
fc^inben unb rcid) Uicrbcn. S)a§ bantf inen ber S^euffel. Non (|uaerunt, ut 20
l)elffen bie Itelt regieren, ba ligt inen nic^t an, item fronten fdju^en 3C. Sed
ut liab[eaut potestatem bic leute 3uplagcn luib fc^inbeu unb bem (durften,
t)errn anfielen. Et hoc uimpt fcer ju. Sßir [)aben fixier jefjnerici) rcgiment,
trutfen l^elffen fte tnoT, sed fc^uljen jc. 6teäen bte fopff äufomen, l^engen
fid) äufamen unb .... ju ^uff l)te, atle§ juuuterbrudfeu. Si uuus et alter, 25
(jui libenter g\iberuaret, alii impediuut, fitjeu im ampt Unb tünben§ tfjun,
tjatcn Befelf), mai^t, sed iüoÜen§ nic^t tf)un. Alii, ijui libenter vellent,
fonuens für jenen nidjt tljnn. 2ßa§ Ivil barau§ Inerben? In 10 aunis tntrb
man louter fdjinbcr tjaben. Ego letus canam cantieum de e.\t[reino die.
Denn e§ fc^idt fic^ fein baju, (juando reg[iment anffgeljoBen et Euang[e]ium 30
fc^mefet et isti regontcs bringen barauff, ut non @d)ul unb fifarren. Si iacent
ista unb prebigt ftilfc^loeigt unb .... regeuteu, qui libenter toolten .'c. ©0
ift mundus lebig oom ©eiftltc^cn unb SßcUlidjen regimcnt, fo lüirb folgen
e.\treraus dies. Qucrunt oftitia non propter publicam veritatcm, non f(3^u|
pa\iperum unb ftraff JC. S)a§ 6t§Un IroEen fie nid^t "beiffen, ftraffen .... 35
ber bapffer ift. Sed (pii non est in autoritate coram mundo. 2Bie tom td^
auff ben tredtc? 6§ ireren nod^ ij ftarde prebigt de corporaJi potestate.
2. ue faeiamus ein fdjanbbedfel ex ('hristiana libcrt[ate. Hoc (|ueritur Pet[rus
®iu. 6, i3liic et PaulLus GaJat: ^ä) fel)e mit ^cr^leib, ipiomodo abutuutur libert[ate
25 . . ..] ein Wort nachgemalt tofe (f) 32 . . . .] ein Wort nachgemalt, unlesbar
31 über veritatem steht vtilitatem 35 . . . .] ein Wort nachgemalt, unlesbar
1k. 14 [11. mai]. 395
R] Christiaiia uub ixt'ihm oHcu muttriEcit mit bem ßuaiigelio, muy inen alleS
bienen atl corum iuditiuui. (Jui sonlet, sorde.soat. Si dixiiiius, leciiiius, (jiiod
debiiiuuis.
14. ll.ajiai 154-i.
^^rcbigt am Sonntag S^antntc.
S] Caiitatc 1. Cor: 15.
5 l^ifee geit iiBer prebigen unb bebenden \vix Articii[lum de ]iesur|i'ec'tii)iie,
tocWjeu 6f)i;iftu§ fjat angefangen an feim eigenen leiBe, ?lBer bcr 5htidcl luivb
nid^t üoltfommen trcrben, lüir feien benn auc^ auff crftanbcn , gleid) Une fein
leiben nid^t boldomen loivb, lüiv fomen benn audj ^ernactj, 3llfo ,'c. toir finb
Pi] [sBt.ai] 3l>iec JPrcbigtt'u J^oii bcr ^Dbteu auffctiTicljung uub letzten pDfaiincn
10 liPottc^ 2lluft belli 15. Cayitel bcr i. Cpiftci Ji. Pauü au bic Coriiitljcr:
>6eyrcbigt burdj bcn töcturcii crKaiin (!3attc^, T>. 4il9art. JCutljer 311
«Wittenberg nima M.D.XLTIII. unb XLV.
S)ie grfte 5Prebigt.
'oc^te aber jeiuanb fagen: SBie luerbcn bte Sobten auff=isov.i5, sjif.
erftef)en? Unb mit tuelt^erle^ letbe loerben fie !ommen'?
S)u 5iatr, S)aS bu feeft, loirb ni(^t leficnbig, e§ fterbc
benn. Unb ha^ bu feeft, ift ja nid^t ber £eib, bev Uierbcn fol,
©onbern ein blofe Äorn, ncmlic^ SBei^en ober ber anbern cin§.
@ott aber gi6t jm einen £eib, inie er loil, Unb einem jeglid^en tjon
bem ©amen feinen eigen leib.'
,U biefer ^eit ^jflegen Intr in unfer Äir(^en ju prebigen unb ^bebenden
ben Slrtiöel unferS 6{)riftlt(^en @Iauben§ öon ber tobten 31ufferftet)ung,
Sßie e§ benn auc^ rec^t unb biüirf) ift, ba§ man auff biefe ^eit benfelben 9lvticM
treibe unb f)onbeIe. Senii locil toir auff ba§ Ofterfeft geprebiget unb getjörct
-■i t)aben ben Slrtitfel öon ber 5tufferftel)uug unfcr§ .ö@rrn ^^tjefu ß^rifti, ©0
ift§ bitlid;, ha§ hjir nac^ bem Ofterfeft t)rebigen unb '^incn ben 9IrticM nou
'.)(ufferfteliung be§ flcifdjeS, hcih ift: t)ou unfer ?(ufferftef)uug. ®eun unfer
■S36rr ^y^efu§ 6t)riftu§ Ijat bie 9(ufferfte()uug angefangen in feinem eigen Seibc,
ilber bte 9tufferftel)ung tnirb nidjt tioltommeu, nur feien benn aucl; aufferftanben.
30 ©leid) h)ie fein leiben unb fter= |*'- 53ij| ben uidjt öoltomen Unrb, luir fomen
benn anc^ (]ernadj unb leiben unb fterben mit jm, äöie ©. 5|^lauluy fpridjt, (ir
erftatte an feinem ^Icifdje, inaä uodj mangelt nn trubfalu in (E^rifto, ßolof. l.stDi-i.:^*
m
14 In templo l'arocliiae Uomhiica (.'autate, Auuo 1.544. r
396 ^icbiatcu bc? SaVe? 1544.
S] feilt gltcbtua?, n ift iinfcv fieupt, Srumb mu§ man neben bcv nnffcvftef)ung
P()rifti and) nnl'cv nuffcrftelinnci trei)6enn, Senn fie 9cr)orcn Infanten, c§ nui§
ein UolcEonien anffcrftet)nnii tpcvbcn , ©o fotgt , trenn tnir nit auffciftcl)enn
foltten, fo tuere 6f)iiftU'3 nud) nit anficrftnnbenn, et econtra, 2;vum6 gtenljftn
bcin auffcrftclinng nit, fo Janftu auä) nit gleuben G^rifti aufferftefinng, 2)cnn ^
P>i2Ufo Uiivb and) feine Slnfferfteljung nic[)t lioIJomen nod; S""^^- ^ii-" fönten
benn and) t)eina(^ unb fielen öon ben tobten auff. @r ift unfer .^eubt, JQJiv
isvo- 5, 30 fiiib öilicbniaffen fcine-3 2ei'6e§ (Sp'^ef. 5. ^Dainmti tnn§ man nad) bcv ?Inff=
erftet)nng (5()i'ifti auc^ öon imfer 3(nffevfte!^nng prebigen, fintemal Bcibe» 311=
fantcn gctjavet, auff ba§ e§ ein l)olfomene Slnfferfte'^ung fe^. i"
S^enfelten 5(rtidel treibet ©. ^anln§ fe'^r geloaltig in biefem Papitet
Urfad) )iiar biefe: @§ njaren in bie .^rc^c jtt ßorint^o foraen etli(^c Mi'iglinge,
nid)t allein an§ ben ©riec^eit, bie nad) Sßei^'^eit fragten unb hci§ ©uangelinm
fiir eitel Sorl)eit Ijielten, ©onbern oud) anl ben oiii^en, al§ bie ©abtueer nnb
jrc 3""9'-'i-'' >ücl(^e Ijatten ba§ Guangeliitm angcnomen unb fic^ teuffcn laffen, "i
'Jlnd) ein-i teils 5prebiger nnb £erer tuarcn in ber 6f)riftenl)eit unb bod) uid)t
gleutten, haB ein ?lufferfte^ung ber tobten tnere. ©afcen für, ein '31feuf(^,
Uienn^'v fturBe, fiele umli, tuic ein SBaum uniBfeüet, llnb fturbe bal)in luic
ein^.^uc unb bie^nitDernunfftigcn Sfjicre ftcrbcn, melc'^e aüein ju biefem 2ekn
gcfd)offen ftnb, SBenn boffelB Seben auff ^oret, fo l^oben fie ni(^t§ me^r a»= ■'»
geluarteu. SBareu gute (Scfelfeu, bie Hon ber lobten 3luffcrftel)nng nnb luim
^ntiuifftigen ?elien nic^tg l)ieltcn, Seradjtetcn unb öerfpotteten baju bie Gl)riften,
fo fold)§ gleubten. ©leid^ loie ju unfer jeii ber Sa)3ft '{ampt feinen Garbinclen
unb 35ifd)offen unb bie SBeltflugen fampt jrcn l)od)üerftenbigen unb fd)arff=
Hcrniinfftigcn mcifcn Hon bem ^rtidel, ba» ein 3lnfferftel)uug be§ gleifdjcS ^s
unb ein cmigcä Seben fei), nid)t§ f)alten unb unfer ^onifc^ loiffen 311 lachen
nnb 311 fpotten, ha§ linr fold)e-3 glctiben.
Sßiber folc^e .^lugliugc, bie bod) gute Pt)riften {)eiffen, ja fiir trcfflid)c
l'erer, aud) Inol für bie crftcn 5}>rebiger nad) jsBl. 9?iiji t,g„ ^(poftelii gcadjtct
feilt lüolten nnb fic^ ^ol)e§ ©eiftcS rl)iimeten, fe^et fid^ ©• 5|?anln§ mit aEen m
Ivefftcn, grünbet ben 9lvtidel Hon ber ?lnffcrfte!)uug auffS aller fterdcft, ftopffet
foldjen ^liiglingcn hau maul gcmaltiglid), auff baö er bie red)tid)affeuen
6l)riften in rechtem, reinen ©lauben biefeS ?lrtidel§ bcftenbig crl)alte, S)amit
fie nid)t aud) burd) folc^e (Sifft unb lofc Ö)efd)meij ber 3>ernunfft unb mcnfd)=
Iid)cr Mugt)cit, fo ftd) untertninbet bie ?lrtidcl be§ @lanben§ ju meifterii, irre 35
gemad)t unb Herfuret merben.
Ä?nrlj juöor erlneifet er biefen 'Jlrtidel oon ber tobten 5lufferftel)uug mit
bem §euptftüd 6{)riftlic^er £el)re, tneld^eS uicmanb leugnen tan, lucr anberä
ein G:i)rift, fd)lt)eig benn ein Sßrebiger be§ (änaugclii öou G^rifto fein toil.
Unb 3eud)t unfer ?lnfferftel)ung in P[)riftuÄ 5tufferftel)ung, g?elücifct olfo einen »o
?lrtidel mit bem anbern nnb fprid^t:
5Jr. 14 [11. 3Kai]. 397
Sl bQ§ '^eupt fan ntt of)!! gliebmo« fein, SoId)c§ txeljbt SßouluS r)ic getoaltifllid),
Sie iivfadj Unir, bivJ in bie firiljcn .jn Ö'ürintl) löüven fomen thigling, bic
Sabbueccv, bic fid; t)cttcn teuffen lofien nnb bod; nit gleubten bie anffevftctntnfl
ßf)i;ifti, bte üevlad^ten bie Qufier|tel)nng, Sorlütber levet 5panln§, loir finbi^
5 barmnb C>f)viftnö ift nnüerftanben, feiner pevfon f)nlb ift-S nit gefdjeljcn, bi-unilü
ninffen tnir cind) Ijernad), S)cnn eö ntn§ bie flanke anffci-ftelning 9efdje()en, c§
Bv] '©0 6f)riftn§ ge^iebiget ioirb, ba§ er fei) üon bcn tobten« ««'■■15- »-'f.
QufferftQnben, äBie fagen benn etlidje unter eudj, S)ie 3lufierftef)nng
ber tobten fei) nid;t§? 3ft a6er bie ?lufferftet)nng ber tobten
10 nidjtS, ©0 ift and) 6I)riftu§ nid}t aufferftanben' etc. SBil alfo fagen :
Gf)riftu§ ift unfci~ aller §eulit, nnb mir finb fein Seid nnb ©liebmaffeu feineö
Seiticii. 9in fan ein .'oeubt nid)t on feinen Öet6 nnb on feineö .l'eibcs ©lieb^
tnaffen fein, fo eö anber§ ein rcd)t leBenbig §eu6t fein foL ©olten loir nn
nid)t bon ben tobten aufferfte^en , ©0 Uua-be folgen, bog 6f)riftn'5 and) nidjt
i-' bon ben tobten anfferftanbcn lüere. ©0 ober 6f)riftu§ bon ben tobten anff=
erftanben ift, loie totr prebigen nnb glenben. So folget, ba§ ani^ Uiir bon ben
tobten anfferftel)en muffen.
Darumb loer 6()riftnft ?lufferftcf)nng glenbet nnb betennet, ber nuiy and)
unfer 3(nfferftel)ung glenben nnb befennen. Unb löiberumb: älJer nnfcr ?hiff=
20 erftet)nng berleugnet, ber ^at aud) 6I)riftu§ ^itnfferfte^ung, ja jngleid) ba§
gan|e (änangelinm [331. iyiüj] nnb atteS, loa§ man bon 6f)rifto brebigct, bcriengnet.
SÜaö t)itffta benn, ba§ man baii fönangclinm annimmt, fid; ein (5()riftcn
r'[)ümet unb teuffen left, ©0 man faget, ber tobten 2lufferftet)nng fei) nid^tg?
Crben fo mel)X leugne man atte§ nnb fage, ba§ !cin ©uangelinm, !ein Sanffe,
2s fein ß^riftuö, fein ©oft fei).
2ßir finb§ ja, nmb lüeldjcr lüiüen 6f)riftu§ bon ben tobten anfferftanben
ift, iynr fid^ nnb für fein bci-'fon ift er ni(^t anfferftanben bon bcn tobten,
©leid) lüie er und) umb feinen IniUen nid)t gelibben [)at, nid)t gecren^iget
nod^ geftorben ift, ©onbern umb unfern IniUen, ?nfo ift er and) nmb feinen
30 triiEen nic^t anfferftanben bon ben tobten, ©onbern nmb unfern tuiüen. 3ft
nn bie 3lufferftel)nng (ff)rifti umb unfern luidcn gefc^et)en, ©0 miiffcn loir
aud) t)ernad) nnb bon ben tobten aufferftel)en, luie 6^1^riftu§ bon bcn tobten
aufferftauben ift, ?luff ba§ e§ eine gantjc bolfommene 9tufferftel)ung fei). "Denn
p einem Gorper geljöret, loenn er aufferftetjct bon ben tobten, baä er mit
3r. allen feinen ©liebmaffeu anfferftel)e unb berfelben feins bal)inben laffe.
9lac^ bem er nu biefen Strtidel bon ber tobten 5lnfferftel)ung mit
bem .'öeubtftnd (^t)riftlid)er £ef)re, ba3 ift: mit ber ?lufferftcl)nng Pl)rifti
erloeifet nnb gcloiö gemacht f)at, JÜ^iberleget er etlidje ßinreben unb fragen
berer, fo biefen ?lrti(!el berleugneten, Hub bereifet biefen ?lrtic!el luciter au§
« ben (^rcatnrn unb ans ber Sd)e))ffung ber (sreatnr. Senn bie f)od)berftenbigeu
Ailiigtiuge, bie bicfcu "Jlrtidel lenguelen, bifputicvclen frijorff cim ber '•iVruiinfft,
398 *4Jtcbi9ten bei ^a^xel 1544.
S] geboret ju einem 6orper. 9lu !omen fic bat)cv: toie ift» bod^ muglic^? tuie
aud) 5pnniu§^ jagt: 6l) e§ finb cttlic^e buben, bic fageu, e§ Serben bic leut
IcBenbig 3C. ?lIfo bie ju (iontit()o qui^, 6l) \v\e iftS nuiglid)? Ums loerbcnS
fuv Iel)6e fein, luo Imu-beii ioiv räum f)!^^^! ^ folteii luir autf) uunjßev fjnben ?
OTniitp.n Mff loie bell bie Sabbucecr G^rifto fiir'^Qltcn, bie fralu, \o t)ie fielen mennev, Qudf; s
foltte bort fiebeii mennev Ijciben, SoIdf}y mnfeen fie nad) bem leben, ©olt ein
iebcv »uibev anffcr|"tel)cn , Um loere ranm gnug? unb ber nerrijtfjen gebandtcn
I)etten fie üiel, machten alfo bie ß^riften irr, bai fie nidjt foltten glcuOenn,
bn§ ettlna? bran loere.
i-R»>- 15,35 '5]to(f)t icmanb fagen.' lo
Sßivb ctlimn ein 'JJieiifdj lueibcn luic ein flod;? Uio luerbcn Uiiv effen,
tiinden uemen, \vah lueiben» fni: lel)be lüevben? 6l) ei? ift ■JiorvenUievd, baö
') Vgl. unten Z. 19.
Drltüie eS mnglidj liicie, bas bie tobten Unber nufferftef)en folteu? Sic moffen
bie ?(ufferl"tet)ung Don ben tobten unb ha^ jufnnfftige ^v'ebcn nac^ jrem ©emifc^en
tüpif, gcrabe als niiifte cä mit bcr tobten ^Jlnffevftetjnng unb mit beut cUngen i5
hieben atjo ,]uge^en, lüie ea mit biejeui £eben t)ie auff (^rbcn ,]ugel)et, AUngelten
bal)er unb iprad^en: SBa§ luurbe e» fiir ein locjen trerbcn, fo bie tobten jolteu
Unber aufferftef)en unb lebenbig merbcn?
@leid; luie ber ■'pcibc '4>liiiiu§ ' biejen ?trtidel Uerfpottet unb lievladjet,
(S§ [5i?i. !Bii] finb etlid)e Suben, fprid^t er, (fo nennet er bic 6f)riften), loeldjc 20
fagen, S)ic £eute, Uienn fie geftorben finb, luerbcn lüiber lebenbig Uicrbcn. 2Bic
reimet fid) aber haS'^ 1)enn loo UioÜen fo öiel Seute Ironung ^aben, Uienn
fie f ollen alle lüiber lebenbig Uierben? ©arumb ift e§ eitel ünbifc^ bing unb
lauter narrenU^crd, ba§ man füld^§ fiirgibt. ?llfo OerIad;eten biefen Slrticfel
bie ;,u (iorintt)o aud) unb fprad;en: 61), Une ift ba« müglid}, bac- bic tobten 21
luiber auffcrftc^en folten? SBaS Serben h)ir für Seibe traben nac^ ber '.!luff=
crfteljung öon bm tobten? SBo Uierben Uiir alle räum t)aben? Sßo tooHen
lüir aße cffen, trincfcn, l)au§, l)off, SBeiber ncmen? äßie audj bie «Sabucecr
!iKnttii.22,25ti. (i^rifto furfjicltcn, ®n äöeib t)ettc l)ie fieben 5J!enncr geljabt, ob fie aud) bort
biefelbigen fieben 5)lcnncr l)abeu tourbe ? 53laffen auc^ had juhuifftige l'cben 30
nad; jrer 5öernunfft unb nac^ biefem Seben, Solle ein jeber, fagten fie, ber
uerftorbcn ift, lüiber auffcrftel)en, 9Bo Uiolten lüir alle räum gnug tjaben? Cbcr
loirb ein 5Jicnfd; ettoa Uicrben Une ein •Q'lod^? Sold;cr ncrrifc^cn töebanden
au§ ber tlugen aSernunfft Ijatten bie gu ßorint^o feer üiel, 5JHt benfelbigen
bleUieteu fie ben Seutcn bic ol)rcn üol unb mad)ten bie 6l)riftcn jrre, bo§ fie =5
nidjt gleuben folten, ha§ an bcr tobten '.!lufferftel)ung ctUiac' lücrc.
Solche ©inreben unb fragen üerlrtrfft er unb ftofft fic 3U rucEe mit
Wteid)niffen, bie er nimpt an§ ber 9Jatur. S)u 91arr. fprid^t er, f?rageft, Une
') l'jil. i'nsre Aiisff. Bl. 34\J73, 3.
5Rt. U [11. aJlQt]. 399
S] finb bie leiit, bie fein glauben Kjoben, ttnber fagen: ^ä) glcufi an gott bater
f djcpff crn , aEme($tigen :c. 2)cn glauben Ijaben fie nid)t, mcnn fic fönten
gleubon, bn§ gott aUmed^tig fei). Wo i>a?- \mx ift, fei-, ctlimS, ba§ \i]m nit
I>rle§ niuglidf) fei), ba§ bie tobten auffevftef)en foHen? ©efdjicfjt bod) tegtitf) für
•■> beineu nugeu an Incten (Jvcatuvcu, baS eben fo unmuglid) ift fiir bcr Ik'vnuufft
oI§ bi^ mit bev tobten 3luffevftel)ung. 'S)a§ hu fecft, luivb uidjt Icbcnbig, usm. i.',,3r.
e§ fterbe beun', ^limpt baS @leic^ni§ Dom ©amen unb beutets auff bie
3ruffcrftel)ung ber tobten, SBie aui^ GtjriftuS tl)ut mit bcm SBeitteufoiii
3ot)aii. 12. Unb luil affo fagen: S)a§ Seben finbet fid) uidjt ef)C, bev @amcJ'"M-'.2*
10 erfterbe unb öerhiefe benn 3uüoi- in ber (Srbcn. 5llfo loirb biefer fterblidje,
lierlref5 [931. *(i|lid)e Seib, Inie er je^t lebet, and) nid)t Icbenbig, er fterbe beim
juuor unb berluefe in ber ßrben. Diu biftu nidjt ein fold)er 5tarr, baci bu
Don bem Samen fageft, ba§ e§ unmügtidj fei), ha§ er luiber erfiir Uiad)fen
unb lebenbig Inerben foÜe, ob er fc^on in bie (Srben gcirorffen Irirb unb ftirbt.
!=• äßarumb fageftu beuu, ba» c§ unmi'iglii^ fei), ba» bie tobteu SciOe, fo in bie
(V'rbcn öerfd)arret tuerben, Iniberumb auffeifteben unb lebenbig lucrben f ollen?
Stent bu frageft, SÖie bie tobten anfferftef)en unb mit Uielc^erlel; Seibe
fie fomen luerbcn? S)u ']iarr. Si{)e ba§ Äorn au. 'Sa« bu feeft, ift jo» sror.i:.,37
uic^t ber Seib, ber tuerben fol, fonbcrn ein bIo§ ßorn, nemlidj ein
20 Sßei^en ober ein anberS.' 3llfo brit fii^?' aitc^ i^it bem 9Jtenfc^Iid)cn
Seibe, nai^ bem tnefen ift e§ eben berfelb Seib, ber aufferftet)en fol, SiniS aber
feine geftalt betrifft, ift e§ nic^t ber Seib, ber lucrben fol, ©onberu ift ein
run|eli(|cr, berlöe^lid^er tobter Seib, gleich lüie jeueS ein blof;, burr, run^clidj
.'ri'orn ift, ©Ott luirb jm aber einen frif($en, fdjonen, lebenbigen, unlicrluef]-
2s lidien Seib geben, ber nic^t niebr bürffe effen, trindEen, fterben, bcrluefen etc.
@lei(^ tüie er bem bioffen, biirren iVorn einen fdjonen grünen Seib gibt, ber
nid)t burr unb tobt auff bem bobem ligt unb ein blo^ ßorn ift, (Sonbern ber
fein (Seftalt, ^yarbe, ©äfft unb Seben ^at, Incc^fet, blnet unb grünet luie ein
äßalb. Unb ftiie @ott einem ieglid;cn ©omcn feinen eigen Seib gibt, olfo, bo§
30 au§ bem SBeitjenforn nid)t luirb ein ®crftcnl)alm nod; au» bem ©erftenforn
ein 9{orfcnl)alm, ob e§ f(^on im adcr unter aubern ©amen öermeuget luirb.
»'tlfo luirb er einem jeglid)cu 5J(cnfd)eu feinen eigen Seib geben. 3llfü baS
in ber *2tufferftel)ung einca 5)lannc§ Seib nid)t Uierbe eine§ äßeibe§ Seib uod)
be3 äl$cibe§ Seib eine» 5!Jlauue§ Seib, ©oubern h)a§ ein ^Jicnfd; gcfd)affen ift,
35 ba§ luirb ein 5JJeufd) bleiben, beibe, 5Jiaun ober SBeib, ein jeber in feiner
natut unb ort, ob luol bie ©eftalt [S8t. aB7| nnb ber brand) be§ Seibe§ anber-S
fein luirb.
Sllfo jeiidjt ber 3lpoftel biefen ^.Jlrtidel Don ber ^^lnfferftel)uug in
ben 5lrti(fel öon ber ©c^cpffung unb belueifet abermal einen ?lrticfel mit bem
*o anbern, ?ll§ luolt er fagen: Sl^er ffiottcy Uiort bot, ba§ ein ''.?luffcrftef)nug ber
tobten fei), nnb gleubet unb bcfcnnct, ba« föott, ber fold) luort gefprodjen l)at,
400 iptcbiglen beS 3a't)te§ 1544.
S]mu9li(| fet), toe^I§ nu (Sott fogt unb ioil§ lafjen cjefdjc'^en, |o ift§ imiglid^
uiuib !oii nit juruc!, Uiic mit Slbrarjam 9efc^et)cn, l)cvl)ic§ im in ^sfoac beii
Samen, S)üy mufte gejdjcljeu imb -.Jlbrnljam loufty iBoI, 5hi t)eift iljii @ott
opfern, bo» er rein mit feur ju puber üerOrant luurbe, ba§ toor ein branb=
Opfer, ©oW)s IecC;erlid) bing Inurbe itim f urgcf cfilagen , iuie fol ofrfje bein fon ^
Pv) ^lUmedjtiger Später, ®cf}epffcr §imel§ unb ber @rben fei), toie bie Äinber im
©lauk-n 6eten, unb ba§ ^orn ouff bem felbc jampt allen 6reaturn be§ ein
ftarcf (Stempel unb jcupi» feien, S)er gleu'bet unb betennet aud;, ba§ ein 3luff-
erfte^nug ber tobten fei). 3Ber aber oerncinct unb leugnet, ba§ ein 5tuff=
erftel)ung ber tobten fei), ber Uerneinet unb leugnet und) 3uglcid), ba§ (Sott •"
"•JlHuiedjtigcr ©djepffer .V)imels unb ber (Srben fei) unb bi» loort Pon ?luff=
erfteljiing ber tobten gerebt l)ab, 2Ber biefeu v'Utidel befennet, ba» (5)ott %U.
medjtig ift, ber bifputieret unb Hugelt nidjt, ob e§ muglidj fei) ober nidjt, bü§
bie tobten aufferftcl)eu loerbeu, fintemal ©otteä loort ba ftef)et, ba§ f6ld;§
faget. äi>er aber bifputieret unb fraget, loie eS ntüglic^ felj, baö bie tobten i.'^
aufferfte[)en folteu, S)er jeiget mit foId)em bifputicren nnb fragen gmigfam
an, hai er feinen (^)lanben f)abe, nidjt glcnbe, \>a§ e§ Ö)otte§ Inort fei), nnb
ba§ (sjott ?tUmed;tig fei).
Unb iaä ift ond) bie Sßar'^eit, äßenn bi§ Priiicipium, baä ift: ©runb
nnb .r-ieubtftud ftel)et, Dan (^ott ?lllmed}tiger @d;cpffer ift aller Preaturu, fo 20
bringet bie folge iinloiberfpred;lid; unb unleugbar, ba§ (^iott alle bing mi'iglid)
feien, ©pridjt im berfelb ''illlmedjtige Sd^epffer ein Sßort, fo mus cy gefd)el)en
nnb tan iüd)t 3U rncfe. (yroge l)ie gleid) alle ilNernunfft, fo mus fte eS
beleuncn unb fageu: ,:jift hü§ loar, ba-J (^Jott X'lUmedjtig ift, fo tan man nii^t§
fctjen, baS jm nidjt folt miiglidj fein. Saruiiib fiub l)ie alle (^inreben ber ^^
tlugen iöernunfft geftopfft, Unb ift ber 'ilrtidel öon ber 3lufferftet)ung anc?
beul ''.)trtidel l'on ber Sdjepffnng ftard unb gelualtig gefd)loffen.
|üM. ^i^sj tS)ott faget in feinem äöort, ba§ bie Sobten aufferftet)en fiiüen,
(^')ott, ber fold)y füget, ift ein ?lllmed}tiger Ö5ott unb Sdjepffer §imel§ nnb
ber Krbcn nnb aller (ÜTaturn, 3)arnmb uuig bie 9lnfferftel)Uiig gefd)el)cii unb m
tan nid)t 311 rüde, locil iä (Sott gefagt l)at. 3ouft locre er nid;t ein IHU^
iiied)tigcr (Sott nnb Sc^epffer.
3)a§ follen loir Inol merden, auff baS loir unfern ®lauben in bem
"Jtrtidel ber 3lufferftel)uug grünben unb fterden lernen mit bem '.Urtidel ber
Sdjepffung unb 'JlEmedjtiglcit Oiotte§ loiber atte^ niigelu ber Syernunfft nnb 3:.
Iwiber alle anfedjtung. Senn au§ biefem Priucipio, baö ift: (^knub nnb
.'peubtftüd, [)aben bie lieben äkter freu ©lauben in bem ^'Irtidel Pon ber 3luff-
erftel)niig ber tobten, nnb ha-} @ott nidjtS unmiiglid) fei), »oac- er gereb t)abe,
gcgrnnbct unb gefterdet.
i.!B!olr2i,i-.' '?lbral)am l)atte bie S?erl)eiffimg, Ter ©ame, in loeldjem alle 'i^old'er 10
auff (*vben folteu gefegnel loerben, foUe geiu'iiiiet fein in .öi'Hii- '•"" i'Ci'i'idjti'
5h. 14 [11. Vlai]. 401
Sl fein? S)u 6t[t toll uimb Umlinfinnig, Sorauff fagt 3tbraf)am: Siekv, lav inidj
toU fein, gott t)Qt§ ge()eiffcn, bcv "^ot mir au§ ber nid^tigen ©aro ben @on
getragen, n)el(^» ja fo fdjUier tuar al§ bi§, ©o lan gott auc§ U'ol auS QJd)en
ben Sfaac mad^en, fo frifd), hiie er i^t ift, @e|t§ alfo bol^in : 3J6ra{)ain gleubt,
5 ba§ gott aUmec^tig fei), toclt^y gott tuolgefatten , nnb fe|t it)n ,^nm Unter ber
l)etben, 3tlfo t^at auä) %\)am gegleubt, i)at muffen gebenden: morgen bin ^d)
erben, toenn 3id) tobt bin, freffen mid) bie tourm, loie \X)h benn fct)enn, baS
mir ju pulüer nnb !ot tuerben, dloä) f äffet er bo§ toort: 'Poaam inimioitias' >c. i. aiiofo 3, i
Pr|@ott 5(bra^am, gebot jm nnb fprad^, @r folte feinen @o!^n ^^aac, ouff bcm
lu bie ä'ertjeiffung ftunb, opffern jnm Srnnbopffer, £)Q§ift: er foItc jn fd)lad)ten
nnb mit fetnr jn pnlöev oevbvennen, S)enn ba§ \vax ein S3rnnbopffer, tuennS
rein mit felur Uerbranb luarb. S)a§ finb jtoeen loibertnertige ©prfid;e: 3"
3foac fol ber ©ame genennet fein, Unb Sfaac fol ju fulljcr t)er=
bninb unb ju öftren loerben. Unb tan !eine Sßernunfft folc^e ungleid)c,
15 Iniberlrertige ©pnid^e öergleic^en unb üertragen.
Slber 3lbraf)Qm Ijelt fic^ an haB SBort unb gleubet ber 35ert)eiffnng, Ob
fdjon Sfaac ju pulner berbranb hjerbe, 'Sennod^ miiffe bie 3?ert)eiffung evfuUet
toerben unb miiffe ^Afaac aus bev nfc^en toiber lebenbig luerben, 3)enn (Mott
"^at e§ gereb, unb ^m ift nic|t§ uumüglic^, benn er ift 3lllmed)tig. 'üUfo
20 grnnbet ^bra^am feinen (Stauben Hon ber ?luffcrfter}ung auff @ottc§ Uiort
unb ?lllmed^tig!cit , lüie bie ©(grifft f6ld;§ bon jm r'^umet §eb. 11. |93l. Pl|
'Dnrd) ben ©tauben opfferte 3lbraf)am ben 3ifoQc, ba er t)erfud;t*>i".n,in
toorb, unb gab ba!^in ben (Singebornen, ba er fdion bie SSerl^eiffung
empfangen ^atte, bon Iticldjem gefagt loar: ^n Sfaac Inirb bir
2Ä bcin Same ge£)eiffen Serben, Unb backte, @ott !on aud^ Joot Uon
ben tobten erlnecfen, bal)er er aiiä) jn jum ^urbilbe toibernam.'
5ur bie SBernunfft ift e§ ein led^evtidj bing, haB 3tbra{)am furgcfdjTngcn
tnirb, 3lbra£)am fol Sfaac opffern Unb bod; gleuben, üon ^\aüc fülle bev ©nnic
geboren Serben, ber ben ©egen bringe. §ie fpric^t bie SSernunfft: 9lbral)am,
30 S)u bift ton nnb lrat)nfinnig, bn§ bn foId)§ gleubeft. SBie reimet fid) bo§'^
3n ^iaac fol ber ©ame genennet Inerben, unb ^^aac fol gu afdjen luerben?
2Bie fol afd^e bein ©o^n fein, Oon bem ber ©ome ^er!ome? Slber 9lbral)am
Icfft fi(^ foldie (^cbnnden ber SBcrnunfft nid;t jrren, ©onbern fpvid;t: älnilaii,
l'a§ mid) toU unb nial)nfinnig fein, ob iä) fd^on meinen ©on !^]aac opfferc
35 3um Sranbopffer, ivie mir (^)ott geboten "^ot, ©0 t)at (Sott bod) gefagt, ^i'U
3faac folle ber dlamc gcncnnet fein, äöeil er nu fol(^§ gefugt ^at, fo
mu§ e§ gefc^eljen unb fait nid^t ]n rüde. Denn (Sott ift SlEmcdjtig. .^at
er mir bocft ben ©on au« ber alten, unfrud^tbarn ©ara gegeben, toetd;cy ja
fo fd)tücer unb unmiigli(^ ift für ber ä^evuunfft al§ bi§, iaS bie tobte afd)e
•<o leben fol. .^at (^ott nuy bem crftorbcnen t'eibc bev unfrnd)tbavn Sara mir
ben ©on fönneii geben. So tau er mir andj au§ bev afd;en ben '^\aM fo
Sut^etä Sfflerle. XMX 2G
402 ^Prcbigtcn beS ^a^xei 1544.
i anojc3,w^° ^"^ ®'' ^'* ^'^ci'iflt i>(^ sott fagt: 'bu 6ift erbe unb folt 3ui- erben loerben',
\vdä)5 unmuglid} ift, aber iia er ^oret 'Semeu nmlieris', mag er gebac()t
IjaBeti: tvaS jol brau§ Jüerben? trer tnil bie 311m leBen Bringen, bie Don
»inumen gefre^en'^ S)entft nit alfo, fonbern Ijclt firfj ani loort gotte», S^av gott
allmec^tig ift unb qu§ nid}t§ oße§ getnoi^t ijat, toie im anfang! ber Kreatur, 5
Siefc Uicrd fifjct 9J[bnm, >üei§, ba§ er an§ erben gemacTjt, fo UieiS er nu hiol,
bn§ er mi(^ rtiber Oon ber erben loirb erretten iinnb lebenbig ntnd}en, Srunib
Iigt§ QÜein baran, loenn man mit ben jungen finbern fonbte beten lernen:
Pi] fi-ifc^ unb lebenbig machen, Uiie er je^t ift. ©0 fe|et§ 3Ibra]^om barauff, ha?^
©Ott StEmedjtig ift unb e§ f^un !6nne unb tobUe, Ineil er§ gerebt l^at, Unb i»
folrfjer ©laube ^at @ott fo loolgefaltcn, bn§ er jn jum 35ater üieler Reiben
gefegt l^at.
2Ibam tjat auä) alfo gcgienbet, 6r ^tte bie SSerljeiffung öon Gtjrifto,
haä [a?l. cnjl 6f)riftu§ f ölte ©unb, Sob unb .^eE nberUnnbcn unb bie TOenfdjcn
t)on be§ Teufels ®e>walt crliifen unb feiig mad^en, Inie bie S5erl)ciffnng lautet : i^
i.!Btoie3,i5£)c§ SßeibeS Samen fol ber Scl)langen ben Äopff ^ntretten. 5(n
biefe 33erl)eiffung Ijelt fid^ 3lbam mit alten feinen 9lacfjfomen, gleubet unb
Ijoffet, ba§ ber %ob Oon jm ineg gcnomen, unb er leben luerbe. S)a er aber
i.a»!oic3,x9 ba§ loort tpret: 'S)u bift (Jrbcn unb fult jur (Srben rterben", muS er
bencfen: •'pent lebe id^, ^Otorgen bin ic^ tobt, Unb lucnn icf) tobt bin, fo freffen 2u
micf) bie Sßurmc, unb Inerbe jn (?rben, luie loir in ber erfarnng feljen, ba§
bi§ äBort gelnaltig in aller äBelt teglic^ erfüllet loirb. Xcnn aEe§, tna?
■Jlbam, haS ift: 5Jlenfcl) ift, ftirbt ba^in, Inirb jn pulber, ßrben unb Äot.
Tiefe Sprüdje finb auä) gegen anber: Slbam fol bnrcf) be§ SBeibe-3
©amen Dom S^ob erlofet fein unb leben. Unb 9lbam fol fterben 25
unb ju Srben tnerben. Unb leine Sernunfft lau biefe ungleiche ©prndje
oereinigen unb jufamen ftimmen. 5lber 3lbam Uergleirfjet fie alfo, ba§ er mit
feftem (Glauben im .'öer^eu faffet ba§ 2Bort Hon ber 33erl)eiffung oon ßtjrifto
unb glenbet, baS er toerbe leben, toenn er gleid) ftirbt. ^^n fold^em ©tauben
lebt unb ftirbt er, bereit bie Hoffnung aui^ im Sobe, ba§ er leben Irerbe. 30
®r bette au^ nad) ber ^Bernnnfft benrfen mögen: äBa§ loil barau» Inerben?
Sol icf) leben unb borf) ju @rbcn loerben? SBie ift ba§ müglic^? äBer mit
bie jum leben bringen, fo tion Sßurmen gefreffen merben? 'ilber er bendct
uid^t alfo, ©onbern er l)elt fidf) an bn§ SBort ber Oerbeiffung: Tc? 3Beibe§
©amen fol ber Sdjlangen ben ßopff jutretten, unb fpricfjt alfo: 35
äUeil ©Ott, ber bi§ SÖort gereb l)at, SlUmec^tig ift unb aEe hing an§ ni(|t§
gemadjt b^t, Ifie ict) an ber ©cljepffnng aller (^'reatur gelernet unb erfaren
l)o6, fo gleube id), ba§ er anc^ ben 9Jlenfc§en, |siu. 6iii| ob er and; fdjon
geftorben ift, toiber lebenbig madjen finine. .Sjat mid) ®ott au§ (frbeu
gefdjüffen, fo !nn er mir^ aud; l'on ber (Vrben eiloedcn unb ou-J bem 2ob 40
bringen.
9lt. 14 [11. 3JJai]. 403
S] Credo iu Deuoi omuipoteutem patreiu, GJott fagt: ^ä) fol Qufferfte^eit, jo
f)o6 3d^ !ein ätüctfcl bvan, e§ Incrb gefd^e^en, 3U'er bo-3 lüiv jiücifcln, feiet
bavün, £a^ lüir nid^t bcii tinbeiglaubcn luiüeu, toie bte »üibberteuffev lagen:
3lc^ tooffei-, loa» ift lüaBer? je^en nid^t, ba§ miiglid^ fei) üou tob, funb er=
5 lebigcti unb lDaf(^en, foiibeni mangelt an bem finberglauBen, 06 fie frfpn
Ijoren, glenben fie eö bodj nid^t, ©ott ift alle bing nuiglid), Inie and) an 5Jiaiia sur. 1, :i7
gefd^e^en, loie ifti muglidj, ba» gott !an geboren lüevben? item ol)ne 5Jlany
Pi] 2)arnmb ligt« in biefem 3lrticfel bon 3lufferftel)nng bei tobten aEein
baran, ha-j luir mit ben jungen i?inbcrn Beten lernen: Zs^ gleuBe an @ott
in ben 33atev, 2lllmed)tigen (Sd^epffev |)imel§ unb ber @rben, Unb
fagen: ®ott ^ot gereb, ^iä) fott anffevfte'^en Don ben tobten, Sa fteljct fein
äüovt, 'S)a§ ift ber trille beS, bev micf) gefanb ^at, ba», luer ben 500. e,^»
80'^n fi^et unb glenbet an jn, tjaBe ha§ einige ße6en, unb id;
loerbc jn auffernjecEen am ^ungften tage'. Sßeil ®ott folc^5 geicb [)at
IS unb 5lttmed^tiger @ott ift, S(^c;)ffev .^intct» unb ber Qrbeu, So ^a6 id; leinen
jloeiüel brau, e§ toerbe gefd^e^en, Senn jm ift nid^tS nnmüglic^, @o lau er
nidjt liegen. SBenn ttiir haB t£)nn, ©0 ^aben loir an bem 3lrticfel ber ?lnff=
erftet)nng leinen jftieitiel, S)enn loer ba gleubct, haä ©ott ift 5lÜmed;tigcr
©c^epffer §imel§ unb ber (Srben, ber glenbet aud;, i>a§ er bie lobten aufi=
2« crtoeden lonne. äBenn loir aber ^Ineitieln, ©0 ift§ ein getoi« ^cic^en, hav e»
un§ nod) feilet am fiinber glauben, i)enn Iver ba bifputieret unb jmcioelt an
bent Slrtidlcl ber 3lufferftef)ung, ®er gleubet nic^t, ba» @ott SlEmec^tiger
©c§e})ffer aüer ßreaturn fct), ja er gleubet gar nidjts. Denn ineil er ©otte»
SBcrdE nid^t gleubet, bau @ott bie tobten aufferluedten Ibnne unb looKe nad)
2'. laut feine§ 305ort§, ©0 glenbet er onc^ nidjt-J oon ©otteö Ahafft, ^JJfad;!,
5)toieftet unb §errligfeit unb öerlengnet alfo @ott gan| unb gar in ber loar^eit,
Joeil er feine SGßerdl Oerleugnet.
äBos feilet heutig» tag§ unfern ©d^lnermern unb yiottengciftern, ben
äßibertenffcrn unb ©acramentfcf)enbern, benn ba» fie nidjt iuiffen nodj ioiffcn
3" luötlen |*-8I. eüijj ben ßinbcrglauben: ^d^ gleubc an Oiott ben 'iMiter
ilUmed)tigen, ©df)epf fer .SjimelS unb ber örben? Sit), äßa» ift äüaffer'?
fprec^en bie SBibertcuffcr, äBaffcr ift loaffer, SÜie ift ba^ mnglid), baä Sßaffcr
ben 'Blenfdien folt ablnafc^en Don funben unb erretten Dom Sobe? Tiefe
glenben nid)t, ba» ein (Sott fei), 2)enn fie leugnen fein SÖerdl. ©ie t)oren
3'' lüol mit ol)rcn unb fpred)en mit bem mnnbe bie 2Bort : ^ä) glenbe an®ott
ben Slllmec^tigen ©d^epffer, %htx im Serben gleuben fie e§ nidjt. Senn
meil er felbs faget: 'SÖcr ba glenbet unb getaufft loirb, ber lüirbmiuMci«
feiig', Unb jm alle bing müglid) fein als bem einigen 3inmed}tigen Sd)epffer
oHct bing, Söic folt e§ benn nid}t mnglid) fein, ba§ ba§ äBaffcr im $ü5ort
i» ben ^JJtenfd)en Don funben reinigen unb feiig nuid)en folt? oft bod; bei) Wott
fein bing nnmoglid;, loie ber Gngel Wabricl ju ^JJiaria faget. i.'uM,37
2Ü'
404 ^Ptcbtgten hei Sa^tei 1544.
SlSomeit, S)u 51qit, (Sott ift aEmecf;tig. m\o Ciorlftab: Sf)V toevb mid^ nit
ubenebcn, baä gott fein Ijimclmd) oufftljutt uiinb inii ba^i bvob fein fon
fdjieiift, looS ift bic urfod; beu Unglauben»^ bic ift, ba§ bii if)n nit für aU=
mcc^tig I)eltcft, Senn bie üernufft fd;lcuft, ba§, rcenn fic ßonccbivt, boS Sott
oUmed^tig ift, 5)q§ aöeS gefd)e^en fan, \va§ er fagt, Solt benn ha^ nidjt ^
machen, bas Iel)b nnb Wut im 6rot unb »nein lücre, ber t)imel nnb erben
gcfc^affen t)at? 3« ^w^ns ber berfer ober Jüeinfdjeude ^u mir fagle: iSit)e, ha^
ift hau Wut, bog ift ber lel)b im biot, S)o fagte ^d): S)u Icugft, ^a *wun
ber ^riefter nudj nu§ feinen Unnten fagte, fo luolt 3(^ fogen: (}altt ftiü, bn
leugft, 'ilber gott ift Sd^epfer unb Orbener im -Sacramcnt: 'Diemet t}in, ba^' i»
Pi] ©ben ülfo ui6d;t mau ai:d) Don beu aubern ?htidelu uuferS (U)riftlid)eu
©lauBenö fagcii: '-Il5ie ift e§ miiglid), ba§ (%tt 5)teufdj unb lion einem äÜcibe
geboren folt luerben? llnb ba3u oii ^IJauneö ©amen, attein oon bem Ijeiligen
(Seift, aus einer reinen 3""fl!rat"S"'^ St"^'" ''•^if ift f§ muglid), bo§ ein oii''fl=
fralo folt fdjUionger fein nnb einen Sotju tragen? (Sine ^migfi-'n*" fo" "iÄjt ir.
''JJhitter uub eine l'iutter !an uid)t 3""9fi^'i>o fein. (S§ reimet fid) uid^t 3U=
fameu, fprtd^t bie U)ernnnfft, 3uti9fr^i^i-ifrf^offt uub ^Jlutterfdjaff t , 3u"9f»^'iiü=
lii-^e !eufc§eit unb !DJutterItd)e crbeit, al-:^ ein ^inb geberen, fcugen etc. Unb
loar ift'j, feine 4^er^unfft Oeruiag foldjS jnfameu reimen. 9(ber ber OUaube
reimet e§ jufomen unb fprtdjt: S)u 5Jarr, ®ott ift SlEmec^tig, barumb fiub 20
jm olle biug muglid^. ^
(^arlftab feiicte eis anc^ an biefem find, 3d) »rerbe mtd) uimermcl^v
bereben laffeu, fprac^ er, baS iä) gleube, ba§ ®ott beu .§imel aufftl)ue uub
feinen ©ot)n crunter laffe unb benfelbigen in ba§ Srob !»(. (J»| fd)lieffe, fo
mau im Sacrameut aufteilet.' S}a§ tl)ut ber leibige Unglaube. SBaö ift 25
aber bie urf ad; foldjä Unglaubens? 2>a§ ift bie urfad^, S)a§ man ®ott nid}t
fiir l'lttmcc^tig l)elt, S^enn fold;§ tau and) bie Söernnnfft erfennen, Sßenu man
^nlefft, hah (Sott ?lllmec^tig ift, ®o muffe man aud^ julaffen, baS altcä
gefd)el)cn !on unb mu^, Uiaä (iJott faget. So nu (Sott 2lllmed)tig ift, S^nnd
unb (Srbeu gefc^offen Ijat, Solt fm benu unmiiglic^ feiu, ®a§ ba§ SSrob 30
(«Ijriftus Scib unb ber Sßein (ItjriftuS Slut fei), Söcil fein Sßort ba fteliet,
ajiniii). 26,2011 ba>3 er fprid)t: 'Dientet, effct, ba§ ift mein 8eib', 'Jriudet alle barauv,
1)a§ ift mein SSIut be§ neloen Seftamentä, ha§ öergoffen toirb für
ütel ju üergebung ber Sunbeu.'
2a locnu ber 33eder ju mir fagte: TOm l)in, if3, S)a» SSrob ift mein -m,
Seit, Unb ber Sßeinfd)eude ju mir fpred^e: 9lim ^in, trinrf, Ter äßein ift
mein S3lut, @o Inolte id) ond) fagen: Tu leugeft, Inie ift bos mnglid)? 3<i
lueuu our^ ber ^^riefter aug feinem eigen .^lopff fold)& fiirueme unb feiu eigen
ÜUort bü rebet, 60 tooU id; and; ju jm fagen: mli fttü, Tu leugeft. 'Jlbev
') V(/I. Unnre Aus;/. Bd. 7.«, 200. ^ff.
9lr. 14 [ll.ÜJJaii. 405
S] iff ,'c. tter f)at ba§ gcvebt? Tiic^t ein 'DXicnfdj, fonbevii bcv Ijiiiiel iiiib cvbcu
gcfdjnffcn l)at, fir)e bit Ijic, Iticv bo» loort fpric^t, fein pvicftci, fonbcvii
(5{)riftiiy, bc3 cUngcn gottcS fon, 3)nim'6 fel)Iet§ bnran, haS- Itiir iii(T}t ßtciiBcit,
S)ac' gott aÜiuec^tig fci), luiv toi^cn lool, bn§ Brot Brot, tva^cx \m%tx fd),
5 ^Iber ftfje ben fprec^er nn: Dq§ ift mein Iel)16 unb filut, S)en f|ired)ev iniiftn
nirf)t an§n angeii tf)nn, 3'" nnfnng fpvnrf) gott jc. S)a§ fpvcd)eu tfjut«, loenn
crS toil Mafien, fo mus gefcf)ef)en, loa-? ift bic funblic^e ^anb in Baptisnio, int
©ocvoment? aBer ha BeiftS olfo: "!){emet f)in ben "^1 eiligen gkift, IncWjcn i^xzoii.-i'i.-ni
^^\\)k ift nic^t S?ecfev nod) Sßcin jdjcncf e , nir^t ^H'icftev nod) S5ifdf;off, ©onbevn
1" föott 9lIImc(^tiger, ©d)c}:)ffei' .^imely nnb bcr @rben, ift f)ie ©tifftev nnb Ovbenci
be§ <Sacramcnt§, Der fpridfjt: '5Jeniet I)in unb effet, ba§ ift mein SeiB, ber fnr
cudö gegeben Irirb', 'Da? ift ber Sidä), ba§ nehsc ^leftamcnt in meinem SSlnt,
ba-j für ciitf) tiergoffen ioirb'. Sßer Bot föIi^S gerebt? 5Hd^t ein TOcnfd),
©onbcrn (Sott, ber .^imel nnb @rben an§ nid^t§ gefc^affen Bat. Daranff fol
n man feBcn, )per ba§ toort gereb BqBc, 9}icf)t, luie e§ mnglicf) fcl), ©onbern \va
bicfe 2S?ort gefproc^en BaBe, 9icmlicf) !ein 3?ecfer, fein 2ßeinfcfjenc!c, fein ^^.Uiefter,
©onbern ®otte§ elütger ©on, nnfer .^@rr 3!'^efu§ (5^riftu§.
DarumB, fage iä). feitcts ben Stottengeiftern unb ©cfjtoermern nlTeiu
barau, t9?l. 6 6] bQ§ fic nidjt glcuBen, ba§ ®ott 5(Emed§tig fei), ä'Benn fic ba§
2u gleuBten, ©o würben fic nidjt bifputieren unb fragen, Irie e§ müglidj fei), ©ic
Dergeffen @otte§ unb feiner 5mmed)tig!eit unb plaubcrn baBer: äßaffcr ift
hjaffcr, »rob ift Brob, SBein ift »nein, SBie ift e§ mitglidj, hciB SBaffer folt
bon ©unb unb i;Db erlofen? 5Bie ift eS müglic^. ®a§ SBrob G^riftuS SeiB
unb 2ßein (5Briftn§ SBlut fein folt? S)q§ Uiiffen hjir aud) luol unb bnrffeuy
■-'5 nid)t altererft bon ben ©djlncrmern lernen, boy aSaffer luaffer, 2?rob Brob,
2öeiu toein ift. 3IBer Bic muftu nidjt bnö Sßaffcr, bo-S SSrob, ben SBcin
anjcBcn, ©onbern ben 9IIImed)tigen ©predjer, ber fpridjt: *@§ fet) bcnn, bas>». a.s
jemanb geBorn luerbe auä bcm Sßaffer unb (Seift, fo fon er nid)t
in ba§ JReid) ®ottc§ foinen.' ^tcm 'bleutet ()in, effet, baS ift mcinwaiiD^cjen.
3u l'ciB', 'Srindet, ba§ ift mein 33lut\ liefen ©prcd^er muftu nid)t au§
ben Öligen tBun, foltu Bei) bem redeten ©lauBen unb Oerftonbt ber Sonffe unb
beö -ilBenbtmals Bleiben.
©t()e an bie ©c^epffung aller (Sreaturn. '^m anfang fc^uff @ott .<)imcli- w^u- «,iii.
nnb (!frben.' SBoburd}? Turd) fein SBort, inic WofcS f i^rciBt : '®ott fprodj:
3.S (£§ tucrbe Iied;t, nnb eä iDor licd)t.' '®ott fprad): 6§ Jucrbe ein
g^eftc 3loifd;en ben Sßaffern' etc. 'unb e§ gefdjod) olfo.' '®ott
fprad): (S§ famle fid^ ba^ Sßaffcr unter bcm §imel an fonberc
Ortcr, bo§ man bo§ troden fe[)e, Unb e§ gefdjod; alfo.' jDo§ fpredjen
f^ntS, Sßcnn bicfer Sprcd;cr ctmoö fpridjt, ba§ er BoBen loil, ©o mus e§
40 gcfd)cf)eii. So nu (Sott au^ 9lid)t'3, allein burd) fein fpred^cn §tmel unb
(Srben unb alle (5reatnrn gefc^affen '^at, Sßie folt er bcnn nic^t berinögcn burd)
•lOG «lUebifltcn bc? ^a^xe^ 1544.
Sibic fiiiihe ücvlaüct' .'c. Öott ürciudjt bcv f)aiibt jiim 3"lti'i>i"fiit unb hjcr!=
jciig, lüie bu aud) teitffcft nitfit inu beinern nameii, foiibeni im nanicn :,^t)eju
ßf)rifti, ©Ott fugt: c§ fol mein lucvcf f)eiBen, UmS bu tfnift, tril ^ä) gctf)Qu
(jatien, Seä lüovt, bcr ba ()ci[t allmedjtig, bcr aud) am nii^tS alles geidjaffeii
liot, leugt mir uid)t, er ^at ben Seuffel fo jur trotten, has anäj ein TOcnfdj ^
if)m ein ünb anB feim rai^cu reißen tan burdj bic Sanff, burd^ bie ?l6ioIu=
tion, tocnn bu nu gleubcft, ba§ G)ott allmerfitig, fo muftu fagen, bas bu feieft
i^'lfeiu 23Jort unb Sacrament aus juiHc^ten , tuna er iöil, 8onberUd^ Ineil fein
ÄUu't ba ftef)ct unb foId^S ^enget?
SiDmpt nu ein ^Hottengcift, 2Gßibcr= |a?l. 6 Tjteuffer, ©acramentfdienbcr unb lo
8d;Uiermer unb plaubert au§ ber Sßernunfft baljer unb flirid^t: S)er ^Pricftcr
ninH.it baS .^inb auff feine 'öanb unb tjegeufft e§ mit Sßaffer, 5Jimpt S?rob
unb 2ßein jnm Sacrament, f priest bie 2Bort unb veid}t eS bar beu Scnten
mit feiner .^onb, Seget ben Senten bie §anb nuff unb Slfifolöiret fie, Sßic folt
hal^ bie teligfeit ge6en? ^d) fefje ba S'ßafler, fefie SBrob unb 33)ein, fefie eine« 15
'•Blenfdjen .öanb. Sßie !an SBaffer fetig ma(^cn? Sßic tan eine fuublid)c .^anb
bic fünbe öergcten? @o fei) bu geruftet unb fpridj: ?ie6er Wan, 2ii muft
l)ie nidjt aufefieu be§ ^'riefterS ö^inb, Sonberu ben Spret^er, bes baS SBort
ift, ba§ bu in ber l^auffe, ?lbfolution unb ©acramcnt {)6reft, S)erfeI6 Spred^cr
!»i(iuii.28,n)fprid)t nlfo: '®et}et f)in unb leret alle ivoldcr unb teuffet fie im -m
nomen be§ S?ater§ unb be§ @on§ unb be§ '^eiligen ®eifte§.' ^teit
3o(). 20, 2/SJemet fiin ben Ijciligen @eift, Inetc^eu jr bie funbe erlaffct, benen
■"'l"t.'M,"i9i*"^ fie erlaffen.' 3tcm '6ffet, ba§ ift mein Seit, Srincfet, bac- ift
mein 35Iut, ©old^» t^ut äu meinem ®ebec^tnt§.' Unb loaS biefer
Spredjer fprid)t, baä mu§ gefc^efien, Dh er fd)on bajn traud^t SBaffer, ^Brob, '.'s
3Sein, be§ 5Jienfd)en §anb aU jum Snftrument unb äßar jeic^en , ©0 fagt er
bod), e§ foQe fein SBerd ^eiffeu, 2[8a§ 'Blenfc^en t)ie f^un nac^ feinem SBort
unb Sefeljl, ba-3 lüil er gettiau l)aben.
Diefer Spredjer ift ?((Imed)tig unb l)at alle ßreaturu aus nid;t-3 gcfd)affen,
fo ift er aud) »oar^afftig. SBeil loir nu fein Sßort f)a(icn in ber lauffc, so
?lBfoIution unb ©airament, So follen lüir ntd^t ätceibeln, foubern gelniS-
gteuBen, e§ Inerbe gcfd^efjen, loas un§ baB SBort faget, Senn ^'^m ift nid)t§
unmuglid^, fo fan er nid^t liegen. Ob tüir fdjon fef)en bie arme, funblidjc
•s^anb be§ ^ßriefterS, 80 foUen Irir un§ bod^ ba?^ nid^t jrten laffen. Siefer
Sprcdjer loil ben l^cufel mit feinem "Ixeid) alfo ^utretten, hai- and; eine§ 35
'IRenfdjen .'«^anb [»(.RS] bnrd; bie 2:auffc, burd^ bie ^Ibfolution, burd^§ äBort
unb Sacra ment bie OJJenfd^en au§ feinem 5){ad^en retffen fol, Sßeil nu foId)§
nid)t «).nenfd)en Sßort unb 35erdf, foubern ©ottcs aßort unb 2öcrdf ift, ber
aiart.K.,ic?lC[mec^tig ift unb nid)t liegen tan, ©0 föÜen mir gelniS fein, ba§, toer ha
gleubet unb getaufft toirb, ber fol feiig Inerben, 3)enn InaS ber *prieftcr ^ie «
tf)ut uac^ (Sottes 3Befet)l, ba§ t^ut ®ott felb§.
•ni. u [11. OToii. 407
si ein Üiib ha ]d\Qhii, Xicnii cB nidjt tljut bei 5|3i;icfter, ioiibevu flott, X^rumB
:^n6eu fic nid^t ancicfniigeit ben glaiitien 311 Biidjitabeii, fo folc^eä nietet aniicmeit
lünKcii, luenit bii iiid)t ßlciiBcft, haö flott nUmeditig ift, gefc^tdit biv iiidjtS ,',u
gut. IJi'i •^. '>'(6raf)am Unindct nit^t über bem iinmuglidicu biiig, ba§ [icim
5 tiiel ,^ii litt lüavb, hai \a fo miiglic^ QU§ bem ftein ein finb luerbeu foU, o'teiit
|o luav tl)m bas iicvgaiigcii, ba^ bar,5u geljovet, nod) gleiiBt Sltraljnm, biis miä
bem alten faulen flo^ nod) folt ein toon gcbeven, S)arau .jlDcifett ev nid)t,
gleubt geh)t§, ica§ gott 3ugejagt, !onne ev ttjun, S)a§ fonnen toir inti nnfeic
Dr) S)anmiB, fage id), bie 'Kottengeiftcv nnb Sditüermex , fu uid)t gtenbcu
10 tüollen, ba§ bte Sanffe üergebnng bcr fiiubc tuircfc, ba§ Srob nnb Sßein im
Saciamenl 6(}riftuS Seiti nnb ffiUit fei), baS bie IBfoIntiou ben viimel anff=
fd^Iteffc, .Stäben nod) nidjt angefangen 311 Buc^ftaben beu 5lvticM im .Q'inbev-
glaukn: ^<,ä) glcnfie an ®ott 3IIImed)tigen Sd^cpffer. ?luy btefer nrfadjen
lonnen fie aui^ feinen 3litidel (^l)riftlid;er Sere rein be'^alten. 3)enn luev bn
IS nidjt gteuBct, baä ^ott ^IKmcdjtig ift, ^cr fan aui) nid)t glenkn, ba§ bie
laiiffe fei) ein feiig i^ab ^n licvgebung bev fünben, ®aS 'Srob unb äßein im
©acrament fei) 6I)riftii§ l'citi unb ©Int, o'a, ^oh "ii^t gleuBcn, ba§ @ott fei)
'•UJenfd) »oiben, unb bac- ein Suugfraln ©otteä 5Jhittet fei), ©er ''.)lrtidel
baB ©Ott 3iamec^tig ift, ertjelt bie'anbein 5lrtidel aEe, 2Benn bei l'lvtidel
w fcEet, fo faEen bie anbciu '.Jlvtidel aud}.
äßar e§ nid)t ein nnmüglidj bing, ia^ ®ott ?rttal)am öer'^ie§, fm folt
ein @on geboren luevben Don feinem Söcibe ©aro? Senn fie loaren beibc alt
unb lool Betaget. "JtbraBam loar faft l)nubert jar alt, ©ara neun|ig. ©a^u
luav nu ©ava ba§ Devgangen, loaS jnr ©mfjfcngniS geboret, Unc bie Sfficikv
25 iDol loiffeu. S)a§ ei ja fo müglid) lüor, ba§ au» einem Mo^ ober ©tein ein
AHnb geboren loerben folt aly Hon ?rbrat)am ou-5 ©ara. 35ennod) luaudet
Slbra^am nid)t u6er foldjem uumuglid)cn bing, lueil er ©otteä Süort nub
33erl)eiffnng f)at, Sonbcru gleubct feft, ber berlieiffenc ©oI)n luerbe ou§ foldjem
olteu faulen ©tam unb Molj geboren loerben, luie ©. $panlu§ foldjen fölauben
30 jum ßjempel anjeuc^t [931.1)1] ütom. 4. '2l6ral)am toarb nii^t fd^luac^sHön
im GUnuben, ©al)e aud; nii^t an feinen eigen Seib, lneld;er fd)on
crftorbcu lüor, loeil er faft ^unbert jerig luar, 5lud) uidjt ben
erftorbenen Seib ber ©aro, S)cnn er jlraeiffelt nid)t an ber 23er =
beiffung öotteS burt^ Unglauben, fonbern Irarb ftard im (Slnuben
35 Unb gab föott bie cf)re Unb touftc auff» aller getoiffeft, boö, »oaS
©Ott öer()ciffet, boS !an er audj t^un.'
Slber bQ§ föunen luir unfere ©abbucecr, bie ©acramentfd)lt)ermer, uid)t
bereben, bas fic jren ©lanben Dom ?lbenbtmal beö .S^ßrrn grunbcn lerneteu
auff ba-i äßort nnb ouff bie ".JlEmcdjtigfcit (^otte§. 3)ie t)errlid)en ©ebanden
40 beö @lauben§ (ba fic bcncfen folten, ÖJott l)ati gcrebt, Unb ö)ott ift 3lEmcd)tig,
2)arumb !an unb lüil er» and) tt)uu) fd)lal)en fic aug bem .'perlten Unb folgen
408 5^rcbistcii bes Sotjteä 1544.
iS) ©abbuceoS, Sacrameiitirev nic^t bringen, i(i)lQf)eii au§ bie fierrlidjen flebaiidcn
bc» glauk'iiS, ba§ gott tl^un louiic, fonbciit ftcdEcn iim ben gebaiideii: Brot
Ion nit Iel)6 fein, mein tan nit bUit fein, bifputirn de loco et locato et ile
Creatiua unnb lajfcn gottes allnied}tig!cit faren. (Jr fan§ unnb XmU tl)un,
Senn er l)Qt5 ^ugefaget unb ift auc^ aEine($tig, Sol^in bringt mä) Ijic *
'l^anlu'j über beul 3lrticEcI de Resurroctione mortuorum n3iber bic oernnfft,
bie ba fif)et, luic \vh bat)in fterbeii unnb gefrejfenn luevbeu, !an nit glciiben,
S)a§ am jungften tag iinfer le^b foüen lüibcr lebenbig tccrben, Sarauff fagt
5paulu§: ^s^ I)ab für miif) gotteS aüuiedjtigtcit unnb Ucrlieijfung , item nüe
(ircatur, S)ay er aüe§ au» nid)t§ gejdjaffen Ijat, £u fit)eft für äugen, haä bcr i«
Pi'l bafiiv ben frfjcnblidien ©ebnncEen menfrf)lid)er i>ernunfft: äöie !an SSrob 6I)ri[tU'j
2tih fein? SBic tan äBeiu fein ^Plut fein^ Unb bifputieren fd)Qvff bc loco,
be locato, be (Jrcnturo etc. Unb laffeu (Sötte» Sßoit unb ?IUnicc()tigteit faren.
Sülctje ©abucecr muffen mir laffen flug fein, meil fie nic^t anberS tuoÜcn,
2)i,uti).2c.,2Gf. unb un§ biemcil feft baltcn an ba§ SÖort, ba§ ßf)riftu§ fpric^t: '(?ffet, Sa§ •&
ift mein 8cib', 'Srinclet, S)a§ ift mein Slut'. 3f^m bic el)rc geben
unb gleuben, er tonne unb moEe e§ tt)uu, ©inteuml er§ t)ert)eiffen l^at unb
5ramed)tig ift.
S)al]in bringet aud) t)ie 6. 5paulu§ über bem ^^Irtidel üon ber tobten
?lufferftet)ung miber atte§ btfputieren unb Hügeln ber Jßernunfft, Senn bic= -.'o
fclbige bifputicrct and), mic eS mi'iglid) fei), ba§ bcr tobte Seib miber erfur
tomen unb lebenbig mcrben fol. Sie fit)ct bie groifc gemalt be§ SobeS an,
mie alle 9J}enfd}en auff grben, fo baljin fterbcn unb oon fSl. 3:ii| Sßurmen
gefreffen Uicrbcn. 3Beil fie nu ©otteS ?lllmed)tig!cit aibi ben fingen tt)ut unb
nicl)t gleuben fan, ha'5 am :;,'süngften tage nnfcr Seib merbe aufferftelieu unb 25
Unber lebenbig mcrben, So bifputieret, forfd)et unb fraget fie, 3Bie bie tobten
aufferftelieu unb mit meli^erlel) Seibe fie !omen merben? Sarouff autmortct
S. 5paulu§ unb fprid^t: Sifputicre bu, mie bn milt, ^JJir ift biefer 5lrtic!el
gemis, Senn iä) i\ab für mid) öotteS \'Ulmed)tigfeit, fein äßort unb i^cr=
bciffung, 'Astern ba§ ©jcmpel aller ßreaturn, ba§ @ott aEe bing au§ 5tid)tu au
gcfd)affcn bat, äßeil nu ffiott f6ld)§ gcrcb l)at, ba-S bie tobten aufferftel)cn
merben Unb @ott '.'lUmcd^tig ift, mie fott e§ beim unmügüd) fein?
3Ba§ tl^ut ©Ott uod) jmerbar unb teglid) ? Si^et man boä) f itr 5lugen,
ha^ ein TOeufd) geboren mirb au§ einem f leinen 3?lutytropffen, Sffield^s mol
fo ein gros äöunber^eidien ®otte» ift, alä meun ©ott au§ Steinen Siinhn n
«vii. 17,26 ermedet. 3a, 'Sott bat gemad)t\ Sie S. $aulua Id. 17. fagt, 'Sa§
Pon einem &*lut aller ^enfd)en G)efd)led)t auff bem ganzen grb=
bobem monen'. 3» gvunb ift e§ bie marljcit, Ser TOcnfcEi mirb geboren au§
einem geringen tropfflin '•TRcnfc^lic^cn SlutS unb Samenä. 6ben al§ meun
ein iUeufdj au§ einem Stein fprunge unb in§ mittel für un§ trette unb «
fpred)e: §ie ftc()et ein 'JJicufd), Sold}§ ift Piet ein groffer ^eit^en unb SBunber»
<)it. 14 |11. ?J(ai]. 409
SJ ^Jlciifd; öDit tvopfen bliitg geboten \vhh, baä mä) luol fo aioS lumibcrjcidjcii
gottc§ al§ au§ bcm fteiii üitbcr cvlredcii, ^m gvunb ift bic loavlicit, bn» bcv
meiifd) aii§ ctm geringen tropflcin geborn tuirb, als toenn an« beni ftcin ein
uicnjc^ jptiing unb jaget: §ie ftet)t ein mcnid;. Sil ift ja ein grofjer jeid^cn,
5 bcnn ha 9lbam aufm !lo§ unb ®üq aufm Bein gef (Raffen ift, Srumb foEen
luiv nennen unfern üater ollmecfjtig, S^enn alle ©ngel liermo($ten nicfjt, ba'5
fie ntid} foltten fc^affen, bcn tei)6 nit, fdjlueig beun bie Seel, 'Jloi^ luoffcn tnir
bifputiru, ob? gott tf)un fonne, @l), bifpntir in§ 2euffel§ namen, tft§ nit funb
unb fc^anb, ba§ man inil bie ^Irtidel ridjtcn nad) ber blinben natur, S)a»
10 hoä) ben Gngeln umnuglid^ ift? 5Jod) bifpntirn iniberteiiffer unb Sdjtnermer:
2)er kder !an§ nit madjen, S^er toeinfc^end fan§ nit utad)en, l^runib !onnc
i^illocrcE, bcnn bo§ Stbam an§ einem @rben!Io^ nnb i^tia ün§ einer Siiebc unb
35ein gefdjaffen ift. SOeil nu ßott noc^ ()eutig§ tagS eben fo groffcS unb
groffcr-S fdjaffet uub barinue feine 5lIIuterf)tig!eit beloeifet , bü§ jm !eiu bing
15 unmuglic^ ift, Sßie folt jm bcnn unmng(id) fein bie tobten anff^nnecfen?
S)erf)albcn fotlen loir ben Äinbergtauben red;t beten unb @ott unfern
'^lEme($tigen, ©c^epffer .s^imel» unb ber Grben, redjt nennen lernen, 9Iuff baö
Uiir gleubcn, Uia§ er fnget, bas er§ nnd) tbun !onuc nnb luerbc. Denn er
bchjeifets noc^ teglid) an [S8t. Tüj) unferm eigen Seib nnb ©eel: Me (?ngct
au im .öimel Oermod^ten e§ nid)t, bQ§ fie einen einigen 5Jtenfd^en f($affen folten.
@ie liermödjtcn nic^t ben £'eib eine§ ^Jtenfdien ju fc^affcn, fd)iüeig benn bie
Seel. ©Ott aber fdjafjet beibe, t'eib unb oeel, on unfer ©ebanden, ;^sa tniber
unfer ©ebanrfen unb 3?ernunfft. Soldjg fefjen luir teglic§, ba§ e§ gefd^id)t,
für unfern ?lugen, ja erfareu e§ an un§ felbö. 2)ennoc^ iDoüen Inir Inel
■■ii bifputieren unb fragen, trenn ®ott, unfer 3ltlme(i^tiger Sd)C^ffer, \va§ .y'foget,
oby auä) müglid) feli. (5i) nu bifputicre in bes 2euTel§ namen. ?ift e§ nid)t
funb unb fd^anb, ba§ fic^ ein ^JJenfdj unterftebet bic Irtidel bc-S G)lauben§
(bic oKein in GiottcS 'ünimed}tig!eit unb in fein SBort unb 33erbeiffnng gcbpren)
ju rid}ten nac^ ber blinben 5intur?
30 @otte§ Sffiercf finb ben ßngeln im .^imel unmüglid^ jubegreiffen, ob fie
fdjon biefelben jmerbar mit luft anfdialoeu. 8ie tiertnunbern fid) Ivol barnber, '"iH"'!. i^
'.Über baö fie e§ anSforfdjen unb mit ©cbanden mcffcn folten, ba-i liermdgcii
fie nid)t. 6§ bleibt tüol lüor, ba§ ^ob faget 3ob 0. '@ott tl)ut groffc b i n g, cmud 9, lo
bic nid)t ;u forf($en finb, unb äßunber, ber feine jal ift." Unb >oir
!•• armen, elenben ^Bicnfdjen iBoIlen ®otte§ ältere! unb beä Oilaubeuä ©ebeimuiis
au§grnnben unb begreiffen mit unfer elenben 35ernunfft unb blinben ©cbaurfen.
SBiberteuffer unb öacramcntfdjiuermer bifputieren Oon beö .s^^ßrrn 'Jlbcnb»
mal, S:'er iPcrfer tan lüdjt fd)affeu, 'S)ac> inob foltc £eib fein, Unb ber Sßein=
fd^encEe fau niäjt fdjaffeu, baS äBeiu foltc 5ölut fein. SBie iftS benn mnglid;,
w hai ba§S9rob im ?lbcnbmal C()riftu§ leib unb ber Sßein fein 58lut fein foltc?
26 in t'e/'it
4\0 5?tebigtcn bei 3o^ve§ 1544.
Sle§ gott nuef) iiit madjen, Sold^cn ©tfjtvicvmein folt mau iiit tvot 311 fvcßeii
cicöeiui, 2)nvluibci nii 3ii)el^ertu ift gotteS toort, ticrfjeiffimg iinb nllmedjtigWt,
Gx \v\l biif) crUiocteii, (iu§ bem ftauB itiib erben I)evfiiv jitjeii, bnc- bii folt
leudjtcii trie bie Sonne, 3^n& luil ©v tf)un, 3)ininb loltii fugen: 6r fnnä t()nii,
lienn cv ift nllmedjtig, fo toil ev§ tl)un. ©0 gleuB ^ä), ha§ gelois gcfrfjeljen 5
luirb, unb om Sungften togc mid) fjeifnr dringen, bn» jol gclni? fein, Trumb
glcub ^ä) \o\äß unb far batjiu auff fein Inort, 3)a fomcn nu bic ©d}locrnicr:
tüie lans fcin'^ @i) t^it bo§ maul ju, Ijorftu? nit, ttnr prcbigen nit oom beden
ober Uieinfc^cnden, fonbern Inm gott, ber otlmcd^tig ift. 'illfo aud) f)ic: tnir
l'crU}c)cu, Unc lau bod) l)icrau'3 etttnnS irerben? ^ä) ftiud fo graufam, hai '»
i'^KSl) IUI bijputicrc nidjt in (Sotte§ namcn, bu clenbcr 5Jienjdj, SoM^en ©(^hjer=
mern foltc man nid)t 93riib .^u freiten geben, bie ©otte§ Sßort nnb !fßerd
meffen uiib abcirdcln tDollcn iiad) jrem tinidjten Sinn, oift baS nid)t eine
feine folge: S)cr SScder lau nic^t mad)en, ba§ 35rob folte SetB fein, llnb ber
Sßeinfdjende !an nidjt nuidjen, bn§ 2ßein folte [a*(. 2 iüij SBlut fein, S)arnmb i^
ton 6f]riftu§ aud) nic^t f(^aftcn, Sa« 3Brob unb SBcin im 3l6cnbmal fein l'eib
nnb 35lut fein folte. SBie bundt bic^ um6 biefen 2)leifter?
©0 lerne nu, toer ba lernen lan, bay er feinen ©laukn grnnbe onff
@otte§ iL'ort, '-Ber^ciffnng unb 5(Imei$tigleit unb f6ld)§ fck loiber alles biipn=
ticrcn unb fragen au-3 ber 9?ernunfft. ftomcn bie Miigler, bifputieven nnb '■!«
fragen auS ber JBcrnnnfft über bem ?lrtidel Oon ber tobten 9lufferftel)ung,
©0 fe^e ©otte? äBort unb 5(lmcd)tigfeit balniber unb fpric^: 3Benn id) fd^on
fterbe, ©0 Irirb mid) bod) @ott an§ ber 6rben aufferluedcn nnb auy bem
Staub tüiber crfi'ir jiefjen, ba§ iä) leuchten Irerbe tnie bic ©onne. S)aran fjab
id) feinen ilueiffel, (?r tft 3llmed)tig unb lan? tljun, fiat aud) in feinem Sl^ort 25
fold)ö jugefogt unb mil§ tf)un, Darumb glenbe id), has e§ geloi-j gcfd)el)eu
lüirb. 6r iüirb mxä) am jnngftcn tage getin^ au§ bem @rab tniber crfnr
bringen, Sag glenb \ä) on aHen ^tfeiffel unb farc in folt^em (JJlauBeu auff
fein luort unb ?(lmecf)tigfcit frölid) bal)in.
.ffomen bie ©acromentfti^lüermer nnb bifputieren au3 jrem fe^ioinbcl .-so
G)el)irn: Sßie tan ha'^ fein, ba§ ha§ 23rob im ?lbenbnuil Gbriftu» i'eib unb
ber 2Bein fein Slut fein folt? ©0 fe|e bainiber ®ottc§ SUort unb 3lllmed)tig=
leit unb fpric^ : .'ooreftu, ©d^loermcr, tf)ue bein mnul ju unb frage nic^t, luic
f6ld)'3 fein fonue. Senn Inir bifpnticren {)ie nid)t üom Seder unb 3Beiu=
fegenden, fonbern t)anbeln @ottc§ Sßort unb ©acrament, ®ott, ber bi§ ©acra= 35
mcnt geftifftct, georbnet, eingefe^ unb befol)len f)at, ift ?lllmec§tig unb 5Ü3ar=
Ijofftig. 3)arumb tan e§ au» ber maffeu tool fein, bal ba§ S9rob im
5lbenbmal (5'^riftu§ ^eib unb ber Sßein fein 3Blut fei). 6§ beifft l)ie alfo, tuie
iu. 1,2©. ^SauluS fagt Sit. 1. 'ai>eld)eö Per()eiffen ^at, ber nidjt lenget, @ott.'
3a, fprid^t bie SBernunfft, 2ßie lau t(^§ gleuben, baS id) au§ ber (Srben «
h)iber erfnr lomcn lucrbe'? SBcnn id; fterbe, ©0 Oerloefe iä) unb hjerbe ju
•nx. 14 [11 TOni|. 411
S] ^sebevnmii ]iä) bafuv entfe^t, fo toiiicn bic mabcii uiib buvd}fic!feu bcii Icl)l)
naä) allem iitiittriüctt , toa§ tan boä) ^ierait§ tuerben? ^ui ma-J nienfd^fid)
hofft ift, bo ift§ bcrIoiTii, bo tnivt nidjt? niiS, '•^(tev liorftii, bit imift iiid}t
fc^en nitff bic frafft bc§ tobcS, fonbern miff gottcS toort, baS nllciu tfiuii tan.^'"' ^.w
:. 3'd^ nllnied^tigcv cjott JoitS unb fnn§ tl^iiu Toaii : n. oHe, bic an mid) (ilciiBen,
ioLlcn bic ftimm lioven iinnb x. fanftii bctin iiicf)t beine gebnnc!cii fcivcn In§cii,
fintcnuil bic fc^vifft bitf) iificvlucHfet, bit' imift bavOon fragen, HicvS luirb trjuii?
(Sr ^cift nic^t ©ngcl nod) menfd^, fonbern gotteS «on, bev au§ nicfjts allc§
?>lnidf|t§. Sßic !an nu etU.ia§ hierben an§ bem, ba? öcrtnefet f5?(. 1 1,| ,(„|> nirfjtÄ
10 ift? Xa3n ftinrt'ct mein ?ei6, tncnn er tobt ift, fo greinlirf), ba-S jebcrman
bofür ft(i) entfc|et, Unb lomen bie 5Roben unb 3Bnrme unb buvc^frcffcn jn
na^ aUcni jrcm mutltiiEen. Sl^aä fan bod) au-3 bem toevben, biiä lüdjtS anbevö *
ift bcun eitel Stand unb Unflat? 9tntnioi-t; 3"- l"n§ mcnfi^Iii^e .^vafft
anlanget, ba ift e§ aücS öcrloren, unb Inirb an§ foli^em tobten, Hcitocfctcn,
15 ftindenbcn Scik nic^t?, Ch^ HeiBet Inot im lob, Stand unb unter bcn 3Bnr=
men ctoiglid) menfc^Iid)er .^rafft galten, nnb meun gleid) aller 'Ficnfdjcn ßrafft
auff einen Ijauffen gefc^mel|et toerc. ^Ider l)6reftu, S)n muft I)ie uic^t fcl)eu
nuff mcnfc^cn ,^rafft, maS biefelfi üermag, 25iel Incniger muftu fcl}en auff bcS
tobten Sci6e§ !rafft, tnie berfelB im Stand unb unter ben '-IBurmen ligt,
2« Sonbern muft fcljen auff @otte§ Sßort unb ^rafft, Uielc^er e§ allein tl)un
!an unb f^un lütl.
SBenn? mit einem 1)Ienfc^eu fo Incit fomfit, ba§ er im Sord ligt unb
unter bie @rben Derfdjorren tnirb, So muffen alle -TOenfc^en, ja alle Grenturcu
6e!ennen unb fagcn: SBir üermogen biefen tobten ßeib nic^t tuibcr aufferlücdcn
25 unb lefccubig ^u machen. ?(6cr ®ott fagt olfo: 5ßas feine @'reatur üermag,
baä üermag ^s^, 9ltlmed)tigcr Si^epffcr, Sicfer tobte Seit fol Inibcr auffcrftet)cu
unb lefceubig iocrbcn, o6 er fc^on in ber ßrben öerlncfct nnb iHnfauIet ift,
\Sä), Mmer^tiger ßott unb Sd)epffer, tüil unb !an e§ tliun, 2)a ftcf)et mein
Sort :>\ol)an. 5. 'Sßarlid), tnarlid), !^sd) fagc end^, ßS fompt bicSuiM.«. aef.
30 ftunbe, unb ift fc^one )|t, ba§ bic^Tobten loerbcn bic Stimme be§
Son§ ®otte§ f)6ren, unb bie fie l)6ren locrben, bie toerben letjcn*
Unb talb bornac^: '®§ fompt bie ftunbe, in ltel($er alle, bie in bcn
GJrebern finb, metben feine ftimme Ijoren, Unb loerbcn erfnrgcf)en,
bie ba gut§ getf)an fiabeu, jur 3lufferftel)ung be§ Sebcn§, S)ic
35 aber ubelS getfian Italien, ,',ur anfferfteljung be§ ReridjtS.'
[syi. 20] S)arumb follen Uitr in biefem ?(rtidcl ber ?(ufferftcf)ung alle
©ebandcn ber 93ernunfft foren laffen, Sintemal nid)t allein bie ^eilige Sc^rifft
3eugct, fonbern nud) bie Greatnrn un§ nterlncifen, ba§ fiel) Sott fein bing
unmüglid) ift. Sollen nidjt bifputicrcn uodj fragen, Wie bie üobten auff-
■10 erftel)en tnerben unb mit meldierlci) Seite fie tnerbcn fomcn, Sonbern barnuff
ad)tung l)atieu, ÜBcr ber fei), ber C'S t()un fan unb tfjun Init, Serfelbigc '^eifft
412 «Ihcbialen bc? 3a1)tei 1544.
sjfcC;nffet, fui tmifeiit ^axm loareftu nichts, 3)crfen)igc toitS imb fanö tfiim,
Sriiiirt Irtogg aiiff ifjtt. 6v lotrb biv nic^t liegen, ^at ei bo§ gvöftc getf)oii,
lüivb er baS ftctnc nuc^ Iiernac^ tfiiui. ?J[Ifo in nnbern nvtirfeln l'om '2ncvn=
nicnt, lauft, Slüfohition: f)nts @ott get()an, fo hjirbg gen)iÄ gcjc{;c£)en, Sarnn
1)06 ^s^ !ein jiDel^fcI, ©arumb felets nur bnran, ba§ inirS nit glcubeu, ba§ s
gott nlluiec^tig fcl) unnb \v\U tf)un, kienn man folcf|§ bcm Surrten fngt unnb
(5r !untt)c gleuben, bas gott tfjun !an, unb UioIt§ t^un, Xarouff lüurb er
fogcn: 35a§ toirb gctntS gefc^e^en, tuet)! i>a§ toar ift. 3Sel)I ba§ ein ungleuBiger
nienidj fnn fagen, loarmnB gleuBen Unr G^riften and) nic^t, bas gott tfinii
luil unb tan? \va§ nu für gcbantfen tonten: Iperbcn Inir oud) effcn unnb lo
Tii]nid)t ein (yngel nod} ein 93icnfrf), ©onbern ©otteS einiger @on, ber nüe bing
Äoi i.iif. aU'S 5{icf;t§ gefd^affen I)at. '@r ift ber (^rftgcborne tior allen ßreaturn,
S)urd) Csfjn ift alles gcfdjaffen, ba§ im §imel unb nnff ßrben ift/
4^1)1. 1,3 6oIo. 1. "6r tregt alle bing mit feinem frefftigen Sßort'. Igch. 1. ©er
•joi) :., 21 !an§ tl)un unb Uiil? tf)un. mie er fel6§ fpri(f;t Ciotjon. •">. 'IBie ber Initer ir.
bieSlobten aufferluetÜ unbmac()t fie Icfienbig, 3tIfo aud; ber 8oI)n
mad)ct lebenbig, locId)e er \v\V.
9.^or fe(^§ taufent jaren Inar bie gan^e SBelt nic^t?, 2Ber {)at nn bic
äöelt gemad;t? Siefe bie ©c^rifft, Siefelbigc Inirb birS fagen, luer bie Sßelt
1. a«o[c 1, 1 gemad;t f)at @ene. 1. '^pn anfang fd^uff @ott V)imel unb ©rbcu." au
Soi). 1,1. 3;jof)an. j. '3m anfang loar ba§ 9Bort, unb ba§ Sßort niar bei) @ott,
unb ©Ott Inar ba§ SBort, ^itlle bing finb burd^ baifcIBige gcnmdjt,
unb on baffelbige ift nid^t» gemodjt, lna§ gcmad^t ift.' 'oeb. 1.
«ciii.i,2'@ott t)at am Ie|ten gerebt burc^ ben ©on, lueld^cn er gefegt i]at
5um @rben über alle», Turr^ loelt^cn er and) bie Söelt gemarkt 25
I)ot.' 2Ba§ inareftu üor taufent, ja nor bunbert jarcn? ?Jic^t§. 3Ber bat
bic^ gefc^affcn? .§örc ben erften ?lrtidEet im ßinbcrglanben, SBic bctcftu?
1*1. JT] 3d) gleube, ba§ mic^ ®ott gefd^affen f)at fampt allen CÜTaturen etc.
2)crfelbige @ott unb ©df^epffer fan bic^ aud} Pon ben tobten aufferloedfcn, (Sr
»üil§ tt)un unb fanS tl)un, 6r ift "Jlltmedjtig unb ^at bir§ jugefagt, 'Darumb 30
hjagc eä gctroft auff ^sn, (>;r tüirb bir nid^t liegen, .^at er ba^ grofte juPor
getrau, 6r toirb bn§ !leineft aud^ (jernad) tt)un.
Unb loie loir in biefem 9lrtidEel ber ?(ufferfte|ung tljun muffen unb
f ollen, 'Mio follen luir in anbern 3lrtidfeln (5l)riftlirficr Sere, e« fcp Pon ber
2auffe, '.Jlbfolutio, ','lbenbmal etc. and) tl)un, Sa§ tuir olle 3>crnunfft bi'iban 35
feljen unb fagen: .^at§ Ojott gereb. So nurbS geioifelid) gefd^eben, bn i)ai \ä)
leinen ätteiffel an. S)enn ba ftel)et fein SBort, ha§ Im nid^t liegen, ©0 ift
er ^IQmedjtig. Tarnmb tuaS er fagt, bao lau nid^t ,^u rud geben, c§ nni-3
gef(I}ef)en. 9lber mie gefngt, eS feilet allein baran, haß man nidjt glcubet, bnö
©Ott 2(llmed)tig fep, ha^ erl tl^un tlmm, unb ba§ e§ @ott gercb ifahe, iai «
crä t^un moKe.
??r. 14 [U. mal]. 413
S] tviiicteii .'C. fc^Iedjft foWje gebaiicEeii üUe baniibbev mit bciii Unnt: i^ott [}aU
c\ciebt iinb ltiil§ t[)uii, e§ tüirb geluiS gefdjcfjeii, @v luUfageit: fte()et aiiff, {{)i-
toten, Ja§ ift bie lucifc, tuic c§ 9efiJ;e[)cii luivbt, buidfi fein mort tnirb-o
ficid)el)(^n : Sm-giie, qui iacotis in pulvere, buic^ feilt fpredjeii luilbv 9efit)cl)eii,
■'• fllcicl) toie in Bn|)tisiiio get)t§ alfo ju mit bem fprecfjcit, babiivd) miib ba§
fiiib ein finb bc-3 (etu-ny, ioie get)to }u, bn§ QU-5 bvot bcr lcl)b tS()iifti Ipivb^
J^f] ®n Siivc! gicutct nirfjt-J nnb leugnet aUc unfeie 9J[rtiifet iinb ©rnnbc
beö OUaubenS. Sßcnn man aticr einen Süicfcn be« texeben !ünbe, ba§ er bi§
^45rintipium iinb @iunb plieffe, gleutite unb 6e!ennete, boS (viott Mmedjtig
1" fei) iiub has ©Ott fold;« geieb t)übc, So »uuibe et baä nnbev oiidj geluifjlid;
iulaffen, baö au§ bem 5principio unb ©runbe folget, Sßnrbc fagcu: A?au eö
ffiott tl)uu unb lüil ei'3 tljnn, fo loirbs geUnfjlid) gefdjef)en, 3ft bov evfte loav,
bov eö ©otteö -ii>ort nnb jufagung ift, Unb bn§ föott, bei f6ld;S gereb Ijat,
?lHmed)tig ift, fo mu§ ba^ ouber audj tüax fein, ba§ barouS folget.
15 2^ut bn-J ein %nxä nnb unglenbigev 9]ienfd), SßarumO tuollcn beun bic,
fo t^t)viften nub ©leubige l)eiffen, nidjt gleuben, ba§ c» gefdjcljeu muffe. Um?'
Sott in feinem Sßort gefaget t)ot'? S)a§ erfte ali ba§ 5pvincipium, ®iunb
uub .^euptftude lefft mau jn, Uub boS auber, baS au§ bem '^vincipio unb
©lunbc folget, ba-S tnil mau uid^t juloffeu. 5JiQn betauet, baS @ott ^l(=
•^0 med)tig ift,'llub baS es ©otte§ 3Öoit ift, [»[.£8] S)ic Slobten follen 5tuf f=3oD..%28f.
crfteljeu, 3ftem'3Ber bo glenbt unb getauf ft luivi, ber toirb [elig'. w,nt. le.ic
3tem 'äüa» jr auff 6rbeu Hergeben Inerbet, ba§ fol im §imei Der=3oii. 20,22
geben fein'. ,3teiii '@ffet, ha§ ift mein ßeib, ber für cud; gegeben watio. 26,2« f.
mirb, Da§ ift mein SSlut, ba§ für euc^ Oergoffen Inirb ju tier=
25 gebung ber fünbeu". 3)a§ Meuuct man unb mui c§ befeunen unb feinen
band baju fjaben. ©leic^tool bifputieret man, SBie eS mnglid) fei), büö bie
tobten füllen 2lufferftel)en ? 2Bie c« müglic^ fei), ba-3 Sßaffer bic ©eel bon
fuuben ab)Dafd)en fotle ? äBic es mnglic^ fei), baa iä) burd) eine« TOenfd)eu
§anb fült Don fünben lofj gefprod)en loerben? Mk e» moglid) fei), baS im
30 ?lbenbmal ba§ Srob 6f)riftu§ Seib nnb ber äßein 6l|riftuö SSlnt fein folte?
(•^l) nu bifputiere, bn armer, elenber ^JJtenfc^. Siftu nid)t toll nnb toridjt?
ftibft bas '^^i^incipium unb öeublftud nad) unb leugueft hciö, hai anü bem
5^^rincipio unb AjeuplftncE folget, ^'^eugeft bamit Don bir felb», bü§ bn ent=
tneber ein 8pütter bift, ber ntd}t§ gleubet, ober ein öer^lueiffelter 5B6feloid)t,
35 ber ^a unb 9lein faget in einerlei) 3litidel.
£)a§ ift§ nu , baä S. 5Paulu§ ()ie in biefem ^2lrtic!el bon "^luff erftet)uug
ber Siebten alle cinrebe 2)tenfd)lic^er ^.^ernunfft ju rüde fd)legt unb üerluirfft,
Senn bie ä^ernunfft loil ^ie fing fein unb bringet mancherlei) fragen für, lüic
bie tobten aufferftel)cn, Db fie effen, trindcn, fd)laffen, li)ad)en, freien unb fid)
40 freien laffen hjerben? ©old;e ©ebancfcn unb fragen fdjlegt @. ^^.^anlus aUe=
fampt bornibcv mit bem Cn:empcl ber ?lllmcd;tig!eit föottev nnb jfrafft, fo er
414 ^«i'ia'cn ^fä Safjrcs 1544.
Slburcf) bai luort: '9Jemet :^in unb e^ct, £)a§ tft mein hib'. St^e, bQ§ ift bie
hjeife, gleid) tt)ic nuc^ in ber 3(bioIution, Icie faii er mir bie Sunbc uergeten?
Surd) baä loort: ^rf) üevgtb biv alle (Sunbc aii§ Befeld) (?I)nfti im iiüinen
bes Uatev», SdU'S unb IjeljUgcu geifteö. Si^e bnröon vebet ^-^Quliie altjie unb
i^'lljelüeifet an bcn Grenturn, an bcm ßorn auff bcni 9t(fer. ?ns toolt bcv 9Ipoftcl 5
fageu: Ü)ott fjat-i gcreb unb fans tl)un, Sarunib mxhs gelinBlid) gefc^eljeii,
@r loirb om ^misftcn tage jagen: @tel)et auff, \x lobten. 2)aä Juivb
bie tueife fein, lüie bie lobten auffcrftct)en luerben, Xuxä) fein 2Bovt Icevben
bie tob= [*i. Sl] ten aufferfte[)en, ba§ @ott fagen loiib: Siirgitc qui iaietis in
pulvere terrae, ©teilet rtuff, bie jv unter ber 6rben tigt. Sjorumti m
barffeftu ntdit bifputiercn unb fragen, rtie bie Sobten auffcrftet)en hjerben,
3)urd) be§ StÜmec^tigcn fprec^en tnirb el gcft^efien.
S)enn gleid} luie ©ott in nnbern bingcn bnrtf) fein äßort ousridjtct, lpa§
er Jnil, Sllfo ift e§ auc^ mit ber tobten 2lufferftcl)ung. 3fn bev lauffc richtet
®ott fein 3Berd am buvd)» SBort, ba Gr ober ber 5^rieftcr an feiner ftat "■'■
fprid}t: ^ä) teuffe bic^ im namcu bes SPatcrc^ unb bcs ©on& unb
TOivM«, i6be§ ^eiligen ©eifte», 'Sßer ba gleubt unb gctaufft tüirb, ber Uiirb
felig\ 3)urc^ foI($ fpreci^en luirb ber Scuffling ein Äinb bc§ einigen iiebenS
unb ©eligfeit. 5tlfo I)ett fidjö audj mit be-S s^mimi 'Jlbenbmal, äBic gel)etö
ju, hav ba§ gefegnetc S^rob 6t)viftuä ücib Unb ber gefegnete Sßein 6t}riftu-i 2u
58Iut ift? 3)urd)ä äßovt ge(iet§ ju, (»"l)riftu-3 fpridjt: 'gffet, ®a§ ift mein
iJeib', 'Srindet, 2a§ ift mein Stuf. (5il)e, ba« ift bie lücife, lüie ei
3uget)et, haä, loer ba-3 95rob jffet, ber jffet 6f)riftU'j l'eib, Unb Iner ben Mein
trindct, ber trindet 6f)riftu-3 a3Iut. desgleichen mit ber ^itbfolution, äüie
gel)et>3 ,^u, baö burc^ ben i.'6fefd}lüffel ber .^imel auff get{)an unb bie .'öcUe 2:1
,^ugefd;Uiffen luirb? UlUe tan ein -lUcnfdj bie 6unbc Hergeben? S)urd)§ äBovt
get)et» ju, ba§ ber ^^riefter ober 6t)riftu§ burd^ ben 5Priefter f priest: ^d) fpredje
bid§ öon allen beinen Siinben quit, lebig unb lofe bur^ unferc- HEHKX
IHEST^ CHRLSTl äk'rbienft, l'eiben unb fterben unb aui feinem Sefel)l im
namen be§ ä5ater§ unb be§ ©oiiä unb be§ ^eiligen @eifte§. S)i§ äßort t^ut 30
TOntii). is,i8c§, lüeil e§ (Sf)riftu5 SÜovt unb ^efel)t ift, Inie er fprid)t: '2öa§ jr ouff (Srben
Dergeben Jüerbct, ba'3 fol im .sjimcl »ergeben fein'.
Unb "öa^ ift nu bie Summa baüon, baä \mx unfern Äinberglauben, auff
ben h)ir in ber Sauffe angeloben, benfelficn 3u= |»i. 6ii| bet'ennen unb babe»)
feft 3U bleiben, red)t beten nnb üerftebcn lernen, SBenn wir fpredjen: ^sd) 35
gleube an @ott ben üsater, '?lllmed)tigcn Sd)epffer i^imelä unb ber (irben,
kemlid;, S)a§ toir luiffen, fblc§§ fet) ba§ i>ubtftiid unb ber örunb aüei
'.»Irtidel (5l)riftlid)er «erc, iBcr bnS .Speubtftud fe|et, ber muä bie anbcrn l'lrtidel
non ber tobten ^^ufferftel)ung, üon ber lauffe, üon ber Slbfolntion, oom X'lbenb =
mal etc. and) fe^en. äßer bie anbern 5lrttdel leugnet ober baöoii bifputievct, *»
luie ev miiglid; fei), S)cr l)at ba-j ."peublftiid, nemlidj ®otte-5 \'iamcd;tigteit, ja
*Rr. 15 [22. mai]. 415
S] olfo foüen toir unfern Etnbei-glonben xcäjt beten: 3d^ gteuB an gott beii ünttnii,
nUmecf)tigcn ©d)e|)fein k. ,
Dl] feine 5Jlaieftet imb ®ottt)eit auc^ Oerleugnet. S)enn e§ l)enget alle» nneinanber
löte eine Letten, unb fdjiieffen fid} bielvtidel sufameii, iinb folget einer qu§
5 bem nnbern. Unfer lieber 0>5ott \mü( im« bei) recl)teni Uerftnub be>5 PJlanbenS
erljalteii unb für fdjarffcui bifputiereu unb t'lugeu Jyabelu, Uiie ec- ©. '^Netmy -'. vnn i, le
nennet, inenfd)lidjer S3ernunfft, gnebiglid) bet)üten, Slmeu.
15. 22. 3)lni 1M4.
^^rebiflt nni .S^immclfnljrt'Jtngc.
Hl DIE A8CENSIONIS DOMINI
Actor. 1. «VOM ff.
10 Hodie praedicamus aiticiil[um fidei nostrao: A-scendit ic. In co
niomento, quo egressus monumentiim, sedit ad dext[eram Dei, nt psal[imis:
'Scde a dextiis meis'. Scd nondum patefacta Ascensio aliis JC. Eiiaiigelista-iij. no, i
liic dicit, qiiod Dominu.s egressus et ingressus cum eis 40 dies, quanquani
factus Dominus super omnia et sedit ad de.\t[eram patris, tarnen apparuit
15 40 dieb[us, Non uui et in occulto, ut alias Paulo iu templo et Stepliaiio jc. ■•Vii 22, n ;
Sed his 40 dieb[us Iie§ er ftc§ öffentlich fe^en unb Igoren et praedieabat (lo
regne Dei. Item, ne discederont Ieros[olyinis, doiiec induoreiitiu- virtutc, Cut. 24, 4»
mittam promissum patris et baptisabimini, U'il eud) f ermüden unb Heiben
mit trofft unb mac^t. Ideo manserunt Ieros[olymis post luultos annos.
S über DIE bis DOMINI sieht Deest Contio Caiitate zu 8 Anno 44 r 10 nac/i
Asceudit steht qui;i Lac die reuelatio Ascensionis facta est sp 12 nach ic. steht Jlac die
patefacta est sp 15 über templo bis K. steht Acto. 22 et in via Acte: 9. 22. Aoto. 7. ap
1(> nach ^oven steht ab omnib[us sji (liristus post resur^rectioiiem suam ap|)aniit 40 dielj|ns
et praedicavit discipulis de leguo Dei r 17 nach Item steht dedit iiiaiidatiini sp
S] 20 1544. Die Ascensionis Domini.
Actorum 1. <!ii)ii. i.itf.
S^r '^oret ^ie, ba§ ber |)err gen '^imel gefaren inn iljrent aiifeCjen, bov
fie bnrnarf) gegafft f)aben, 2)aä ift ber ^Irtidel uon ber anffavt be-o l)errn,
nidjt, ba» er nirfjt bereit folt auffgcfarcn fein, fonberu lüic er aufm iirabc tani,
w fafe er fd^on, bo er ftt)en folt, e» toar aber nod; nidjt offenbar iiiorben ben
anbern, Sucaä aber fagt: Db @r fdjon jur redeten fild, nod; erfdjeinet er il)n
uiandjerlel) lueife -tO tage, tuie er and) 5|>aulo fünften erfc^ienen ift int Sempel,«^!). 22, ir
itcni @tepl)ano, 5tber bie 40 tage gieng er anö unnb ein, liey fid) fel)en, l)oren, vipn. 7, r,r.
prebigt il)ueu oom reirf; gottes neben beut bcfeld), ba§ fie nit foltten Uu'idjen
30 l)on ^\ernfaleui Wäret am leisten, '?Hfo finb fie Olieben ju "stinfalcni , nndj «ur. J4,40
414 ^«biflteti beä Saftes 1644.
S]bur(5 bas »Dort: '9femet I)in unb e§et, 2)a§ tft mein leib', Sil^e, ba§ ift bie
toeife, gleidj trie nud^ in bcr ^Ibjolntion, tüie tan er mir bie Sunbe »ergeben?
S)nrd) has loort: i^^df) üergib bir alle ©unbc au-3 befeWj Pljrifti im namen
bes üaterS, Son» unb Ijeijligen geifteä. öil)c baröon rcbet lij^auUi» aU)ie unb
j^'l bclBeiiet on ben Sreaturu, an bem ßorn auff bem 5Wer. 9(1« liiolt bcr 9IpoftcI 5
jagen: (^)ott (]atö gcreb nnb fans tl)un, Sarumb luirbö gelnifelid) gcjd)el)cn,
(ix hJtrb am Swnöftc" tage jagen: Stehet aujj, jr Slobten. Saö luirb
bie mcijc jein, loic bie lobten auffcrjtc^en lüerben, Xurcf) jein äBort toerben
bie tob= [*i- ei] ten au jjcr jtetjen , bas @ott jagen löirb: Surgito qui iacetis in
pulvere terrae, ©teljet oujf, bie jr unter ber ßrben ligt. Sarumb m
barffeftu nicf)t bijputieren unb jragen, iBic bie lobten aufferjtctjen merben,
Surd} beS StUmed^tigen jpred^en tüirb c§ gejd;ef)en.
S)enn gleid) luie öiott in anbcrn bingcn burd) jein 2Öort auuric^tet, U)a§
er tüil, 31IJ0 ift e§ auc5 mit ber tobten 3lufferftel)ung. 3in ber Saufje rid^tet
©Ott jein äßevcE au-i burt^ä Sßort, ba Gr ober ber ^4-Hiefter an jeinev jtat is
jpridjt: ^sä) tenjjc bic^ im nomcn bei- äuiterc' unb bca ©onö unb
ai.NnM6,i6be5 ^eiligen ©eijte», '2Ber ba gicnbt unb getaufft luirb, ber luirb
jelig\ S^urd) jolc^ jpred)en loirb bcr ScnjjUng ein itinb bcä einigen Scbeiiv
nnb ©eligfeit. 9Hjo I)clt jidjä aud; mit beg .s)g9i9m "Mbenbrnal, äßie gcl)ct.3
3U, ba§ ba§ gejegnete 93rob Gtjriftng Seib Unb ber gejegnete Sßeiu 6^riftn§ 20
iBlut ift? S)urd)3 SBort gebet§ ju, Cvfiriftns jpric^t: '@fjet, SaS ift mein
ßeib', '5irindet, Sas ift mein 3Slnt'. ©it)e, hai ift bie lueife, Inie e-3
,^ugct)et, baa, mcr ba-S 5Brob jjjet, ber jffct ß^riftu» l'eib, Unb loer bcn Sl>ciu
trindct, bcr trindct (Sf)riftuy Slnt. Scagleic^eu mit ber ^tbjolution, äüie
gcljeta ju, bas burdi bcn l'ofcfdjtüffcl bcr .'öimel auff gctban unb bie .'öcUc n
,5ugejd;lojjen luirb? il^ic fon ein ^JJJenjdj bie 6ünbc ucrgeben? S;urd)§ 2öort
geltet» ju, bas bcr 5priefter ober ©"^riftuS bnrc^ ben 5Priefter f prid)t : ^(^ fpredje
bi(^ Don allen beinen Siinben quit, Icbig unb lofe bur($ unjers HERRN
IHESI' CHRiSTJ ä>erbienjt, ßeibeii unb fterben unb aus feinem S5ejel)l im
nomen be§ ä>ater§ unb be§ ©onö unb be§ ^eiligen (SeifteS. S)i» äBort t^ut 30
mmin. is.iscg, meil e§ 6f)riftu-i äBort unb :^ejef)l ift, luie er fprid)t: 'SöaS jr auff förben
Pergeben merbet, ba§ jot im .söimel Pergeben jein'.
Unb ba» ift nu bie ©nmma baPon, bag luir unfern ßinberglauben, anjf
ben mir in ber Saufje angeloben, bcnjclben ju= [*'• ©iil befenncu unb babep
fcft jn bleiben, rc(^t beten nnb Perftcl)cn lernen, Söenn luir jprcc^cu: ^d) sb
glenbe an @ott ben ä>Qtei-, 3nimed)tigeu ©diepjjer .s^imel» unb bcr Ch-beii,
9lemlid^, "^ai luir luijjen, j6ldl)§ jep ba§ §eubtftnd unb ber ©runb aller
'.Jlrtidcl Cftiriftlidjer ßerc, äBcr ba§ .speubtftud fc^et, bcr inuS bie anbern ^Irtidcl
l'on bcr tobten 9lufferftcl)ung, Pon bcr laufje, Pon ber 5lbjolutioii, uom X'lbcnb=
mal etc. auä) fe^en. Jlßer bie anbern Slrtidfel leugnet ober baPon bifpntierct, 40
luie Cv miiglid; fep, Ser l)ot ba3 §enbtftnd, nemlid; @otte§ Mmedjtigfeit, jn
Itx. 15 [22. ajJai], 415
S] alfo foüen \mi unfern ftnbevglanticn redjt beten: 3id^ gleuti an aott bni imtevii,
iiUmtditigen ©d)e|)fein k. ,
i^i] feine 5Jlaieftet unb ®ottt)eit auc^ oerleugnet. Senn e§ ^cnget alle§ aneinanbev
lote eine Letten, unb fdjticffen ft(^ bie SlrticEel jufamen, unb folget einer auy
■■■ beni onbcrn. Unfer lieber fSott tpoüc uihi bei) recTjtem Derftanb beo (Slaubenä
i'i-t)Qltcu «nb für fcfjarffcni bifputieren unb flugen fabeln, Une ec- S. 'ipetruy -•. Vfi
nennet, nienfc^lidjer a3ernuufft, gnebiglidf) betjnten, 9Imen.
15. 22. 3)loi 1M4.
^.)>rcbifjt nm vS!»immcIfn(jrt':(tn9C.
K] DIE AHCENSTONIS DÖMINl
Actor. 1. «,;,„ ,,,ff.
lü llüdie praedicamus aiticul[um fidei nostrae: Asceudit jc. In eo
momeiito, quo egressiis nionuinentum, sedit ad dext[eram Dei, ut psalLiiuis:
'Sode a dextris raeis'. Sod nondum patefacta A.scensio aliis 3C. Euangelistanf, no, i
liic dieit, quod Dominus egressiis et ingressus cum eis 40 dies, quanquam
factus Dominus super omiiia et sedit ad dextLeram patris, tarnen apparuit
15 40 dieb|us, Non uiii et in occulto, ut alias Paulo in templo et Stephano j[. «VR-2a, u;
Sed his 40 dieb[us Ite§ er ftd^ öffentlich fe'^en unb '^oren et praedicabat de
regne Dei. Item, ue discederent Iert)s[olymis, donec indupreiitur viitnte, ant. i'j.^a
niittam promissum patris et baptisabimini, U)il CUC^ fc^müden unb fleiben
mit trofft unb nuic^t. Ideo manserunt Ieros[olymis post miiltos anuo.s.
in-
S über DIE bis DOMINI steht Deest Coutio Cantate zu S Anno 44 r 10 nach
Ascciidit steht quia bac die reuelatio Ascensionis facta est sp 12 nach ic. steht Hac die
patefacta est sp 15 über templo bis je. steht Acto. 22 et in via Acto: >,). 22. Acto. 7. sp
II) nach ^oien steht ab omnlb[us «p Cbrüstus post resur[rectionem suani apparnit 40 clieli|ns
et praedicavit discipulis de regno Dei r /" nacli Item steht dedit niuMdatuin sp
S] 20 1544. Die Ascensionis Domini.
Actor um 1. vjip,,.
3i^r '^oret ^te, ha.^ ber §err gen l^imel gefaren inu tt)rcm aufel)en, ba-j
fie bornacf) gegafft f)nben, £)a§ ift ber 9(rtiifel Uoii ber aiiffart bec! bcrvii,
uid)t, bnö er nid)t bereit folt auffgefaren fein, fonberu löie er Qufnt iirabe tain,
w fnfe er fifion, bo er ft|en folt, e» tonr aber nod} nidjt offenbar luorbcu beii
anbern, Sucas aber fagt: Cb 6r fd)on jnr redeten fi^t, nodj erfd;einet er itjn
uuindjerlet) Ineife -10 tage, luie er aud) *4-''J"lf fonften erfd)ienen ift iin Stempel, sim. 22, i?
item @tep()Qno, 5lber bie 40 tage gieng er au§ unnb ein, lies fid) feljen, l)üren, %n- 7 ;■'•
prebigt itjuen l'om rcid) gölte-? neben bcm befeld), boä fie nit füllten lueidjen
■ju Don ,\enifaleni 'JJJarci am leisten, ^llfo finb fie liliebcn ju ^cii'fnlciii , niid;«nt, .-i.^a
418 iPtcbigten bei 3a^rc§ 1544.
R] Super liaec verbn, quae praedicat eis de alia vel contra cog[itationes oi
glossas pharisaeorum, tijiit n 3U bet prebigt ein gcbcd^tniS vel 3cid^eii, jegiiet
fie et abit. Cogitant: ev iPtrb lüiber an ein onberit ort gelten, pt)st 3. 4 dies
reverletur et iteriim contionabitur. Subito ascendit (j. d. reipsa videte, quo
pertineam. SBil ein gebed)tni§ "^inbev fid^ lafjen. Ubi beuedixit eis, statim &
?ip9. 1, 9 ascendit iinb fo long cmpov, doncc nubes suscepit k. nt intclliganf esse
Doiuininn non in terris, iion ouff ilbifc^ei" lüctfe, nbi man ifjet unb tvindet.
Sed fcret in coeluui, ubi non panis, vinuni, ut sciaut, ba§ fic^§ reime tllit
ben luorten, quae praedicavit de regno Dei. @§ "^alff etltia?, ha^ fie in
anbeten, manebant lerosLolymis et in tetuplo orabant, (juud dixerat, ut eog[i- 10
tarent de futura vita. Sic liab[ebant ein bendntal, ut cog[itareut: Noster
Hex est in coelis nee eins regnuin iiinc, nos etiani Uluc pertiuerans. Ut
diö'ereutlani discamus inter regnum Christi et Caesaris, Turci, qui luoriuntur:
Christus mauet in aeternuni, et uos sequeiuur. Xon ascendit, ut sohis ibi
maueret. Ad quid j)rodesset, quod 40 dies, item quod ijjsis videntib[us n
sublatus? Quando ex nionnmcnto ascendit. nemo vidit 3C. Sic otiani hie
l>otnisset f'acere, sed ut ben fleifc^Iidjen tna^^n nemc. Ideo lefft er \iä) fcljen
et praedicat de regno Dei et coram ocnlis ipsorum a.scendit. Ideo cog[itate,
(|Uod reg[num coelorum. Id quod Spiritus s[anctus vos docebit: ut ego
gefaren, sie vos niecnm in ext[reuio die, ut Augeli dicunt. Interim do 20
Spiritum s[anctum, quod hie in terris ein !ober in§ '^er^ tt)Ue. ^ä) loil endj
3j3 Cliristus praedicat discipulis de rcguo .spirituali et aeterno et addit .sigiium »•
lOjU Discipuli per coutionem Christi et sigimm Monniliil eniciidantiir r 14J15 Vsus liuius
liistoriae de Asceusione r
S]t^un, fotlen fie nur jeugen fein? ^c^ bac^t fonige unb junge furften fein.
llBer bie )riort, bic er rebt öom f)imelreid^ unb luil il)n bie p^^arifaifdjen, üi'abi^
uifdjen gebanden aufm t)cr|eu nenien, gibt er nudj uoc^ ein 3cid}cn juni
gebe^tnis, gebenden aber, er Inirb loiber ju mvi tonien, tuie er unS lior aud) 25
iner gefegnet, öor^in, fprid^t er, bin 3c^ berfdjluunbcn, i|t Uni \6) ein gebec^tniä
lafecn, >uo "^ä) t)infarc, plotjüd) fcret er aud) unb fo lang, big fie i()u
nic^t nier fef)en fonnen. So feret er nu ()in, ba fein !orn, Heijber, fdju'^,
tueltli(^ reid^ tft, unb jeigt an, S)q§ fie nod^ eim hjeltreic^ nid;t toorten foHen,
S)o tnerben fie lool etttnas fro unb beten im gc^eu, barnac^ im iempel jc. 30
S)a§ ift bie auffart, ba§ fie immer foltten gebenden, »oir l)aben ein getftlidj,
[)imlifc^ 9{eic^, unfer !onig ift nit ouff erben inn toeltlid^er prad^t, fonbern
fi|t im ^imel, unb Inir fotlen aud) ^inouff, Tenn er ntdjt barumb ift f)inauff
gefaren feinctl^alb, tjett un§ nidjt burffen laffenn jufefien, mie er aud) aufm
grab für ungefe()rn, aber l^ie iftS utnb un§ 3utt)uu, Sa§ ioir hiifSen, mir sr.
get)oren aud) baf)in, unb gcfd)id)t umb uufcrt miHen, ba§ toir oud) fo [)inanff
faren am 3""gftfii tngc, mie t)ie ber Snget fagt, unter beS folt il)r prcbigcn.
9lt. 15 [22. 3)!ai]. ' 419
R] ex mundo, peccato, inorte ]^crau§ reifjett, et ascendetis mecuin etiam corpo-
laliter 1. Tess: 4. Non soluiu coiitiuget Apostolis. Verbum venit ad iios i.3:[k([.4, n
per Apostolos propagatiim, iit dicit: 'Eritis testes iisquc ad fiueiu uiiindi'. siv«. '.8
Nos carte particula nuindi liabitaiuus, l^ie im tüintfel. Ideo trifft§ un» anä),
i ijiiic(jnid illis praedicatum. Et tote er für tvett augetl Qltffgefaren, sie nobis.
Ideo foüen \mx e§ im§ auä) annemen. Sed nos, (jui volmnus C'lnistiani esse,
tt)Un eben sicut Apostoli (ludaei et Turcae nihil cnraut). Ijoquor de iis, qui
audiunt verbum et öerfiegelt unb angeftric^en burc^ Euang[elium, Sacra[mentum,
UergeBung ber funben unb berfamlet in Ecclesiam i. c. eum coetum, qui
lü asccndit cum C^hristo, ad lioc vocati. (&el)et, U)ie totr un§ baju fteEeil. Non
mirum, quod Apostoli. Sötr finb 10 mal feuler, cogitamus tantum de viotn
et audimus, bau tücfjt fol feilt. Sed foKett im nad§gaffen unb ba!^iu etiam
faren am redjtcii ?tuffart§ tag. Sed ftelten un§ faul unb laä bajn. Nou
andiinu.s libeuter contionein, non ad Sacra[mentnni. Si ba[>tismus differretur
V' usqne ad adultam aetatem, pnuci baptisarentur. Paucissimi, qui fic^ ftellen
ad Sacra[mentum, lxij)[tismuni, verbum, tiiel hJeniger, qui serio i.sta cogitent.
Si in agro ire.s, folft loorlid) an betn ()imelfavt gebenden. Sa mu§ td; I)inanff.
Dominus raeus ift bereit '^inauff. Sr ^at mir ein jeidjen gelaffen. Ideo
inspiciens coeluni fol mid^ fc^emen 3C. Certe ascensio eins fticta propter
20 meam, et tarnen non curo, imo coolum non intueor, sed incedo ut porcus.
3/4 Quod praedicatum est discipulis de Ascensioiie Christi et regno eius, lioc iiertiiiot
etiam ad nos. r 5 nach nobis steht praedicatur s2) 8 über angeftric^cn stellt an=
(lejd^xicficn sp Nos sumus tardi ad discendum et credeudnm articuluni de Ascensioiie et
regiKi Cln-isti. )• ISjli) Christus reliquit etiam nobis verbum suuni de Asceusione et Signum,
scilicet coelum, in quod ascendit r
Sl geb en(| ben !^[eiligen geift, bte prebtgt folt i^r f äffen, fo lotl 3((^ encf) l)ev=
nnd) leiblich and) Idolen, ha^ 'ü)x ht\) mir feib elüiglic§. 1. S^efSal: 4. Sold^y i-^iioi-i, n
ift nid^t allein i^nen, fonberu oud; un-S gefd)el)eii, ttiir foüen ieiigcn fein bi§
an ber loelt cnbc, äßir finb aud) ein ftuct ber tüclt, 'E'aä jeugnis trifft nn§
■A üü6), h)a§ nu iljncn geprcbigt, gilt anc^ un§, 2)a§ gebec^tniS ift eudj unb alten
^JJ?cnf(f)en inn ber gant^eu hJclt fein gegeben. ?lber luir, bic It^ir 6t)viftcn fein
lüoUen, nemen uns bcu reic^S eben fo an )oie bie ^uben, luir finb juni 'licidj
beruften, öerfiegelt, cingcfdjricben burd} Siauff, ©uangelium, ©acrament, lier=
gebnng ber Sunbcnn, lüie nemen lvir§ an? toie ftellen mir un§ fo faul? baS
30 nit ju tounbern ber ^Mpoftel faul^eit, »nir gct)en l)in, forgen, al§ teere bi§ leben
t)ie altein unb muftcn f)unger§ fterben, fo bod) l)ic toir gcluarnct tuerben, fteEcii
m\i aber faul unb lü%, geben ungern jnm 5acrament, prebigt, luenn bie lauff
gefparet biy iua alter, hjurbcn if)r Inenig gctnufft Uierbcnn. DHemanbt ftcUt
fid) mit crnft, bie Sbriften luoltcn luerben, iUel geljen 3uni Sacranient, »uere
3s befeer über ben 6eh)trog ge^en. -Jlber ^ia^i fotteftu tt)un, lüeun bu auff ber
gnffen gen f)iiiif( fctjcft, foltcftu gebenden: To fijjt nu-in [)cvr, ift ba (jinnuff
420 ^rebigtcn bei ^a^teä 1544.
B] Si tantniu liic satis pecuiiiac. Idco non curanuis, noii intiieiuur poeluin, iioii
ascensioneiu. Mancmus ut Tiirci, ludaei, qui siies. Tinieo, si non iufantes
baptisati, paucissimi baptisarentur. SRan fi^et§ am lefien, «piid seiitiaraiis
de baptisnio, de s'ita futura, et pii veie jinb !(• mal jcf)lüec^ev <|nain Apdstoli.
Scd hoc scio: si dareni iini Talcruni in coutioue, Templnni non caperet 5
anditores. Sic in coena. Inio si tantuni canthai'uni Cerevisiao. 5hl gibt?
@ot unib jonft, «juando baptisaris, non dat parooluis f)eEei'. Sic Sacra-
[mentum, Absol[utio, nihil do ^eitlid^ nee de anro, foiift \x>ux\)i e§ titangel.
Sed datnr vita aeteriia, Ascensio, nt sis beatus in aetorna vita, regno, nl)i
fein Jitanfict an Ictb unb feel. ^a, lieber ©efeü, jiraedica Euangelium, ^ä) 10
muy treffen, faiiffcit tjoben. 3Ba§ frag td) uad) (5^unn9[eliuin ? Num itu
hxjnerelnr, (jni augefdjricben ad ascousionem? Sed sie: fan id§ l)ic nidjt
geiuac^ ()abcn, fo i)ob irf; ungetnad^. Si non habeo gandium 3C. Ego bapli-
satns, üerficgcU, angcjcidjnet, <|iiod civis in coelo i^t mit ber feel, qnando
niorior post, etiani corpore jc. 6§ h)tl niiljt cingcf)Cn, t^iit niif)t fo fanfft, i^
((iiando do Sacra[mentnm, Absol|nti(ineni, ut si loo ft. 3)a§ fanftil imcr
l'crgcffen. Sed Sacra] mentnin, Euaug[clinra est coninmne, ideo non enratni-.
Sßa§ u[nfer ^[err @0t limb fonft gibt, nihil est. Si venderet k. Si miiii
mandasset, ut nulluni sernionom facerein , nisi daret ((uisquc fj, lilientissinio
audiretis et daretis. Sed (piia fol ^offen, gleuben futunnn, fteUeil Ivir im» 20
bajU, al'3 folten U)ir ftein freffen. Nos habemus praeclaras contiones et ver-
bum darum, nod^ Unl§ ntc^t Ijernad;!. Non niinnn, qnod lunKiuani plueret,
4/5 Mundus contemuit verbum et siguum. r 16 Muiulus liaeret iu cndncis rel)[ns
et negligit aetcrna boua. r
S] gcfaren, unb ^ä) fol f)crna(i) faren, et bebarfä nit, ift mir ]n gut gefdjebenn,
»Dir gelten aber ba'^in, fcTjen naä) bem bauet) luic bie fatn uad) üeien, luic bie
Surcfcn ()ic ein fclu lebeu fud^eu, äßenn bie Snuffe un§ nit jung gegeben »tiere 25
Uiorben, foltteu fid) if)r lueuig laffen teuffeu, S)eun »oir fef)cu cm ber prebigt
unb (Sacrament, luie gering lütrS ad)teii, 5lber Jnenn ber pfarl)ert eim febcrn
ein tl)oler geb, tinirb bie txxäj ]u eng loerben. 5ht gibt§ unfer 1)nx gott umb
fonft, inenn bu gtaufft tnirft, gibt bir ber pfartjcrr fein l^eüer, nid^ts jeitlid)»
loirb ba gegebenn, ?lber has einige leben, f)imelfart, etuige finbfdjafft iiin 30
einiger freube unb loonue obn forge unb elenb, 2)a§ tnirb l)ic gegeben, Tarauff
fngt bie Inelt: InaS frag 3d) baruadf? :^d) ntu§ effen uuiib trinrfcu, gelt,
f(el)ber l)abenn, ^rebtge bu, h)a§ bn Inilt. ©ölten tntr aber nit fo fagen: 2^}
bin etngefd)riebcu , {)nb bie f)imclfart für mir, ba 3dj f)i" gebore, ba-i mir
nerbeiffen unb ju gut gefd)ef)en ift? Inenn bireiner luo fC fc^endt, tanftu il)m 35
nit gnug banden. 5lbcr loo§ tbuftu, baä bir gott bai Ijimelrcic^ nmb foiift
gibt? 3o »nenn InirS il)m folten obleuffen, tniirbeu tnir rcid^ tnerben, Uiel)l
ober boS nit ift, fonbern Inir nodj f)offen folten nnnb loarten, ftctlcii Unr nuö
<«r. 15 [22. 9JJai]. 421
li] bli^, bonncvt, posset dicero: Non credis, quod daturus sim reguuin aetcrmim,
uec dabo esum, Sed fc^lDeBel, iiä). Sic infidelitas et ingratitudo nos aiguit,
(|iiod non inspiciniiis cocliun, (|uo ascoudit Christus, patriarchae, proplietao,
oiuues saucti, noli deiieere oculos ut jiorcus. Ascendo et colloco in rogniini
5 coclorum. 116er ba§ dabo etiani ju fieffcn, ha hauä) mu» effen, tviiic!cii,
Bette, Coeium pluet, Sol splend[pbit, Terra toxn, Wiin, getreibe, vacea lac,
biityrnm, caseos ac. Si non Reges, principes, quid tum? modo nt liab[eanuis.
Nemo fall ii[nfevm '^[en ®ot fiejalcit %au^, pichi^ampt k. Si foI§ öcxfciiffcit,
non iüolt» geBen um6 alle§ gelb bev toelt. Sed frustra. Accepit quidem a
10 matrouis, sed uon, quod vendiderit, suscitavit mortuos, quidam dcdisset
1000 aiireos. Item pro uno oculo daret 1000 ac. Sed noii vendidit jc.
Oportet tarnen edaraus, ut 'in quancunque' 3C. 'edite, quae appoiumtur'. Sic siut. lo.
Dominus satisfecit, non sinit fame perire, frigore, sed dat temporalia, sed
uon abusnm. Item üefit nidjt bvail, quia, quod hie habetis, ift ba§
1* fnlütfog, boüon ftcf; ber iinftetig fatS neeren mu§. Sed feljet uBev fid): uon
nnti ut pt)rci, qui coeium non ins])iciunt. Sed homo inspicit sohis, alia
animalia non jc. Ideo cogitare debemus nos pertinere in aliani vitam.
Ad hanc veuit Christus, quan(iam ctiam det victum. Estis filii bei' 5(uf=
fnvt, qui venict in ext[roni<i die. Qui in fide Christi moritur, stilvatur.
20 Ser ift Bereit gen ^imel gefareit, sed in fine muudi complebitur. Discipuli
3/4 Christus etiam vult pascore veutrem r 7 über Keges ^teht sumus sp
ö] baju, als tmifteti inir ftein effen. Siijc, \o ^äj'maä) finb Inir luie bic ^Urnftcl,
@y tt)ere iitt Irunber, S)au un§ ber l]\md nichts ]u freffeu geB, ioiibcrii baä
f)enticf) f einer, ji^lüefel unub Bec^, foMjeS lücrc nit tounber. Ser ^iiticl fdjilt
uiijcr unbaiic!6ar!eit, bQ§ Inir uns iiic^t anber§ jun fad^en [teilen, Ajat bod) and)
25 nnfer I)err gott un§ barneBen teglicf) Brot ^ugejogt: "^tmel fol eud; regnen,
fonnc fdjetnen, tJiBe Bntter, !eje gcBcnn k. DB ^cf) eud^ fdjon nit fonig unb
taljfcr mad)e, Icenn il)r nnr ju cfjcn [)aBt, Bt» ba§ ^ä) !oinc unb enrf; auA)
fjcrnad) f)oIe, unter be§ gebt foId;e lere umB fonft, laft eud; aBer ctorn loljn
geBen, lucl)l i[)r cffcn nnnb trincfcii muft inn ber faulen f)nut, fo eßet unub
30 triurfet mit itjnen, fic foUenS eud) mitteljlcnn, 6r Inil nn§ nit lajien nadct
Blcl)Ben, fonbern jur noturfft geBen, UBer bo§ ftedt bo(^ nit einem rufjcl in
ftro Unc ein iatu, bic angen nnd) nit in fatntrog, fc()et boc^ uBcr eud), il)r feib
nit gcid;affen jum felutrog, fonbcrn ^eBt ctnre augcn auff, fcfiet Ijimcl, fonn
unb fterncn an, bie fein öilje anfil)et, benn e§ nit baju gefdjaffen ift, 3^r
35 fcib finbcr ber 5(uffürt, ba§ it)r aud^ bat)in geI)ort, ba ^ä) tjinauff fare. S)icfe
fort gcfi^id)t on unterlaß uy^ Inirb üoluBradjt atn ^U'igften tage, bo ber leljB
and) f)ernac^ »nirb, ^.Jtber biä jn glcuBcn gel)t fdjlueer ein, lo ift ber Scuffel,
fleifrfj nnnb Blut ^eu^t inuncr nibber: Inaö? la« t)iniel l)imel fein, fil)e, bQ§
bu :^ie gnng f)aft. Cio barnmB Biftu nit gcfi^affcn, l^itncl fagt: l)ic, i\\t1)n, f)ic
422 !J5tcbigteit bc§ Sal^ieä 1544.
K] egre didiceniiit sicut nos, qiiia iiati iu carne, sanguine, et aiubulamus in ea,
et fit ein ftaicf geJüon^^eit braus, et adest mundus: quid inspicis ooeluni"?
cogita de victii. Ad hoc non creatus, vocatus, frage ben topff, quod ercctum,
et coeluiu, quod dieit: r)ie!^er. Sefft bicf) fold) Wlbe liiert ^ufjer^en ge^en?
Vide, ne in ext[remo die audias: Sivi tibi praedicari verbum per filium, qui
pro te ascendit. Contra te stabuut Sol, Luua, Stellae, frustra sivisti nie
clamare. Iterum te non audiam.
Slgeljorftu f)cr, ?l6er neradjteftu bcn fitinct, nlio tnirb er bid) nm ^umgften tngc
aiuf) ncracfjtcu itiib jiigcfdjloijcit fein, ^)t>im bid; au, Tjaftit mi(^ fo laug lajfcii
fcf)cineu uub frfjrcieu, baB bn {jerauff gcljorft jur auffart unb feteft ein erbe
bey T)imrfretd^§? foI(f)§ Tjaftu mirf) liergeBlirf) lafecii fdjrcicu, Tarumti \v\l ^d)
bid) uu auifj nit Ijorcu, 3Ufü luirb (jimcl, foun unb 2}lonb ^eugen toiber
un§ fielen.
9jl0 Setlere uos l'ecit in coelestib[us in Christo Icsu. r
l(j. 25. ÜJlai 1.544.
^^rcöigt am Sonittitg Cfjrtuibi.
B] DOMINICA EXAUDI.
1. Corint: 15. JS
Cum praediciMuus de laeto artic[iüo Resui[rectiüiiis. omitto nunc
i.stoi.i5,36Epistolam Petri.^ 'lltodjt jeuioub fogcn.' @. $aul lueifet ■•^ua praedi-
•) Die Epistel des Sonntags ist 1. Petri 4, 8 ff.
m
Dl] T>ic ?i:nbei- prebigt l^oii bei* aTabten JCufferftcljung.
i.ffoi. i5,39ff. '^-^5jd)t ift alle» 5leif(^ einerlei) 3-leifd}, ©onbcrn ein aiiber
gleifd) ift ber 5Jtenfd^eu, Sin anber§ bcu i>ic{)e§, Sin aubera au
ber ??ifd^e, @in anber§ ber iBogel. Hub e§ finb .§imlifd)c
(Jörper unb irrbifdjc Gorper, 3l6er ein anber l}errligfeit f)a6cn bic
.soimlifc^en unb ein anber bic irrbif($eu. Gin anber flar'^cit l)at
bie Sonne, Gin anber £larl)cit ()at ber ^]Jtoub, Gin anber !larl)eit
Ijaben bie ©terne, S)cnn ein Stern übertrifft ben anbern narf) ber w
flarlieit. 3llfo and) bie 'Jlnfferftel^ung ber 2;obteu. G§ Ujirb gefeet
uevlnefjlid; unb mirb auf fer- |3*i. iHij] fteljen nnUertücBlid). G§ luirb
gefeet in unefirc unb liurb aufferfteljen iu .'perrligfeit. G§ hiirb
gefeet in (S($Uiad)cit unb luirb aufferfte^cn in i?rafft. G§ trirb
gefeet ein natnrlitfjer Seib unb »nirb aufferftel)en ein Qieiftltdjer ßeib.' 3u
19ß'. In temiilo parocliiae Dominica Exauiii, Anno 1544. '■
'Rx. 16 [25. 3Kail. 423
H] catione iiiy fclb liub gavteil, ut videamus, ttic e§ ha jugetje. Occtirrit istis,
(jui iuterrogant, Inte Ca fol 3Ugcf)CU iu die ext[renio, quando rosui[gemus.
Dicit: vide iu agruin, hortuiii et vidc, tuie e» ba JU gefjet. SSeiltl eilt Bühjev
auff bem aäex f)erge'f)et, bev '{dn tud^ am IjalS f)at uiib fect uiib t)inber im
5 \)ex seqiiitiir f)ocfcn, i|iii .... fiivet. ScnfcIOen feemon looEeu loir entgegen
^i^tn §L^n§ Pfriem, i|ui d[icit: Xonnc .stiiltus, qiiod coiiücis frunicutum in
Pr
5 ffoittt über (Jenaer) . . . .] feg
59lnct 5paiiIii-3, loic einer Sie'6e "^eiit aä)i tage^ gcfiort Ijat, kn-ifet itiiä
mit feiner ^rebigt, bie er in biefer ©piftel nn bic ßorintfjer tfjnt, Don
bem ^Irtiäel bcr 3Infferfte^nng in§ gelb nnb in ©arten, "^luff ba§ mir fef)cn
lu iollen, mie e§ ba jugc^et mit bem @omen, unb unfern ©tanfien toon ber
lobten ?(nfferftef)ung fterrfcn lernen mit bem äöerrf, fo @ott bnrd^ feine W.^
medjtigleit tcglic^ übet on ben (^rcatnrn. Somit Begegnet er ain^ bencn,
bic ba libix biefem ^trtirfel fd)arff fragen au§ ber Sernunfft, Irie e§ jngeljen
U'erbe in ber 9(nffcrftel)nng? 5Jtit tneli^crlet) ?ei6c bie Siebten fomen tuerben?
15 5öic folte e§ augefjen, fpric^t er, ®it)e auff ben 9lcEer nnb in ©arten, ttiie e§
ha jugeljet, unb lerne bafel6§ ©otte§ ^tltmetfitigMt unb Ärafft, fo er
Inlueifet an ben C^reaturn, 2öel(f)e er aud^ an§ bem %ob erfnr bringt unb
lebcnbig mac^t.
©in Säalner ge^et ba^er auff bem 9l(ier, ^at fein %uä) am l)alfe,
•"f" S}arinne tregt er SBeiljen, ÜJorfen, ©erften etc. Unb greifft getroft mit ber
••oanb in ben ©amen, Irirfft umb fiel) unb befeet ben 2l(fer, öinber jm l)cr
folget ein ^nabe, Der füret bie 6gc unb ft^arret ben ©amen, ber gefect ift,
jn, baB er mit ber @rbe Inol bebccft rterbe. @old)em Samen tootten toir ent=
gegen feku einen groben Sölpel nnb unOerftenbigen 9iatrcn, ber bod^ trefflief)
" fing fein hjil unb Uiol ©ott im .'gimcl reformieren unb meiftcrn t()ar, Sßie
man non bem fjurman §an§ ^^fricmen'- faget, S)a§ er im SParabi§ aEe§ ^a^
') Gemeint oben Nr. 14.
') Vgl. Wander 3, 1336 Nr. 2. — Poach berichtet in dem Widnmngsbrief der
Vredigtcn ßl. 91 iiij bis Bl. 93 7 folgendes: §tc niii§ id) etjclen bo§ ®etid)t l)on .fian»
!J.>ftieiiieii , botoon I)crnad) bic atibev !t!i:ebigt inelbiing ll;ut, itml) bercr iBillcii, bie ei nict)t
lüiücit, auff ba§ fic cl lictftct)cii , luciiii fie e§ Icfoii. ffiotl luil fein Oiegiiiiciit nlfo fiireii, hai
jm iiicuinnb fol eittrebcn, Sic aBclt aber foii es iiidjt lofjcii, fic mii» baluibcr rcbeit, Itinä ®otl
rcbct iiitb ttjiit. Inrumb (jnt man bi? ©dichte grmadjt Uon .f)anä ^Pfriemen, J'et tuar ein
iirinct gutinau, S'em jiigclnffen loatb Bon (Sott, ba^ et möchte int ^parabi^ fein inib mit
gcnieffeu nUct ftcube unb Inft, fo im 5potabi§ ift (SÖie mnn ouc^ fogt, gutlenle füren lion
*JJlunb auff gen .f)imcl, lücnn fic nid)t fo gern nnb graufam ftudjetcii ''), bodj mit bem bcbinge,
ba-j et fein ßinrebe t^uu folte in jtgenb einer fachen, Sonbern ftiüfdjlueigen unb jm gefallen
laffeu, lufli et im ipatabi» (joten unb fel)en iDiirbi'.
') Wander 1, 1263 Nr. 0.
424 5Ptcbigtcn be§ 3a'f)tc? 1544.
Vi] tciniin? All non habes liberos, pccudes? SBaruitiB HcrbciBcftit ba§ gut !üvn et
non ooiitfiitus coniiccre in forram? Secl alius sc(|nitiir, i|in t's jiifdjarvct lltlb
juDrenat jc. äBere ber 35alDcr ungebultig, fol tool erb!Io§ nemen et (l[ifore : tu
es stultus. Secl öernunfftigei" rusticus dicit: ßteber, tace, non intelligis. Vide
?vl lüdHcn iibcrÜHgcIii unb mciftcrn. ©erfetfi öau§ ^Pfriem fit)et ben SSalücr mit 5
btm %ud) unb bcn Änabeii mit bei" @gc, '(^d)d an [»t. (*iiii] unb ipridjt:
SieBer 5Jlnn, lüos mai^ftu ba? Siftn aud) Mug? S)u hjüffft ba§ gute
(yctveibc in bie 6ibcn, .'önftu nid)t bnt)eim ßinbcr, ökftnbc unb ^^icljc, bic ca
cffcu !6nueu'^ äßavumb uerberbeftu beuu baä gute ilovu jo idjenblidj nnb
iuirffft e§ in bie (Svbcn? Unb tjaft ba3u baxan uid^t genüge, fonberu ein nnber w
folget bir nad), Der jutrit nnb ^ntemmet attcg mit ben $ferbcn unb fdjanet
nlleS ju mit 6geu, 2ßa§ gc[)et bi(^ an, bns bn ha§ feine (Setreibe fo jemerlid)
um6 bringeft, ba§ ch utemanb ju uulje !6mpt'?
Ta er nu im ißarabiä luar unb fid) bavimic umb!nt)e, fanb tx ctlid)e. bic (djcpfftcit
üöaiicr mit einem 3?n§, Inetc^es feinen S'obem l)alte. 9(15 er fold)§ fnt)e, luQtb et uiiloiHiii unb
biid)fc bei) fid) felb?: SBie fel^am nnb nerrift^ (jeljct? f)ie vi • ffinrnmb mndjen fid) biete m'ibe
mit l)crgebUd)et Srbeit? ^enn er tuoltc bna iHcgimcnt im *4-'nrnbi* meifen nad) bem SHcgiment
nuff (Jrben, loic fit^ ^urlcute, .ffni'd]t unb OJlcgbe jnm 2Bafier(d)epffen fteöen unb ftellen nii'iffcn
bei) bem 'i'ferbftnl nnb .Ri'ieftal, Hub ^ette gern bnlöiber gerebt, gcbodjte bod) baran, mit luos
bebiuge er in» ^Pornbi^ fomen loerr. gicng für über unb fc^loeig ftiHe.
(fr fam fi'irbn? nnb iDorb geltinr, ba§ ^lueen gimmeruu'uuer einen groffen, Uiugcn SPaldcn
trugen, Senfelbeu ^ntten fie nuff bie ©d)ultern gefnfjct über ,5lDerid)t unb ftieffeu bomit nu nn nflcu
feiten nnb tunbeu nid)t fortfomen. S'enen fnlje er ^i, bod)te in feinem ^lerften: 2iJeId)c nu:
gefd)icftc iolpct finb boS? ©ic folten ben '-Bälden in bie lengc faffeu , fo fnnben fie bamit
fotttomen, Unb funb fid) fd)luertid) entt)atten, ba? er fncn nic^t einrebet, Soc^ entf)ieU er fid|,
gicug fort unb fd)lt)eig ftiüe.
S'o er fi'irbas gieug, fanb er einen [4>I. 'ül h] Ji'tmnii, Ser l)atte Viier ^ferbe »or einem
Sl'ngeu unb mar beftedt blieben im ,Rot, la er im nu§ bem Stoi uid)t fomen funb, unm er
llBti) ^ferbe, fo üor bem SBageu giengen, unb fpnnnet fie l)inben nu ben Sffiagen unb treib bie
t)inberften ^ferbe eben fo feer als bie forberftcn. 'ilU fold^S ^an? 5>friem fn'[)e, ba? c§ feine?
.^nubloerd? loar, funb er fid) nid)t inet)r entbnlten, fc^alt ben 5"t"'fl« »"b fprod): (51) bu
groffer 9Jarr, loa? mndjeftu ba? 2Biltn ben SBagen anff ftüdeu reiffen unb bie l>ferbe iniit=
luinig on alte not bcrberben? Spanne bie 5>ferbc nfle Hier üor ben SBogen unb treib fie mit
gcluall an, fo bringeftu ben SiMigen nu? bem flot.
Hub meiuete ber l()or, rr l)ette e§ loot getroffen unb red)t ouägetid)tei unb mit feiner
,fringl)cit feinem ©efpan au?: bem flot gcl)oIffen, 9lber er l)attc gel)anbelt al? ein ^Jarr, bn er
nm ftügefteu fein loolt, nnb loiber ba? bebiuge getrau unb tierbienct, ba? er au^ bem 5|3arabi?
folt gcftoffen loerben. S^arumb Warb ,yi jm erftlic^ *Petrn? »on ®ott gefanb, ba? er im ben
befel)! bringen föltc. Terfelb fnni unb fprad^: Ciöteft», Ca"» ^ftieni. 2^« CSS^^* Ifii( ^ir
fngen, äöeil bn ba? bebiuge nid)t gcf)nlteu, Sonbern ©otte? ®ebot nbertretten '^nft, ©0 follu
ba? ^nrnbi? renmen. .finn? 1>friem nntluortet: SBic? ©ol id) bn? 5>arabi? reniuen^ unb I)nb
c? bod) umb föott iiidjt fo fe{)r uer(d)nlbet al? bu? Sie fnu ba-- red)t feiu? .^aftu bod)
unfevu iri&mi ©ott Ocrrofljeu uub blcibeft bennod) im 5pnrnbi?, Unb id) fol umb eine? SßJott*
u'illeu erou? geftoffcn loerben, *)(eiu, nid)t alfo. 5Pctru? fd)emet fic^ nnb jod^ ah. ®a faubtc
®ott !pnnlum, S'er tnm nnb fprnd): 5nn? Pfriem, 'S:n folt bn? ^^arnbi? reumcii. Slber ,fian?
Ilx. Iß [25. mu]. 425
R] post dimidium auiuiin, et osteudam tibi, quid feccrim. Tunc uiia arista K.
decuplum accipiam et ad lioc servit Sol et pluvia. Econtra .^[OllS ^ßfvim:
Nihil est, video, bu ItirfftS in bretf iinb jufc^Qvret e§ 3C. Hoc volo, ut omnino
pereat, et rogo, ut Sol et pluvia tueid; maä)c et üevtrefe 2C. Sic talis es, qui
Pi] s Sßexx bev S?ah)er uiiflebulbig iinb !iir| atigeBunben , SBic man foW)ei'
Uicl finbet, bu ha f)eife fein für bcr ©tirn nnb ntc^t§ leiben tonnen. So foU
er tool üuffforen unb meinen .^an§ Sßfrtemen gröblich aBtceifen unb fagcn:
2ßQ§ f)aftn 5^arr mit mir yi f (Raffen? (Se^c bn beineS SßegeS, SaS mtrf) ju
trieben, ©olt auä) mol einen örbenflof; nemen nnb folc^en ÜJleifterüugel bamit
10 grnffen, bQ§ er auff bcm rntfen lege unb bie 5lugen öerferete lote ein Od^fe,
bcn tnon je^t ft^lagen Inil. ?t6cr ein 5ßernunfftiger SaVoer tl)ut ba§ nic^t,
Sonbern fprtd^t: SieBer, ©djtoeig ftiüe, Tu öerftel)cft j^t nidjt, ivaS id) madje,
,^omm aber u'6er ein l]al6 \ax ober tnertet jar lt)iber, fo tt^il id) bir als bcnn
jeigen, h)a§ ic^ j|t gemadjt tjob. S)enn auff bie jcit tntrb ein jeglid) ^orn,
1'^ fo id) i|t in bie (?rben rterffe unb fee, einen .^alm mit einer biden, Hollen
6l)ern Bringen, ?(l§benn Inerbe id) für bcn Samen, fo i|t in bie (h'ben
gemorffen unb jugef^arret loirb, 3e^enf eltig, jn it)ol gtüenlng, breiffigf eltig
tuiber nemen. Unb baju Inirb mir burd) ®otte§ itierd bieuen bie lieBe Sonne
unb ber Siegen, boS ha^ fiorn auff bem "^Ider anffgel^e, grüne unb >t)ad)fe.
Pfriem toeifet ^Jauliim aucf) gtoblicf) nb itub ]pxaä): 3)u f)aft bif ©cmeine ®otfi'§ lievfotiiet unb
bcn Son ©otteS ge(cffcvt unb gefd)mt'l)t't nub tteibcft gleicI)h.>ol im ^arabi-j, Hub iä) ()nb ein
luort ober 3toei) geteb unb fol f)ctaul,
!Pnulu§ iä)tmet ficf) and] uub lic? Uou im ab. ^a innrb gcfanb ffliaria Wogbolcua,
Setfelbcn flulltortet §anS ^Pftiem [S8l. ?( 61 gleichet ttififc uub fptad): ®u bift ein offcntlidjc
©ünbettn geloefeu unb I)eii|et mtd) baS 5pavabi? tcumen. Qi Uiotb gcjanb bet tjcitigc 9Jinnn
2Kofe?, all btn er bidii^ furchten folte, loei( in bie ^einbe funkten umftcn. 9lbct f)au§ ^pfricnt
bleib nuff feiner mcinung unb fprad) ^u SWofi: QÖittu mic^ qu§ bem ^farobi? treiben? aBeiffcffu
nidjt, ba-5 bu unicrn $®3J9in ®ott burd) Uuglnuben unb Jjttieiffel geuu()eiliget fiaft für bcn
flinbcrn 3frnel, ba bu ben getl folteft fd)lo(en mit bem ©tobe, bo^ er SKaifer gebe?
9U§ nu )Q(mi Spfriem feinen gefnubten I)oren inolt nnb fie alle ju tabbetn luufte, Saubtc
®olt JU jm bie Unf(^ii(bigen Jtinbtiu. S'a badjte .§an§ ^^friem: 3ltoe, bai loil nrg ttjerben,
SJBie fol id) mid) nu onff^alten, ba§ id) im ^parabiS bleibe '. S^ic llnfd)i'dbigen fiinblin lau id)
nid)t tabbcln. SSßere id) nur anff bi? mal log, id) Inoll ftinfurt luol fti(tfcf)ir)eigen nnb luiber ba?
".Regiment im *parabi§ feine ciurebc nicf)r l^un. ladjte bei) fid) felbä: 3d) tüci?, lua-ä id) tl)un
luil, 3d) lt)il mit ben flinblin fpicicn nnb ücrfudjen, tuic id) fie mit gute bon mir bringe. Uub
el)e bie unfdjülbigen Jfinblin unt)p ,;u jm famen, fleig er auff einen SBalom unb fdjntteltc liiet
(fpffcl crab, rieft ^e" 'Riublin .yi unb fprad): .Roinpt t)er, lieben JTinbtciit, fonipt l)er, ^efct
gctroft auff, SKSenn jr bie ©pffel nuter biefcm 33nh)m anffgelefen f)abt, fo luil id) anff einen
anbern [feigen nnb met)r ernb fd)iitteln. Sold)* gefiel ben ßinblin hjol unb gerieten nlfu an
bie ffpffel uub Dergaffen bc-j befel)B, umb nieldjeä Unlleu fie auägejaub toarou, Unb lai ein
igtirf)? Jlinbliu jcineu Seren' Dol, gieugeu bauou uub licffen .'\^ani 5>friemeu bleiben. *Jllfu
bleib .f)an^ ipftiem im 5patabid unb fdjiueig l)crnad) ftillc uub lie-ä jm alles gefallen, lua? im
ipatabiS bnrc^ ®ottc? rcgictung gefc^ad).
') Zimckel, Schoß.
42G '4'«b'Stcii bc? 3nl)rc? 1544.
K](|Uiieris, vido eam sepcliii, in fluiiiiae pisces, in cruce corvi. 2)a§ '^eifjt
@. 5paul|u§ aüjitmol bo§ forii in bte Erbe geluorffen, item äitfd^arven, et ut
ainittat fonuain. Sic jiotes tantam tidem habere in agro, quod post diraidiuiu
aiiiium fol !oftIid^ !orn ba fte'^en. Et per experientiam etiam discis et legis
in tiio libm et Bibliis, scilicet quando Dens Sole et pluvia k. Quare ergo 5
noii credis verbo eins, qnod praesoribit et promittit, hüB et ein (Ritter 5{(fci'=
man unb tregt nn§ aße in feinem tu(f), in feinem ®efe|, ba§ ioir muffen
i^'l Sntüibev fcljt fid) i5an§ Pfriem nnb fpvid)t: 6l), S)a§ ift nid^t§, ba§ bu
fuvgibft. SSff) frf)'^ lueber .^alm nocf) @f)fen, ©onbevn fc^, ^(i?' bu ba-3 fc^oue
c^orn in ben S)red tiiirffeft unb e§ äufrfjarxeft, SBie folt batQU§ ctlvaS irevben? 10
Set) h\i ]u fvieben, fpricf)t bcr ^Bnloer, ?llfo itil i(^§ l^aBen, bnS bQ§ ,ßorn in
bie Giben getooiffen nnb jugefcf^anct luerbe, 'Jlic^t ba§ e-3 in |9?t. (Jö] bcrSibcn
licvberfie unb umBfome, ©onbern ha§ fic^§ 6eltiur|ele unb frnc^t bringe,
!Darnmti Bitte id) aucf) ®ott, iuenn bn§ ^ovn gefcet ift, ba§ e§ Siegen, ©onne
unb SBcttev getjc, bn» eö jiievft in ber Qrben tueic^ lücrbe unb tjerlwefe, S)ar= 15
nacf) Jt)enn fi(^§ nu fieionr^elt l)at, nu§ ber 6rben tniber erfur breite, lüod^fe
nnb frud^t trage.
SoWjer .'öan§ ^^friem unb grober 9}arr, f))rid)t <B. 5paulu§, biftu auc^,
Uunin bu frageft: Sßie ioerben bie tobten auff crfte!)en ? Senn tuie e§ jugeljet
mit bem 8ame, ?nfo geltet e§ aud^ ju mit unferm £ci6c, S^er Inirb auc^ in 20
bie (5rbcn gefcet, "Senn 06 fdjon bie '?]tcnf(^cn auff mancherlei) Uieife umbfomcn,
C^tlic^e crfauffen im SBaffer unb Inerbeu »on ben (^ifdjen gcfreffen, Gtlicfje
fomen an ben ©algeti unb luerben gefreffcn üon ben 5Ha6en, Stücke hjerben
mit y^eluer üerbranb etc. So faffet§ bocf) 6. ^^antu§ aftcS äufamcn nnb f)eift
foIi^S aEe§ ha§ .fiorn in bie ßrbeu toerffen unb 3ufc^arren, ha§ e§ feine ©eftalt 35
nerlicrc. .^^anftu nu, fpricfjt er, foW}en (Slauden l)aben auff bem SliJer, 2)n§,
Jnenn ha§ ,<?oru nor bem Sßintcr gefeet unb mit ber 6ge jugefdjarret ift,
über ein i)alb jar licrnacf) fcfjon, jung, foftlid^ .fiorn ba fielen loerbe. ©6ld)§
Icvncftu an§ ber Srfarung unb liefeft e§ in beinern 35u(^ unb in betner 3BibeI,
5{emlii^ Inenn ®ott bein (frbeit fegenct, ©onn, 5Regen unb Inetter gibt, laS 30
ber Same, ben bn gefeet l)aft, unlierborben fei) unb ju feiner jjeit loerbe Iviber
lebenbig tnerben nnb fru(f)t bringen. Söarumb gleiibeftn benn ni(f)t and) bicfer
Sibel, hci3 ©Ott in feinem JBort bir tier!mibigct nnb ^ufagct, 3)a§ unfer Seib,
loeun er in bie Srben gcfd)orrcn unb begraben Inirb, au§ bcr Grbeii loerbe
anffcrftel)en nnb loibcr lebenbig loerben? 35
Unfer ."p^KÜf föott ift ein guter ^tcferman, £)er tregt un§ oEe in feinem
3:ucf}, Sas ift: in feinem (S)cfe|, äBcil loir alle Suubcr fein nnb nbertretter
feiner föebot, fo muffen loir and) alle fterbcn, Db Itiir fr^on uirf)t alle auff
einerlei) loeife fterben, Sonbern einer fttrbt auff bem S?cttc, am lieber, an
ber 5peftilenl3 etc. ®er an= f^Bi ff'5] ber ftirbt im .<E?ricge in bcr ^elbfc^lactjt, 40
27 /Stall lucnil titelit im Kustoden UOt
9lt. 16 [25. Wai]. 427
Rl ftcrben? in pe^^te uiib fclbfd^Iac^t greifft inl tiid^ unb fect imä. Sicut istic
credis in agro, sie hie Domino, (gr f($arret fie nicf)t bvumB ju, ba§ fie bn
HciBcn foCen unb berlnefen, ja biel tnenigcv i[t§ fein meinnng benn beine mit
bcni forn jc. Sed ut ü, qni sie üevfdjanet loerbcn, foücn öevlüefcn, et sie,
5 bQ§ tnQn§ nic^t ine()V !enne, nee granum nee spetiem iiominis, veiiit ein
fi^oner ^olm. Sic resiiig[eimis fd^on ÜeHicf), tnftig in alind ueuus vitae.
Nos sumus §|an§ Pfriemen, groBe Starren, andimus Deum uo.strum Agri-
colam, et dicit: do piuviani et Soleiu i. e. pin\ia et praedieatio Euaugeiii,
(|uae plnit, et post sol, Spiritns sanctus 2c. Ideo dicit: bu 6ift ein 5{qit
10 etiani dicente tno agro unb glauö nnb Itjiffenfd^aft, qund credis baä bein
Dl] So nimpt un^ bod; ber Job alle bal)in, S)a§ e§ alleS t)eift: Sott greifft in
fein S^ud^, ftretnet um6 ]iä) Inie ber ©eeman unb feet uns baliin in bie @rbe.
Söie bu nu anff bcm tiefer gleubeft, bo§ aus bem ßorn, fo in bie @rbe gcfeet
hjirb, ettnas hjerbe, ^Hfo foltu auc^ l)ie unferm ^(Srrn (Sott glenben, ba§ au§
15 bcm berftorfienem Seite, fo in bie (frbe gefdjorren hiirb, etUiaS tocrbe. S)enn
unfer ^©KIR (Sott fdjarret unfern Cei5 eben fo luenig ber mcinung in bie
(Srben, baS er in ber ßrbeu bleibe unb elrig tiertoefe, a(§ iuenig ber S?a)ner
ba§ Äorn ber meinung in bie @rben loirfft, bn§ c§ ba junicfjt tnerbe unb ber=
berbe. ^a, e§ ift üiel loeniger (Sotte§ meinung, ba§ unfer Öeib einig in ber
20 @rben bleibe benn be§ SSaloerS mit bem i^orn. ©leid) lüic ba§ fiorn ber
meinung gefeet unb yigefdjarret Inirb, ba§ c§ feine geftalt nerliere, ba§ man
e§ nic^t meljr tenne, haB man Ineber Äorn nod) eine§ ßorn§ geftolt ba fel)e,
Unb bafur ein fd^oner ^^alm auff Uiacf}fe , ber frud^t bringe, 3lIfo toirb and)
unfer 8eib ber meinung in bie (Jrbeu begraöen, ba§ er feine (Seftalt Oerlierc,
25 baS man meber '•JJlenfctilic^eu Seib norf) 8eibe§ CSeftalt fefje, Hub bofiir ein fdjöner,
flarer, lieblid;cr unb luftiger Seib anffcrftclje in ein onber äBefcn unb Seben.
5lber tnir finb tluge .s^onS Spfriemen, auff gut Deutfd) grobe, unOer=
ftenbige Plärren, Soffen un§ jmer prebigen unb {jiuen teglid), 2)al (Sott unfer
'.'(derman fei), 3)er nuc' nid;t aflein in bie (Srbe fect, Sonbern and] fpridjt,
30 (5r hjolle gu xeä)kx .^eit 9{egen unb ©onn, i^mä)ti unb ©äfft, (Sebeien unb
Segen geben reid^tid; nnb uberfdjtoenglid;, ?luff bas fein .^orn grunc nnb
lüadjfe, 2ßic er benn and; trculidj tljut. Tic ^J^rcbigt bcS (Suaugelii unb bie
()cilige ©acrament, bie Sauffe unb bc§ fö^xxn 61)rifti ?lbenbmal finb ber Siegen,
Ten left unfer ■'ö(S9'J^ (Sott foüen auff feine Saat nnb mad)t fie baburd)
35 feuchte. Ter l)eitige Oieift ift bie Sonn, burd) \v>iiä)c er fein Äorn lebenbig
nuidjt unb enblid) bon ben tobten aufferlüeden Wirb. [&. @ 7] ?(ber lüir get)en
bal)in, fc^Ia^en e» in tuinb, bleiben grob unb unöerftenbig, moUen bod) treff=
lid) fing fein unb finb rechte .v^anfcn ^^fricmen, bie 6)ott tt)uren ubermeiftern.
Tarnmb antluortet ^ie S. ^^anluS benen, bie ba fragen, >oie bie 2;obteu
■10 tüerben aufferftefjen , unb fprtd^t: Tu bift ein 9larr unb bleiOeft ein ^Jarv.
Tein eigen ^Idcr unb bein @Iau6 unb äßiffenfc^afft ouff bcinem %än gibt
428 5Prebigtcii bc§ 3at)tc§ 1544.
i'lforii fol fo id}oii iücrben, et tu uou, quod fein !oiii fol crfur fomeii. ^ii
!niift bir gleuten, l^eo uon. Haue sirailitudincm dat de Agro. ^IcEertlinn
t)ettc ein feine Sibel, si vellet, scilieet Credo S])intum s[anctuni jc. Resnr-
[rectionem earuis. Istuin articulum fil^eftu gefc^rieSen et depictum in tuis
ociilis. Is ager, quem semiuasti, fot hiäj leren. Qt) lt)ie fein gel^etS auff, ^
luftig fte^etS. Potens praedicatio. S)a§ !orn .«cio gehjiS bertoefen, et tanien
illud resui'g[et coram ooulis nieis nur feer fein. Sic couiieimur in terras et
obruimur ut grana. dl ift ujn6 ein lüinter 3ut^un, ha \inx ligcn. Vcre
incipit floroseere. Sic in ext[reino die videbis uon i^oluui greSlin, I)Olnt, sed
etiani bid el}rn, et fie.? reid^ talüer i. e. inaeternum feiig. Ibi etiam phivia, lo
voutus, Sol. ®r t^ut§ mit groffent ernft, quod voeat nos fatuos. §Qn§ ^frim
Pilbir be§ jcngniS, bo§ bu ein 5Jarr in ber §aut 6ift. S)u gtenbeft, bno bciu
^orn, fo bu auff beincn '?tiicr fceft, ju feiner 3eit erfiir lüod^fen, einen .söaltn
gelrinnen, fcfjdn blnen unb Diel frudjte bringen Jnerbe, Unb lanft nidjt gleulien,
ha§ föottc'3 ßorn, fo er nuff feinen 'Mn fect, nm ^itnsftcn tage lüiber crfiir »^
tonten toerbe unb Ie'6enbig loerben. S^ir unb beinern Slcferlocrcf fanftu glenben,
9l6er ®ott unb feinem 5(derlDercE !anftu unb iDÜtu nic^t gIcuBen, 35iftu nid^t
ein großer ^Jarr? ©otte» ?lc!erloerc! fotte bir ja inel geloiffer fein benn bein
SldEerluerd, fintemal ©ott ein anber 9(cternuin ift, benu bu Bift.
©oltf) glei(fini§ öom 9lcfer unb ©amen gibt er t}ie, 3ll§ lüolt er fageu: w
S)u ^Jarr, gcfie fi'm jum ^Icfertnan, Terfelb f)at ein feine SBibcl über bcn
Slrtidel bon ber tobten '.lluffcrfte'^ung, Sarinne foltu ftubieren unb berftcljcn
lernen, toa§ bu im ßinberglauben beteft, ha bu fpric^ft: 3d) gleube ein '^(uff=
erftel)ung beS gleift^eS. S^cnn berfelb 5(rtic!el fte()et nuff bem (Velbe unb im
Charten gefc^rieben unb obgemalet fiir beineu 5lugen, Hub fan bic^ bein A-elb 25
unb 9lc!er, beu bu befeet r)aft, leren, loa-S bu baltcn fott bon ber tobten 'Jluff=
erfte'^ung. SBenu ber ©ommer angel)et, fo fd^eufft ha§ i?orn erfür an» ber
Erben, Unb loenn c§ ©onn, i){egen unb Söetter ^at, fo grünet e§, ivec^fet,
fd)offet, bluet unb ftefjet lüftig, Unb ift an jm ^ufefjen fein ä>er>oefung, lein
Üob tbie äubor im SBinter, ©onbern eitel luftig ©eftnlt unb Seben. au
Sa-S ift eine ftarrfe *prebigt bon ber "Jlnfferfteljung. Senn gleid) luic
ba§ Ä'orn |aM. ^:s] in beu 9Ufer gefeet luirb unb in ber ßrben feine ©eftalt
berleuret unb beriefet, Slber au§ ber (Srben Iniber erau§ fd^eufft unb für
unfern 5(ugcn gleiil} bom Sobt Unber auffcrftebet fe^r luftig unb fein, ?llfo
Uierbcn mir aud; in bie (irbe gefeet unb befdjarrct toie ba§ ^orn. 3lber e» '-^
ift umb ein äöinter 3utl)un, has \v\x in ber Srben ligcn unb berfaulen, Sßenu
unfer ©ommer angeljet am 3iüngften tage, ibirb unfer .^lorn erfür bred)en,
ha§ lt)ir feljen tuerben nidjt allein ein grün @ref3lciu unb auffgerid;ten f^alm,
©onbcrn and) ein ftarde, bidc @f)crn, Unb luerben reid^e '-kalbern, £)aS ift:
elüig feiig iuerbcn, S)a3u bereitet uu§ ber 'Hegen, bic ©onne unb ber SBinb, w
SaS ift: haii SBort, bie ©acramcnt unb ber I)eilige @eift.
Itt. 16 [22. mai]. 429
r.] f)elt in fiif toi, tovid)t, imfinnig SSaUier ic. Sic uns fatui, (juia (|iuieiim\is:
qualis resurrectio mort[uonim? Non lioc granuiu egre[dietiir, <|iioil seri.-::,
sed 3C. Non gerften, !orn ex h)ei|en vel ex 3toäm fjafer, manot in sua
substantia, natura, et tarnen pst oerUicfeii. Sei" f)alin bringt beffelOcn ort,
'- ge^et niÄjt ex »ocitjcii fjolm in ein liafer Ijalm. Sic applicanda similitudo.
Tu, (Uli seminaris, ideni resurges, sed Uuvft l'iel fcf}Onci' ivcrben, Unvft fcf)cn,
Ijoien tonnen Don eini enbe ber loelt jum anbevn. £cifelben art blcibcftu,
Pvl Wt folt^cm gvoffen (Srnft nennet cv un§ 5farren. ©enn gleid) luie bcv
finge önnö ^^fiiem bcu ©eemon füv einen toricfjten, nnfinnigen S^aluevn f)iclt
10 bavumt), ba§ er hci^ S^oxn in bie ßvben »uiifft, Unb bod) felbu ,cin grober
.Sjanä SBorft unb nnüerftenbiger, töri^ter 5iarr ift, l'Ufo finb bie andj grobe
.'panfen iBorfte, fo ha fragen: äßie toerbcn bie tobten nufferftetjeu? W\t
toeId;erlel) Seibe »uerben fie fomen? SBerbcn fie aui) cffen unb trindfen? 'TJin.sfov. i^ae
5torr, S)a§ bn feeft, tnirb nidjt lebenbig, e§ fterbe benn juöor.' 2)ay
15 Äorn um» ju erft üerlüefeu nub feine ©eftalt öerlieren, fol e§ lebenbig loerbeu
unb grud)t bringen, 3^enn fein üertuefeu bienet baju, ha§ c-3 ein auber fdjonev
©eftalt friege. 5llfo nm§ unfer Seib, tuie er f^t lebet, anäj feine Oieftalt
lierlieren unb ein neloc ©eftalt Qujiefjen, fol er gen §imel fonicu nub etuig
leben, Sßo ber l'eib nic^t in ber Grben feriüef ete , fo Irürbe ninicrmel)r ein
20 netoer, lebeubiger Seib brau§, S)a§ Seben inu§ lomen an§ bem 2^obe.
Stent "Sag bu feeft, ift ja nid;t ber Seib, ber hjetbeu f ol, i.ffcis,.-!;?.
fonbern ein blo§ Äorn, nemlic^ 2öei|en [«(■ gi] ober ber nuberu
ein§, @ott aber gibt int einen ßeib, luie er teil, Hub einem
jeglid^cn öou bem Samen feinen eigen Seib.' @r teil alfo fagen:
2'' Se§ 5Jienfd)en Seib, luenn er tob ift unb begraben toirb, ift jiid}t ber Seib,
ber toerben fol, 3" ber 3(nfferfte{)ung lüirb er ein anber ©eftalt gelüinnen,
öiel fc^oner unb l)crrlid)er fein, benn er itit ift, &lnä) toie ba§ iforn, nad) bem
e§ üerlüefet, fiel fd)oner Iriber ba^er loec^ft, ®§ bereit ftol fein Söefcn unb
9iatnr, '.Jlber e§ friegt ein anber ©eftalt, oft nic^t ein bürr, gcrnutselt
30 ftorn, Jt)enn§ au§ ber (Srbcn »üec^fet, ©onbern ein grün, frif(^, lebenbig Äorn.
Stlfo tuirb Cy aud^ mit bem menfi-^lidjen Seibe jugeljen, tuenn er in ber Krben
l)erfaulet ift, luirb er Diel fd)oncr unb ()errlid}er aufferfte^en. (5§ loirb tool
eben berfelb Seib eine§ menf^en bleiben, hjie er gefd^affen ift, 3tber e§ Itiirb
ein auber ©eftalt unb SBraui^ be§ Seibeö fein. 3S?irb uidjt cffen, trinken beUu-n,
35 ftinber ^eugen, l)au§[)alten etc. ©onbern Jnirb ber !einea bebürffeu, hJoS ]ü bicfcut
üergengli(^en Seben unb er'^altung be« Seibeg gebort, ©erfelb Seib unb ©cel,
fo ein jglid;er geljabt £)at, totrb in feiner ^Jiatur bleiben mit allen ©liebmaffeu,
5(ber bie ©eftalt toirb er nic^t betjaltcu, fo er i|t t)at, on Jria§ ju feinem äBefcu
gebort, 2Birb and) nid;t berfelb Sraud) be§ Seibe§ fein, loie er i|t ift.
■lu 2)od) Uiirb bie nnterfd)eib 5[Raune3 unb äßeibeö bleiben, tuie @ott einen
jeben gefd;affen l)at. Wlcid) >oie bas .ftoru feine Irt unb Kultur beljelt. Vliisi
430 IJJtcbigten beä So'^tc? 1544.
R]uisi qiiod fdjonev, (luam gejeet btft. Si Deus hoc potest per tiiain niaimin,
\it jj-rannm exeat tanto decore 3C. quare dicis: (juoruodo? QX) bll 5!qvv, foltu
nid^t? quoiiiodo egre[dientur homiues? omiies computnicrunt, queri-s, quasi
impossibilc. Ideo piitas impossibile. Inspice tmini proprium opus et agruiii,
Jaiift lüc^t mef)i- t^iiii. Xon ut §Lan§ ^frtm. Su toitffft boS lovn in bicd i
ff (>l)rnis. 'I'm es 9iarr. Venit't cum rp.sur|refti(ine. Sic et nos cxpectcmiis
ut Jiusticus bell Unnter über, fo lüerbcn \mtö auä) fel)en. Et praecessit nos
?i] einem SBei^cnforn ioec[)fet nichts onberS benn ein Söei|ent)alm , ^lus einem
©eiftenfinn nid;tu anbei» benn ein (Serftenl)alm nnb |o fortan, (Sin jebes
bleibet in feiner 3latut unb SBefen, S)a§ .ftorn bringt berfelben 5lrt, 'S)a-i i»
©erftenforn gcljet nidjt in ein 3ßei|ienl)alm, Sas 3Bci^cn!orn nidjt in ein
.s^afernljalm. äBie bie Dlotur gefd^uffen ift nnb bleibet nadj bcm äljDvt, bov ein
iglidjy nad; feiner 5lrt fol 5tiid)t tragen unb feinen eigen ©nmen bei) fic^
i.OTotfi, lafelbä fjaben, ein igltc^'3 nadj feiner 5ht ©ene. 1. 3Ilfo loirb ani^ föott in ber
3(nff= |s8l. giji erftet)ung einem iglic^cn geben feinen eigen l'eib. äßaS ein 5JJcnfd; u
gefdjoffen ift, baö fol ein 'JJtenfd; bleiben, 5Jtann ober älseib, föott luirb fein
©cfdjopff nnb (?reatnr nic^t enbern. SlUe ein jglicfier gefeet loirb, 3llfo Unrb
er eben berfelben '^trt unb 5fatur loiber aufferftel)en, "Jlber Oicl fd)oner nnb
IjerrUrijer fein, benn er gefeet ift, äßirb fdjarffe 3lugen Ijaben, bie burd; ein
33erg fel)en, Unb leife Qijun t)aben, bie üon einem enbe ber SBelt bi§ jum 20
anbern ()üren !onnen.
60 nn ©Ott folc^ö bnrdj beine .'panb unb Arbeit nermag, S)a§ ba§ Äorn,
Uield)§ bu ouff ben 3Ider feeft unb unter bie 6vben betbirgeft, fo fd^on unb
l)errlid; erfur fönipt, baä feberman, iBer e§ fi()et, feine luft baran Ijat, Solte
er benn nid^t and) on bein SBerd unb Arbeit allein burd) fein äßerd unfern «s
nienfd^lidjcn £'eib, ben er unter bie ßrbcn feet, loiber erfnr bringen, Heiben,
fd)ntuden unb jm ein nein ©eftalt geben !onnen ^ 2ßa§ lüiltu benn Diel
bifputieren unb fragen, luie fold)? mnglid; fei) ^ @i), bu -]iarr, folteftu nid)t
an ben (ireaturn gelernet baben, ba» f6ld)§ bei) ©ott nid;t unmiiglid) ift?
3!a, fpridjftu, äBie !önnen bie tobten Seibe au-i ben ©rebern ge^en, loeil m
fie nerfanlet unb 3U @rben luorbeu finb^ SBie ift ba§ ntnglidj? 6l), loie
bleibeftn bod) jnier ein .s>in5 5pfriem, £u meineft, e§ fei) unmüglid; barumb,
ha§ oEe ^Utenfd^en in ber 6rben öerfoulen nnb bcrtoefen, Slber fil^e bein eigen
äüerd nnb (irbeit an anff bem 3lder, ®n Ivirffeft ba§ ,^orn in ben .fi^ot, lier=
fdjarreft e§, ha5 e« l'crfanle, nnb Inarteft, bis ber äßinter fnriiber fei), ba» sr.
bu eS lüiber feljeft, biel fd^oner unb reid;li(^er, benn bu e§ gefeet l^aft. 3llfo
niuftn l)ie aud) Inarten, bi§ ber Sßinter furnber fei) nnb unfer Seib luiber
aufferftel)c, ;iüenn er aufferftebet , fo luirftu fe^en, toie er lüiber erfnr tompt.
Sa^it ift 6l)riftu§ mit feiner 9lnfferfte()nng un§ Uorgangen unb bat unä bie
i^aue gebrodjen nnb ben SBeg gcmad)t, ba§ loir jm nadjfolgcn fdllen. S)arumb m
U'ir je iüd)t an biefem ?lrtidel ju jlociffeln Ijaben.
•Üx. 16 [25. üKoi]. 431
R] siia resur[rectione, ut nos euiu sequamur. V:\de ad cerasum, fpiUiugOalOlU K.
ßveiff ba§ xei§lin an umti toeiiiac^tcit, ibi ift tob f)oI|, ftnbeftu brait j, ij
euglill, llUitliu. lam luortuns. Sed teii]]iiire pentecostes vidohiiiius eilt
ftreudfjlin, unb nu-3 bem fhemfjlin lüciöHümlin imb fern, qui Ijeitev fol fein
5 quam arbor, jol fein inic maxä im beiii. Ex isto Berlin fol loiber ubev jnv
ein kinnlin tcaclifen, ba» iifcev 20 jav ein flioffer Baloni. Si dixcris: Nun
Video, qiidd in iiucleo vei (X'fllo fot luadjjen ein fiifd;. ^n, bn es nai'v, non
vidisti, Ia§ fomcn j\[ai'garet[hae V videbimus ein Bnfdjltn l'irfdjen. Dir, midc
veniat, quod ex englii^en fomen ftielidjcn nnb etlid) firfdjen. 3^n fienrf^tv
1 Cerasus »•
') Margaretlieiilufi (iH. Juli).
Dr] 10 Unb jlnai- nid)t nllcin au bem Movn, [i^i. 3iij| fonbevn ondj nn anbevn
Kreatnrn ^u feigen ift, tote ^a^ ßeben an§ bem Jobe fompt burd) ©otte?
®ef(^ct)ff nnb ''Mllmci^tigleit. ©etjc tjin ^nm ßivfd§16annt, gvciff fein ^Keifelein
an umb 3Öeinad)ten, fo finbeftn an bem ganzen 5öanm fein gnui S^'lctlin, tcin
fofft nod) £e6en, Sonbern finbcft einen biitren, taten Snnm, bei- eitel tobt
ir> §oI^ l)at. Äompftu oBer nad^ Dftcvn ti'ibcv, fo beginnet ber fiiifd)6nnm mibev
lebenbig jn loerben, Das §oI| ift fafftig nnb bie 9ieiBIin gclöinnen (i-nglin
nnb fi'notlin, 5ieljer -pfingften tocrbcn aü^ ben ©uglein ©tveudjlin, S)iefelben
t[)un fid) anff, nnb au§ ben ©tvcuc^Iin tomen tueiffe S5lumlin, äöenn fidj ba^
5>'lnmlin anfftl)ut, fo fi:^eftu ein @tidid;en, 91ns bem Sticlic^en tompt ein
20 ßern, meld}ev lievtei- ift benn bev SSaum, ^HlTeni^tg in ber f)Qrtcn .fi'ern Uicdjfet
ein anber ßern, nid}t fo ^art inie bie erfte Äern, ©onbern ettoaS löeidjer, "i^a^
fie ju effen bienet, ©leit^ lüie "ixx^ Wiaxd im 33ein lnec5fet. 9tn§iiienbig nmb
bie l^arte ßern ringS ^ernmb loed}fet bie fi'irfd) mit einer §aut ntier3ogcn, luie
i>a^ ^cifd) nmb ha^ Sein toe(|fet unb mit ber §Qnt umbgeben ift, Unb loed;fct
25 bie .ßirfd) fo fein Inftig rnnb, ba§ fie fein 1)re§Ier fo runb machen tan.
äßie gcf)t bal jn? 3)a» bnrd) baä Oteifelin am Äirfd)baum, toeld)-?
umb SÖeinac^ten bnrr unb tobt ift Jrie Sefcm rei|, loet^ft ein ßnotlein, Unb
QU§ bem ßnotlin fömpt ein tociS Sliimlin, 3lu§ bem Slumlin fonipt ein
Stielic^en, Unb bnrc^ ha?: Stielid^cn loed)fet ein ßern, S)aa bringt inluenbig
30 hjiber ein fiern nnb an§lr>enbig ein Äirfd;, S)q§ ©tielic^en ift erftlidj ein flein
fpi^Un im 33lnmlin, alfo hai man !aum mit einer Dlabelfpili tjinbnrd) ftcdjen
fiinbe, Scnnod) toec^fet ^erburd) ein .Q'ern, S)iefelb t)at fein ^JJlard, fv(cifd),
Slut unb ^aut. ^ft ba§ ntc^t ein mnnberbar ©ef^epff ©otteS? .ß'ein {?rcatnr
ton folc^ ©efc^epff alfo machen, Äcin menfc^, fiein Äönig, löie mecl^tig er ond;
3.". fei), Äein Toctor, mie gclert, Ireife unb fing er fei), tun ein einiges ftirfdjlin
fdjaffen. Unb menn lüirS ni^t jerlidj für unfern Shigen fcf)en, fo glcnben
totr e§ nid^t, ba§ on§ ei= fSl. 5iiij|nem burren ükifeHn folc^c fd)ünc, lieblid;e
^xui^i fo iDunberbarlid) Inadjfen foTt.
■M ttield)ft] lueldjc
432 «Ptebigteit bei Sn^teä 1544.
Kltjerburd) unb locdjft fo nnib, al§ tüere e§ fo gemacht. 3Bie cief)et-3 311, ba§
biiri^ ba-3 fticlidjcii, ba id) nid}t lEünbe mit eitii nabel fpi^ tjinbiiid) |tcd)en,
et taiueii geljet unb tüed^fet ber nucleus l)inburc^: ®q§ tft inü-um opus? natur
unb ci'catui" mni potest facere, uon bos, equiis uec liomo. Rex sapieus,
Doctor. Nisi vidercin ob oculos, non crodercm jc. Ideo §[an§ 5Pfvint, tl)U 5
bic niigcu nuff, iu.si)ice ccrasuin, bci" Iriib bir pvebigen. Inspice nie iain
tempore liyciiiiri. ^d) ^'" Ullfvildjtbav t)oI|, redi die loliaiiuis, inveuies eeiasa.
Mirabilis creatura cerasus, ba§ fid) aEe geleiten brufiev OeilDUnbem, (pii
inspiciunt. Sed est oommiiue, quotidiaiiuiu. SeS bände biv .Ciianä pfvteui,
(|Uo(l Dei nüracula ex oculis removemus, praeteriniiis, ac si esseinus Iapi<les 10
el (iMinci nee fo flug nt Cerasus. Dicimus Creat[orem coeli et teri'ae et
^v] äl*o()cr tompt nn ber Wivi(^6aum? iVompt er nid^t au» einer bnrren,
tobten ftern? ilHeun bie i8ogcI bie Äirfd^en abf reffen auff bem 23auni iinb
bie fernen ftetjen bleiben anff beni i£ticli($en, fo luerben fie loeld unb burre,
fallen l)ernb unter ben i*anm, Ober luerben nud; fonft in Charten geftrclnet, 15
Sa gel)et ninn uberljin mit fnfjen unb ad)tet0 nidjt, Über ein o'^i" fdjcuijt an-S
ber .ton ein $8eumltn, Saffelb Inirb uon ^sar ju ^at groffer, ha§ c§ über
XjXi jar ein groffer S5aum ift unb für eine Äern, barau§ er getoad)fen ift,
biet taufcut Äirfd;en trcgt. ©pridjftu umb Dftern: .'go, SBic folt auy bem
öugliu ein ittrfd} unb au§ ber ftern ein Saum luerben? S)u Jlarr, öaftu 20
es 3ut)or nie gefelien ? Sa» 5Rargaretcn tag !omen, fo Inil id) bir bie .^irfdjen
jeigcn, luelc^c au-i ben fö ugelein getoadjfen finb. llnb filje über ein ;3fli-', Sluel), fmiff,
3el)en barnad), ob uid^t ein groffer 35aum ftcl^en loerbe, ba i|t ein Hein ßern ligt.
Sarumb, lieber .'pan§ *4>fricm, tt)U bic 3lugen auff, fit)e ben ßirfd^banm
an, Ser felb loirb bir prebigen üon ber tobten 5luffcrftel)ung unb bidj leren, i'->
lüie bog L'ebcn auä bem 2ob fompt. äl^enn ber Äirfd;baum reben tunb, fo
toiirbc er ju bir fagen: Sieber, ftl)c bod; mid) an 3U Sßinter jeit, loie bürr,
Inie tal, mie nnfrud)tbar, luie gar tob id) bin, ®a finbeftu an mir lucbcr
^^'aub nod; ^-rudjt, lueber Safft no(^ Scben. ^^Iber !omm loiber nad) Dftern,
fo ^c\h id) Safft unb Seben, bin toei§ bon S3lül)t, grün üou iBlettern, ßomm 30
umb 5Jtargareta luiber, fo t)ab id) rciffe .^irfe^cn, unb ift mir olle ^-IBelt l)olb,
äßcr mid) aufil)et, Oerlounbcrt fid) über mir unb fprtd)t: Sil)e bort, loie l'ol
t)enget ber A?irf($baum, Sßie ein lounber (Kreatur @otte§ ift haä'?
^a, fprid^ftu, %ai- mit bem Äirfd)baum ift altes gemein bing unb gcfd)id)t
icrlid), Sarumb lan id)ö für fein iißunber ad)tcn, S)enn id) felje es für meinen 35
Singen. S)q§ aber bie tobten 3lufferftel)en f ölten, baä fel)e id) nid)t. S)e3
bände bir .t)an§ '^-^friem, hai bu ©otteö SBunbciincrd |iM. g^nj au» ben Slugcn
tl)uft unb fo grob unb unOerftenbig Don feinem ®efd)epff rebeft. ;\ft es nid)t
Sünb unb Sd^onb, ba» bu für ©otte-S Grcoturn unb 2Berden fo fürnbcr gcl)eft,
alö luercftu ein Älo| unb Stein, fo lein öerftanb Ijat. Su l)aft ?lugen, D^ren, 4»
^-Ik'rnuufft unb Sinne nnb bift bot"^ uid)t fo tlng unb uerftenbig ol» ein .V{irfd) =
9lr. 16 [25. 5JiQt]. 433
RJ tarnen contemuimus, non crcfliums. Ipse tlixit iuitio: Commoventur terra et i. üJioJf i, ii
producat arbores. S)q§ )t)Ovt tf|Uty, ba» bcr @cf;cpffer fpvid^t. Ideo arbor
trit ntc^t QU§ feiner axt, nisi iuseratur aliter. ©onft ge^ety fo getois, ha§
ntctliaiib 3C. Praedicat et dedit tibi tot exempla resiir[rectiouis niort[uoriim,
5 et experieutia. Matrona subiieit ovum Gallinae. ApL^i"^ 5pfriem: Matrona
an non est stulta? Coiiteret jc. Ipsa: Ia§ mid) jufriebctt, uoii edam, post
meusem osteudam tibi pulliuu et fdjalen unb ilkf jax fol biu 6l), ba^ iä)
unter bie §cnne lege, ein ^ä)oä e^er legen. Sic videmus experientiam. Sic
auff bie faften ift§ ein @t) et post annum legt etjer et produoit gallina. Est
5 Oiia gallinaceu r
Dr] 10 banm. £n fpric^ft tool mit bem lliiinbc: ^sä) giciibe an ®ott 33ater, 3(11=
medjtigen, ©d;cpffer §imel§ nnb ber firben, 5I6er bu gleu6ft§ ni{^t bon §ei:licn
llnb gibft fein ac^tung auff fein ©efcfjepff unb luevtf. Qh cy fd)on gemein
bing ift mit bcm ilirfc^baum unb jeiiidj gefdjic^t, fo gefc^irf^t e§ bod} nidjt on
®otte§ Stxaiit, ©cfd^epff unb Stümcc^tigfeit, ba§ ßirfc^en au§ cim burrcn,
15 tobten Sicife unb ftirfd)6cume auS flcinen tobten fernen erfur Uiad)fen.
©Ott l)at im anfang ber ßreotur gefprodien: '@§ loffe bie @rbe auff= i. wiofc i, n
gef)en ©raß unb ßraut, ba§ fid; bcfame, llnb fru(^tt)arc S5eU.nnc, ba ein jeglidjer
nad^ feiner 3lrt frudjt trage unb fjabe feinen eigen Samen bei) pn fel6§ auff
Grben'. S)affclb 2Bort, ba§ ber ©djcpffcr gefpro(^en l)at, bringet bie Äirfd)en
20 erfur aus bem biirren 9{ei^ llnb bcn itirfdjbaum au§ ber Heineu ^icrne. llnb
geltet ®otte§ (ireatur unb Sßerd fo gelüi§, ba§ £cine§ qu§ feiner 2lrt trit,
©onbern ein igli(^§ tregt ^vudjt nad) feiner 9trt. Ser .^irfc^baum trit nid)t
au-j feiner 3(rt, er loerbe benn in ein anbcr 3(rt Dcrfe^t unb gepfropffet, Sonft
ge^ct» oIIe§ fo geloi§, haS e§ nic^t feilet.
25 3llfo prebigt un§ (3ott teglic^ üon ber tobten 3luffcrftel)ung llnb l)at
un§ fo Oiel (fjempel nnb ©rfarung biefcS 9lrti(fel§ fürgefteHet, liiie lud
Grcaturcn finb, fo Inir brauff ad^tung geben. 2Ba§ geft^ic^t in unfern
§enfern? SBotjcr fomcn .s^imet/ Enten, (Senfe? fiomen fie nid^t ai\i- tobtcm
bing? Ein 5Jtatroua nimpt (fijer, 2)iefelben leget fie unter ein .s^ieune, guten,
30 &an§ etc. fiompt .§an§ ^>friem unb fprid;t: Sßa^j nimpftu für, bu nerrifd;c§
SBeib, ba§ bu bie .öenne, ®an§ etc. über bie ®t)er fe^eft? @ie luer= [331- 56|
ben bir bie (Sljer ju tretten unb jn brcd)cn. 3ffe öiel tnegcr bie ®)er mit
beinen Äinbern, Sag ift bir Diel beffer, benn ba§ fie ^utretten unb ,5ubrürf)en
hjcrben. SJein, fprid}t bie ^Jtatrona, 2q§ tnidj ju f rieben, 3id) tPil fie ni^jt
35 effen, 'S:ü bift ein ^larr unb tnciffcft nidjt, Uia§ id) madje, llbcr t)ier,5et)en
Sage, llber einen 5}tonb, llbcr fedja äßodien luil idj bir bie ©dualen Don ben
Gljern jeigen, unb foKen bofür in bem SJefte filjen junge öiinlin, ®nten, iungc
©enfiliu, ®a fol mir benn ein C?!) lion ben 6l)ern, fo ii^ j^t unter bie §ennc
lege, ein ganl; ScfjodE (fljer legen.
Sütf)ixS mtxU. \UK 28
434 ^tebigtcn beä Sa^vc? 1544.
1 woiei^'^'^^^"'" ^^^'" '^'"'^^t'ite et multiplieaiiiini\ Dicit ad gallinam Deus: fe| bid§
oufi bn» {£•!) itnb Brüte ein Ijuuliu brau» et post aumim jc. Sic domus,
hortus, ager ift öol Sibel, ha @ot per siia niiracula in bte Qugeii flopfft et
omnes sensiis hunc articuliiin. @1) muä fo hJerben, boS tneber 3iicficii taug
nee jutrinden tottcr, loeife, sed ein jung l^nnlin freuest ^erauS. ^v'onne
?o*. 0, ifi. niiracula'.' Christii.s äUOü cil)avit. Augu8t[iuus: Hoc miraciiliini de 5
61435, 1 r> panes r
I>rl <Boiä)ä fel)eii tuir in bev ©rfarung, bae e» gcfd)id}t, 3» "^ci^ Soften finb
c§ (St)er, Umb öftern finb e§ junge ©enfc, Siefeiben legen über ein ^ax toiber
(Sl)cr. SBa§ tnadjt bas? Sa» äGnrt maiJit e», bac- Sott bie lucbeube unb
lebenbigc Sfjier im SBaffer, desgleichen bic lebenbigc Sl)ier auff ßrbcn unb lo
i.a)!oifi,s2bie S>ogel unter beut öimel gefegnet l^at unb gcfagt: '6eib frud^tbor unb
mef)ret eud) unb erfüllet ba» äCmffer unb bic (srbeif. Saffclb äöort t^ut e»,
S)a-3 (i)ott 3nr .'gcric, ©an» etc. gefagt l)at: 8e^e bid) auff bic Gl)er unb
brüte junge §uner, ©enfe etc. au§, Unb über ein ^^sar legen biefelben .§uner,
t%ife etc. tnibcr 6l)er. m
3llfo ift unfer .'oaus, .'poff, 5lrfer, ©arten unb alle§ Hol SBibcl, S)a ©ott
burc^ feine il^unbcrliicrd nid)t allein prebiget, Sonbcrn audj an unfere 3lugeu
Hopffet, unfere Sinne rüret unb un» gleid^ in§ |)er| leuchtet, fo Inir» l^aben
lüollcn, ?luff ba» mir follen auffmcrden unb iBürnenien, Uiie bicfer 3lrtidel
üüu bcr tobten 'Jluffcrftctjung in ben Greaturn gcbilbet unb furgcmalet ift. 20
S)a§ @l) mu§ fo Ircrbeu, i)a§ e§ tceber ju fieben nodj 3U braten, Itcber gu
cffen nod) ju triudcu taug. (?» lierleurct feine föeftalt, ba» man tocber Sotter
noc^ äßciffe§ barinne uiitcrfd)cibcn !an, unb aüi's, Ina» bariuncn ift, toirb Spötter
loei^ eben, al§ inere e» faul, Sennod; !reui^t au§ bcmfelben 6I), tt)elc^» feine
©eftalt tjcrlorcn bat unb jn nid)t» mebr taug, ein junge», lebenbigc» .öunlin. 2.",
|*-ö(. (\-7) 3ft baö nic|t tobten anffcrlocdt? .^"^a, e» ift mebv benn tobten auff=
crlncdet, Xenn juüor loar e» nodj nic^t fo öiel alB ein tob .^un, Sonbern ein
blo^ tn) unb ba3u ein foldj @l), lueld)» leine ©cftalt eine» Gl)c» ntel)r Ijattc,
yhi aber toirb nidjt Uiibcr ein Hxj, fonbern ein lebcnbig .Söuit. Sinb ba»
nid)t eitel ä'Junberlocrd ©ottc»^ unb gcl)ct bod; alle äBclt bal)in uiib adjtct 30
fold)» gar nid}t.
~si)^.6, iff. Sa» t^t)riftn» mit fnnff Werften brob unb jlncen mfdjcn fpcifet funff
taufent lliann, ift ein groC' äLUinberlrcrd, barubcr man fid) bitlid; Oertminbcrt.
SBa§ ift e§ aber gegen beut äLUiubermerd, ba§ ©ott aCc ^ax mit neixiem i?orn,
fo er load)fen lefft an§ ber (yrbeii, fpcifet nid)t ctlidjc bunbert taufent, ©onbern 3s
niel taufent mal taufent, Saä ift: 2){cnfd;en on 30!^ Sarumb auc^ 5. ^luguftinu»
fprid)t: (iuotidiana miraciila Dei non facilitate, sed a.ssiduitate viluerunt.*
') Migne, J'alr. lal. S'>, r593.
9lt. 16 [25. Wat]. 435
R] panib[iis quid est ad hoc, quod quotannis totum mundum cibat ntit nehJeit
lotn? Aiidivi ex p[atre meo, quod plures homines in mundo quam manipuli
in agris oranib[us.^ Certe homo ut niinimura ein jc^effcl, 3, 4. Uiide
frunieutum? Sunt niiracula, quae nemo inci'cEet. Non minmi, quod niulier
s ttegt Son? Unde? gtn Blutströpfflin. Et ex hoc fol luevben 5(poftcI,
Paul[us, PetLrus, D. Martinu-;. Scd sumus ^^awv ^Pfriemen, (filt niater-
familias jol \ii) fd)ier 311 tob lounbcrn, quod uBcr 4 ixio(^en forB §imner,
5 Homo ex gutta sanguinis ?•
M So mich Tisch: (Förstern, u, Binds.) 1, r24.
BrlSotteS Sl^unberluertf, fo tcglid^ gefc^cljen, Serben gering gcai^^tct, %6)i be§=
f)al6en, 'i>a'^ fic fo leicf^t teeren, Sonbcrn bu§ fie jo ftet unb on unterlaS
10 gefdjeljcn. S)a§ ®ott bie SBett regieret nnb bie (h'eatnrn er()elt, bc§ 2ßnnber=
hjertf» finb bie Seute getoonet, Unb Jocil e§ teglic^ im fi^toang get)et, \o fc^einetä
gering, nnb odjtetS niemanb loerb fein, ba§ er brciuff ntcrcfe nnb eS fnr @otte§
SBnnberiuerct fjolte, oB e« fcf^on ein groffcr äßunberlnerd ift, bcnn bü§
g^riftuä mit fünff JBrob fimff taufent ^Kann gefpeifet llnb au-S äßaffer Sßein 3"^ e-j^i ff-
15 gemacht Ijat.
^^c^ {)q6 offt tion meinem licBen ffiat er gebort, ba§ er fagt: @r ^ette e§
bon feinen @Ucrn, meinen 35oveltern, geljort, S)a§ biel me'^r menfc^en toeren
Quff ßrben, bie ha effen, benn ©arBen tion aöen Gdern in ber ganzen Sßelt
jerlic^ eingefamlet toerben modjten. 9{n Jan fid) !ein ftartfcr, gcfnnber menfcf)
20 tion einer ©orBen ba§ ^ar uBer erfjalten, ©onbern ein 5Jlcnfc^ ntn§ jerlic^
brel) ober öier S(^effel auff§ toenigft IjaBcn. 5}lnrfjc nu bie recfjnung, @o
liiirftu Befinben, ba§ me{)r Srob jerlic^ inirb geffen, bcnn fiorn öon allem
?lcEer jcrli(^ eingcfc^nitten nnb gefamlet tnirb. f9?(. gs] Sßoljer !ömpt nu fo
öiel S3rob '? 5Rnftn nidjt {)ic feIB§ Be!ennen nnb fagen : @§ ift ©otte» 2Bunber=
25 loerd, ber fegenet unb mef)rct ba§ fi'orn nuff bem Slcter, 3n ber Si^ehiren,
S)q§ *J[llecl im ftaften, 3)a» S3rob auff bem %\\i), 5lBer toenig finb, bie barouff
ncfjtung geBen nnb merclen, boy e§ ®otte§ SBunberloerä fein.
©cige mir, ,3ft e§ nirfjt ein gro§ SBunbcrtecrtf ber ?niniec^tig!eit (Sottet?
@in SOeib empfetjct, trcget, geBieret einen ©on, S^erfelB Ijat Seid nnb ©eel,
30 hJec^fet, hjirb ftarcf unb gro§, ftet)et, ge'^et, leBet unb JoeBet, (^ragcftu, Sßorans
fold^er Son fomc? ©0 faget bie ä^ernunfft, (friuiel)!unft, ßrfnrung, S)e§=
gleichen aucfj ©ottc§ äßort: SiefeS ©ons erfter anfang felj ein SSIutgtropfflin,
aßie gc^et nu baS ju, S)a§ au» einem Heinen 3?lnt§tr6).ifflin fol lucrben
folcf^er (eBcnbiger, Oernnnfftiger ''JJlenfc^, fo groffer ^erfon unb Senge, fo frf;arffe§
35 S3erftanbe§, fo reicher ©inne? ©. ^^ctrn§, ^^anln§, 2tugnftiun3, '.}(mBrofiu§,
So'^anneS ^ufg, "s^ Soctor ':)JJartinn§, 2ßorang finb bicfc alle lüorben'? '^\i
nid^t \x ctfter anfang ein S8lut§tropffe'? ^(Ber loir finb .§an§ ^Pfriemen, bie
ni(j^t§ öerfte^en norf; mercfen UuiKcn.
28*
436 ^tcbtgtcn bc§ 3a'f)reä 1544.
R] ®en§ t)at. Mater, gallina iiiliil facit quam administrat calorem. Sic nascuiitiir
pisces et terra nasceiitia. (fs tompt oEcä aila tobteiu bilig. Gl) tob, Hutä^
tropff tob. Terra producit arhores, aqua pisces, avcs. Cum ergo liaee
exempla habemus, quod omuia fecit ex nihilo. Coelum et terra für GOOO
jaicil ni(^t§ gclueft nee Angeli. Xou liabuit seinen, unde faeeret? Semen 5
Dl] Gilt §au§miitter folt [läj f($iev 311 tob bariilicr öertüunbcni, Uu'iiu fic c§
ref^t Bebenden toolt, §eut l)nt fie ein IRaiibel Gtjcr, bicfelljen leget fic unter
eine .öeniie, GiauS etc. llter üicv, fetfjS lüui^en Ijat fie ein ßott) öüüer junger
§uncr unb OJenfe, biejclbcn cjien, trinken, toacf;icn unb tnerben groä. 2i>ol]cr
fomen fie? S)ie Gijer tt)un fiel} aufi ju feiner seit, S)a filmen bic §ünlin, 10
@en?lin jnne, !uc!cn crfür mit bcm 5d)neHin, Biä fie enblid; gar erfur hiedjen.
Sie -^Jiuttcr, bie alte §eniie, bic ©an« tf)ut nirf^to I)ic3u, benu ba§ fie nljer
bcn Gljern filjet nnb biefcI6en »Dermet. 2t6er ©otteS SlCtneu^tigteit ift e§, fo
bay fdjaffct, ba§ au§ ben Gl)crn junge ■'öiuicr unb Senfe loerben.
•itlfo I)cU fid;§ and) mit ben Q'fcfjcn im iiL^affcr unb mit nliem ©eloedjö, 15
fo nu» ber Grben liiedjfet. Si^orauS lücrben bie 5'?'^}'!'? SO'-" fi^ftc; anfang
ift bat' Öielcid), |»L t^ij fo im äL^affcr fd^luimmet, 3lu§ bemfclbcn iuerben burd)
©otteS 2i^ort unb ?llmed}tigfeit Äiarpffen, 33armcn, .^ed^te unb allerlei) 5ifd)e,
baä e§ babon im Inaffer liiimmelt. Gin Gidjen, S5ud)cn, gi^c^tcn 23alom lned)fct
au§ ber Grben ctlid) .Ütaffter bid unb üicl Gücn t)0(^, äöa» ift jr crftcr anfang? 20
Grbe unb SBaffcr, Sie iiyurl^el ,3cud)t an fid) au§ ber Grben jren Sofft unb
geud)te, Scnfelbcn treibt fie über fid) mit aller mad)t, ba§ ber Satmn bation
gro^, bid unb lang iuirb etc.
3ln bcnfelben Greaturcn fit)et man, Iner nur brauff merden luil, eitel
Gjempcl bcä 5lrtidel5 Hon ber tobten 9lufferftc()uug. Senn alleS fompt erfur 25
ou§ lauter tobtcm bing, Sie ^ifd^c, fo im äßaffer loimmeln, Sic Seume, fo
im Sl^albe fte[)en unb grünen, Sic^?enfd)cn unb Sl)ier, fo auff Grben tueBeln.
Senn ba^ ©eleid), au^ Uicld)em bie [s'ifdjc luerben, Ser Safft, ben bic äCnirl^el
an fid) jcudjt auu ber Grben, Sic Gl)er, au» lneld)en .^uncr unb ©cnfe erfur
lried)eii, Ser Sb'lutötrobff, au3 lücld)cm ber 9Jienfd) Inirb anfenglid), äBa« ift§ m
onbcrä bcnn lauter tob bing? Sennod) luerben (ebeubigc Greaturn barauS,
Slsag mad)t ha^"^' ®otte§ 2l[Imed)tigfcit unb äßort, Sa§ ber cluige, 3Illmcc^tige
1. woki, 2"Sd)cpffer gefprod)eu l)at ©cue. 1. 'G» errege fid) baä Sßaffer mit Inebcn»
bcn unb Icbcnbigcn S()iercn Unb mit ©ebogcl, ha§ auff Grben
sB.siunter ber ^eftc be» •Söiinelc- fleuget.' 3itcm: 'Sie Grbe Bringe 35
erfur lebcnbige 5lt)icr, ein jcglid)» nad) feiner 2lrt, S>icl^c,
©eluurin unb S()ier auff Grben, ein icglid)§ nad^ feiner ?lrt.'
a!.28;3tcm üoii ilienf d)en: '©eib frud)tbar unb mel)rct eud) unb füllet
bie Grben\ Sold) äßort unb ''X[Inied)tigleit @otte§ tl)ut c§.
äi>eil loir 1111 fo Diel Grcmpel I)abcn an aKen Greaturn, liield)e aüefampt 40
jeugen, Suv ©ott alte bing au» nid)tö gefd;affen, Sag ift: au» bcm %oW
y
9h. 10 [25. 9J!ni|. 437
K] fecit ex nihilo, Inav eilt vol) faiTieu. Tu, coeluiii, Terra, A(|ua, da lias et
illas Creaturas. Sic postea ad bestias et homines : 'Crescite'. Anue secuudmu
lianc scientiam posset resuscitare mortiios? Est omnipotens Agricola imb
Icfft nxic^'3 feigen an aUcit tliieren, frugib|ns jc. ©icrfien, ftcrtcu bar)in unb
s hjerbcn Befdjorreti imb 5cgra6en. Non folt §Lan§ 5pfiicm fein unb dicere:
Pi] erf ur gebracht [a?l. & ij] fjat, unb noc^ {jeutigS togS bie (Jrcatuvn au§ bem Sob
crfur Bringt, ©0 foKen loir unfern ©lauten öon biefcm 9frticM, 2)ay bic
Siebten lucrben anfferftcf)cn, ftertfen, ouff ba§ itiir feinen jtneiffel baran fiaBcn,
©onbern gclui» gteuBen, unfcr 2ei6, löcnn er in bie 6rbcn toerfc^orrcn unb
10 ficgraBen tft, toerbe ju feiner jett tüiber erfnr !omen unb leBeubig lücrben.
ainiS finb §intet unb 6'rben, Sl)ier, 5JJenfc§cn, (?ngcl unb alle
(^reaturn geiüejen lior fcdjS tanfent jarcn? 9iic§t§. @ott ober f)ot fie bnrc^
fein aOort unb Slßmecfjtigfeit erfür gebrodit unb gefi^affen, (?r Ijat feinen
©amen gefjobt, barauS er fic modlet, ®r fi^affct ben ©amen au§ Wxä)t^, Unb
15 nua bcmfelBen mattet er l^fimd unb Srben unb nlle§, lt)a§ briuneu ift. 6§
lüar ein rof) ©amen, Iveldjen ©ott ^u crft fi^ftffft aus nic[;t§, äBie 5}lofe
f|)ritf;t: 'Sie (?rbe Umr luüft unb leer'. 5lu§ bemfelben ©amen Bringet ®ott
erfur §imcl unb @rbcn. 5)arnac^ fpridjt er ju bem §tmel: S)u §imet, gib
Sicdjter, ©onn, Wwnh, ©teru, ba§ fie fc^cineu auff ©rben. Unb ju ber (Srben
20 fprid^t er: Su @rbe, Sa§ auffgefjen &xa^ unb ^^raut, ba§ fid) befame, Unb
frucfjtbare SSelnme, ba ein jeglidjer uad) feiner 3{rt frud}t trage. !;^stem , S)u
Grbe, bringe erfür (ebenbige 2f)ier, ein jegliches nacf} feiner 9(rt, a3icf)e,
©ettinrm unb S^^ier auff @rben, ein jegli(f)§ nac^ feiner 9[rt. Unb ^um
Sßaffcr fpric^t er: DaS äBaffer errege fid) mit loebenben unb lebenbigeu
2s 2I)ieren unb mit ©eöiiget, ba§ auff (irben unter bem §imel ficuget. Sarnad;
fprtd^t er Iretter ju ben i5^if($cn: ©eib frud;tbar unb me'^ret eurfj unb erfüllet
ba§ Sßaffcr im 5)lcer, Unb ba§ ©eUogel mebve fid; auff ©rben. Unb ]n ben
5}Jenfdjen fpric^t er: ©eib frudjtbar unb meljret eud) unb fußet bie (Srbeu etc.
SBeil nu Sott burdj fein äßort unb Mmec^tigfeit .sjimel unb @rben
30 nub nüe (^reaturn au§ nid)t§ gefc^affen, S)a§ ift: aU'3 bem 'Job erfür gebrad^t
t)nt unb nod) teglid) au§ bem Sobe erfür bringet, ©olt er nidjt und) berfclben
feiner ^unft, SaS fsBi.Wiij] ift: burt^ fein frefftige§ äl^ort unb «ottlidje %\i--
medjtigteit bie lobten onfferloed'en fönncn? ^ä) meine ja, @r ift ein 31E=
medjtiger ?lclerman, SIBaS er bnlnet, feet, pflanljet, ba§ ift nnlierloreu. 6r
35 lefft un§ feine Äunft unb ''.Jlllmedjtigfcit, baS er bie S^obten aufferlnectcu Inerbe
unb fonne, fefjen an allen S^^ieren auff Garben, an ben J^rürfjten auff bem
Slcfer unb an aßen (Kreaturen.
2)arumb tuenn tuir trauet tuerbcu, feudjteu, bal)in ftcrbeu, in bic (&xbi
berfdjorren unb begroben Itierbcu, foßeu luir nicfjt grobe, unüerftcnbige ^JJorreu
4t) nod) finge .Raufen ^Pfriemen fein uiib fogen: 5Gie Uierben bie tobten anfferftef)en?
äßic ift c§ müglic^, bo§ ouä bem tobten 2cibe, ber in ber ßrbcn Derfaulet unb
. 'JJioicl
438 $rebiglen be§ ^ai)XM 1544.
KJquomodo? @1), vade in garten et interroga, quomodo possibile ex tobten
cuglin load}fen'? 2lu ort nnb fd^oner ut infra. Est terrestre corpus et fiet
coelestc. Sieiit grauiim ift äurecfjncu corpus terrenum gegen beni ^alm mit
bent forn. Sic longe pulchriores erimus, ubi exuerimus corpus terrenuni,
non cdenius, sudabinius jc. sed vivemus iu Dco iuaeternum et JJIuf)en corpus
fcf}onev benn 3lofen, et tameu nir^t aufjtüirfft, uon erit amplius mala con-
scieutia, Resurrcctio ift uBerloeifet buirf) ©arten, t)i^e, eigen leiB unb leBcn.
C^ui non vult credere, maneat ,S5L0n§ ^jfriem. Quidam quacrit, ubi Deus
314 mit bem über (et) 81439, 1 Geue: ca: 25 pa: 4 b.'
IberiDcfet, etloa§ loerbe? ©onbern jagen: ßieber §an§ ^Pfriem, @et)e in ©arten
unb frage ben ßirfii)6auni barumb, lüie e§ ntüglid} fet), ba§ au§ einem biirren, lo
tobten ^''-''^iglin iDcrfjfet ein (fugelin, nnb nu§ bcmfelScn Gnglin iDodjfen
i'^irjifjen? ©elje inS §ans nnb frage bie DJiatrona barumb, )üie e§ muglic^
fe^, S)a§ au§ ben tobten 6i)ern, fo fie unter bie §enne legt, Icbenbigc |)iinlin
loerben? Senn tueil @ott folcl)-? f^ut mit ben fiirfdf;en, §unlin etc. ©olteftu
nic^t ©Ott bie Gl)re geben, has, loenn er fi^on ben äßinter fomen Icfft über n
biä), bic^ fterben unb in bie (ärbe berfdfiarrcn, er gleidjlool auff ben ©ommer
bic^ au§ ber (5rben lüiber crfur bringen nnb üon ben tobten auffcrtuedcn loerbe?
3)er Seit, fo in bie 6rbe ticrfdjorrcn loirb, ift nii^t ber Seib, ber Inerben
fol, 6r ift Inol berfelben 5iatur unb 9lrt, 216er biet fc^oner unb tjcrrlictjer.
Senn e§ Juirb gcfeet ein tobter, nerUietjUi^er ßeib, Unb Inirb auffcrfteljen ein 20
Sebenbigev, unöerUicpirtjer ßeib. (J-J Inirb gefeet in S(^anbc nnb llnefjre, Unb
Irirb auffetftef)en in 6f)re unb §crrlig!eit. @§ loirb gefeet ein fc^iüarfjcr,
nnlrefftiger ßeib, Unb loirb anfferfte'^en ein ftarcter, !refftiger £ei6. 6§ lüirb
gefeet ein natnrlid^er Seit, unb loirb aufferftcl)cn ein gciftlic^cr Seib. (?§ loirb
gefeet ein jrbifc^cr t'eib, Unb loirb [4M ^iiiij] auficrfteljen ein •'gimlifcf^er l'eib. 25
®leic§ lüie ha^ ßorn, fo in bie (Srbe gefeet Inirb, ju redjnen ift ein ^vvbifrfjer
Seib gegen bem ^orn, fo an§ ber Gvbcn loecf;fet mit bem .Sjalm unb mit ber
OoHen (SI)ern, £)enn e§ ift fc^oner, lieblicher unb fjerrlic^er. 2Ilfo tocrben mir
and) in ber 3lufferfte^ung Diel fcf;oner fein, loenn luir biefen oerloe^Uc^en,
fterblid)cn Seib an§3ief)en unb einen unoerloefjlic^en, nnftcrblic^en Seib an^iefjcn 30
loerben. 2tl§ benn loerbcn mir nid)t mci)r Gffcn, S^rinden, Cvibciten, Sc^loil^en,
.sjungcr, Surft, Ungcmac^ leiben, Sonbern loerben leben in ©ott cloiglid&,
Unb unfer Seib loirb blül)en oiel fc^bncr loeber bie -Kofen, ilUrb nit^t metjr
beloen, auSloerffen etc. Sonbern eloig gefunb nnb frifd; unb on aüe Sunbe
unb bbfe l'uft fein. 35
2tIfo ift biefer 2lrtirfcl Uon ber tobten Stufferftetjung geloaItigU(^ erloeifet
burd) ba§ forn auff bem f^elbe, burd) ben .^Itrfdybaum unb anbere 93elome int
©arten, S)urdj bie (}ifdjc im Sßajjer, ®urc^ bie 35ogel unb Sf)ier auff Srben
9Jr. 16 [25. Wai]. 439
R] possit accipere igaem in ext[remo die, ut miiudum inceudat? Itom rjiumdo
rcdfjt Hi^ unb bonnev gi6t? Dicit ignem in aere, qui gvofjer (|uam mundi
igiiis. Talem ,ÖLail§ 5pfriem nt liic, qui quaeinnt, iibi corpus. Plinius, ubi
audiunt praedicari de resur[rectione mort[uorum, oflPensi. Ubi os, aures?i
5 5lfirt, Gentiles sie loquuntur. Sic isti fueruut Sadducaei, Hannas et Caiplias
gubernatores, bte l^telten bafur, quod resurrectio talis. In ea fide, bai'in
§[nn» Spfrient, ut hodie Cardinal[os papae. Ceite debuissent credere prophetis.
Sed contraiium docebant alios. Ideo non mirum, quod papa et Caid[iualcs
4 über audiunt steht audiuit «j)
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. lü, 663, 33; Bd. 34 ', 273, 3.
?ii Unb cnblid) burcf) iinier eigen Seib nnb Seben, SBer e§ ni(f}t glcuOen unl, bei
10 fare jmntev i)\n unb bleibe ein grober 9iarr unb §an§ 5pfrtem. &V\d)c bi)pn=
tieren unb fragen, äBo unfer .^"»GSJSJ Sott fo biet gelnrS ncntcn iuevbe nnt
^üngften tage, bos er bie SBelt bnrc^-5 getor richte ^ ;stem, Sßenn @ott fonft
SSIt^ unb Sonner geic^el)en Icft, bifputieren fie baruber nnb geben für, 3in
ber Sufft fei) ein ^^elucr, ba§ fei) groffer benn bie 3."i>elt etc. S^afier !omc i-^ftl;
15 unb Sonner. ©inb ba-3 nic^t grobe Tölpel unb unOerftenbige -JJarren, ob fie
fd^on fic^ büncfen laffen fe^r fhig fein? (ahm fold^e Dkrren finb aiid), üoit
benen liie ©. ipaulnv fogt, bie ba fragen: 'äßie luerben bie S^obten aufferftet)en?
Unb mit itieli^erlel) ßeibe inerben fie fomen?'
5ptimu?< ift auä) ein foldjer fluger 5tarr, ba er fjat Igoren prebigen Hon
20 ber tobten 3lufferftet)ung, ftofft unb ergcrt er ftc^ baran unb fpridjt : ©o unfer
tobter ßeib, toelcfjer ju pu(üer Pcrbranb ioirb [an. & »J ober in ber drben Uer=
faulet, loiber an§ bem Staub unb (irben aufferfte()en fol, 2ßo U)il er Wcljor,
föefit^t, ä>ernunfft unb 9}erftanb nemen? Ober fo er ©et)6r, OJeftdjt, Sjcr-
unnfft etc. f)at, Söo^u Joi( er bcrfelben braurf)en? So er aber ber feines l)at,
25 loa» lüit e§ für ein äöcfcn nnb Sebcn fein"? Ä^o tuollen fie ailefampt ^Kaltim,
.<!)erberge unb Sßommg t)aben, fo fie bon ben tobten aufferfteben foEen? Unb
frfjlenft cnblid), C^g fet) lauter tinbifd) ^larrtoerd unb eitet faul 0jetirf)t ber
etenbeu, fteröticfjcu meufi^cn, bie ha gern lüolten jmerbar leben unb niuiernietjr
aufft)üten, tncld)» boc^ nnmuglid) fei), fintemal fein unterfc^eib fei) jlüifc^en
30 bem £)bem einc§ 5){enfc^en unb unucmiinfftigen 3;l)iere§.
U>on bem Spiinio ift ibläyi fein luuuber, fintemal er ein .soeibc ift unb
fein @otte§ Sl5ort not^ beilige Sc^rifft I)at. Senn ein .'öeibe, ber ®otte§ äl^ort
unb bie ®d)rifft nic^t l)at, fan nirfjt anber§ galten unb rebcn. S.5on beu
.§ol)enprieftern aber unb Sabuceern im ^i'^ifcficn öolrf, öon .sjannaS unb
36 6aipt)ag, loar c§ Ujunber, Senn biefelben l)atten föotte» Sßort unb bie l)cilige
6c^rifft unb luaren bie öbetften ^tegeutcn unb .'peubter im )8oid ®otte§, Sennod)
»oarcn fie rechte .^lanS Spfrtcmen unb ftacfcn in fold)em Salüglauben, ba§ fie
bon ber tobten 3lnfferfte|ung gar nid)t§ f)ielten, &U'id) toie ()entig§ tagB 6ai=
440 ' 5Ptcbigtcn be§ So^tcS 1544.
R] habent taleiu fidem et finb .^[an§ $pfriemcn, la§ un§ gelb ncmen, nt regieren.
Cum erlctt, ha^ unfcr '^oc^fter Ijeutter üJei, ut se vocant, quod finb in bcr
pI)arLifaer, ©ab[bucaer, fe^en, optenms diem extremum uon diu abfore. Sicut
Christus veuit tempore istorum Sad[ducaeorum. Ipse non credunt tautum
quam vacca et poreus, et tarnen nos excommunicant. S^ic f)eilige (Sd^rifft s
leuc^t ^erfur. 3i<^ ^offe, Inir trollen bcn lieben §69t9hi fc^ier feljen, et d[icet:
l^erfnr; Sluff, ©ott gebe, ha^ ic^§ noi^ fol erleben. Haetemis de articulo
Pijbinele, $8iitf;one unb ber SiH'ft mit feinem ganljen .söoffgefinb in foId)em
©Qliiglankm fteden.
SiEid) I)etten bie .f)oIiepricfter unb ©obucecr 5Jtofi unb ben 5propT)ctcn lo
gleuben füllen, loeil fie biefelben auff olle Sabtmtfjer tage Infen in jren Scfjnicn,
M'er fie üerftnnben tueber ^Jfofen mä) bie ^rop^eten, SBie 6()riftu§ folc^s jncn
TOotiii. 22,29 auff rncEt 5Jiattt). 22. Sereten unb prebigten büju lüiber biefen 3(rtirfel 6ffent=
lid), SBaren erfoffen im ®eili unb 2Bo[(uft biefe» 8e6en§, ©leid) line ^apft,
ßarbinele, 5*if(^offe auff (Mb unb ©nt, .'oerrfrfiafft unb (Selualt fe()en unb «
fpred^cn: l'affet uu§ @elb unb ©eloatt nemcn, groffe öerrn fein, regieren unb
im foufe leticn, ÜBenn Itnr tob fein, fo Inirb [s:*i.®(;1 nii^tS mef)r brau». Da§
finb redete (ypicurer unb ©ein, bie r)a('en lueber gu^-'Äjt für bem S^obe norf)
Hoffnung auff iia^ elüige Seben. Sßarumfc folten loir un§ fnrd^ten, fagen fie,
Dbcr toaS folten Inir Troffen, SBeil fein t'eben not^ biefem S?e'6en ift? 20
äl^olan, £a§ geljen, (?§ get)et rerf;t, \mc e» gefjen fol. 6ott fei) fiob unb
Sancf, ba§ ttiir bie jeit erlebet ^aben. 2)enn tneil unfere f)0(^ften .^eupter be§
6t|riftIidK" ©laubeng, SÖie fid) ber 23apft mit ben feinen nennet, in ber
.'Tjorjcnpricfter unb Sabbuceer fuf3ftopffen getretteu finb unb toeber ^lufferfteljung
nod; (Sngel nod) Seift uod; (Sott, Saä ift: gor nic^t» gleuben, ©0 inirb, ob 25
©Ott tv'ü, ber Siinsfte tag nirfjt ferne fein. S)enn gleid) tnie (5!f)riftn§ in feiner
crften ^i'^mifft tonten ift jur jeit ber Jin^ifd^en Sabbuceer, Stlfo iutrb er in
feiner anbern 3ii^unftt tomen ^ur jeit ber (5!()riftlid)en, Q\^) Ijette fdiier gefogt:
nntf;riftliif)en oobbuceer, ©ie gleuben fo tjiel ola ein ßue unb ©c^toein gleubet,
unb tüddcn bod) ber .*^ird)en s^eubter unb be§ ©loubenS ^Jteifter fein unb t)er= 30.
bammen niifer ©naitgelium unb tfjun iiitä in ben Söonn.
2.-45cuü,i9 £a§ fie mad^en, fjinfterni§ !^flt fie umbgeben, S)od§ fdjcinet ba§ Siecht
in betn tiindeln ort, ©clig ift, ber borauff achtet, Ser Zaa, toirb bolb
onbredjen unb bcr 5Rorgenftcrn auffge()en, £)ie Ijeilige ©djrifft leudjtct erfi'ir,
3d; l)offe, »ütr loollen ben lieben .§(,?9{9i5J anc^ fd;ier ein mal feben fomen in 35
ben äßoldcn be§ .C^iinely, ba§ er feine ©timme ()6ren laffe: '^luff, 3litff, bie jr
uitter ber 6rbeu ligt, .ßorapt erfiir, ©tel)et ouff oon ben tobten, llnfer lieber
©Ott gebe, bo» \ä)5 nod} erleben möge, 3tmen.
Senn uufer lieber §6rr 3^efu§ (?l)riftu§ mu§ c§ bod; tl)un mit feiitem
3{eid), fonft ift e§ nerlorcn, 6r ifts, ber tior öimel unb ßrben gelneft nitb bic= jo
felben gemacht Ijot unb fie aiidj loibernmb enbcrn uitb oerneluen loirb, 6r
9ir. 17 [1. 3imi]. 441
R] resurLrectiouis uostrae. Mutabis eos, psal[nios. S)u hjivft hi§ alt tüefcil beB Vi- 102. 27
lefien laffen öevolten unb Beffcr mad^en. Ideo orandum, ut vcniat ext[i'eraiis
dies. Cogitate vos non friistra orare.
Pr] Joirb ba^ alt Sfficfen btefeS Cclicn? öerolten laffen unb aÜcS Beffev niadjcn, Sßic
5 S^oöib im 111. ^pfnlm fngt: |aBl. ®7| '£)einc ^^saxe tocreu für unb für, ■•Ui- 102, 251
S)u l^aft borlötn bic (Srbe gegrünbet, Unb bte |)tmel ftnb bciner
§enbe Sßerö. <5ie »Derben Hergeben, ?(Bcr bu BletBeft. ©te iDerbcn
alle neralten Inie ein ©cluanb. ©ic lucrben ocrtuanbelt lüic ein
i?lcib, lüenn bu fie Hcrtoanbeln iütrft.' 2)arumB foKen loir bitten, ba§
in fein 9{eic§ unb ber Sungftc tag balb !ome, Slmen.
17. 1. Sunt 1544.
^rcbißt om ^fingfttng, nfld)nnttag§.
U] IN DIE PEXTECOSTES A prandio l.Iunij.
Aiul[iviimis, quid sit Spiritus s[anctus, quod opus gerat cum patrc et
filio. 6§ ift ein gro§ feft. 2Bir '^a6en ciuig bran 3uprebigen. lam tractabo
historiaiu. Oportet Christiani sciant, quid factum hodierna die Ieros[olyaiis,
15 (juo cepit Spiritus s[anctus sese patefacere. 'Et induemini virtute ex aito',?"'- 2^. «
supra. Ideo quisque diligenter debet audire. Ista liistoria rctineuda in
Eeclesia, quam describit Lucas ca: 2. quae sie sonat. Haec particula de jim. 2, 1 n.
historia, quae hodie facta, quam ogit Spiritus s[anctns. '^ßfingften' : 50'"' ger-
manice. ludaei lnib[ebant mandatum, ut a die paschae numerareiit 7 septi-
20 niauas et tum agerent festum septimanarum i. e. 50. diem post pascha. Istud
18 Pentecoste r
S] Ipso die pontceostes Lucae Act: 2. sivn. 2, iff.
1544.
®i§ fol auc^ iii) ber ffl)riften'^eit l)Iet)6cn, ba^ fie lüiffeu, ba» l)eut ^u
Sctufalcm gefc^eljen, So ber l}LeiIigc geift angefangen ^at 3U JuirdEcn, S)en j'^c
21 ber r)crr PI)riftu§ :^ernacf) ncrfjcifjen Iiat, S)a§ er ben fjciligen geift frtjiffcn
lüolt, l^rumb fol [a ein 6f)riftcn ftcifiig fotc^em nad) tradjtcn unb narfjfragen
unb behalten, •'pie fjort il)r ein ftucE ber gef(i}idjt bc§ l)cl)ligen geiftcS, Uia§ er
|eut tjat geloirdet. 5Pfingften auff bcutfc^ Ijeift funff^ig, ^ubcn loarcn gc()eifecn
ju ,]eleu non Dftern 7 lüorfjcn, ba-j ift: 5(i tage nad) oftcrn, Wofc§ l)cift§ 7
30 tüodjen feft, loclcf)5 barunib cingefaljt, Senn ba fie ^JJtofc§ aufgcfurct, luanbelten
28 Pentecoste r (von Fuachs Hand wie alle anderen Bemerkungen im Texte imd am
Rande dieser Predvjl) 29130 Pentecostcs origo r
442 5Prebigicii be? Sa^Tc? 1544.
RJfestum ideo institutum: Cum educeret Moses ex Aegipto per mare rubrum
per desertum, veuerunt die 40. in desertura Sinai. Sic Dominus etiam istos
40 dies servat, conversatur cum discipulis, fdjüigen tre ^elt 3 diel)[us postea
pnrificabaut se, ut audirent legis lationem. Et sie eo die data lex mit boniici",
m^, jc^l0ai"|ein hictter. In uicmoriam huius henefitii, f[uod dedisset legem 5
Mosi et hoc die aiigenomeii jum üolcf et ipsi \iä) mit im bexBunben, quod
vellent populus. Hoc est festum Iud[aoorum. Istos 40 dies etiam servat
et 50. die dat snam legem e coelo. Sicut die paschae obtulit verum pasclia,
itii hoc die dedit veram legeoi, Ubi venit ista dies 50., fit, quod promisit,
""'ji^^'f ^quod Virtute ex alto'. Isto, iuquit, die erant simul unauimes. Prius etiam 10
congregati simul. Sed hab[ebaut diem certum, ubi convenerunt, orarunt,
praedicarunt et ©ot gcbouifet, ut mos apud Iud[aeos, et nos adhuc servaraus:
morgen gcBet et vesperi geBct iinb prebigt. Ideo iam expectant promiss[iouem,
aiir. 24, i9ut disit: Nolite discedere a Ieros[olymis. Mane emerunt sua jc. 8. et 9. fuit
hora precationis. da fi^ct ftc§ eBcit fo Qn, quod ista lectio loelis incidit iu 15
hanc diem, Icfjt \\ä) fo an)cf)CU, uon pro certo dico. Ibi oraiuut, legeruut
3 psalmos, ut nos siuimus puerum legere vel DiacoDum, et hab[ebaut noti-
tiam linguae, ut intellig[erent prophetas. Ubi sie simul sedent et audiunt
1 Causa cur institutum festum penfecostes. r 4 über se steht 7 (lieb[us Sß
4j5 Pentecoste veteris testamenti. r 75 über 40 bis suam steht postquam aegip[tios per-
cussit et ediixit nos ex Aegipto percusso pharaorie sp 7 nach servat steht iubet vt post 40.
diem maneant Jerusalem sp lljli Historia de maiiifestatione Spiritus sancti. r
S] fie init bcv toiiftcn einen ^Oionat ober jkiecn nnnb am 40. tag faincn fie nn
Berg 5inni, gleid) toic nud; 6[)ril'tn§ -in Inge loanbelt nad) ber nu|ierftet)nng, 20
£'airnad} ntnftcn fie it)r lager anffdjlal)en, Sarnad} ftc^ 3 tage reinigen, baniit
fie fid) ,^nin gcfe^ geidjidt mad}tcn, 2cm gcict; jnm gcbct^tnig mnftcn fie ba-S
feft fjaltcnn, ba§ fie gott beiifelben tng ()ett nngcnounnen ^um tioirf, 3^n§ er
il^r gott, fie fein bold fein foltten, Sic tag f)at (5t)riftn§ auc^ gef)altten, gibt
anff bem 50. tag ben Ijeljiigen geift, fefjet fein ;)iegiment an in ber (ff)riftcn{)eit, «
511» ber 50. tag !am, fc^irft er ben {i[ciligen geift, ben 6r OcrI)ciffen r)ett. Sic
iuaren aU Bei) cinanber, nie^t baä fie Oorljin nidjt nu^r liorl^anbcn iocrcn
geloefen, 2)enn *4-^ctru§ f)at jutior ben Slpoftol '3)}atl)iam gcluelet, fonbern fie
fictten be§ tageS ein ftunb ober ;\\vo, bo fie jnfamen !anicn, toie and) iuir
morgen nnb Ocfper prebigt, 60 finb fie jnfanien tonten, geloartct ber Ocrljciffnng 30
cinmntig i. e. eintred)tig gelcfcn bie ^el)lige Sc^rifft, unb left fid) anfer)en, aU
()al) cBcn bie Section anfm 3oel anff ben tag gefaHenn, .Sjoiicn ha?- gctict,
pfatmen gelcfen nnb bie lection gelefpi, ijabm 0icneid)t ein fnabcn gehabt, ber
bie Section gelefcn, S^enn fie nid)t fo gar ber fprad)e Galbeifc^ uncEunbig
l'J über am 40. to9 steht im bvittcn iitonb l'eutecoste veteris testamenti. r JI über
^axnaä) steht cl)c er gen 'i)\md für Kxo: 19. r 23 über feft steht tjfittflfeft 25 Pente-
coste noui testamenti. r
9!r. 17 [1. Siini], 443
R] lectionem, venit Spiritus s[anctus. Q. d. Loquimini de rae, Sicut legitis, ita
fit et fiet hora hac.
'Factiis repente', ba^ fic e§ Juol IjüBeii muffen T)omt, foniLpt gleiti) «iw- 2. ^
in bie Ie|en 'hinein untici;fef)en§ et dioit: .»pie bin iä) mit eim ftavden roiifi^len,
5 faufen unb Braufen, ut 1. ten-iti, (|uasi domus ruitura. Postea lingiiae sunt
divisae veliit igueae. 1. apparuit in veuto, in unguis feiocr et sedit super Jc.
diu. Ibi S[piritus S[auctus ap|paruit Apostolia in vehement! et forti vonto
et igneis unguis. Ibi depinxit, quid sit et eins opus. Est vehemons ventus
et fetorig jung. S)a ift fein fd)lt)erb, bud^fen, ^atnifc^. Sed tautum Braufcn,
10 faufen venti et felorig jungen, et hac hora, qua praedicant, Spiritus s[auctus
adest et iniplet eos. In hac liora quautum gaudium? paradisus fuit. Mira-
biliter mutati hac hora, ba fie finb angeblafen ftavd unb ange^unbet. In hac
domo vere coelura, paradysus. Ibi nihil peccatum, mortem, Diab[oluni. Alii
homines in furd^t unb fi^reden. Isti habent mut, ber nic^t auSäureben, (|uia
15 est ftarder toinb et nihil facit nisi per linguas. ©ie totffen nic§t anberS quam,
quod sint in coelo, et vei-e. 2)al)on loeiä nid^t§ 6Qipl)a§. Ubi ploui Spiritu
s[ancto. Ibi vides, quid Blofen, fetoer t^ut. Egredinntur in civitatem, alii
in templum, ille in haue, ille in aliam domum. Civitas Ierosol[ymitana
4 über te^cn steht lectioit TjS Quis sit Spiritus s[auctus et quod opus eius r
lOjll Spiritus s[anctus est persona diuinitatis quae vt sese patefaciat, externam assumit
spetiem, in qua apparet. Sicut apparuit in spetie columbae. Deinde Spiritus s[ancti opus
est afflare et accendere et suo afflatu et accensione mutare Iiomines r 12 Apostoli pleui
Spiritu sancto r
S] getrefen, ;,"^n bem lefen fomtJt ber l)[eiligc geift: Icfet i^r bon miv, fiije l()ic
20 bin ^dj, fompt in bie lection I)inein unnb fprtd}t: filje ^te bin 3d), ^3Jtit eini
ftarcfen bvoufen, ba§ fie fi(| o'^n jttieifel gefovd)tct, "iia^ !^auy Irurbe einfnllcn,
unb ift ba§ erft, baS cv erfrf)einct inn feurigen jungen, fo ift er ben 3(pDftctu
eifrfjicnen im »uinb unnb jungen, fjat fid) abgemalet, loa§ ev ift unnb Uia§
fein hJercE ift. 6r ift ein ftarder tuinb unnb ein feurige junge, lertt mit feur=
2s jungen rebcn, S)o ift fein (ntdjfjen nodj fdjtoert, unnb toerben bot be§ !)[ciligen
geifte§. 2)a§ ift bie erft gcfd;id)t beä ()[eiligen geifteS, tuie ift ba eine frcub
iüorben inn einer ftunb, ba§ fie ber t)el)lig geift angeblafen unb I)ei§ angejunbet,
unb finb bol gcift§ hjovbcn, Tn§ ift§ redjt Ijimelrcidj unb -f^nrabeiS geluefcnn,
2^a ift fein fd}recfen mer nod) furd)t, fonbern freub unb I)ol)mut, Unfecn nit
30 anberS, benn fie finb in bem ()imcl, töie eS benn luor, ©arumb »pei§ PniptjaS
nic§t§, §ort aber, it)a§ btnfcn unb feur tljut, fie tet)Ieu fid) auffm mardt,
tempcl, plol^ unter mandjcriel) üolder unnb prebigen. ^ei'ufflci" ioar ein gro§
bing, inn frcmbben lenbern >ua§ Xioiin ^uben, Senn fie nit aUc T)cim toaren
!omen, fo Giengen bie Jiuben bie fjeiben an fidi, maditcn pioselitos an^ \{)\\,
24 Quis sit Spiritus s[anctus r 30 Eä'cctus venti et linguarum
444 ^rcbigtm be? 3n1)rc-3 1544.
K] iiinuna fiiit , (jiio couvenerunt non tautum ludaei, hJCVeu in oUeit frctllBbcit
lenbcrn, non onines redierant ex captivitatil)[us unb jiefjcn bic I|Ctbcn 31t fitf),
proselytos. @ro§ gelb ift I)inein !omen auff bt§ feft. Sie iuvenenint allerlei)
yprad^, nt hie, et iioii solum linguas an in fel6§, sed etiam bic Hntcvfd^ieb=
licfjcn fpra(^en fnnb er rebcn, fd^loelJifcfi, fedjficf;. Quis potest eloqtii hoc 5
iniraculiim? Certe miraciihini, quod ineruditns piscator ut Pet[riis, qui uullain
linguam q\iam maternam didicerat, !iinb nilf)t iDoI ^ubifcf) reben nt Aucil-
lam jc. ut d[iceiet: non est saxo. Isti, qui nullam linguam noruut quam
Gallüeam. Isti JüO fie f)in!omcn, ad Persas pcrsiee, Latinos latine jc. Nonne
n)ira res? ©olt bau tüunber3citf)cn nit gnug fein ad converteudam civitatem lo
totam? Fugati prius et territi prae metu Iud[aeoruni iaui loquuntur varüs
unguis, ubicunque inveniuut. Persae hab[ebaut suas plateas, alii alias. Vade
ad Persas, tu ad Romanos, tu in templum, tu in forum. Sic divisi in haue
civitatem. Magnum miraculum cum Unguis. Sed hoc malus, ba§ er fie fo
tro|ig unb mutig niacf)t, dat niax[iinuin intellectum omnium liiiguannn, sed is
qnod tatn audaces, \o\ä) niut, tro|, üU toixc ^nu^\aUm ettoa fartcn mcnner,
foltcn fi(^ gefurcht (jaBen. Gait)['E|a§, .öannlos groffe, rcicfie, trefflid^e leute.
Deinde Deus praeceperat: Qui poutific[em non aud[ierit, i'eus mortis. ?luff
3 1 doiiuni liiiguarum r 4!ö über unlctidöicbttc^eit sieht dialectorum linguarum
Apostcili tenciit varias linguas r S über ut bis est steht Gallileus es loquela to prodit sp
lOlll 2 (loniim intelligeutiae .scripturae Melius iutelliguiit scripturam quam vUu.s Uoctor in
orlie terrnnini r löjlO Confidentia Apostolcu'uni maius miraculum. r 77//S pontiöcum
poteslas r
S]fd)Iapten fie mit fitf), mad^ten bie Pfaffen reid), ©rumb funben fie I)ie Hiel
fpra($en, item Dialecticos nnb uiitf]er|cf}ib. ?lpofteI fontl) nit allein einerlei 20
fprai^ at» bentfcf), fonbern anc^ ©ec^fifc^, Sc^inelnfcf), SJcinlenbifd), Seicrifd).
SßaS tf)ut bocf) I)ic ein Sei), ber nit mer benn fein 53hitterfprai^ tonten, £)u
■uuütD.scMjt. fcift nit ein :^snb, fprici)t bie Tlagh, fonbern ein ©altlcer ,'c. Sie tretten aitff
unb tonnen allerlei) fprad)eii, luo fie ju ^4>erfen fomen, reben fie -perfifd) k.
folt ba§ nic^t bie gan|e Stab 6e!ert r)a'6en, locil eS frome, einfeltigc leut, nirf)t 25
tictricgcr finb, gel)en f)in nnb loibber inn bie gaßenn, S)cnn fid) on ,5lueifel
bic fprad)en, lanbflciit jnfamcn gclialtten, fo tcl)len fie fid) inn bie l)errbergc
unb unter bie gemein unb prebigen, S)i§ ift ein gro§ tnunber mit ben 3ungen,
adcr ba§ ift Diel ein groffer 3cid)en, ®aä fie fo tun, troijig, mutig finb, alS
loere ^erufalem ein Ijauffcn gemalte menner, foltten fid) il)c gefnrd)t lioBcnn. 30
3)ie ftab tvax nic^t 3nberad)ten, (Jaipl)a§ tvax ein großer Öcrr, fo ^^etten fie
and) bie mac^t, iner bcm .'pol)en priefter md)t folget, ber fol fteröcn, S)arauff
I)atten fie aud; t"()riftnm getötet, bnrfft and) nicmanbt ben ge!ren|igten
20!2l Miraculum linguarum >• 2'l bift t'ift 28, 2'.! iMiraculuju maius confidentia
Apostolorum. r
^r. 17 [1. Sfimi!. 445
R] bie inacf;t crucifig[unt Dominum. @r tft r)in, non redibit. Et trotl, qui de
eo mt'utionem fecerit. Deut: 17. Qui uou audLierit pontificLeiu. Sic Kaunas 5. Woic 17, 12
habebat ein ftai-den vudEfjaltcr, 5)lofen unb @ot fet6§. ©olten fic nicfjt fo
bcmütig 9elt)eft et isse ad Hauuam jc. Non curant, 06 §anna§ vel Siat^erv
5 fei}. Pontificib[us :^Qtte ®ot jugcovbnet ein treffüc^en 9lQt, bo§ r)ocf)[tc .^of=
gerieft, San^ebrim, 72. Ubi in Comitiis ante 20 anuos seeuuduui Caesa-
[reum et Canonicum ins damnati, urteil über un§ gangen Öom ßcifer unb
ganzem üiot be» 9teic^§. Euang[elium vocat Seuiores Saniicdrim, bie fc^Iieffen
cum poutificib[us. Et tarnen Apostoii faciuut, qI§ iuercn !cin pontiiices,
10 f)ot)cr 9tat, Dei populus ju ^eJ^ufallem. Ideo etiam dicunt: 'Sunt pleui musto'. «Po ;;. i»
Os aperire contra Caip[ham, Hannam et Sanhedrim, §o^en 9tat et sie dicere
contra eos : Vcs priucipes populi estis öerr'^etcr, ntorber. Vos lesum cruci-
fixistis, estis damnati inaeternum. Ibi nulla res'erentia Mosi et legis nee
pontiticum, Sauhedrim, qui potestatem a Deo habeut. Mirum, quod Spiritus
15 sanctus fo bergejjen ift, ut maudasset prius Apostolis ire ad poutifices. Sed
per plateas clamant, scilicet: §o^eprieft[cr unb §oI)er Mat, qui deb[ent obedire
mandato Dei, sunt morber JC. Tale cor Spiritus sauctus facit ex üer^agtem
Petro. Non pot[uerat consistere ad vocem ancillae: 'Tu etiam uuus'. Isa';atK'.2B,73
6 Sanhedrin r lojll Apostoii praedicaiit non salutatis prius pontificib[us r
löjjd Apostoii praedicaiit duos Articulos qui suut pontificib[us intoUerabiles, quod sint homi-
cidae, 2. quod lesus Nazareiius resuscitatus sit Dominus omnium et quod per hunc opor-
teat saluari r
S] ß^^riftum nennen, Senn fie muftcn ge^^orfam fein, SBarumb gefjen fic bcnn
20 nid^t [)in jnm 6atpl)a, bitten umB urlaub? 5letn, bQ§ tt)un fie nid^t, tier=
ad)ttm ganlj unb gar, fo§ bod; ein groä bing loar, Senn ba§ üoltf ^ctt ein
gro§ f)errligfeit, fetten ein fjod^ften oberften 9{abt, 72 5Jtan, ltia§ bie fi^loffen,
bie man ©djanfjebrin nennet, ©eniovcS, bie fdjlielicn mit bem f)of)cn priefter,
ber bie [)od)ftc gelüolt tjat, dloä) fe^en fie nientanb an, finb gor toU unb
2s torid;t, ba§ golt ifjii bn-3 leben, Unber ben tjo^cn robt baä nianl anfftt)un unb
fiigen : i[)i- fniften unb t)ervn bes üold», if)r feib '•JJlorber unnb l)CvbQntpt, .s^ieift
ba§ nit ()iucingegriffcn, t)eift bal nit ben tobt öcrbicnet? ©inb bronn fd;ulbig
geluefcu, ^o[)en 'l'riefter unnb £eniore§ 3U c()reu, nod) fcf)en fie fie nit an,
luuubeit mid; auc^, luarumb ber t)| eilige gcift fo öergcffcn, bau er fie nit (eft
XU f)ingef)en, ben ijo^m tobt brnnib ju fragen, fonbern getjcn unnb fd;rcien inn
alte gaffen: .söobepriefter unnb (yltiftcn finb morber unnb buben. 3)er ift nu
fo freibig, ber Oortjin tier',agt unb blob Umr unnb lic§ fidj öon einer ''JJlagb
fdjrcden, Ser fteigt ^ic auff unnb prcbigt iun allen gafSen: Gltcftcn jc. finb
b(ut()unbe, üerrfieter, fjabcn unfd;ulbig bint liergojfenn, loie ^uca§ befd)rel)bt
3.-. it)re prcbigt, v>bf bci'vn \n "scrufaUnn, if)r oniidevn Ijabt if)n genommen unnb
an-5 (üeulj gcfdjlageu, Xeufelbeu (ba5 ift nod; Uerbriefjlidjcr, bcnn ha-i Oorige
446 ^irebigten bei 3a^«? 1544.
R) iaai ascendit, damat per Ierii>:[alem mit fold^em unlcibltd;em gcft^rel}, quod
lesus Christus, qui cnicifisiis, sit Dens et Dominus super onioia, qui spiri-
tuin s[anctum dedit. Mirum, quod non accurrerunt mit fpicffen unb ftangeu
et uno momento occiderunt. Inceperunt praedicare et grob, quam praedi-
catio[nem audietis his dieb[us. Pet[rus sie: lesum öon ^Jajoretf), quem Deus, 5
litinc vos occidistis et cruci }c. estis morber. Huue Deus k. S)Q§ ift nod^
Diel üei"bxieC'lidf}er. Satis durum dicere primaiu partem. Nester Caesar et
principes loiivbenS tltt leiben öon nn§. Nostra audatia ift nichts, ue niusca
erga Apostolurum, quod pa]>am aJorimur, qui vestitus alienis febbern, bie
^aten \mx im toibev anSgejogen. Si papa liaberet ben rutfcn, quem pouti- 10
f[ices ut principes k. nihil ad cam potestateni Caiph[ae. Ideo gvoffe, treff=
Iid)e, !uiie Icute in liac hora. S)qS t[t noc^ gcving, quod Pct[rus fo ba^ Wiaul
Qnfftf)ut: Ego super te, Caipha, et es morber Dei. 3;^u c§ im naä). Ter
ftaräe Ininb Ijat in angcBIofen. Caipham, quem prius timuit, iam niliil
curat. Post macf}en fie c5 gor. 'Hunc' (5oIt ir Iniffen unb lafts eud) i.-.
gefogt jcin. S)ea unb tcin auberä. Excitatus a morte ju bem, ut cum
agnoscatis miserum lesum de Nazareth. S)a§ Befel)I i(f) tuä), ut i.stum
adoretis pro Messia et Deo. @o fol man brein greiffen ju 3ierui[alem.
Sulla civitas in Germania similis. Sal f)eifft JQ geprcbigt. ?n§ Inenn icf)-3
folt t^nn in papae palatio, ^rc^ vel in foro unb ben ÄQpft nidjt brumb 20
fragen, lourbe bie S^ljber foften iu j hora, quanquam possem et haec miracula
facere. Setl hüB fumemeft fein Xovi Testamenti. Sic ponit se supra ponti-
fices, Sauliedrim, popvilum Dei, f erlegt« ba^in, (piasi bulla. Praedicamus
4 (juani] q Ifi über bcm steht ad dex^teram sp
Sinod} t)art gnug gelocfen, unfere furften Itinrbeng öon un§ ntc^t leiben, S)a§ toir
ben SBnpft augvciffen ift nicf}t§, ^apft ift ein gering bing, fjnt fiel) gcfc^muft 25
>üie bie !räc mit frcmbben fcbcrn, bie finb aufgewogen, ober 6aipt)a§ tvax \nä)t
alfo, er f)ett ein foftlid^en rudenn, Inie brnften fic^ unfere furften, nad) bem
fie l'on uns gef)ort, man fol OberMt gef)or]am fein, nu toolleno nit leiben
ftraff, Si» ift noc^ alle§ fliegen unb Ijummel loerd gegen bem üold, nod; barff
5Petru§ t)ie fo l)art reben, l)eU Gaipljam für ntd)t§, für ein ^liplin, uod} ift-?, 30
fag 3d;, öiel erger, £)a§ er fagt), Senfeiben geredeten tjat bie redete ^anb gotte-3
erUicdt, 3" '^ci"' ■^i-''» il)r folt il)n erteunen, ben armen ^sefum üon yfajaretl),
hin fekn luir, bog il)rn folt anbeten unnb l)altten für eUiren l)el)lanb, lal
l)eift ein fiection gelefen unnb geprebiget, aber qI§ loolt 3c§§ ju 9iom t^uii
iny Sopft paHaft, c§ folt uu« nit luol angcl)en, folten bie 2t)ber loften, ebe 35
ein l)albe ftunbc t)in gienge, ^^Iber l)ie l)at gott ein fonberlidj-:' getl)an, ber
glcidjen nit mer gefd^el^en, 2)er petrug fe|t fid^ über priefter unnb ©Itpften,
über Tempel unnb gottes bienft unnb fagt: mir prebigen mä) ben ffbriftum,
ben il)r gcfrcutngt, iljr ^JJJorber unnb bieb, bcin folt iljr gcl)orfam fein, gebenrtt,
9?r. 17 [l.Siiiii]. 447
ß) vobis lesuui, quem crucifix[istis k. lumc debetis agnoscere Deum Dominum
et Messiam, de quo omnes prophetae, qui deb[et inciperc novuui regnum:
huuc amplectimini, hoo vult pater coelestis, dedit Spirituin s[auctum lmtnbev=
juttjun, juBeftetigen unfet prebigt. S)a§ tvax in unmüglicf) an3unemen, non
5 tantum, quia poutifices fueruut Sadducaci, Epicurei, non cred[ebaiit resur-
[rectioueni mort[uoruin et vitam post haue, Spiritus, Angelos. @ot gebe, bQ§
bev S^oije 'Siat auä) foI(^. Et in Germania töil \ä)kx- Caiphae glouBc aiigcfjeil 3C.
Ideo toax§ Caiphae lec^Ctlic^, (juod excitatus a mort[uis, andiernnt excitasse
mortnos et Lazarum, quod factum iactabat populus. 6aipr)a§: l^at ein
10 gefpcnft ongericCjt. 8ed iioc deterius, quod lesus fol ir §@i;i: fein et verus
Messias. S)a§ ge^et in ir l^er^ nid^t. ®a loiib nid^t au§. Ideo pro figmento
habuerunt. Piscatores, cogit[avcrunt, volunt seditiouem excitare. 6i ift
erlogen, quod unus homo resus[citatus ex morte. Ideo liegen in it ^elfe.
lam persuadere hominib[us, ut credant excitatum, fliegen reg[itncnt, bo» ÜoIcE
15 an fi(^ jie'^en. 2öa§ fic aBer gesagt ad miraoula, qnae fiebant 3C. pop[uhis
fiengt fid^ an bie 3lpoftcI, baS fic e§ nid;t tünben icefjren, non erant omues
Epicurei, pharisaei tooren onbevg. Ideo potestatem suam amiserunt, quod
non recte docuerunt. Ideo cogit[averuut, (luomodo occiderent eos. Sed non
potuerunt. £)a§ maä)t Spiritus sLauctus, ba§ fie ge'^en burd^ fetoer, loaffer jc.
20 unb iniffcn öon feinem %ob, S^euffel, ^eil, 3lEe» tob, eitel leben, l^imel et
max|i!nuni gaudium, boS fte nid^t ^Qnb burffen anlegen. Prius laeti, tripu-
dium agentes, quod occisus, istis 7 septimanis. Interim tristes. Sed tertia
4/5 Poutifices fueruut Sadducaei r 'J2 septitnaiiis sp über septies äbej' tristes
steht s[cilicet discipuli sp
S] haB xijx i^n anneljmet unnb e^vet. Sott f)ot un§ barumi gefanb unb bie Ivafft
gegeben, bcn 6cfel cudj jn prebigen unb ^u tcfelfien. S)i§ lonv unlciblid) unb
S5 nirf)t aujuuemen, Senn bie fjol^en ii>i-ieftcr \vaxa\ (Spicuvci, öicUcidjt ift bei
^oc^ftc robt aud^ alfo geloefen, toie aud^ i^t im 9{eid) ffiifc^off, SSapft, furften
glenbeu auä) nic^t mcr jc. fol Irol 6oipl)ac glaub angel)en. S)ruuib Umr iljncn
bie pxchia, l(d-)txlid), gleubtenS nit, adjtenä nidjt: ad) ba§ öoldE l)at irgeiit ein
träum angetjoben, aber ba§ gleubtcn fic öiel lucniger, baS bcr gecreul^igtc foltte
30 fein auffertoedEt, Srumb badeten fie, bie bubcn, bie fifcf;er l)cbcn ein auffrljur
an, Ijabcug erbid^tet, STcnn loir it)n fo 3ugcrid)t, baä er nit triberlompt, baS
lüifjen tüir, brumb loottcn fie nn» ein nafcu uiadjen, IroÜcn baä Hole! an fid)
jiljen, ein anffr^ur anrid)ten, aber loaS fic ju ben miradcln gcfagt fjaben, bie
gefr()o()cn, 2a5 öolrf aber öiel ,]u unb licffcn fidj nid;t Ijaltcn, fo loorcn l'on
.15 ben übcrften uic^t oEe ©piturci, *4-H)nrifcer »oarcn aubcr§. 5fu fompt bcr f)[ciligc
geift, mac^t fie fo freibig, fragen nic^t§ nad^ tobt unb feur, finb im l)imcl=
reicf}, im parabei§, ®n§ feur fdfjlcd^t nmb firlj, ba§ bie Gbcrftcn nit burffen
angveifjcu, 2ßo finb nu bie, fo 7 inorfjen gcfrolocEt, ba§ md)t§ hxam )iuirbe
448 55rebtglcn bc? 3n'^re§ 1544.
R]die acceperunt troft. Sed toar noc^ ju ft^loat^. Sed hoc die Tert fid^ tüetter
5oi). 16, 2»tuiber. lam tristes. 'Sed tristitia vestra' jc. S)a§ ift tUQliic^ gcfti^eljcii.
3oii. H, 53 Yeniemus ad vos 2C. Hoc factum hoc die. Ideo d[icuiit: poenitentiani
agite, misit vobis Messiara, (jui est, quem crucifix[istis. Dedit Spiritum
s[anctum et scimus scripturam, uiliil timemus pontificcs. Xa IUU5 .§Qtina§,
6Qtpt)Q§ ben !opff niber jd^Iagcn, gcljet in burd) leib, Ic6en iinb lüil inen bn»
^er| Bxedjen. So Ijat fic^ ha§ fpiel gelüenbet. Ibi amplius uiliil, fuenmt in
coelo. Terra, iuferi, mors et orania mala nihil. Et non solum ipsi laeti et
hä pro sua persona. Sed videutes lomen, tobten dicunt: fte^e auff, fei)
gcfunb. Non solum in iten tob greiffen, sed etiam anber leutc tob unb
iiH- r<, I'' Irand'cit. Petro euute per forum adduxerunt Jc. ut umbra saltem. Talia
niiracula fecit, haec hodie inceperunt et max[ima miracula, ut ipse dicit
^oi).i4, lalohan: 14. 'Maiora faciet.' Evacuaruut potentiam pontificum. Post veniet
ad gentes, Romanos, ut iani factum est et fiet tandem in est[remo die. lam
timent eos, qiii pot[erant occidere, ut fecit Herodes lacobo. Haec historia is
huius diei, ut vid[eamus, quare venerit Spiritus s[aQctus, ut fot niadjcn un=
erfdjrocfen leutc ex piscatorib[us, tales prophetas, qui convertunt totum mun-
dum, (iuib[us nemo resistit, quia toiub ift juftard, is Braufct qHc hJelt an,
Cu-l-4o,Gsicut Esai[as dicit: 'Omnis gloria velut grainen\
10
/ über acceperunt sieht die pascliae r über \ä)Viia(^ steht ÜJlitc^ frcube sp l'i loetter
tuibev sp über merbEn luotben 9 Donura sanationum. r
S]mtt bcin ßtjrifto, tvie lool bie 3IpoftcI 6alb über 3 tng gctvoft lüurben, abcv 2ü
f)ie farcn fie {)ei-fnv, '^[eilige gcift maäjt fic fvolic^, gc[)en in eittel ipvungcn
auff ben ga^cn ^ciufa'c": 2?cfcrt eud), nemct au ben 6f)i'iftum, ben il)V
gclreuljigt, ben gott auffcrlnetft. S)a mu» .^onna§, 6aip[)a§ ben fopf niber=
fct)lagcn, bie pfciffcn ctn.vfjcn, borffm nicfjt§ bar^u tf)nn, Slpoftcl aha ödsten
il)r nii^t, tobt, fcnr, luaflcr ift il)n eben al-i leben unb f)imc(rcid[), ftub fo 2.i
r)offei:tig, borffen ein toten, franäen man ongfciffen unb fagen: ftclje auff, als
iocrc ein finbcrfpiel, lamcn gcfunbt machen, toten loecfen, 3^i ^^ctru-j loar ein
«vn- 5. 15 f oWjer man, hau er mit bcm fdiattcu gcfunb madjct. Tau ift nu t)eut augc=
fangen unb groffe \vnä bev ß^viftenljeit, grofjer benu G>[)iiftu§ fel6§, inie er
rsoii. 14, la f clb§ fagt: 'Maiora facictis". Si-S gellt aud) norf) fort, S3apft, Surd, 30
2;^rannen muffen beut Ijerrn Ineidjeu, !onnen bcu 6t)riftum nidjt bempfen,
S)t§ 3C. Sluu bem luerd ju fcl)en, Jöa§ bcr l)[eilige geift fet), \va§ er mad)en
fol, nemlid) frcubigc leut, bie ba tonnen Deiac^tcn Scuffel, toelt, tobt, SaS ift
uufev§ t)[eiligen gciftS toerd, Uicldjev ber (5l)viftcnl)cit üon (^'Ijrifto geben ift,
bas er ein ncUi ^Hetd) anfangen unb feine C5[)i-iften fo mutig mad;cn fol, ba3 35
fic tobt unb "Jeuffel, tuelt unb Stljvanuen uid;t adjten.
9lr. 18 [2. 3uni]. 449
18. 2. afimi 1544.
^'rcbigt om ^-)5fingftmontag.
R] DIE LUNAE IN FEßllS PENTECOSTES 2. lunij.
Porro loqueimu' de coutione Petri. 'Viri Isr[aelitae, audite' jc. PriniasiVii.a, u
contio, quam Petrus fecit die pentec[ostes. Utile esset legi publice contioues
Apostol[orum, ut videretur, quomodo Spiritus s[aHctus ceperit et Apostoli
:, praedicarint. Quisque Theolog[us debet optime meminisse huius libri. @§
fd^Iegt au§bex-maffen öicl !e|ei-et). Augustinus Manicheos. Manes gaB für,
promissio Spiritus sancti non venisset iu Apostolos, Sed in se et suos.
Contra eos puguat August[inus hoc libro, Spiritus s[anctus venisset die
pentecost[cs super Apostolos. Sic Marcio jog !^eruml6, ^at ^tOO fratücn mit
10 fic^ Unb tOQXb gefc^Iogen isto libro. Sic contra pap[istas et TurcLas babeiuus
opus hoc libro. ^e\u§ ß^rtftug ift nu au§ mit feinem Bud^ jc. et Machomet
tulit novum JC. Non. 'Excitavit lesum huuc' Non fol netü regimeitt fomen,
dicit iste liber. Et alii libri praedicant. Sed non tarn opulenter ut hie
liber. Item papa dicit se supra scripturam. Spiritus s[anctus nihil novit
15 de sede Apost[olica et de deci'etis. Christus dicit: Mittam vobis Si)irituni3»'i- 15,26;
s[auctum et pater meus, is testabitur de nie, et quod audiet 3C. S)q§ t^ut
er anä). Pet[rus: sedet ad dext[eram et effudit Jc. Isla niiracula, (juae nos
miseri piscatores, suscitamus mortuos, Videtis et auditis facere Christum,
4/5 Liber actuum Apostoliconim vtilis r 7 Manichaei r 9 Maicioii r
14 Papa r
S] Secunda feria pentecostes
20 D. M. L.
Perlegobat historiam 2. Capitis. S)i§ ift ein ftartle unb bie erftc pvebigt,
3ft aber nu|lidj 3U fe^en ben nnfaug ber !ir(f;en, ;3tem bea ^el)ligcn gcift'3
»üircEung. £)iy ift ein nu^Iic^ hnäj, be§ man nit emperen tan, fd;Icd;t öiel
fe|cr boriübcr, tuie Augustinus bic Maniciicos niberltiorff mit bem burf;, ba§
2'. ber f)Lc'It9c gcift fomen toer auff bie ?lpofteI. ^tem 2Rnrcton ift mit bem
buc^ and) nibergcfdjlogen, alfo muS man§ auä) 'ijobm tuiber 2urdcn nnb
SSopft, ber fid) anffloirfft lüiber 6f)riftum. Wm, tjie fagt 5|.ietrn§, ba§ !ein
nein ^Regiment fol tomen, fonbern 6[)riftu§ fol§ allein fein, bem bie 5]3ropl)cten
jeugniä geben, 3tcm iöapft h)il and) nber ßtjriftnm fein, ba fc^lagen tüir iljn,
30 bas ber ^[eilige geift nid^tS toei§ tiom SSapft, fonbern alfo fagt ßljriftnS, ba§
er ben tileiligcn geift loil fdjirfen, ber loirb nid;t§ anberg benn l)on C^firifto
prebigen, >üie fid; benn ber l)| eilige geift Ijie betüeifct inn ben fifdjcrn Don
Söet^faiba, Sßifjet, fagt 5petru§, gott ^at ben man gemacht jum tjerrn unnb
5Jle^ia. ?(l)o mnffcn toir aud) luiber bie ^iitic" ftreitten, bo§ fic nod) nnff
2ut[)etg 2BctIc. .\LL\ 20
45(,) 5Ptcbtgten beä 3o^«? löH.
RJqiicm erucifix[istis, per iios et posuit DominuQi et Messiam. Sic liber isto
pugnat contra ludaeos, qui dicuiit legem suam mauere. Non k. Ttem uovi
priiphctae ante 22 aunos liic, qui constituobant novuni reg[nnm. ^ä) natu
bi» 6ud) 3ur)ulffe, habemus doctLrinam, ([uam attulit Spiritus s[anctus e coelo
confirniatam miraculis. Vestra non item, vel affer miraciila. ^a, fngt CV, 5
lt)iv tüoEcn 3ci(i|cn gmig geten, titciiict bcit jamcr S^euffel, qui secutus in
seditione rustici)runi. Disi: ©o fol mein @ot beiliem @ot lDcf)rcu, ut nuila
faciat niiracula. ' Postea venit seditio, item Haeretici, Auab[aptistae, Sacra-
|meutarii. Iste liber contra ])ap[am. 2. Spiritus s[anctus datus e coelo, qui
praedicat Christum verum Deum et homiuem, natum, passum jc. et quod lo
non sit remissio p[eccatorum, Salus, iustitia nisi i)er fidem k. Haec nostra
doct|rina ex istn lil)ro contra Iud[aeos. Petrus praedicat cum poteutia et
füret bie |}3riid;e. Sljut inen faul. Apostoli grieffen uBev bie (Sl6ogen super
poteutiam pontiticum. Dicit iliaiii potentiain niliil esse. Quis est iste, qui
audet nuitare haue ordiuationem? et iioc praecipue taediosuin, quod is lesus is
sit Dominus et Messias, in cuius nomine remissio p[eccatorum vel nnlla.
S)Q§ ift 3U t)OC^. Remissio pLeccatorum est conditio et opus solius Dei.
Illud regnum erat a Deo ordinatum. Mose uon ex suo capite, scd a Deo
lj2 ludaei r 2/.3 Kanatici Spiritus, r 5 über Vestra steht Tua IGjlT In
solitis Cliristi nomine Kemissio p[eccatoruin »•
') Vfil unten 7j. Wff.
S]9Jic§iam toavten, akr t)ie ift gcfc^ric6en bie ler, bie öom Ijimet foinen, bie
bei- ^[eilige geift am ^^fingftag gebracht imb mit tnuiibei' beftetigt, >i)ie %i) i»
aiicf; fiir 22 '^s'^xnx bie !:]>ropt)cten t)a& lübcrgcfdjlügen mit beut tmd), .§ett
mic^ gott bajumal tut 6el)utt, loer '^i) aitrfj mit if)iien iintevgangen, "^s^ aiit=
inott if)ncit ober: %^) ftab ein ler liom {)[eiligen geift beftetigt iinb barff anff
feine mer Unirtten, bu Uieifeft mir beun 5eicf)cu, S)a er aber anff geii^en trollet,
antlüort %^y. fo tt)tl ^rf) meinen gott bitten, "i^oä er beinern gott merc, '^0.% er sr.
nit 3ei($en feljen lafje, alfo fif;ieben mir l)on einonber', über 8 jor folget auff=
rl)nr nnb fdjmcrmer, loibertenffer ?c. Srumb foUcn mir bis bud) lieb t)aben
nnb Wurden, "inben, 6d;mcrmer fnrl)alten, ben Ijie offentlid) bargeben, baS
mir ticrgebnng ber ©nnben muffen allein babcn burd) Pfjriftum, unb ba-3 ift
bie ler, bie ber l)el)Ug geift mit fold;en munber;,eid)eu bemeifet, S)ie fifd}er s»
feren t)ie and) ber 5J>f)arifeer ler umb, item gottefbieuft ftoffen fie barniber,
S)oy öerbreuft mol .s'iannaS unb (5:aipl)aä, aber glcidjmol antmorteu fie:
(?()riftu5 l)at§ uns gcl)cif5cn, Denn er bie mad)t Ijat unb gibt ben l)| eiligen
geift, S)er liLeilige geift Ijat and) bie mad}t uiinb gibto aud) ben l'lpofteln, ba^
21 nach bie steht Ijimlijd^C von l'oachs Tland
') Vgl. Wrampelnmjcr, Tagebuch über Dr. Martin Luther fieführt von Jh: (\inrud
Cin-diduK Nr. I>:j.
9Jt. 18 [2. Simi]. 451
R] in monte Sinai. Et piscatores greiffen brein unb feren§ umb et dicnnt:
Habemus Dominum, qui iussit, quem vos crucifixistis. Non debetis per
sacrifit[ia remissionem p[eccatorum quaerere in templo. Sed in nomine
invocando, ut sequitur: Credite in me, quod mort[uu.s et resur[rexi et quod
5 possura dare Spiritum s[anctum, similis cum patre Dens, on ha§ i^ tttenfc^
bin, pater non, et si quid, S^piritum SLanctum do, et S[piritus S[anctns facit
eadem opera, divina offitia, scilicet legem, templum abrogare. Soli Deo
competit, patri, filio et Spiritui s[ancto. Ideo von faeiunt in nomine suo
Apostoli. 'Effudit', quod videtis, videtis nos andere loqui variis Unguis 3H>8. 2,33
10 et P|et[rum sanare morbos et legem nihil esse. Hoc facit, quem crucif[ixistis,
qui mandavit nobis. Caiphas cogitavit: hitrb un§ ber fc^nit ücrboten, ut
remissio p[eccatorum quaeratur per bap[tismum, fidem in crucifixum lesum,
quid futurum, ubi eella, culina lalt, touft? Remissio p[eccatorum ift eilt
tvefflii^er jarmarcEt gelueft, ibi venales tauri k. lam le'sus nim^jt ben txam
15 rein ^tntüeg. Qui offert, est ac, qui occidit hominem Esai. ult. mai^t» unefg. 3ef-66,3
Qui ergo vult remissionem p[eccatorum, neu eat lerosolymam et offerat
columbas, Sed poenitentiam agat et quisque baptisetur. Petre, bu Bift ein
grober Serer, auff ftutfen fol man. Vester cultus nihil nee unquam fuit, quod
fuit, non ideo, quod vere per eum remitterentur peccata, sed tantum figura. An
20 non Moses remisit peccata? Cur ergo lex lata? (ä§ ift jnt^un gelneft, bai
2/3 Poutifices docuerant remissionem p[eccatorum cjuerendam per sacrifitia. r 12 fide
S] fie aufrieben gottfebicnft unb opfer, Tempel k. (SoIi^e§ t^un bie 3IpofteI nic^t
au§ if)rer niadjt, ^ctruä fngt: @ott I)at has, aufgo^cnn i. e. bcr tliutg, bcn il^r
gcfreuljiget, Itiir prebigcn nur, tl^un nid^tS mer, S)a§ lüirb gaipljae jc. burd^§
\]tx% fein gangen, ltia§ öerlirn Inir benn fd^nit, unb bie leut faKen an ben
25 ge!reuljigten unb {)oIen ba Hcrgebung bcr Sunbcn, fo tuirb unfer fud^en unb
fcEer !alt loerben, S)cnn fic fic^ Don bem 5lrtidcl lool genel)ret, Wj bie leut
opferten umb bergebung ber ©unben, S)a fompt ber ^[eilige gcift mit ben
Slpoftcln unb frf)le(f;t bie ticrgcbung barniber, fagt, loer >ml felig loerbcn, borff
niil)t fc^lad^ten, fonbern fir^ tcuffen Inffcn, 6l), ^^etre, bu bift aEljU grob, bie
30 J)rcbig ift nit ,]ulcibcn, ba§ bu fo fageii toilt, SaS Opfer fct) nichts, §at§ bod^
5JJofe§ gefagt, S;arauff fagt ^Vtru§: g§ ift md^t§, ei ift nur barumb jetfiun
gelrefen, bau i{)r ha?: böte! ()abt foUen oufftjaltten unnb licrtroften auff ^JJlcjjiam,
S)a§ 6^riftu§ inn bem l)olc£ blieb, ?Jbcr U'cnn bcr tompt, folts aufffjoreu,
3tlfo gel)t !^ie 6oip^a§ mit atL feim firdjen unb gottcfbienft ju boben, unnb
35 gott rid)t ein neloe prebigt an, ß()riftu§ ift !omen, t)at erfüllet Wofi gcfc|,
befolfien 3U prcbigcn Vergebung bcr ©unben, bie foll man prebigcn inn feiner
fitd^enn, loic aui} 5petru§ fagt: ioa§ hjolt if)r gott berfudCieu unb laft auff= «m. is, 10
laben ben ^ungern ? G^S ift ein ȟunbcrlicfjcr ^^eter, ber fo ()incin greifft, ha^
er barff fagcn: loir tuolleu )elig »uerbcn loic fie, unnb fcf)Ied)t bomit nf(e§
452 jprebigten beä ^af)xe% 1544.
Rlman ia§ öoIcE aufftjiclt unb öertroft auff 5!Jle}l"iam, bcv foI§ gar tl^un, S)er
ina'^n tft auä) blieben in populo. Sic gefiet ba§ 3ubentl)utn gar ju bobem
per huiic libruin, et erigitur nova praedicatio i. e. Messias veuit et iuiplevit
legem Mosi et commisit docere: qiii vult salvari, credat in mo et baptisetiir.
Ibi geftifft remissio pLeccatorum in Eeclesiam, ut nullibi alias quaeratur. 5
siM. IS, 10 Alibi PetLrus, ubi volebant legem retinere: 'Cur tentatis Deum?' ca: 15. 'quam
«Mi-Minec patres'. Mirabilis Petrus. 'Sed per gratiam lesu' jc. Sacrifitia nou
salvant, flug§ fi^legt Zixnpd, opffer, priefter in ^ouffen et dicit: Qui salvati
apud patres ab Adam ijixah ante Christi adventum, salvati per gratiam hnius
?(vs-2, 21 lesu crucifixi, quia nou aliud nomen. Item 'qui invoca[verit nomen' jc. lo
Ibi concludit Spiritus s[anctus, quod omnes prophetae, patres, martyres,
Adam, Abraham, omnes salvati non per sua sacrifitia, sanctitatem. Jja, dicit
Mvfl. 15, II Pct[rus, non potuerunt ferre fo eben al§ lütt, quia omnes cred[iderunt in
venturum Messiam, et ea fides in Messiam futurum salvos eos fecit. Eam
iidem uos etiani habemus, nisi quod nos in eum, qui venit, ipsi in cum, qui n
veuturus. Sa fi^eibcn tüir un§, Siui^f" "^t ©Triften. ludaei eum adluic
expeetant uoii ut Salvatorem, per quem acquiratur remissio p[eccatorum,
nolunt hunc. Sed uos talem volumus, quem apprehendimus, qui veuit, et
sie, quod per mortem et resur[rectionem attulerit Spiritum s[anctum i. e.
remissionem p[eccatcrum et aeternam salutem. Ipsi: veniet, nolumus, ut 2«
afferat remissionem p[eccatorum, sed refieiat templum, ibi sacrificabimus, qui
peccavit, per oblationes Jc. 5)leffio§ fol olle .Reiben tob fc^Iogcn et facere
principes, nou re[missionem p[eccatürem, vitaiu aeternam. Ipsi sitis sancti
] Remissio i)[eccatorum non in lege r fl Acto; 15 r JOjlt luilaeoruni somnia de
Messio venture r
sjäuboben, foffet aUeu auff ein l^auffcn, Uin>3 feiig ift Uiovbcn öor ber jutunfft
ß'^rifti, ift burd) ben nonien felig loorben, ift foiift fein namc k. S)a fc[)Icuft 25
l)[eiliger gcift, 2)0» alle pvoptjcten, aüc t)cl)Iigc bctcv finb alle fclig toovbcn nidjt
burc^ i^r Opfer, l^etiligfeit (ja fie bermod^tcnS nid^t jutragen bic laft), fonbern
gleirf) tuie tuir, S)enn fie nKc ger)offt, gegleiibt auff ben jufuufftigeu 5}Iefeiam.
®cr glaub t)at fie feiig gemadjt, 2)eu glauben ()abcu luir aud;, on allein, ba-?
lüir gleuben an ben, ber nu lomen ift, unb ba fd)eiben toir un§ nu, ^uben 30
unb C5l)riftcn. 3ubcn harten nod) fein, tuir gleuben, baä er lomen fei), 60
»rartcn fie auff 'JJiefeiam, ber ein Ineltlldjcr l)err fei), toarten fein nit al§ eines
feligmad^erS, Sie niadjenS alfo: (*r tnirb nod) lomen, loa» luirb er tl)un?
beburffcn feiner Oergebung ber ©unben, fonbern luir luollen ben 2empel luiber
batoen unb mit Opfer t)el)I erlangen, ^Jtefjiaä aber fol alle Reiben tob fd^lal)cn 35
unb unä alle fd)lo^er unb ftebt eingeben, ©0 Inarteu fie nod;, 3lbcr tiergeblidj,
\v\x 6t)riften aber gleuben tiergebung ber Sunben burd^ ben, fo geborn,
gefreu^igt, anfferftanben, unb gleuben aud) aufferfteljung be§ ftctfd^B, ba§ ift:
9lr. 18 [2. Sunt]. 453
R] ad reconciliaudimi peccata. 3la in afigviinb ber l^eUcn toerbeii fic bcii
Templum Batüen. Sic nos credimus istum artic[ulum, remiss[ionem p[ecca-
torum, per quem? per lesum Christum natum, mort[uum, resuscit[atum i. e.
mors cessabit, et caro vivet inaetermun. Hoc expeetamus a nostro Messia.
5 SaS fjat ben 3uben gcfd^obct, ba% ir !von, regiraent ba'^tn tft. 9Jtm|3t inen
jpetru» ben artidel, bavauff ir !ud^en unb leHer fte^et. Ablatis sacrifitiis
re[missio p[eecatorum, nou opus lege, templo. Lex Mosi nit ein ftro^olni
toerb. Inspice papatum, hjeil man im ben ?IrticfeI nimpt, (Sr 'ijat fein Sram
gerid^t ouff bie fc^Iuffel, er Inil ber fein, qui habeat potestatem remittendi
10 peccata. Et per hoc acquisivit opes mundi. ©er articEel ijat im gefjolffen.
3tem 2IBIa§. 3item ^at regna et principatus ju fii^ geriffen. Sßeil man im
bal neft jureifft, fol er nic^t lang regieren. 2)i§ 6u(^ folt man bem Sapft
auff ben !opfi legen. Sud bicf;, ^idd. Nou est meus Christi, ut habeamus
remissionem p[eccatorum per Missam, Ordines. Scd remissio p[eccatorum
15 ift fo geftifft, ha^ man» nitf)t berfcnffen fan, quia uou est opus, (juod facere
possim, propter quod contingcre re[uiissionem p[eecatorum, nihil prodest,
quod hoc, aliud dem. Sed sie dicit Spiritus s[anctus: @§ ligt baran, haS
bu gleuteft, uomen Domini invoces. Fides non venditur nee cmitur. Sed
sie: Si vis salvari, nihil da, quia nou possum tibi consulere. Quid ergo
20 faciendum? Age poeuitentiam , crede et baptisare. Crede, quod Christus
crucifixus pro peccatis tuis, mort[uus et resuscit[atus et ded[it Spiritum
s[anctum omuib[us, qui eura audiunt et credunt, dicit: Mitto vobis ministros,
4 über expeetamus steltl credimus S Papatus corruit per istum articiilum de remis-
sione p[eccatorum r
S] ha% ber tobt auä) fol auff^oren, unb ein etüigeS lefien folgen. Sllfo i^ebt nn
5petru§ tjk auff aKeS opfer unnb bergeDung ber ©unben, matf^t bie lüc^en lebig,
25 Tenn trenn ha§ nieg ift, traS barff man 2empela unnb ^rtefter? 3(^ tnolt umö
5Jtofe nidjt ein ftro£)alm geBcn, loenn ba§ ioeg ift, ?llfo l)at ber 3?apft anc^ all fein
grunb unb !ram gefegt auff bie Stfjluffel, bie er füret al§ ein 6o|toid^t, feret barmit
burd) bie gantie toelt, ^at furftcn, fonige in bann tfjun, toelil man itjm aöer ba§
nc^ jureift unnb ben finden l)crb juftorct, fo ioirb er nid^t lang .Keidj loerben.
30 ©0 leren toir nu, ha§ nid^t Tle% ftifften, toalffarten, gefien attmofcn bcrgefiung
erlange, S)enn öergetcn fan nit berfaufft tncrben, (?§ ^ilfft mid) nidjt, ba§
^ä) 5Runc^en !appen anjifjc, 5Rc^c ftiffte, fonbern e§ ligt baran, ob bu gleubft,
lanftu ben namen bc-3 Ijcrrn anruffen, fo knrftu feiig, So lan ^ä) lein l^sax=
mardt anrtdjten, ba loirb fein !ram brau§, S)enn loiltu feiig tcerbcn, Inirftu
35 mirl nit lonnen abfeuffen, fonbern foltu tljnn, tlju 6u§, laS bid) tcuffcn auff
ben namen unb gleub, baä S'iffu^ gcfreuljigct nmlt bcincr funb gcftorl'cn ben
!^el)ligen geift gibt, bie ifjm glcubenn, SarneBen Ijclfft armen leutten, laft aurf)
prebigftiil nit^t lebig, aber tl)ut§ barumb nit, baS if)r Oergebung ber 8unben
erlangt, bie l)at bir ber getreu^igtc 3t)efu§ ertüorben umb fonft mit feinem
454 $rebigten beS 3af)xei 1544.
R]hos alite et pauperes, iit nou sit inopia, et constituito prebigftul, scholas,
non icleo, ut acquiratis re[missionem p[eccatorum. Sed gratis do et habeo.
Christus '^at§ ertoorten suo .■<aDg[uine, ut salvai-eris. Ibi nihil possum accipere
nee tu dare. Sed liberum donum Dei ante conditum mundum, antequam
nati. Sed adiuva prox[imum, Non ut habeas re[missionem p[eccatorum et s
gnab. ^a^ tijut ber SSa^ft, 6avb[tnale, 83ifc§off, qui faeit, est ©otteelefterer,
accip[it pec[eata et dicit se reiiiisisse tibi peccata. Sed sie debet dicere:
Eemitto tibi peccata burd) ba§ ompt, quod ipse evlPorlBen. Crede in Christum,
et propter haue fidem. £)a§ ift bQ§ gut, bQ§ bu geben folt. Deus non vult,
ut dona Spiritus sancti vendantur. Is ergo articulus, quem Spiritus sauctus lo
per Petrura docet, terribilis non solum ludaeis, sed etiam hodie papLae et
suis, ([nia adimiinus ei suum reguuui. S)a§ er ift tob iinb ticimag nidjt?.
6i l^ot U)ei§Iii^ ge^Qubelt, bas er hn ©laiiBen nidjt t}at rerf;t gcprcbigt iinb
incibet§ nodj. Vohmt adhuc defendere primatum papae, lueifet Quff unfer
iDCrd et clamaiit sie: Fides nihil sine operib[us. Fides infirma res jc. Opera is
l'aciunt K. Ta flehen !onig, !etfer brauff. Nos etiam de operib[us dicimus,
sed mit unterfd;eib. Tua opera, ha biä) ber Sopft (jinloetfet, finb ein bred,
qnia sunt opera humana, quae tu facis, ea non auiferunt jieccata. ®» ift ein
anber Voerd: Dens excitavit Christum et dedit in nomine eins Spirituni
s[anctura. Haec alia pLars. Nou dabis Spiritum s[anctum, excitabis mortuos, 20
quid facies? non foU§ t^un, sed credere et bid) brein ertüegen unb bein
feligteit brauff fe^en. Non potes faccre Christum nee ducere coelum et
collocare ad dextieram. Si habes haue fidem, habes remissiouem p[eccatorum,
ut Pet[rus dicit, post, si vere credis et !^aft opus Dei ergrieffen per fidem,
da eleemosynam, "^ilff ©C^ul unb pfar er'^olten, f)QU§ Ijalteu. Ista debes 25
sitl^curen blut, haB bu folt feiig iuerben, £0 I)tlfft !etn feuffen, fonbern e§ ift
eittcl gnabe, ni(^t Derbienft, ader brnuu foltu gebenden unb (jelffen armen
lentten, nit baS bu barmit feuffcn loolteft ücrgcöung, ba§ t^un 23apft, Parbinel,
nentcn» gelt unb fagen, fjaben funb öergcBen umb beine» lucrd» millen, baran
fie liegen \mt bie bofctuid}t, Denn fie c» nidjt vermögen ju öertcuffen, ^^Iber so
bn§ tft ba§ gelt unb gut, Sii§ bu barumb tanft geben, gleuben bie öergebung.
Srumb ift biö ein fc^redlidjer Slrtidel nid)t allein bcn Suiten, fonbern i|t
ben 5paptften, Senn bamit bem Sapft fein getoalt unnb bullen aufgefdjnitten,
2)enn ber Sapft fleißig bcrtnibben, ÖTi» er nit glcubenn unnb Vergebung ber
©unben prebigte, fonft Uicrc fein fram öergcben-?, tote fie noc^ l)eutig'3 tage» *5
moUen i^ren mardt öerteljbigen: glaub ift fd)led;t bing, folgen nit Incrd, fo
Ijaftu nii^tS, Sie tüerd, bie tf)un§, fo fd)reicn fie mä) l)cutigs tageS, bartnibcr
lütr prebigen iralfart .'c. finb menf(^cn loerd, bie toerben e» nic^t tf)un, fein
funb tnefnemen, e§ ift ein anber merd, haB tl)ut-3, ncmlii^ gott f)ot fein fon
auffgclncdt unb bcn l)[eiligcn geift geben k. Sa§ tfiuftu nic^t, aber fold; toerd w
foUu gleuben, inn baS tl)un folt bid) erloegen, bein fcligfeit brauff fc|en, an
gjt. 18 [2. guiii]. 455
R] facerc hJarltC^. i^i "on mcreiitur, non facere volo. ©o fav f)tn jum Jcuffel.
Mea opera foHen nitfjt 6^riftu§ fein, sed fides mea debet eum aniplecti.
6^rtftu§ aufferftanbcn öon ben tobten, Dei opus. Sed proximum diligere,
ferre crucem, obed[ire, tneifi, ünb jU ®otte§ furcht, licet ea pretiosa, si credis,
5 in fide oportet piiiis sis in Messiam, qui mortuus et meruit promiss|ioueni
patris. Si filii verbiim audimus et credimus, tum omnia pcccata ablata.
Post quicquid in hac fide fueris, passus, ift gülben. Pap[a coecis oculis et
obturatis aurib[us dicit: fides nihil, Si fides neu, nee Christus. Si Christus
non, iiec Spiritus s[auctus, Si Spiritus s[anctus non, iiec Dens. Tu nihil
10 habes quam Seuffel unb 'ijcü.i^ä) feVöev.
'33on ben unartigen.' Sin trotttgev, !nner 5}Jan, fc^ilt bic pviefter -''Viv
et alios omnes. Non dicit : Sofft ciid^ Ijclffeu fon ben ^eiligen prieftcvti, sed
unartigen leuten, quia !onnen ntd^t fel)en, i]bxm, leiben, boB man bi§ prcbige.
5Jluft opffern. 5Jtan !an mit inen nichts machen, nihil curautes fidem. Haec
14 est 1. contio Petri. ©o ^at bie !^[xä)c angefangen. Sic praedicamus hodio
usqiie ad finem mundi. Non audieudi ludaei, papa, Turca, nullus Spiritus.
Omnib[us opponendus est iste liber. TTt est initium factum, ita servabimus
nsque ad finem. @§ ift nid^t juf^un umb legem, mea opera, sed umB lesum
Christum, qui regit et dat Spiritum s[anctum, ut habearaus remissionem
20 p[eccatorum et vitam aeternam per mortem et resur[r£ctionem. Turca: ista
S] 6f)riftum gleuben, S)u fanft fein 6I)riften machen nod§ gen "^imel füren, aber
hJenn bu ben S^riftum t|aft unb gleuBft, fo Ijaftn üergcfiung ber ©unben,
S)arna(5 giltl, tocnn bu ben gIon'6en unb bn§ »tievc! gottcS t)aft, fo tfju gntte
tvtxd, gi6 almofcn, erljnUt ^^farrfjen unb ©d)ulcn, fei geljorfam, regire bein
M t)au§ jc. 3a U)enn fie nid^t ticrbicncn, fo inil ^ä) ni($t§ t:^un. ©o far I)in
fnrn 2cuffet, n^cr nirf)t gleuBt, ber t^utS frcl)tid^, ?llfo mu§ ber ginnt erft
ha fein unb ben (5^riftuni fafjen, nirf)t mein tucrcE, Sarnac^ iuenn bu ben
t)cl)lnnb ()aft, fo t{)U bnrnai^ gute-3, bie toercf gefaltenn barnac^ (S^rifto, aber
3Uüor muftu ben glauben f)aben, baburi^ bu gnab erlangeft, fo fol aKc-3 öcr=
30 geben fein, alte funb toetf fein, lucnn ber glaub ba ift, fo fol barnnrf} alle§
gut unb gulben fein, ©if)e, alfo prcbigen Wh bargcgcn, fie fcfjreien: 6i), glnub
t^ut§ nid^t, fo ^aftu 6f)riftum, f)cl)ligen geift, gott bater nicf)t 3c. S)arumb
fpricf)t r)te 5pctru§: burcf) ucrgeOnng ber ©nnbcn iocrbet if)r ben ()ct)Iigen geift
empfa()cn, 91ennct f)ic bic ()cl)Iigen 5priefter unartige leut, frf;cnbct fie fo fc^enpd;,
35 ©inb unfc^lac^tige leut, mit ben man nit fan auftomen, fcfjreien nur: lücr!,
lucrl, Opfer, opfer, Ta§ ift nu bie erftc prebig ©. ^etri, nnnb fo prcbigen luir
aucf), fotten fein fcfjlücrmer geift, ^acf;omet, 3uben froren, fonbern mit bem
hüä) auffn !opf frf)Iaf)en: fcf)lucig ftitt, 3c§ tuil fein anber Jüort ober geift
tjoren benn biefen, ber mir prebigt ben glauben in Ptjriftum, baS »oir in
40 6f)riftum fotlen ticrgcbung ber ©nnbcn tjabm, Ter ^Ifa^omct ftilt an-i ^ubifcljem
unb alten 2eftament t>om loerf, beten, allmofen unnb befc^neiben, So bett er
456 ^rcbiglen bc§ ^ai)xe^ 1544.
R] doct[nna est abrogata, oportet novam, nimpt ein ftiid ex novo testa[meiito,
ut olmofen geten, öiel beten 3C. ex vetcri Circumcisionem. Ibi nihil de fide,
Spiritu sancto, Sed propria opera, qiiae Diab[olus per Mahom[et. Christus
gar gefd^toiegcn, jo gcleftert unb gefi^enbet. Ideo maneamus cum ista pura
doctiina, (|uain Spiritus s[anctus hodie plautavit per Petrum et alios Apostolos.
S] ctttuQ» jnfamen, G^rtftt aBer luirb I)ie ni($t gebacf;t, fonbern geleftert, bavnmB
bie unb anbete Icie 311 öcvac^tcn unb aEetn biefe prebigt @. ^>etri ju t)orcn
unnb gIcuBen.
19. 3. 3mti 1544.
^rcbigt am ^^fingi'tbien^tag.
R] MARTIS IN FERIIS PENTECOSTES 3. lunij.
srvs-s.iff. Acto: 3. De Ciaudo. 10
Aud[ivimus 1. concioneiii, qiiae locupletior, quam ut possit paucis horis
explicari. Bonum est historiam nosse, quid Spiritus sLanctus fecerit istis
Snu. 0,247 dieb[us et annis 7. U]t[ima hebd[omas, ut Daniel. 9. Factae contiones
et miracula, quae non scripta. 0. hora i. e. tertia. Ista contio facta non
die pentecostes, tarnen his dieb[us. Haec est altera praedicatio Petri, quam is
habemus. Apostoli bie pftngften uBer et per totam nihil in ore habent quam
reLmissionera p[eccatorum, resnr[rectionem a mort[uis. 2)a§ tft ott ir prebigt,
et dicunt non novam praedicationem, quam finxerunt. Sed Spiritus sLanctus
13 vor UIt[!ma steht Est sp nach lieb(l[omas steht de 70 hebdc^madibus sp vor
Kactae steht In his sepfem annis sp 3n bcn fiefien ioren na^ G^riftu? auffcrfte^ung ift b,^
ßiiongclium gcttialtig gegangen mit jeic^en tnb Wunbcrn burd) ben ^[eiligen ®cift Bnb finb Biet
1000 Silben bcfercl Bnb aiic^ »iet ^s'ben. 3n bcnfelben 7 ioren bleichen fie bcn SBciijcn rein an»
l)i§ Qiiff bie iprelB. Jatnac^ feven (itf) bie "JilJoftel ju bcn t|ciben. Acto. 13. bi§ bie gpvclo mit
fctuet üctbvanb mivb r 14 iinch tertia steht Uejperjeit, (luia liabebaiit matiilinas et vesper-
tinas lioias orandi sp 16 nach totam steht vltitnam septimanani i, e. 7 annos sp
S] 1544. Feria tertia pentecostes.
31011.3,1 ff. Acto: 3. 20
SBir ^aben bie erfte prebigt 8. 5petri auff ^JJfingftag getljait gel)ovet,
S)o(fj nidit buvc^ au§ gnugfam ge^anbelt, S^jt totl ^ä) ein anber ftud "^anbctn
'ivn. 3, ibcr pvebigt, fo auffm anbeni tag gefcfjeljen Acto: 3. umB 9 ift nadj unfer
ftunbe uinB 3. Senn fie bie ftunben 3eleten nadf) auffgang ber Sonne. 2)o
fe'^en loiv, bo§ bie SIpoftel bie pfingftcn ilvax bie ganzen jar uter nid)t§ anber» 25
im maul tiafien benn bcrgeBnng bev Sunbeu unb Hertilgung bev 5unben, auff=
cvi"tet)ung ber toten, \o\äß, fogcn fie, fei) nit allein i^t, fonbern bur($ beu
niunbt aller propt)eten Bezeuget, aud^ mit 53lofe fel6§, barauff fie trotten, ha§
9ir. 19 [S. Suni]. 457
R] anmmciavit non per ununi, setl omnes prophetas. 5Jimpt 3Unt 3eugen totam
scripturam et praesertim Mosen, auff ben fie fo Bodden, quod niliil aliud prae-
dicet. In Mose et proplietis jc. Qui omnes auff btefe tage gcselet, et dicit:
fo ^0 tnirbS gefd^c'^cn, ut supra loel. Ubi certissimi de fide nostra et doctrina, 3ürt 3, if.
5 quod testes eius habemus non ApLostolos, sed etiaiu Apostolorum. Summa
contionum: Deus clarificavit puerum suum, quem crucifix[erunt, et quod non
alia doct[rina, fides, nomen quam Ies[u Christ[i. Illuni excitavit et con-
stituit Salvatorem :c. Haec eorum praedicatio, non de lege, operib[us, et
tarnen docenda propter alios. Non dicit: Hoc, illud facite. Sed in epislola
10 sua de Charitate, humilitate, quomodo coniuges diligLant. Sed in ista con- 1- *f'" s. 1 ff-
tione fontien fie e§ nid^t gctoarten. Tstos 7 annos praedicarunt pactum
(multis, hebdjomada una), Christi tuttb potenter gepiebigt 7 annis i. e. pro-
missionem gratiae et S[piritus S|ancti, hanc benedictionem istis annis 7 prae-
dicarunt ort unterla§, ut testis iste über et per multa miracula. Tvoquuntur
15 variis Unguis, etiam excitant mort[uos et elaudum Jc. Sßfingftptcbigt est botn
SBunb. Quis erudivit piscatores, ut sie intelh'gant hunc textum? Ego non
nee uUus Doctor. 'In Semine tuo' i.e. Deus clarific[avit et misit filium«pg. 3, asf.
suum eud^ JU fegenen i. e. liberemini ab omnib[us peccatis, quae remittantur3,2o
3 über In bis prophetis steht quam Moses praedicarit de Christo sp über ge3etet steht
jicttt sp 4 über supra steht ca: 2 sj) nach certissimi steht sumus sp 5 nach etiam
steht Mosen et prophetas, qui fnerunt antecessores sp 6 crucifix[erunt (et Step) darüber
Acto: 2. 3. 4. 5. sp 7 über fides steht Acto. 4. s/; S über Salvatorem steht Acto: 5. sp
10 über coniuges steht 1. Pet: 3. sp 11 über pactum steht Danie. 9. sp 12 über heb(l|o-
mada una steJit confirmabit pactum sjt über geptebigt 7 annis steht praesertim vitima sep-
timana sp 14 nach miracula steht suam praedicationem confirmarunt a die pentecostes
vsque dum conuersi sunt Apostoli ad gentes Acto: 13 sp 17J18 Petrus exponit promis-
sionem Abrahae factam. r
S] aüe Propheten auff biefe tage gejelet '^abenn unb gefagt: fo unb fo n)itb§
20 gefd^e'^en. ©0 ftnb tt)ir ß^riften nit getot§ unfer§ gtaubenS, "^oBen nit aEeiu
?tpoftet, fonbern oHe jsro^jlietcn, unb ift bic Sutnma ber prebtgt, ha^ fie (5^riftii§
5)lorber, tierrt)eter unb toftnidfitev finb, unb ha\^ lein nnber tnan ift, barburc^
fie feiig tncrben k. 2)a§ ift i'^te )3rcbigt, barauf ftefit fie, ®o ^oret t|r nit,
ba§ ^ctnia fagt: '^\)x fott fatifen an.yfien, 'ba^ Vonä tf)un, nlicr ftc nntcr=
25 lo^enS nit, benn in fein (Spiftcin ff()rcl)I't er t)Iei§ig bon gntcn toercfcn, ^Ifeci;'-*''"'''' 'tf-
inn ^Pfingften fonnen fie nit hjorten, mnffen öetfunbigen, ba§ Daniel fagt bon 2)1111.9,21
bet 7. Inocfjcnn, ba§ fie foltcn Jjrcbigcn getrnltiglir^ üon feinem Bnnb, Sicfc
fieBen "^(yc, lüie and^ ba§ Bucf) jeigt, bn§ fie e§ teblid^ getf)an, reben mit
ollcrlel) fpradfjcn, item machen gefnnb k. S)a§ ift bie pfingftprebigt, ®a§ ift
30 eine ijrebigt bom bunb, ben gott mit ^IBvoliam gcmadfjt ^ai, SCßcr tjat ben
fifd^er fo gelert gemadfjt, ha?: er an§ bem fprndf) fucfjet, itteWjS fein ^(uguftiniiS ?c.
()ett tonnen finbcn, ha-j in bem fprucfj: ' ^w beinern namen' k. baS fo biet fol'-'-i"''("o,4
458 ^prebigfcn bc§ 3aT)rc§ 1544.
R] et c.\p[cctent dies req[niei für bem angeftd^t. Qiüs hoc vklisset in hoc loco?
et tarnen ftc'^ct brin. In semiue, filio i. e. afferet benedictionem 1. ludaois,
deindc in onines geutes siib Sole. Petrus pulcherrime hoc vidct et fcrct
i'U'ii 3,'.'5f. erau-3 mit getoalt: 'Vos filii foederis', 'vobis resuscitavit". Sic . . . praedi-
catnr, ut liberati a peccato. morte et exp[octent recreationeni ex carne in s
3,2oconspectu Dei. 'Ncphesch'^ 'refrigeratio', baS leib unb feel lüibei" jitfainen
!onte, lebenbig trevbe, quando homo oninec^tig iocrb, gibt im ein gut iDoffer,
InBfal, iit leiD unb feel luibct jufomen fomc. Ita in sepulcliris iacemns mortui,
corrosi. Sed post mortem vocabit, ut vivamus iuaeternum. Sic videmus
Apostolos bcn SBunb getrieben i. e. praedicationem de remissione p[eccatoruiii. lo
Nihil de uostris operibLus, quae nou faciunt. Oninia verba tendunt ad lianc
fidem confirmandam. Sunt opera Dei, neu nostra, qui misit filium et dedit
Spiritum s[anctiim, ut liberati ex peccatis et morte et comiptione. Ista
nialedictio fol nuffl)t)ren, ad hoc misit filium, ut mit cim ftatltcf}en [egen ben
ff^nben fol Büffen. 3)Qu lieifft fein Inerd, non meum. Sed Dens per filium is
et donat huuc thesaurum, quem uon accipio manu. Sed ^er^ fide appre-
4 . . .] ein Wort nach;/emali, unlesbar 6 Arätpv^i; |] Hecreatio || Refrigeratio l)
Respiiatio r SjO über Ita bis inneternnm sieht In inorte fi1|cibet \iä) Sci6 et ©eel, Corpus
iacet in sepulcliro, consuniitur a vermib[iis. Aninia retjuiescit iit {einem WemtnetlLCtn sp
11 Impii et damiiati roerben pcin leibcE bas cmigc »cibeticn l'om Mngcfii^tc beä ^ertn 2. Tessal: !■
pii babebunt recreatioaem ex i'acie seu conspectu Dei. || ATioxaxäazaaig Restitutio et instau-
ratio rerura in pristinum statutn. Nam per peccatum bomo est corruptus niente, voluntale
et omnib[us virib|us corporis et nnimae Et creatura snbiccta est vanitati. Tunc omnia in-
slaural)Untur. r
31 3 ai^''^'^'^^"' '®°^^ "•'"^ ^^^" "^'"^ 3t)eii"" crluecfi't' .'c. e§ fteT)t aber im fprud)
i.OToiciVsAflooltiglid): ©ein fnmc i.e. bein Jon fol bringen ein fegen über aüe Dolctcr,
luer f)ctt boy tonnen fngen, STnS fegen unb Samen bi§ folt l)cificn'^ 5|3etruö
finbet§, G^ott t)at cud) baS ünb gefnnb, baa i^r folt gcfegnet, ber ©unbcn lebig
fein, ba§ if)r crqiiictt, ba§ lcl)b unb fecl infamen fol tomen, unb ber DJlenfd)
loibcr Icbenbig loevben, \vddyi luivb gcfdjcljen am Sungften tage, loie ein
Sagenbcr erquicft lüirbt. 5Ufo fetjen mir, ha§ bic lieben -^Ipoftel ben bunb
getrieben, bie prcbigt oon Dergebnng ber Snnben, nl)d)t öon tuercfcn, bie finb
oll^n fdjlüaif;, aber bis finb loent bc» fonä gottcS, ba§ mir foUen fclig loerbcn,
Dom fluc^ crlofet, benn ba^n f|at er fein fon gefanb, baS er mit eim ftatlid}en
fegen ben tobt fol buficn unb ba-5 leben loiberbringcn, SiS ift Pbrifti »ncrrf,
nit unfer, fotdjeS mit bem glauben yifafeenn, 2)arnad) foüen and) gute luerct
folgen, aber fie f ollen nit lebm geben, (S3 I)eift nit: In lege Mosi aut natura
39 S)o§ ift bev fegen ^i"^^
') Wohl Schreibfehler fii/r T£\
mx. 19 [3. Simi]. 459
R] heudit. Post m Epistolis tractant (loct[rinam de bonis operib[us. Non daut
auteiu benedicfio[neiu. 'lu seiniue tiio', Xou in operibus tuis, Logo Mosi, i-i"o[f26,4
uaturae, non venit benedictio per merita nostra, sed per tuum seinen. Ubi
hanc benedict[ionem attulit et dedit, tiinc loquemur de bonis operib[us. Ideo
s öetbrieelii^ bing umB bie ),iat3[i[ten, qni dicnut nos prohibere bona opera, non
iutelligunt. Sunius lilii non nostro nierito, precib[ns nihil fecimus, non uufei"
Ivafft. Sed quod credimns in iilium. Per istam fidem dedit ei sanitatem JC.
.sjat üicl jar ante templi fores. S)er 40 jor ft^t unb neeret fic^ ber 3tImo?en, ^iw- *■ 22
ben fennet man ja, ut dicitur: "cognoscebant eum' k. Is saliit ut cervus,2ipn. 3, 10
10 landat Deum jc. Non est geubei'et). Et PetLrus accepit occasionem ab isto mii'a-
ciilo. Non fecimus 3C. 'Argumentum et aurum non habeo, sed quod habeo, hoc 'Hn. s, c
do' i. e. credo in fib'um Dei, qui resurr[exit a mortuis, per hanc fidem iuvo. In
qua ftard ba^cr. 'In nomine V^urge'. Ipse nondum fidem habet. Hie nuUum
opus, sed tantum fides, per quam dico: 'Talitha' JC. (Sin tounberlic^cr nuit
15 in Petro, quam am ftillen freljtog, S)arff bem tob tro| Bieten. Hoc inquit
non ex dignitate, merito, frafft, quanqnam vocatio nostra Ijo(^. Sed ut alii
ut Philip[pus, ßaplan Apost|olorum f^et auc^ au§ ber mafjen magna mira-
1 über dant iteht datiir sp 2 über In bis tuo steht in meritis et operil)[us nostris sp
7 Petrus fide sanat chuidum. r 8 über jar (2.) steht Aoto. 4. sp 13 über In nomine
steht tantum dicit verbum sp nach surge steht et surgit, salit et laudat Deum sp 14 nach
dico steht verbum sp nach Talitha sieht kumi sp Mjlö Summa contionis 1 fatetur quod
lesus crucifixus claudum sanarit 2 arguit et exaggerat peocatum eorum, quod Deum suum
negarint et occiderint 3 Consolatur eos et docet, quomodo a peccato liberentur Ignoranter
fecistis Agite poenitentiara 4 Confirmat testimoniis scripturae r lejlT über alii Ws ßaptatl
stellt pleni !>pintu sancto et virtute Acto: b sp 17 über Äpost|oloruni t^et auä) steht Dia-
conus Apostolorum Acto: 6 sp
S] scu in opere tuo, sed 'in Semine tuo', hjenn bii' famen ben fegen geBvarfjt nnb
ben geift gcBcn, \o tooHen totr awij fagen tion guten tuercfen. S)avnmb bcv
20 a?npft ein fcfjcntlidjei' prcbiger, bn§ er fc^reiet uBer un§, baS \v\x nit gute
iDcrcE }3rebigcn, 63 ift borf) nit unfer öerbienft ober Irofft, fonbern ber glauben
Bat bem geBen bie !rafft, er ift ja long "ba gefeffcn 40 jar furm 2cmpcl, ber
folt ja Befent fein, tno fic nu ben lenten, ber gcl)t nnb unb fpringt »nie ein
■^irfc^, loBt unb ift fo f)er|lid^ frolicf}, S)a§ !an ja nit 3™Berel) fein, f ölten
25 fie toll unb toricfjt Incrben, gelt unb golt ^ah 3($ uit, aBer ben glauBen IjnB
3d), mit bem inil ^d) bir ^elffen, S)er Bettler gleuBt nit, aBer 5pctru§ gleuBt,
'3n bem namen ftel^e auff, ben ^d) glcuB, ba ftel)t er auff, fpringt unb ift
frolicf), Spetruy mu§ etu grofjen mut gel)apt BaBcn unnb gar ein anbcrn nint
l)aBen benn am !arfreittag k. 6agt: loir tfjunS nit au§ unfer f rafft, oB luir
3u ft^on ein groffc tiocation l]aBen, anbere loerbeu§ aud; tljun, loie ©tepf)ann§,
5p^iHppu§ ber Siacon groffe miracEel tl]et, fonbern au§ Irafft be§ gefren^tgten
:^^efn. y\i ha':) nit frfjon geprebigt? n)irfft§ fo rein Don fid}, prebigt fo rein
bie gnab unb ben glauben, ber bie gnab ergrcifft, SaS nu bie Z^^hiw foldjg
460 ??«bifltcn be§ So^tca 1541.
R]ciila per fideiii in Christum. Sic Steph[aDUS. Omnia fiiint, iit nou filii Dei,
quem negastis et crueifixisti.?, ut agnoscatur non tantum propter ipsum, (piod
Deus, sed ut liberemiui a peccato et morte. 2Bte fein greifet cv gratiam
Domini et fidem, quae apprehendit hoc et omuia in salutem. Quod ludaei
hoc videntes tarnen indurati manent, quia '^ernad^ fc^eltert Steph[anuni loci 5
templi. Hie popuhis accurrit ad porticum. Non nos respiicite, sed is fecit.
Item tantum nomen eins, quando nominatur, tantum ber f^ata. Phari[saeorura
iWntn. 4,5[tar(Se onBoS: nomos, topu.« tDcn§ iDunbcrjeic^en gefc^neiet. De hoc loco dicit
spj. 132, 14 de Ibi requies niea, et in propheti.s et sancta civitas in Matheo, ba§ h)ar
ein ftarde, tiefflid^ Baftcl) uub loe^r in .seculum seeuli per omnes propiietas, quod lo
M. 31, 9 Dominus, cuiu.s ignis in Zion et caminus in lerusalem, vocat ^exh. Qui
ergo contra haue civitatem praedieavit et alind dLxit, fuit Haereticus, er t^ite
jeid^en, loie er lüolle. Pop[ulus Dei est Israel, tro|), qui ueget esse pop[uUim,
non est propheta. Naos, templum. Deus instituit sacerdotium et templum
aedifieavit et gefttfftet. Quid ergo isti essent aliter (juam haeritici, qui contra is
hnnc locum jc. 4. ()at in fjnrften, ©tebte, redt)te gegeben. Sq§ l^at @ot
üivn. 7, 39georbnet. S)te 4 ftud '^a6en fie ut nos. Qui contra pop[ulum loeutus Acto: 7.
e^ tob, tob unb f(ug§ gefteinigt, quia er fturmet inen bie 4 Bafte^. Si nostri
• i/2 über Sic bis negastis steht Acto: 6. Diaconus Apostolorum plemis fide et Spiritu
sancto, plenus fide et virtufe sp .5 über Steplilanum steht Acto: 6. sp 6 nach porticum
steht miratur et stupescit sp 7 bre^ (loftcicn ber .f)of)CHpvicftcr Nomos Naos Topus Laos r
S über nomos, topus steht Le.K, locus Templum sj> nach gejd^neict steht tarnen non curas-
sent sp 1 To:ioe r !) ] Lüche !m Manuskript über requies steht Psal: 131.
11 über itjnis steht Esaiae 31. sp über caminus steht ^(M% sp IJjlS 2 /.no; r 14 3 Naos r
15 über qui contra steht Acto. 6. sp 16 4 iVWoj |I ®eie^ Öltb Meäjtt r IS — 461, 1 Sicut
Dens ludaeorum cogitationes coufudit, ita etiam nostras confundet r
S]fc{)cn, f)oren unb boi^ gleic^tuol öerftoft finb, ha^j Oold Icnfft i[)m nac^, fi^ct
fie an, fie looHen fic§ nit nnfcl)cn laffen, fonbern tncifen auff bcn ^el)Ianb, ™
^oi) '^ilfftS Bei) ben ^uben nit, fjcttcn bie öier ftuä, bornuff fie Balceten:
roTTog vel tjoIiq, vouog, kaog, vao;, ba§ Innren it)re Dicr paftcien, barauff fie
Bntoeten, 3)ie ftab ift gotte§ ftab etniglid^ in seculum seeuli, bi§ ift burcf; unb
Stf. 31, 0 burcf) in propijetcn gcfc^riebcil. 'ILr'O dicit Dominus, (;uius ignis in Sion et
Caminus in lerusalem', @r intt ^aufijcrr ba fciii, bo Inouen, ba ftefjen fie nu, 25
gott geb, e§ t^u einer miracEel, luie er loolt. Sic anber paftel), ^aog, gotte§
noltf, Stcm Jittn brüten fjnttcn fie ben Sempel, gott fjntt bcn gottcfbicnft
gcftifft, lt)cr Inolt nn bie prebigt Icibcn, ber loibcr ben Sempcl unb gottcfbicnft
prcbigt? lüic fie bcnn oHe uBer ben 4 pafteien gcftor6en finb. ©olc^e pnftcien
locnbcn fie oiicf) für loibcr bcn ©tcpfjnnum, ber bie 4 paftcien ftnrmcte, loic m
\mx anä) bie 4 paftcien ^abcn in nnfcrni bnto, paftcien, inaitren, Wall, 6ud;icn k.
23itten mögen loir, bn§ ber feinb unferc gcbancfcn bring, fo tnoHen lt»ir i^n
32 Prophetia de clade W'itteiibergenlj. r
9!r. 19 [3. 3uni]. 4G1
R] hostes hab|erent lias cogita[tiones, quas non habemus, qiiia cog|itamus 3C. hie
Stare et fic^ laffen fd^icffcn. Sed afferet alias cog[itatioues. Aufferam vaccas.
Ibi Jottb un§ bei" \oaijl. Sed orate, ut afFerat nostras cogLitationes. Si con-
trarias. Sic ludaei cogLitant. Sed tarnen fundatae in verbo Dei. Messias
5 Bracht onber cog[itationes per Apostolos. 5pctru3 nimpt nic^t gladium 3c.
tantum blefft ein Heiiiert öbem. @ot ^at fein ünb et eö'ndit jc. et dicit:
quiciinqiie voluut salvari, liberari a peccato, morte et iiiic erlangen ev=
qutÄung ic. credant iu Christum. S)a§ t[t ntc^t bein öbem unb ftim unb
tiefet in bie Baftet), ba§ fie im bvcd lag. U[nfer fjcvr @ot Ijat [lä) langft
10 bevluavct et ipsos geloavnet, qnod vellet bie 4 fiafteljen jerftiiren, quia Mose
dicit: 'Excitabit' 3C. S)a feilet auff. 'Ex fratribLus vcstris ut ego', tDifbs-^iokis.ia
elDer fleifl^ unb blut fein, ut me, ex vestra carne et sang[uine alium dabit
quam ego. Ego uon ero, sed alium post me. Ibi aperi oculos. Is etiaiii
praedicabit. ®a t)Ore jU, quod non dico, audietis ex ipso. Si eum non
15 audieritis, foüen bie 4 paftel)en ju brummcr ge'^en. Pet[rus: ^a, Stempel,
©tob, pop[ulus Dei, Lex, Deus Lsta dcdit. Nonue videtis, quod mit einet"
Bebingung geti^an? scilicet: ^x folt mein Stab fein für unb für et pop[ulus.
3r f)a6t mein Templum. Sed donec veniat Messias, qui faciet contionem
uon tantum IerosolL)-mis in templo 3C. Sed etlua» ItJeiter fogen. 3Bo nic^t,
20 fo iDtrb» ^eiffen: Hactenus mens pop[ulus, sed quia non 3c. fol alle» au0,
quia non toeiter georbnet, ut hab[itet Ieros[ol)'mis, nisi ad Christum, ut eum
3 über toa^t steht vallum sp 314 nach contrarias steht actum est de nobis sp
Papa habet ^joftc^en Xos etiam babemua ))aftcieit. r 4,'.j ludaei cogitaueiunt Nos habemus
Bier paftcicn r S/9 unten am Seitenrande steht Nos cogitaraus 2Btr ijaben ein feftung,
tDoU !C. III12 Confirmat testimonüs scriptnrae üeut: 18. Prophetam ex fratrib[us
vestris r
S] Batb Ineg btafen, aber lüirb er onbere gebancEeu f)a6en bcu tüir, ^aben tüir
öerloren. 5{?etru§ bringt l)ie auä) onbere gcbancEen, ein !(ein obem bleft er
batUnbcr: n>er toil feiig, öom tobe erloft fein, bie foEen gleukn, ba§ ber
25 gefrenljigte 6^riftu§ fet) ein I)err tobe» unb lebcnS, Sa» ift ein obem ein»
armen fif(^er§, bamit er bie 4 pafteien umbblefet, tooranff fu§ct er? @ott
t)at end) lang getoarnet, ^Jiofeä, cloev pvopljct, I)at Hon nnb loiber ficfj feI6§
gefcljrie'ücn : Sott toixb ein propI)etcn toie mid) crloccfen, bcu folt ir I)orcn, au§r,.»,ü(ci8,ia
clücrm fleifd) unb 6Iut, Sold)» I)a5cn fie alle lool Oom Tlc^ia öerftonbcn, S)o
30 fnenfel bie o^^ren auff, bu Stui)/ "nl> ^ote ben Propheten, fonft foUen bie
4 pafteien jn brummern ge^cn, Tempel, gefelj, UoIcE unb ftabt, loolt il^r nu
ben propljetcn nit annel)men, fo fol c» cnd; alle» genommen Incrben, benn ^ct)
eutfj bi§ otte§ gegeben, bi§ ba^ ber piopljet tompt, ber fol ein prebig tljun,
bie nid)t aKcin euc^ 311 ^ctnfatcm prcbigt, fonbern enä) ettiua» hieittcr§ prc=
3.'. bigt, bell Ijoret, loevbet il)r il)ii nit Ijoren, fo ift» aUeS a\fi, 5?cun '^<täß nidjt
4G2 ^i-cbigten be§ Sat)«! 1544.
„, ^1 snscipliatis. Scentnini apiul Inda, donec veiiiat Silo. Dens exciisatns. Insi
iion, qiii rcdjt f)Q6en, ber fvag, ubi eorum ^Jaftet) 4. Jesus 1544 et adhiic
sedet et praedicat iius noii a . . . nee in horto. Dat Spirituiii s[anctiini et
libruni in mauum et ioquitnr. Tmp[erat per nos unb erl^alten fein 9iei($, vibi
bic 4 ^Jafteljen? Non temphim, cultiis, Civitas, popn![us, hex Mosi. Tpse
adliuc sedet. §nt nu 5pet[ru§, ©tept)[Qnu§ redjt, «[ui d[icunt: si non acee-
p[erint, fol QU§VOtt£U Tcmpkini, pop[nluni, civitatem, legem? Sic accidit.
Mose, Jacob dixit: quando is veniet, aiidietis, praedicabit. Certe Apo.stoli
jiotenter praedicarunt. Judaei clamarnnt, lücrffeil Deo für sanctiim teniplum
civitatem, legem, electum pop[iilum Jsiael et ruren tmer bte 4 paftcl)cn ill
^Quffen, fic tooHen» iotber anndjten 4 |iaftcl}. ©ie ijoben 1500 jar gehofft
fnistra et porro. Mi.sit eis Messiam et attulit benedict[ioncm, ut hominibLns,
[jelffe on fdjlüevb JC. per praedicationem de pass[ioue et resurLrectidne, ibi
purificantur a peccato et Jiberantur a morte. Certe satis praedicatnm lero-
s[olymis, 12 Apostol[is, 72 disci|i[iilis et omnib[us Christianis et a nobis
usque ad finem nnmdi. Sed I)tlfft nic^t nee apiul Jud[aeos nee papistas, vos
treh)ü(^ auditLs. 6^e i^uben a,cboxn finb, ^tem 53tofe», Civitas jc. nihil ibi,
i.ai!oio22,2. letantum hab[eut Isaac, Abrah[ani, ubi dicit: 'Noii' jc. 'Juravi per niemetipsum.'
Haec verba nullus ex Iud[acis audit, tantnm Ab[rahani et Isaac et iste textus
destruxit Jerusalem, naos, pop[ulum, et)C fie flcfcom fiub. Sic inquit Pet[rus:
s(va.3,25f. Annuucia[vit per semeu. 'Qua) 3U forberff K. i.e. semen Abrahae excitavit
vobis jugut unb forberltc^ et post omnib[us gentib[us. ®er @p[ruc§ 'iiat
■j . . .] pulib nachgemalt S ühe>- lacob 3l<iht Gene 49 J-^/iä 2 Gene: 12 r
Sl toeitter gemctnet, beii bi§ ber f am, ba§ il)r ben Tjoret, @old)§ fagt au(^ ^facol' :
i.wojc4'j,iu'2)er ©ccpter fol t)lci)6cn Ocl) ^iiba, Bis' jc. 6ol(^§ fagcit oiid) alle |3ro).iI)ctfii,
Uiel)I fie eä mt tut gegiciibct, fo Ija&en fie im nichts mer, l^enii bev l)evv, ber 25
Wj gckit, crteuc{)t unb erl)elt, ft^t im l)tmcl nu 1514 ^ar, ber [jclt bruber,
gibt ba§ prebig ampt unb luirb noct) lenger fi^en. 3ncn ift§ gefagt üou
6()tifto, 5)lofe, 30C06' h.'cl)l fic e-S aber nidjt gleubt, fo fjabcn fie nu nirfitS,
filicu aber nod), beten, fdfireicn, luerffen unferm ()errn gott für uoW, ©tabt,
Sempcl, gefelj, ruren immer bic 4 pafteien, aber ba ift§ au§, unb DcrgebcnS 30
t)offen fic, 2)cnu gott I)at il^nen juDor gefagt, S)au er ein proprjeten lnolt
fcnben, ber ift fomen, '^at ben fegen gebracht, bcn teilten gcf)oIffcn burd) fein
leiben unb auffeifte()en, nicl;t bnrd; fdjUicrt unnb fpic-i, ift i()ncn and) gnug
gcprcbiget üon ?lpoftcIn, Don 72 ^ungern nnb anbcrn Hiel Gfjriften, aber ba
fiub !einc oljren, ©old)§ t)at aud; '.Jlbvaliam gefagt, clje beim bic ^nbcn geboren 35
finb, clje benn 2Rofeä Voüx, 2)ü er bcn fon Ijctt, bn ftefjet ber fprndj: 'In
semine tuo', S)t§ lüort ^V)Xi.i niemonb öon bcm Oold benn 2lbral)am unb 3faac,
2ier fprud) [)at ^erufolem .^urftoret, el)c e§ gebaluet ift loorbcn. (Mott Ijat fein
tinb, baö ift: IHbraljaniÄ famen crloedt cud; .ju gut, barnadj aUen tjeiben, eud;
gjr. 19 [3. 3unt]. 463
R] lenget juOor quam 1500 jav jerftovt bie 4 pofteten. Si facit semen Abra[hae
et beuedicit, qiii et Dei filius, fol bell leuteu I)elffen a peccatis et morte, quia
benedicet eis, nou tautum vos k- quia priuiuni, quia Abrah[ae promissio
facta post omnes gentes 3C. Si filius Dei et virg[iuis habet beiiedictio[neiii,
5 Cei-te non Templum, 5Jtofe§ tl^utS mit feint Xtä)t nee sacerdLotes cum cultu
et legibLus nee Ic'rus[aiem. lltfac^: quia Dei filius et Abrali[ae, foly bcv
t[)Un, non bie 4 ftucE, et nisi ces.saveritis a praesumptione , tücvbct tr fülllpt
ben 4 ftuden }u grunb. Vel illum accipite vel peribitis. Et \vhh nod)
bru'6er I)iinel unb Erben 3C. umb be§ ©on» toiUen. SBer ntdfjt fiinan luit,
10 damuatus, et culpa duritiei cdrdis. Hacc est praedicatio, quae oiiinia uinti=
ftur^t, SSapft, 5DlQ^o[met, 3uben, 5}lun(^, 5Jonnen. Die pfingftprebigt Ietbet§
uid)t. Si nou ludaeorum tvoft, quando Wünä)exct), Iiidaei ^a6en tl" 4 [tud
gegiunbet auff ©otte» toort, et Apostoli uegaut. Quid haberct papa? nou
iussit iug[redi monasterium. 3^ ^ing ftc^^t auff einer fiuüe, brctf. Si Iad[aei
15 resp[iciunt, quam Deus fnndavit, Spiritus s[auctus locutus per IMosen et
prophetas, noäj folg nid^t§ fein: Qui sacrif[icaDt et servant cultum, beati.
Non. Sed umb ba§ 'donec', non curasset pop[ulum, templum, legem, sedi.wojc4», lo
t]^et§ umb ba^ 'donec', et omnia fac[ite, ut inä) galtet an prouHss[ioueni
Abrahae factam et expectetis Silo. Sonft Ijctte er ben Sempel ni(j^t gebalüet
20 nee elegisset populum, H)en§ nic^t jut^un toere umb» 'donec'. LJbi veuit,
ipsi: tob, tob, quia praedicat contra civitatem, templum, dicit, quod lesus
73 über negant bis haberet steht ausi sunt ista dicere sp
S] ju fegenen, Damit finb bie 4 pafteien umbgefto^en, fol§ bet fegen t^un, ber
©ame, bc§ Stbra'^amS finb, ba3 ift gotteä fon. Der fol ben leuteu t)clffcn
öou Sunb, tob, eurf) juforberft, benn \{)x feib bie ünbcr, Darnod; follcu ^abcu
2.'. alle ()ciben, folä nu ber cingcbornc fon gotte§, fo hjirb» ber Sempcl, TOofe-S,
gottcfbicnft unb opfcr, ftab ouc^ niii)t blcl)beu, urfoc^ ift bicfe: Denn 3lbra=
()am§ Samen, ba» tinb gottc§, ift nit Tempel, ftobt nod) üolö nod) gcie|,
foubcrn gotteS fon, ber fol§ tf)uu, fol er» t^un, fo loerbeuS bie 4 ftnd nit
t^un, Werbet t[)r§ nu nit gleuben, fo loerbet i^r mit ben 4 finden ju grunb
30 gel)en, ':^a, t)imel unb erben loirb er noc^ in einanber f(^nicl|en umb bcS ©on?
lüillen, Denn cä Don golt befrf;toffcn, ba-3 iuu bem @on ber fegen fein fol,
Do» ift nu bie prebigt, bie alleS umbftoffet, 5Jlat)omet^, Durden, Warna),
5Jonncn ligen ^n bobcn, bie pfingftprcbigt leibet fic nit, l)at nit gelitten ber
;3uben paftel), bie gölte» befcU) tjottcn, 2iMe tunti) er benn leiben 33epfterel),
35 5Run(^eret), bo fein gotte§ toort ift, ba§ gott nit geftifft l)at, ba gott nit
gefagt t)at: bii folt Sapft, 'DJiunrf} fein, äBeljl nu ber ^ul^tn bing, h(\'^ auff
gotte» lüort gegrunbt, ba» gott felb» gegeben, nidjt ftel)en fol, fonbern ju grunb
gc'^en, ben e» geben loar umb eins loort» KOXFX' millen, \ä) tl)ue e§ bnrumb, i.»io(c49,io
boö ir eurf) balltet an bie öerljeifjung 5lbral)ac, unb bie bie propl)ctcn Oerneloet
in l)aben, Sonft Ijctt er ba^ üolrf unb ftab nidjt evluelet, too e? nici^t umb ben
464 $rcbigten beä So'^teä 1544.
R] Nazar[euus destniet templum, ^etufiolem, ®efe^ 5}tofi. ©ie ()aficii nic^t red^t
geboret, ben xauä) gefe^^en, non feiner. Steph[auus dicit: @ie foltcn beljalten
t(!iuplimi, [tobt, et si velleut, eliain leges aliquas .servare, ut Apostoli fecerunt.
Seil quia nolebant Chii;<tum et reiiciebaiit 'donec', uolebaut audire Apostolos
et Christum, Quff ben c§ boi^ alleS gefegt hjar. 40 lax ^jvebigt er per Apo- s
stolu^;, I)telt tuen ^U gut. Sed ipsi volebant .'^ervare templum, 4 paftet)en et
lesum uon. 2a gteug» naä) ber luciffagung, uub ligt no(^ in ber afc^en. Ibi
fein pop[ulu.s, Lex, cultus, regtntent, quia Messias negatus et reiectus. Nee
liüdie audire volunt. £)a§ ift ft^orff gcprebigt a piscatorib[us, (piod semeu
Ab[rahae beuedictum, omnes, et iiiliil curabit tempham, civitatem. Seniper lo
iuculcant b'berationem a morte et erquiduug a facie Domini. SSeffer tn§ jar
praedicabimus de operibLus. Ista praedicatio iam urgenda Spiritus saucti,
ut confirmemur.
S] Silo ju tf)uu toerc gctücjcn, ^toar Stcpl)anu-j meinet, fie folttcu ablasen lion
ben eu^crlitf^cn bingen, tvttjl ber fjerr fomen tnerc, nic^t ha^ er Iniber Sempel is
unnb üolcf gcprebiget, Sßel)! [ic aber ben Sejut" tion 5Ia3arct^ ntt I)a6en
lüolten, auff ben bod) alle§ gcfogt \vax biä auff bie 3cit, Tjelt er il^n 40 jor
]u gut, bo fie aber trotten, gieng§ auä) 3nfcf;cittcrn unb nad; ber Ineifeagung,
6§ folt ftcfjen U-i auff ben Sfjcfum öon üiajaretl), 9lu ift ha Incber Senipel,
ftabt, boltl nod) gefel;, unb fie tüorten auc^ öergeben» ein anber erbaloung unb so
5J}ef§iam. S)a§ f)eift ja eine ^pftngftprebtgt öon cim fif^er, ftard gnug gcprebigt
Don beut l^etjlanb, i>a§i in i^ui ber Segen, in if)m leben, fcligfeit, Dergcbung
ber ©unben fei) unb au^er it)m fein l^e^I, £)arumb er allein an^uncmen, 5Ru
ferner in§ ^ax luerben iuir auc^ t)oren, Ital bon guten loerden ju ^^altten.
20. 8. Smii 1.544.
^^rcbigt Olli Sonntag 2'rlnitatt'?.
R] DOMINICA TRINITATIS 8. Iuni|. 25
siM 2, 17 Actor: 2.
Cum ))eragatur liodie fe>tum de saucta Trinitate, ut artic[ulus prae-
eipuus nostrae religionis coguoscatur, etiaui de eo dicam. FAai satis copiosc
tractatus, et rcpetemus primam C()ntioneHi Petri die pentecostes, ubi dixit:
27J2S über pr.ieciijuiis steht suninius Supra de opeiili|iis persrnianiiii. lilii cl .'^piiilus
Saudi ili.\iinus Nunc de essentia lUuiiütatis diceimis. r
gl Dominica Triuitatis.
<>i>ia. 2,17 Aqtorum 2.
2ßet)l man f)ent bi§ fcft Hon ber f)[eiligen Xrclifaltigfeit begebt unb
nnfer ?lrtidcl, ber ber ()od)ft ift, Uml gcfaft lucrbe, UmÜen mir auä) rebcn
5«x. 20 [8. 3uni]. 465
R] 'Effundam super omnem carnera' jc. Antecjuam declaremus textum, praedi- aw- 2, n
cabimus de trib[us persoiiis. Nou enim interpretabimur istam contioueni
duab^us aut trib[us contionib[us. 1. sie dieit loel, quem inducit Pet[rus:
'Ego effundam'. Jbi inducit persouam, quae vult effundere iSpirituui s|anctum. Soci \ 1
5 Ibi duae personae. Deus dicit: 'Effundam' et de Spii-itu suo, quem vult
effundere. Is Deus sie diceus: 'Ego effundam' fctet fort in hoc loco d[icens:
'^d^ lutl iBunber', 'antequam veniat', Et '(juicunque iuvocaverit nomen Doniini, «i)fl.2,i9fi.
salvabitur'. Quis est iste Dominus, de quo dicit Deus, ba§ antequam fein
offenBerlid^er tag ?C. et qui velit salvari, invoeet nomen Domini? Ergo
10 propheta iuteliexit, (|Uod Deus sie Deus, quod sit pater, Filius et Hpiritus
s[anctus. Et fteljcn ba unteifd^ieblic^. Et si quis veJlet dubitare de divinitate
Spiritus sancti, inquit infra Pet[rus ca. 5. ad Ananiam: 'Non mihi, sed Spiritui-Ävn ■'■. 4
sancto mentitus es' 2C. et opus probat, quanquam et Satan imitari potest
loquelani. Sed hoc non, annunciare et praedicare de Christo variis Unguis.
15 Hoc solius Spiritus sancti oftitium. Est opus alterius personae ab ea, quae
dicit: 'Effundam'. Loquitur de eo, qui sit eins sj)iritus. Sic duae personae
distinctae sunt, et tarnen non duo Dii, quod fides non patitur. Turcae,
ludaei. Deus de se ita loquitur, de me i. e. de meipso. Hoc non debet
7 quicunque] quisque 9/77 üher Ergo bis ba steht Infra dicit Sciaf Donius Israel,
quod Deus lesum, quem crucifixistis, coustituerit Dominum et Christum. Item baptisetur
quisque in nomine lesu in re[missioneni sp Opus probat, saluare, remittere peccata, soliu.s
Dei opus, item sedere ad dexteram !c. r TJflS über mihi bis mentitus steht Item Non
hiiminib[us, sed Deo mentitus sp 18 nach ludaei steht rident, cauiUantiu' et dieunt. Sed sp
nach loquitur steht quod diuitias ita velit agnosci in trib[us personis sp ludaei dicnnt
nos Christianos ponere tres Deos. r
S) barboii uitb lt)ibevf)oIen bic prcbigt @. 5petri am -^.^ftngftag Act« 2: 'Effundam sion. 2, 17
20 de Spiritu meo', 6£)e Inir n6er ben tert auflegen, tootlen tüir au§ bem tert
öon ben bveten petfoiten reben, S^tnn \vix fold)ett tejt ntctjt luerben aufleben
!onnen treber :^ä) mä) anbete nac^ mir. Ser prop^^et füret eift gott, bev
fein geift lüil aufgieffen, ba§ finb 2 |)erfon, gott fpvic^t unb f))ricf)t Oon feint
geift, ha^ er t^n tooll aufgieffen ober anffcnben, Serfelbige gott loil Itmnber
25 t[)un, e^e benn tonipt ber offeubarlicfje tag be» ^errn 3c. baö ift bic britte
perfon, 2Ber ift ber fel6 t)err, in Wiäjä namen jc. S)i§ finb ja fel^ame toort,
bie im alten Seftament gefprodjeii, clje ber f)[eilige geift gegeben, Saö bie
prüpl)eten bie fel^ame iuort Oerftanbcii tiabeit. S)enn ba§ ber geift gott ift,
fagt ^l^etruö ^crnad): '2)u ^aft gott gelogen' Cap. ."). i^\\)üx ha§ tont be=si()fl..';,4
30 tüeifets and), S)enn ob fc^oii ber Üenffel burd) ein TOenfd) ein fprad) fan
reben, burc^ ein, ber bie fprad) üor nit fan, nod; tan er nit toeiffagen, bic
niaudierlcl) fprad) fan er nit. S)er tejt fdjleuft gelnaltiglid), S)a§ gott nnb
geift jtoo pcvfon nnb nirf)t eine pcrfun fei), nod) fonncnä nit 2 gotter fein, 'Senn
eö nit fall üerftauben lueibeii alfo: M) ^"il anfgieffeii oon meiiii geift, bau
Sut^etg aöctfe. XU.\ :jO
46G 5prebtgten bcS 3at)xe% 1544.
R]me docero ludaeus, ipse possuai scire nee tarn rüdes Asiui suinus, ©etlfe,
©llteu, quod poneremus plures quam unum Deum, tameu dicit: 'Eff'undam
de Spiritn'. Non loqiiitur de alieno Deo, Sed de seipso. Non loquitur de
alio Deo, quam ipse sit. Quando inecum, tecum loquitur, tum i)[ater f^ilius,
Spiritus s[anctus loquitur raecum. Et tum in eo sermone palam facit se 5
pater distincte, sie filius, sie Spiritus s[anctus: 'Eifuudam de Spiritu', qui
praedicabit de Domino: Est uuus Dens Dominus. Sed intus in natiu-a
divina patefacit se per verbum, ut discamus, quod sint tres personae et
unus Dens. Si ratio non capit, dormiat hie, non potest propter originale
peceatum capere. Deus iterum acceudit lueem per Euangelium, ut iiossimus 10
per fideni eonfiteri, quod unus Deus et unissimus. Sed intus gegen ftd) ]di'j
f)at§ ein anbete mcinung. ©egen mir, bir non est alius Dens nisi unus: si
nominas patrem, nominas etiam filium i. e. verum Deum et non potes alium
nominnre. Et tamen voluit se Dens patefacere erga nos, quod tres personae.
Stefe totam scriptLuram mit bem auffmercEen et inveuies, quod semper unus 15
Dens. Dominus de alio etiam tertio loquittu-, ut putes alium de alio loqui,
<[ui non ein§ ftnb. Ideo disce tres personas et unum deum, ut: 'Effuiidam'.
Non locjuitur do vento aut alia re, quae ipse non est, sed de Spiritu, qui
est eadem essentia, <|uae ipse est. Quare sie loquitur".' ut ostendatnr
distinctio persouarum. Pater, Filius, Spiritus s[auctus est ab aeterno. Sed 20
Sjf) Ratio nou capit articulum de trili|us por.^onis diuiiiitjitis. r IT iidii] nus
l'Jj'JO Distinctio personarmii in diiiinilate. r
S]tft: öon mir fel'6§, unb meinen namcn foHen jie anruffen. <Bo\ä)t dug^eit
borfft micf; !ein ^vube leren, Sarff mitf) auä) nit Don brcien gottcrn leren,
S)cnn loir nit prebigen 3tocen gotter, qI§ folt gott prebigen Don cim anbern
gott, bcnn er ift. S)a§ ift toar, Inenn er mit btr unb mir rebt, reben breli
perfon juiamen, zitier gteiifjUioI oftcnBaren fie ficf) bie perfoncii untcridjieblicf), -i.s
'jd) loil aufgieffcn üon meinem gcift', ber jol prebigen t)on einem l)crrn, C5§ ift
ipol ein gott nnnb fjerr, oBer inlnenbig tnn feiner natnr offenbart er fid) in
brel) perfon. Ob bi§ bie öcrnnfft nit tan faffen, loolan fo geT)e fie fd)laffen,
S)enn fie fo üerberbt, ba§ fte c§ nit mer öerfte^enn, £rumB gibt gott ben
1^1 eiligen geift, ber bt§ er!entni§ toiber tnn un§ an^unbe, ©egen mir ift er .iu
nnr ein einiger gott, toenn bu ein nenneft, fo Ijaftu ben redeten gott genennet,
nnb !anft fein anbern nennen, -KUx inluenbig finb» brel) perfon, 3luff bie
meife rebt bie ganlse Sdjrifft, ha^ immer ein t)err, ein gott üom anbern unb
britten rebt, \)aä muftu geloonen unb lernen, S)a§ gott fo Don fid) felb§ rebt,
nnb bod; brel) perfon fein ein Uiefen. '®eift\ rebt l)ie nit bom Itiinb ober Oon 35
anberm bing, bcnn er ift, fonbcrn Don bem geift, ber er felbft ift, aber barumb
rebct er alfo ju nnterfd)eibt ber perfon , ha§ nit rterb umbgeteret, fonbern ba§
bev tmter ein eUnger Oater be§ ©on? nnb ber I)|eilige geift ein geift be§ Datei»
9lr. 20 [8. Sunt]. 46?
R| sie quod 1 persona pater, a qua venit filius, et Spii-itus s[anctus procedit a
])atre et filio. Pater est aeterna persona aeterni filii et filins aeterna jc.
,EfFundam' jc. 3ft ein ^eiliger ©etft iu Deitate unterfc^eiben a me et filio.
Item post: 'Qui invocaverit nomen'. Non est alius Dominus quam pater et
;, Spiritus s[anctus, et tarnen dicitur hie: Wan fol bett l^errn anruffen. Pater
loquitur de filio suo et Spiritu. Non quod sit suus Dominus, sed unns
Dominus, nisi quod distinctus pater a filio, Spiritu sancto. Qui Dominum
invocat, non omittit patrem et Spiritum s[anctuui. Si dieis: ^SStiR ^i\ü
6'^l'iftc, accipe meum Spiritum jc. non irasoitur pater tibi. Ergo eiusdem
10 potentiae, fortitudinis filius est cum patre. Quameunque personam appre-
hendis, habes verum Deum, si spiritum, p[atrem etf[ilium. Et quod malus,
S. Petrus ntnipt für ft(^ honn'nem, filium Mariae. Christum lesum '^at ©ot.
Christus lesus est Deus, quare ergo suseitat eum Dens? effuudit".' 2Bo t>a
^inau§, 5pette? Is lesus, quem crucifix[erunt, hunc excitavit Dens et exaltavit
15 dex[tera sua. S)a ad dext|eram patris accepit Spiritum et etfudit eum. Num
is homo lesus etiani est Dens? Nam Petrus tribuit ei ideni, quod Dco,
scilieet Spiritum s[anetum Effundere, hoc eflTundere habet etiam lesus Mariae
filius, SaS bei" ©on ^Jtariae crucifixus fol fein effusor Spiritus sancti, qui
potest dare Spiritum s[anctum, quem pater dat, £)a§ l^eifft burr cvaua gefagt,
20 quod Christus crucifixus simile opus habet, quod pater. Quem spiritum
2 nach aeterna (2.) steht persona aeterni patris sj) 3l4 über filio bU invocaverit
steht Spiritus s[anctus aeterna persona aeterni patris et filii «p 6 Vnitas diuinitatis r
9 nach tibi steht Non committenda aninia nisi Creatori patri s^j 12 nach @ot xteht siisci-
tauit sp 13 lesus Crucifixus est Deus. r
nnb nid^t ocontra. ^tem ba ber f)err ^jrebigt, Wan fot ben Ticnn nnrnffcn,
@§ ift nit ein anber ^err bcv fjeijlig geift ober üater, nodf) vcbt ber natcv non
jlneien petfon, 91od^ finb§ bve^ '^errn ein t)crr, bxitj geifter ein geift, S^enii
gott ift ein geift, Hier nu ben Oatcv nennet, fan ben Son nnb r)[ciligeii geift
nit Quflaffenn, Srumb gcbencft nit, ba§ nnfer t)ei;v gott jnrn, Uienn bu fagft:
•§err S'^efu 6l)rifte, inn beine ()enbe befeltje ^ä) meinen geift jc. luxe Ste^j'^anuS. jim- ?, ^»
Senn ber ©on ift eben ber geuiolt \v'k ber Ooter, Iren bn greiffft, fo f)aftii fie
QÜe brel). Sfint für bid; ben ^JJJcnfc^cn Gfiriftunt, S^aüibö Samen, loic ^ie
Spetrn§ fagt: 'S)tefen 3iM"'" Ö^t gott anffertoccEt', toie ertoetft ein gott ben «iJiv ^'. r.'
anbern? .'pat er aufgoren k. ha§ i{)r fct)ct: S)er 3i[iefu§, ben t()r gefrcnljigt
l)nbt, ()at gott anferltjerft k. bo iiai er anfgoffen, ba§ itjr fcl)et, ^\ft beim ber
gctrcnl^igte gott and) 5Jienfd)? git)t i^m eben bas, ba§ er brobcn gott gibt, b"l)riftn§
geuft auä) au3 toie ber üoter, bQ§ ber ©on 5Jtariae, ber geh'eu^igt, fol fein
ein QitfgieBer be§ '^[eiligen gcift§, ben ber üater gibt, 5?n'5 ()cift biirr gefagt:
C^tjriftu» l^at gleidje gcUnilf mit beut uater, Iwie rel)mbt fid; ba-ij? C^v »uere
35 ]iä) bo? i>a?
30*
4G8 Häreiifltf" i'e? 3a1)«ä 1544.
R]effuudit pater, (niii<leni et filius Mariae. Quomodo hoc convenit? Satis esset
credere, <]iiod ]iater effunderet spiritum et filius simiil et S[pu'itiis S[auctus
seipsiiiii. bn§ pa(ei', (lliiis, S[piritus S[anctus iinus dator, uiius Doinimis. Sed tote
?ompt ber meiifcf) ba3U, fjui nascitur ex pura virgine? quae uata ex paieiitib|us
iit aliiis liomo, tuic fompt fructus vcntris bogu, ut dicatur de eo: Eftudit jc. 5
?ivn. 2, 33 K.sl idetu Spiritus, pater et filius Mariae? 'Exaltatus', inquit Petrus, 'dextera
Dci accepit promissioueHi 8piritus saneti a patre'. 'EfFudit" i. e. videtis
Spii-itum s|anctum, toie cr mit tüunber jungen rebet. Mariae et Davidis
filiuni sie exaitavit et collocavit ad dext[eram suani, too looUen lutr bQ§
jufamen vetnien? Num hominem naturalem agnoscerenuis Deum et etfundcre 10
Spiritum et facere opus, quod Deus omnipotens et aeternus faelt? Porro
coactus dicere : Is puer, qui iacet iu gremio, est verus Deus, qui potest darc;
3oti. 1,31 Spiritum s[anctum, ut lohan: 1. 'Non noram eum', lüufte nid)t, ba§ ein fold^er
Soi).i,.)3^JJ{Qn ttiere. Sed super quem videris, is est, qui Spiritu sancto ha[)t[isatur.
Is horao uatus ex \drgine dat Spiritum s[anctum et bap|tisat. Et ad Apostolos: 15
>)ii)fl I, i Mittam Spiritmn s[anctum et baptisabimini. Ego sum Mariae filius Nazareiius.
Ideo niuö iä) fügen: Is, qui sugit ubera, uioritur iu oruce, est Deus, (|ui
dare j)otest Spiritum s[anctum, Dei filius est et Mariae. Si dieis: Q bu
finb Mariae. jel) ntiv gnebig, dieis: D bu ©on @otte§, extra quem nullus
s.'iir. 18, 38 Dcu.s i.e. Mariae filius est idem Deus. Coecus in Euangelio clamat: 'lesu, 20
fili David'. Non voeat Deum et tarnen trifft ben tedfiten unmen, bet nienianb
1 über convenit steJit reimet ^iä) sp 5 nach vcntris steht eius sp 12J13 Christus
IJeus et homo r IU nach liap|tisat steht igni sp 20 über olainat steht Lucae 18 sp
S]gnug gefugt, boS ber fon ekn nud) gct), ba§ ein get'er nnb ein geift fct),
aber luic fotnpt bei yjicnfd) ba,',n, ber l'on pnr menfd;cn geborn, lote fonipt
^JJtorien fon bal)in, baS er fol ben Mittel fnren unnb fpred)en: ^d) loit üon
meint geift nnfgieffen, ift eben ber geift, ben ber Unter nnfgenft, Senn er fagt: 25
5ln er erlptjet ift jnr reifsten t)anb gotteö, Ijat er anfgoffen, ha§ il)r k, S)o
ftel)t§, S)a§ ^JJkrien fon ju tjitnel geforen jur reifjten gotte?, toie luoüen inir
bn§ jnfanten bringen'? ioie prebigcn luir Pljriftenn, alfo bn§ ^(^ ben 5!Jlenfd)en
fo( anbeten, ben ^d) fc9t, "^üi er Hon menfc^en geborn, bnö tinb, bnä 5Jlariae
inn ber Sc^oy iigt, ift rcdjter, Umrljafftiger gott, ber ben t}[eiligen geift geben s"
c^üii. i,.'.3fnn, lote aurf) S^^aptifta fagt: 'nber lüelii)en bu Inirft fcfien ben l)[eiltiu'n geift
fomen, ber iftS, ber mit beut l)| eiligen geift teuffet, tan ben tjeiligen geift
tenffen, .^sä) loil it)n fenben in loenig tagen Jc. Iner biftu benn? ^ä) bin
ofjefuy, ber l^nnger, bnrft leiben unb tobt gelitten t)ab, ber am frcul^ ftirbt,
ift gotty fon, ber ben Ijciligcn geift geben !an, Sßcnn bu nu fagft: O bu .m
tinb ''JJJariae, t)ilff mir, ift eben fo Uiel gerebt aU: 0 gottcS fon, ^tent ber
üur. is,3sblinb im C^naugelio rieff: '^sl)efu, bu fon 3)alnb', nennet itjn nit gott, nod)
trifft ev ben red)ten nonien, ber nienuiubt beim gotteS ©on gebiiret, PI)riftuv
9lt. 20 [8. Suiii]. 4(39
R] gcbürt quam Deo et Dei filio. Et Doniiuus '^oret teife, quia seit hoc uomeii
nullius esse quam suum, quia seit, qnod fetu sit. Ideo uou potes crrare,
llittt, hJeldjen nanten bu tüilt, non erras. Ipse voeat se filium homiuis in
Ivuiugelio, si sie appellas euui, intclligit. Si negas Dei filium homineni,
5 ititn, U.ielc[}e perfon k. \o tft§ fnlf($. Sed si stat: Verbum caro factum est' yo')i.i<
i.e. @ot ift mm\ä), !anftu ba§ 6cl)alten, (piod @ot ift ba unb menfd), sed
nou est unterfd^etbeu. (S§ ift ein ' iDovbeif bn^u !oinen, haä maä)t bic .^tuo
natuv eilt |)erfon. Deus ift nid^t a'ögefotibevt nee homo, sed finb öereiniget,
fönt unb tnenfcO ift ein perfon, <|ina Dens homo faetus, ha ligt an. Non
lu dicit Euangelista: Verbum est (jiiid, Caro etiara aliquid. Qnaudo de nobis
et Deo loquimur, duae res sunt, @ot ift ein§, 5)tenf(i§ oudfj ein§. Sed hie
sunt 2 sie, ba^ ein§ ift ba§ anber hJorbeu i. e. uou duae, sed una persona.
3Bemt bu ha bleiben fanft: Dens homo foctus, tum appella erueiäxum, sugentem
ubcr[a Deum, tarnen Ijaftu ben redeten @ot genennet. Is homo ergo cruui-
15 tixus, ex Maria natus effundit Spiritum s[auetnm. Quare? quia is liomo
non abgefonbert, quia idem Dei et virgLinis filius. Ideo !nn niCfjt feilen,
cum dieo: Homo, filius Mariae, effndit Spiritum s[auctura, et Deus efFudit
S|iintiim s[anetum, quia Deus ift menfd) itiorben. 2Ba§ nu bie perfon t^ut,
ha^ t^ut Deus et Homo, quicqnid facit Mariae (ilius, etiam Dei filius, et
20 ectmtra, quia uuus filius. 'Verbum caro factum est', quicquid facit is filius 3oi). i, h
7 Dnne naturae, vua per-soiia r 15 Viiitas peisonae conciliat diuersitatem operum
in Christo, r
S| l)oxd aucf) Icife bavju, S)enn er tüeis Uml, ba§ ber nnm tt)tn aüein geburt,
lavumb Canftu bic^ nicfit öeiirren, »uclc^en nanten bu nenneft, fjaftu nit
gefeiet, lueun ^rl) iiin nennet 5Rarien ©on ober 5)tenfc§en @on, Irie ®i; ficfj
felbu nennet, fo i)a1} ^r^ nit gcivtet, Uienn bie jlücl) blel)ben, 'Verbum earosoij. i, m
sb factum est', gott ift ^JJfenfd) tnorben, ba5 bo fei) gott unb menft^ fei) ba, (5§
ift nit unterf(f)icbcn , fonbcvn ea ift barjufomen 'factum est', 5Renfc^ ift nit
abgefonbert Don gott, fonbern Oereiniget, licift nit luer: haB ift tncnfd) unb
ha?^ ift gott, -Sonbern: gott unb menfd) ift ein Jjcrfon, benn fie bereinigt, bei)
ben 2Renfc^cn ift>3 jioeicrlel), gott, luenf^, aber f)ie finb§ fo älcel), ba§ nit
30 ,^iüel), fonbern ein perfon ift, tanftu in bem gleubcn, fo bat§ !ein not, nenne
it)n barnacf) 3l)efuni ^f)riftnnt, menfdjen fon, Marien ©on k. fo l)Qftu gotteS
©on unb i)aft3 gar mit cinaubcr, ©o f)eift§ nu im tert: £)er ^fcnfcf) l'on
^rtarien geborn gcuft ben '^[eiligen geift qu§, ®§ ift ber felbige gott nid)t§
untcrfcf)icbcn, S)er mcnfcf) ober ber gott geuft beu ^eiligen getft au§, ift
35 einerlei). <inia 'veri)uni caro factum', ergo waB ber ^Jleufd) tt)ut, ba§ t^ut
gott, benn e§ ift eine perfon, ein ^Jtenfd) unnb gott, ein 6^riftu§, tt)a§ nu
ein mcnfd) t^ut, ba§ [)at gott getl)an, loa§ er leibet, ^cifty: £u ^oft gotte§
©on gefreu^igt, 3»^, benn 06 er fd)on menfd), ift er and) gott, unb Umä
470 ^Ptebigtcn bei 3o^tc§ 1544.
K]sivo Mariae sive Dei, ideru. Item tiuifquid leibet, (jeifft iilld): filius Dei
gelibben. ludaei crucifixerunt filium Dei crucifigendo filium Mariae. Quic-
(|iiid ergo patitur Mariae filius, ba§ leibet @otte§ Son unb feilt anbei' @ot.
S. Petrus facit taiuen diserinieu inter jiersonas, uon mengt bic pcrfonen.
Semnacf) ift pater, qui exaltat tilimn, uulla persona homo quam media.
Hoe docueruut Apostoli in suis contiouib[us, ba§ toir Gf)riften ein grünblic^cn
glaufien per Apostolos. Quis dixit Petro, lacobo loqui de patre, filio et
Spiritu sancto? Item quod Christus crucif5x[us sedeus ad dext[eram patris
et det Spiritum s[auctum. Item quod Spiritus s|auctus idem Dens, ipii est
pater et lilius? S)a§ trir rt)nmen ionnen, boS unfer ®Iaub nid^t ouff fant
fteT)e, sed h)ol gegrunbet jier prophetas, quos inducunt A])Ostoli et Apostoli
docent. Dicendum, quod filius Mariae det Spiritum s[auctum et faciat
prophetas ex viris et mulierib|us jc. et praedicat invocaudum lesum ut
3oi).5,23 patrem lohau. 5. Non possumus norainare patrem aisi filium et Spiritum
s[anctum simul. Sic fimus prophetae et habemus somoia, visiones Jc.
4 perfonen sp über (notutn) 5 nach tiüum steht alia persona, Kt Sj> üjiy über
homo bis mir steht Filius qui exaltatur est alia persona, Spiritus sanctus quia patre et filio
effiiiiditur est alia persoua «/> 10 nach filius steht Spiri[US s[anctus dixit sp
S]5Jlaricn fon leibet, leibet nud^ gottes Jon, Quia 'verbum eure tactum' est. ©o
ipvit^t nn I)te ®. '^^etru§, gibt ba§ aufgießen uoter unb @on, loirfft aber bic
perfon nit inn einanbcv, benn bev üatet bleljbt ha, ber Son inirb er'^ofjet, ber
i)l eilige geift loirb gefanb, 2)ie 9Jlitler perfon ift mcnjd) tcorben, nid)t bie
anber. Sllfo ^abcn trir ein gegrunttcn glauben inn 2tpo[teln uniib piopfieten,
Jßev f)ctt ^petvo tonnen lagen, ba§ 3oc( baöon reben folt, 5Jo^ prebigt crS
lion bveien unterf(f)iebenen perfonen unnb einer gott^eit, ba§ toir alfo rfjumen
founcn, unfer glaub ftcbc auff eim fel§ inol ijegrunbct burd) alt propbeten
unnb 'Jtpofteln. To lucr nu nod) ^n jagen, luie Gl^riftuä ha?) lücrct tl)nc, bao
ber üatcr tfjnt, fo er bodj menfd) ift, tl)ut iüunber, geuft au§, prebigt, mau
fol bcu Son ebrcu luic bcn Pater, Ionnen !cin ofjn anbern auruffen, alfo
hjcrbeu luir uu propl)etcn, fcben gefid)t unb treumc unb prcbigcu ba», ha'^ er
aufgeufect.
Dolore capitis desistere cogebatm-, cum nouduui absolvisset Seroionem.'
•26 Bi)\\ (bcn)
') Vgl. die EinMtmuj zu dieser l^tdiyl.
m. 21 [22. Suni]. 471
21. 22. Suiii 1544.
^rcbtgt am 2. Sünutng imtf) ^riuitati^.
ß] ' DOMINICA II POST TßIJSIIT[ATIS.
1.1 oh au: 3. i. 5oi,. 3, i3 f|.
Dives Epistola liaec, nou expedienuis una contione. SfBoEcit cttun»
biUum leben. Hoc tempore aiuliviraus fear l^errlic^ unb tloftli(^ contiones
5 de paysione et resui|rectione Christi, in quib[us edocti, quomodo fidcrc et
Christiani esse debemus, quae omaes docent uon, quid nos feciuui.s, sed quid
Dei filius fecit, passus, uempe de operib[us non uostris, et tauieri eis niti
dcb[einus ac uostris. Ideo uihil praedicnuuis uisi de operib[us, quao Dens
ip.sc pro uobis fecit. Est opus alieuuni factum siue uostro uierito unb fül
10 iiHa gefcEiencEt fein, ba§ ic^ auff fein fterfien unb aufferfte^[en mein Icfien unb
fterten je^e. 3o^Qn[ne§ iuret§ nuc^. Deinde etiam praedicanda uon sohini
alicua sauctitas, quae donata in Christo, si credimus et accipimus, Sed etiaui
de iustitia et operib[us, quae uus debemus facere, quia Lex vult esse impleta.
Sc» unb !ein anbei». Ipsa praedicatio fteljet bartnne, ut diligamus prox[i-
is luiuu et iuiniicum, sicut Deus nos dilexit et douavit sua opera. Sic meam
charitatem, bona opera fol {jintueiffen unb eim anberu iool unb pt§ getl^nn
Inffen fein. ÜJu ift§ tuav: in papatu ba gtengS triberftiiel. ^Jlnn ^hxit nt(i)t
gei'n de fide, ridebant doctrinani, (]Uod fide sola iustificareuiur. Legebaiit et
cautabant quideni Cln-istiun ]H'o nobis niortuum. Sed nou \ohuit peruiittere,
20 ha^ lüii ir un§ foücn auncmen. Ideo dicunt: ©kuB Ijtn, ^er, nou faciet
S] 2. Dominica Trinitatis.
1. loannis 3. i. jci). a, u ff.
(*in veid)c (yviftel, Hn)llen'3 nuff eine ijrcbigt nic^t nuflecicnn, foubci-n
cttft)a§ bartiou reben, ^si)x f)abt biftjcv ein jeit neliort liebliche pvebigt Hon bei
25 auffcvftc()ung (^l^vifti, bariu gelert h)irb, nidjt, loa» tnir tf)uu, fonbern loag
gotte-3 Son get{)an l)at, Pou fiemtber gcredjtigfeit nnnb toevden, un§ 3ur
feligleit gefc^e^en, borauff trir fteiben unnb leben foüen, ol» rteren? unfer,
Savnmb {)a6en iDir nit trollen oon unfern loerden bi§f)er prebigen, fonbern
öon 6^riftn§ rtercEen, bie unfer gab unb gut finb, ba§ ^df) barauff mein leben
30 feigen nub brauff ftcrbcii unb bal)in fnren foüe. 5tu tnn§ man aucf) prebigen
borneben nit allein gotteö »ocrd, frembbe t)el)Iigteit, bie unö gefdjcncEt, >üo »otrs
annehmen, fonbern mu^en aucf) prebigen öon unfer geredf)ttg!eit, bie Irir t^un
folten. Tenn bie niu§ aurf) gefrf)ef)en, bie ftcf|t barin, ba§ tntr aucf) unfernn
5iec^fteu lieben foEcn, luic (>t)riftue uno geliebet t)at unnb un§ fein Juerrt
35 gcfc^endt, Sllfo fol \i\ ouc^ mein gute Vonä unb liebe Ijintoerffen , e§ treffe
feinb ober frcunbt. '^n ift§ mar, int iBopftumb gienge luibeifpicl, man ^ort
\iQi nit gern Dom glauben, fonbern fic fpottens, ob fie fc^on bie hjort auff ber
472 SPrcbiglcn be§ ^a^xti 1544.
R].sola. Sed tonhc ein 5!Jlundj, In§ TOef^ l^alteu, faftc. Sic fidcm mit fc^alinii
Ollff bei' jungen. Ideo eorum praedicatio nihil aliud quam: Mes uihil, opera
finb aEe§. Ecoutra nos Clu-istiaiii sie docennis fidem, ut opera non audirc
velimus. Et iam dicimus contrarium. &laub nur, glauB nur, \wxä finb
nichts, tücil iütr benn uniudum regieren vel operib[us sine fide gcnn t)imel 5
füren ut papistae vel fide siue operib|H.s ut nostri. Nos mit beut Icbigctl
glauben siue openl)[us in abgrunb ber ^cUe. Ipse econtra suis operil)[ur;.
i.3,01)- 3, hIu regia via manendum, ut Iohan[ues dieit: 'Nos scimus, quod ex morte iu
vitam'. Haet- est media via. 'Ex morte in vitam.^ S)a§ ift ein§, 'quia dili-
glimus fratres'. Ex morte uou venimus, ut dilig[amus 3C. sed diligimus lo
fratres, quod ex morte venimus. Diiectio non meruit 'ex morte in vitara'.
Sed vita, in quam ex morte veuimus, operatur dilectiouem, et hiiic aguo-
scimus, quod vivimus, quia dilig[imus. Qui niortuus est, uon meretur suis
operib^us, ut vivat, quia mortuus non ullo sensu utitur nee loquitur fruetura
vitae. Opoi-tet prius fiat vivus, tum audit, videt, loquitur, dilig[it, operatur, 15
patitur: ipiando ista facit, bene. Si non, dicitnr: mortuus est. Ideo vita
)d;atfet, (juod diligimus, non econtra. S)a§ ift mittelftraffe. S)a§ leBen ex
morte non acquirimus morte ut pap|istae: Si vis salvari. muft ein ÜJfuud)
Inerbcn, tiiel TOefe lefen, nt püc et alio« seduxi et docui. Non. @§ Ijetfft:
Tu muft Cor Icbcnbig luerbeii nnb fein, ut ali(iuid boui faoias. Ut viviticeris, su
non faciunt tua opei'a, sed 0])era viri alterius, qui dieitur lesus Christus,
«j jungen furetcn, ba>3 6{)riftu§ unfer f)el)lonbt fcu, 9Joc^ loollen fie nit leiben,
bn§ tüir nn§ ber toerd C^l)rtfti foKen onncfimen, ha f (freien fie: ei tnirb nit
l)clffen glnufi, glaub, aber bu muft tiiun ba§ unb ba§, 'Jdfo füren fie nur
ben glauben auff ber jungen mit bem fd)aum, Tie la|en luir faren. ^Ru 25
tfjun trir baS ioiberf|.nel, leren alfo: gtoub, glaub, tuertf ift nichts, taer lüil
benn bie inelt fdjier rcgiren, Ineijl ein folc^er Inec^feel tt)irbt, Inil gar ol)ne
glauben gen t)imel, auff ber anberit feiten mit bem glauben gen liimel one
tücxd, Uiie tbun loir benn alfo^ luer» nit bcßer, haä mir auff ber mittel=
1. 501). 3, H ftraßen blieben, inic ^ie 3of)onne§ leret, 'mir tnifeeu, ba§ tuir finb au§ bem 3«
tobe iu§ leben gcbruugeu, benn \vh lieben bie brnbcr', ?tu§ bem tobe finb tvxx
nit fomen, bü'S Ivir bie bruber lieben, foubern barumb lieben lüir bie brnber,
ba§ lüir auä bem tob fomen finb, S)ie liebe l)at§ nit erh)orben noc^ geluirlt,
fonbern ber glaub, unb baber fpuren mir, haS- loir finber gotteS finb unb
leben, baö »uir bie bruber lieben, Iner tobt ift, libt nid)t, ligt tobt, tt)ut ni(^tc\ 35
tr)a§ bem leben juftel)et, @r mu§ bor lebeubig inerben, aber Inenu er lebcnb
ift, fo rebt unb tl)ut er, liebet unb lebet, lueun man bas nit an if)m fibet,
fpric^t man: Ter ift tobt, alfo fdjafft nit bie lieb ba§ leben, fonbern baä
leben bie liebe. Ter SSapft feret: toiltu lebeubig Serben, muftu 3)^Dn(^
Serben, mic ^ä) auä) alfo genarret leiber unb anbere tnit mir, *^l6er e§ ^eift 40
alfo: Tu muft erft lebeubig fein, cl)e bu ettUniS tl)uft, Ta§ bu aber lebenbig
9lr. 21 [22. Smii]. .J73
R] Dei filiiis. Is ^eo mortuus et obtulit in cnice, ut tlarel Spiritum s[anotuiii,
(jiii vivificaret. Sic iiicipit vita. Quando iioc praedioatiir, iit aucUi<tis ex
coutiouib[iis Apostol[orum, ibi veuit Spiritus sjauctiis sine tiia charitate ante
charitatem et renasceris per Aquam et Spiritum sanctum, per Christi dilec-
5 tionem et opera. Infans uon affert kappaui, plattam, non ieiunat, e» mod^t
benn bie lüinbel iinvcin machen unb fdfjreicn, et tarnen ex morte vonit in vitam.
So mu§ ficf)§ anf)e'6en. Sic per alienam charitatem, iiistitiam et opeia veni-
unis 'ex morte in vitam', quae sunt Christi. Qnando iam vivificatiis , t^UC
lUlV t)iel, nt fd^ulbig JC. Tarnen dicimus nus: Si haben per alienam iustitiam
lu saUitem, Credam, nihil dabo, neniini anxilinm teram, neminem diliiiam. Qnia
per dileetionem meam non ascendam, coelum non mereor k. @1) bu liev=
bamptev 5Renfcf}, meinftu, bo» iia§ gegleuBt fei)? Iohan|nes dicit hoc esse
Signum te uon credere. Si vis hoc dicere: Ego credo, Christus omnia pro
me fecit ic. Audi Iohan[nem: 'Ex morte in vitam, quia diligimus fratres'. '
15 Non est tnetnung, quod Christus sie te redemerit et ex morte in vitam trad^t
per suam mortem, ut maueas in morte, sed ut vivificeris, et ut hoc scias
certo, diligjis prox[irauni, quod vivificatus et ex morte veneris. Non per hoc,
(piod dicis : Credo, quod fd^tnbeft, fd^Q^eft, ftlK^eft, non haee signa vitae. So
loeib iä) fogen: qui non diligit fratrem, manet in morte. Si ef)e'6tec^ev, l)ltrcv,
■M nou ex morte in vitam. Si es unge()orfam, untrclD k. non gef)orlt in vitam
SI '6ift, 5at§ betne liefie nit getr)Qn, fonbevn be§ manne? Ite'6e, ^'i'^efu (?f)vifti, ber
f)at bie lte6 erzeigt, für un§ geftorfien, haä n un§ leBenbig ntac^ete, So fonipt
ber fii.eiltge getft on unb für beiner lieb, on bein äuf^un feEt er auff bid^, unb
lüirft lebenbig, bn§ ünblin, boy man ,5ur ^auff bringt, lDa§ tf)nt'3 barju, ba§
•-'5 iiclo getaufft Joirbt^ ju fetm leben tf)ut§ md)t, gleic^tool tomptg bnrd£) ben
tobt in§ leben. So mu§ man anheben, burd§ frembbe gered^tigleit nnb liebe
!omen Inir aufm tobe in§ leben, Sa? \v(xd ift fein eigen, bo§ tbne nit nc\ä),
aiix l)erno(I) tf)ue gute lucvd, luie bu benn frfjulbig 6ift, ?lbcr ^ic auff biefer
feiten fönten \mx alfo: .'p'^b ,3c§§ allein bnrcl} 6f)riftum, toa'ä bilfft uüc^ gute
3u loerd? \m[ nur beim glauben blet}ben, 5}tcinftu, ba§ ba§ glcuben bcift? ^a§ ift
ein jeic^eu, fpricbt SoljanneS, ba§ bu nit gleubcft, 'loir Jui^eu, ba§' 3C. £>a
f)orftu lüol, )uo e§ t)in Hingt. @g ift bie metnung nit, ahi fott (Sfjriftng bid)
aufm tob in§ leben gebracht, bai bu tobt folft blel)ben unb auff h(\§ bu
lebenbig feieft, ba§ fottu offenbaren burd) bie lieb, Denn loeuii bu fc^ou
» fc^reieft: 3^) glenb, gleub, bas lotrbS nit tljun, aud) mcnn buä fdpn fagft
unb glei(^luol l)a^eft, gei^eft jc. ^leiu, bo§ finb nid)t bie an,5eigumj, bu muft
anberft tljun, Pf)riftu§ ift nit für bid) geftorbeu, fureft nur ben gcifer auff
ber jungen: ^ff) öteub, melc^ä and) ber Scuffel fagt, Stein, bu muftö toifeen,
baB bu aufm tob inl leben lonien bift, 3d} mu§ audj meriJen, ba-s bu lebenbig
:jl nit aber (mir)
'Jol). 3, 14
474 iptebigtcit bc5 ^a\)xti 1544.
R]aeternam, iioii pro te niortuiis Christus, fein lieb itnb 'mnä non adiuvant
te, tantuni fitrcft ben fd^atom auff ber junge. S)u inuftsS Iniffcn, quod 'ex
iiiorte in vitam' veneris. ^ä) fol§ auä) an bir fpuven. SBotel)? (numdo mane
surgis, edis, bibis. Gerte is vivit, quia facit opera hominis viventis. Econtra
iion vivit, ijiiia ociili clausi. Oportet vitam sequautur fnictus, qiiaiiqiiaiii 5
fructus non fd^affen leben. 8ed haB leben fol bie Juerc! f($affen. S^fin
fcfjnanben jc^affet bir bcin feel, leben nic^t, Sed ba» leben fd^affet, hat- bu
!anft fc^nauben. Sic vita in tc facit te videre, audire. Sic hie nostruni
dilig[ere erga prox|imura non facit (liristianos nee filios corani Deo vivos,
sed iioc debet esse, ba§ leben, felig!eit jol üor^in bafein, tum follen fic^ fe'^cn m
lafjen opera, tum certum, quod credis et salvatus. Si non sequuntur fructus,
non es Christiauus, Christi charitas, resurrectio non in te, sed facis ut t)Or,
es be§ teuffelS, in morte, (juia non fureft opera charitatis: nulla patientia,
nullus fi'uctus fidei. Haec est clara praedicatio de media vita. Opera "^elffeu
nid^t in sinistra ut pap[istae. Sed Christus fol hci lüivcfen, qui sua charitate, is
morte "öilfft. Econtra opera follcn nic^t anffen bleiben. .Öie fol ic^ bie opera
nid^t f)eiffen i. e. bu folt nic^t§ ti)un iioc nomine, quod velis vitam fd;nffen
unb bir f)clffen 'ex morte in vitam". 6!^riftu§ fol auff ber feiten t^un unb
iüircEen. Ibi nihil facito, quia ge'^ort ß^rifto ju. Ibi folt alle§ tTjun, UoUcr
guter JncrtI fein, prox[imum dilig[ere. Ibi nihil facis. hie omnia facies. Ex m
morte redimere, ibi agito Sabbathum. Ibi ttjue omnia et patere, aut Christus
non profuit tibi, non apprehendi.«ti . non gnstasti. Ideo etiam de nostris
operib[us praedicandum post opera Christi. Ex morte non venimus per
si fcieft , unnb tljun bie ttterd eines Icbenbigen menfc^cn , e§ muffen bie frnc^t
[)ernnc^ folgen, ob fie f($on ha^ leben nit fdfjaffcn, ba§ ift tuor, aber haä »
leben fol gleicf)tuül bie 'wcxä fd)affcn, 3Bar iftS, bcin fdjnauben fc^afft bir ba3
leben nit, fef)cn, "^oren niadjt bidj and^ niii)t leben, aber ba§ leben, ba§ in bir
ift, bn§ mad)t ijoxm, fetjcn, ffftnouben, ?llfo bie UiercE maclien nn§ nit feiig
für gott, aber ba§ leben, feligleit fol lior{)in ha fein, ba fol fitf) benn fclien
lo^en bie tnercE, fo ift§ gelni», ba§ bu lebenbig bift. 2ßo ba§ nit folgt, fo -m
bat bir fein leiben, ftcrben nit gebolffcn, bift nocf) im tob, be§ ^euffelS, S^enn
bu furft lein Incrf, lein frucf)t be» glauben?. S)a§ loar beutlid^ gnug geprcbigt,
h)ie man in ber mittclftraffen ge^en fol tuiber ben SJapft unb maul Pljr-iften,
'^a^ ^sä) ba nit fol nntfsig gcl)en, aber bort nit loirrfen, fonbern bu folt nir(}ty
tf)un unb boif) aßcy, nichts in beut nomen, baS bu baburd) ba§ leben loolteft ar.
erlangen, ba§ fol tl)un ber ©on gotteS, bo fol bein leben beiden: Safe anfteben,
aber tjie foltu alle§ f^un, tioücr guter locrd tljun, ©0 tbuftn nichts unb allc§,
muffig geben inn bcm, bo c§ bcift tob erlofcn, aber l)ie foltu nit mnfeig geben,
fonbern tt)un unb leiben ha§ aller befte, fonft l)aftu nod^ nicfjt angefangen gu
gleuben, bift auä) nicf)t ein finb gotteS, fonbern nocf} im tobe, Sibc nlfo nuifecii m
toir nu rebcn Oon ber lieb, tuetjl ein jeitlang Oon ben toerrlcn 6l)rifti gerebt
9li. 21 [22. Sunt]. 475
R] dilectiouem, scd per clilectio[neni ffjuten h)ir§, bu an mir, ego an bir. Multa
dicenda de operib[us charitatis, (|uae opera dilig[ere faciat, '^ebt obcil Oll.
1. bQ§ tüit @otte§ toort prebigen unb fjelffen eud§, et si opus, |o mu-5 bic
tüor'^cit ge^rebigt fein unb be!ant, ut homiiiib[us prosimus, et quod viviinus,
5 testis est, quia loquimur et praedicamus, ba^ tan ber 2^euffel nidjt Icibcit.
Ideo uou miremini, quod nuindus odit. ^Um ha^ ttieltltc^ regimciit fol anä)
gcfafft fein in lieb. Tyraunis etiam danduui tributum, unb foHen? an§ lieb
f^un ben ge^orfant, et ipsi ex charitate fd^u| unb fcf)irm. Ut videatur, (juo-
niodo 'ex inorte in vitam'. Praedicatores sunt, qui faciunt pi'oj)ter peeuniain,
lu eitel el)r ut Rottenses. ©inb bie leiblicher, qui propter pecuuiam, veiitrem.
ben ift§ umB ir feel äuf^un, si rein leren k. Sic quando potestas quaerit
suum hierum, ^uriften nemen fie gelb, fareu fie jutn S^euffel, ba§ foHen fie
ex charitate. ©inb bejfer, qui ha^ gelb nemen, quam qui pervortuut ius. Isti
suut Haeretici in iure. Postca parentes dih'gant ic. econtra liberi houoreiit jc.
15 Servi, servae omnia ex charitate Christiaua, treJulid^ Ijanbeln im Ijaufc, ein
nad^Bor gegen bem nnbern. Ttem artifices fotten ir ^anbtoerii füren in bcr
liebe. S)ie opera foHcn ha fein vel uondum es 'ex morte in vitaui'. 3Bir
löiffen burr, llar. Si tenes praedicationem, quod Christus pro te mortuus
et per ahud opus ex morte, per sang[uineni (Jhristi. ©efeEet bir ba§ luol,
20 ©0 log bir bi§ Quc^ gefallen. 5prüfe bic^, au vivas vel non. Vivis, si dihgis
prox[imum, si nou iniuriani facis. Si dicis: ^ä) tüolt bir nirfjt gern mit eim
brob, multn minus mit meim leben Ijelffen, non vivis. Sic probas. luristae,
an bie lieb ^aben. Item couiuges siut cinanber freunblic^, item Hberi. Tum
SJ ift, toaS aber bie liebe f^ut, ba§ inift if)r, S)a§ erfte ift baS prebigampt, ba§
25 Unr eud} au^ liebe ba§ tüort prebigen, and) bruber leiben, ha§ bic luelt un§
bruber baffet, tnie bie fteljet, 2!a3 ift mi ha^ boi^fte Inerd, S'atuarf) locltlid)
^Kegimeut, boS fol anc^ geben in ber lieb, ob man f(^on aud) beut tl)rannen
ben fdbofe fd)ulbig, fo foüen toir-S au§ lieb unb geborfam tbnn, fie foHcu nnS
aud; fd)n| erzeigen, luie e§ aber nu im prebigen unb Üfcgiment ju gebet, fcbcn
30 \mx, öiel prebiger tbun§ geip, baud)§ bulben, bo gleic^lnol bie Icut ba§ Inort
tricgen, alfo Regiment ^nriftcn, ob fie fdjon bds finb unb ifir (i'i'pt nic^t »nol
lunrten, ift§ bod; bcffer benn gar nicbt§, Tarnad) öater, mutter, bie follcn ibrc
ünbcr lieben, S)arnacb ünber, tne^t, megbe follen quc§ inn lieb bicnen, bar=
nad) ein 9Ia^bar gegen anbernn, burger, baur follcn nit fielen , fd)inbcn,
35 ubcrfe|en, nichts bofe§ Inuntfcben, T>aä beißen toerd bcr lieb, bic follcn ba
fein, fonft biftu nit aufm tob fomen, öaftu nu bie prebigt üon Sbt'ifto t)cim=
getragen, ba§ bu bur^ frcmbb ocrbicnft an§ bem tob fomen, fyii fie bir
gefallen, fo las bir bie and) ioolgcfatten, trage fie aucb beim, fibe, ob bu and)
re^t lebeft unb gleubft, ob bu oucb gegen bem 9Ied)ften alfo gefinnet feicft,
10 fein nuti ]n forbern, nidjt bafjcn nocb bo-S lonntfd)cn, SaS nimb bfim. bcbcndS
lool, ^Jfan unb »neljb feben, ob fie ein anber audj rec^t lieb boben unb fid;
476 !ptcbi9tcii bc§ 3al)te8 1544.
R]vidubi.s, an Cliristiamis. Ex lioc scimus iio:^ Cliristiauo8 i.e. 'ex raorte in
vitam'. Quoiiioilo? ^ä) hiei§ fein ^a§ in meinem Tjerljcn, scd ijuicquid f'acere
possuni et vifani ])ro ipsis iin])endere, iit Cliristus. £)a§ ))tufe tiet) bil felBet.
fö§ ift ein ^errlidj bing, si quis corde percipit. SGßie lüolt ein ß^rift ein
()en"lid^ern r'^um ^aben? Spiritus s[anctus dicit te vivum, uon mortuuin. '■<
Noii dicit: eris fiiiiis, veuiet tempus, ut vivannis. Non. Sed tüiv filtb liereit
ex luorte, siimus iam in vita. Quis credit? audimns praedicari : Christus
pro nobis mortiuis, tob mit fuffen getretten, vita adest, mors adempta. Iam
non mortis, sed vitae filii. 5hl Iigt§ baran, ba§ ir§ gelin? feiet. (Juod pro
vobis mortuus Christus, id manifestum. Sed ba§ lafft auä) getui» fein, «piod lo
credis. Credo. Non. 2)te lüort t^un§ nid^t. Sed vi vis, et vivit sang[uis
eins in te, mors habet vim aliquam in te. Facies liaec, non t)Qffcn, neiben,
fielen, Betriegcn, non gei|!^al§ ;c. Sed ein netn leften. 3Bo nid^t, fo bift im
tob. 6r bringt mc^r anff ba§ tuercE bev liebe quam itpus castitatis, [)q§ nnb
neib, Ifjeifft fit^ am erften nmb ®otte§ toort§ lüillen, beim t^aä, neib, fielen. '^
Qui habet charitateni, dicit: bel^üt (Sof, boS id) im tt)olt ein f^ellev nemen.
Si furaris, es mortuus, non es Christiatins, damnatus et be§ 2enffely, luie blt
gel)eft nnb fie'^efi. S)arum'6 fefjct euä) für, Inic ir mitcinanber fjnnbelt, ift
louter fielen, ranben, et in freier ©tab. Non es Cur, sed phis acci|)is, (piam
conscientia tua potest pro recto iudicare. 2)o§ boncf bir bcr Slcuffel. -Jiim au
bie prebigt mit bir. SSJiltu ein 6f)rifi nnb erlofet a morte, ut certe praedi-
4 über percipit steht cmpfinbct s/j
sj tiertragen, nnb fo fort nn, S}enn e§ '^cift: baran>3 )oi^cn tnir, bai tinr Sfiriftcu
finb, trenn luir unfern 5Je(^fien lieben i. e. ba§ Inir un§ nid)t bclinift finb
einiges loibcrlinHenS ober fja^ gegen unferm 9Je(^fien. fsot)anne§ rebt getnaltigc
hjori, ir)a§ Uiittu bodi I^errlidjerS rbnm§ f)aben, benn ba? ber 'öieiligc geift 3.'.
fagt: .^orftuB, ßf)rift, bu bift lebenbig, h)ir finb fc^on bereib aufm tob in§
leben tomen, tner glenbt folc^ä ^ lüir lafecnS nn§ prebigcn nnb fagen§ lnol:
ßl^xifiuS f)at ben tobt mit fufeen getretten, S)a§ ift h)ol \mx, aber baran Iigi§,
ob i'^r aud^ gelni? fel)b, ba§ iljrS empfangen babt nnb rcd)t glenbt, ^sa '^•^ä)
gleub, 2)a§ ift nid)t gnug an luortten, fonbern man mn^ and; fctjen, fnleftn 30
nn ba§ leben, '^afin ben glanben, fo loirfin nit gei|, l)a^, feinbfc^afft, l)urerel)
tragen. 2ßo bn ba§ nit tf)nft, fo biftn nod; im tob, .^»afe nnb neib ift baS
gemcineft in ber toelt, rauben, fielen, ba§ man§ bem 5ied;ficn nit gönnet, item
inn ber ler, 3o^annc§ ioil nit rebcn bon unjuc^i, fonbern öon bem, ba§ fic^
gemein ftredt, ftilfin, fo biftn lein 6l)riften, fonbern öcrbampt, mo bn gcfjeft :i5
nnb ftel^eft, Sil)e nu, ioie bn Ijanbelfi, ein 5iacf)banr mit bem anbern treljbt
fdjinberel;, t)anbelfi nntreulid), ©it)e bid; für, nimb bie prebigt mit, biftn nnb
20 i"cl)b] jclj baö üher (oi) it)r§ (anä))
9?r. 21 [-22. 3unil. 477
n] catiini, (latiini, frage, ob bu beinern Dte^iften tftiin tnilt, tnic bu Unit. Si
posses ein @l) umb 1 gt, luolteftu aucf} fo ein fdjeffel toxn ac. fjuarc er ift
2)ie6, JReufier, Item ut prox[iinus tuus nidjt» ^ette. Num Imee vitac opera
et dilec[tio pro.\[imi? Non. Sed tote icf)§ luil nemen, fo lüil tii)§ im gefien.
.■, 3ftcm 35ter, SBeinfd^cncfcn, %ud), @ifen, aSurli, ift QÜe§ gefelfcfit, ßofjn nurfj
gcfteigert. MiukIus in loutcv TiicBeicl). Sie gvoffen t)nnfcn, bie bie gelen,
gutben feten trogen unb Ijcngcft reiten. Sßie gel)et§ ba ju? ^^d) meine, bie
^Jurften erfarenS. Sie ?lm|)tleute 'griffen macf^en ben gang, barnod^ ein fold)
toud^ern, umfifc^log, et niliil l'acimit (|uaiii ftelen non 1 gnlbcn vel :100, lOOü.
10 Sie in S)orffevn, Satoer fcf^inbet, fdja^et sua merce ein iglid}er nad) feinem
UevmiJgen. Sunt Cliristiani nnb (äffen fit^ buncfen, eS fei) geboten diligere
pidximnm et prohil)itiiin fuiari. Magniiin nnb t)Qrt geboten, nt non ineoni-
niotles proxLimo, al§ oeciderc i)ro\imum, betriegen, Derforteilen, gleid) mit im
{)Qnbeln, item .si opus habet, ba§ bu im baju ^elffeft, ut in fine. In Ime
!.■, cog[itate: Et uos debemu.s vitam ponere, diligere Deum ex toto corde et
prox|imum sicnt jc. Hoc est Dei praeceptum ftreng, ba§ et tüil gehalten
fjoben. Si non agnoseis praeceptum, agüosce glossam. Inspice eins exera-
plum, quid sit diligere. Filius Dei desceudit, nascitur, moritur jc. propter te,
ut vivas, ex morte venias. 2)a§ !^eifft ja ethJa» gut§ gett)an, quod Dei tilins
20 nascitur ut uos jc. Sic etiam tu prox[imum mit trelnen meinen, ut in
6 über geten steht gvoffcn 20 über nascitur steht moritur
sj jDtltu crlofet fein bom tob, h)ie bu benn erlofet bift, bu f)aft ben fd^a^, abn
borouff fit)e, ob bu nuc^ alfo tfjnft, nl§ man bir t^un folt, Euntt) ein bonv
ein el) umb ein grofc^en geben k. fjci^en baä tuer! be» lebenS, t)eift bnä
gegleubt? @oIt§ nit fo tjei^en: gl), fo tooU ^ä)§ felb§ leuffen, fo Jril 3(^§
•-'.'. anc^ geben, Sic Inelt ift gan| ein Sieberei) inn allen ^enbeln, ja nud) bie
groffcn fjonfen, bie in fricg jibcn, 3d) mein, bie Slmptleut ge^en red)t mit ben
furften umb, madjen i[)ren beuttel bunn guug, ha§ er nit one run3el blei)be,
einer ein jar 1000 fl., ein anber 3 ober 4000, ftit inn taufent S^euffel nnm,
no(S) ()eiffen» ß^riften, gef)en jum Sacrament, gebenden nit, bü§ Sunb nod)
sn üerboten fet) ftelen unnb unrcd)t tl)un, JJu ift§ brum geboten, Sen 9ied)ften
lieben, fein fc^aben tierf)ueten, fein nu| forbern, gleid) mit i{)m Ijanbeln, and)
it)m I)elffcn, loo e§ üon niUcn ift, Senn fo fagt ^'\oanne§: loiltu nit luiffen,
loas bir lieb fet), "^ä) toil bir« fagen, Sa§ gebot fagt : folt gott nnnb 5kd)ften
lieben, Si§ ift nit ein fabel, fonbern geftreng gebot, Sa§ er tnil gehalten
"5 f)Qben, tuiltn ben te;;t nit berfte()en, fo fit)e bie glofe: gottcS fon !ompt bom
l)imel, geborn, getreut^igt, gcftorbeu umb beinet loiEcn, ha§ bu mod)ft feiig,
ein finb be§ leben§ tocrbcn. S5erftcl)eftu nu, \vai lieb ift? Sa§ !^eift§, bai bu
ben 9Jed)ften fo mit tri'lin'u meinen folt, bao bu and) fnr ifin fterben mod)teft,
too e» bon noten, ^in fagt man : ^a ^dj bin ein ridjter, ^^Imptman im iJiegi
478 ^tebigtcn bc§ 3at)re§ 1544.
H] nccessitate pro ipso moriaris, imilto minus debes ei iniuriain facere. ^a,
lieber I)err, id) Bin im yRcgitnent jc. ^d) mu§ beii Seuten jdjabcii tl)!!!!, fie
.'(loingen mic^, 3)a fi^c brauff, ha^ bu bic^ felbs nid)t betviegeft. 1 'fum failere
noü poteris. 3fe liebet finb, je fc^evffer 9{uten, et tarnen ibi !etn ^a§ unb
■)[eib, sec] cor patris luanet. ^Sd) iDÜ im olleS Inffcn, ltiQ§ i(^ T)ab, 3eiic^t in ^^
Quff, l^etoet mit ber ^{utert, bQ§ bev 6on baS gut nid^t üeiiierc Haec est
vera dilectio, in not lauffen burc^ fetüet. Ibi ein ftrenger ernft, fteupct, non
ut enterbe, sod nt babel) fjolt, baju 6raud}t bie SJuten. Sic tu facis iu offitio,
fo fi'^e brauff. Tyramü plagen bie untcrt^an et postea dicuut se esse Domi-
nos, habere potestatem. S)u f)aft ben 2cuffel auff bein !opff. Titulus pote- lo
statis ift ein feiner bedcl. Vide, an facias alüs, ut velies tibi fieri ac. Si
non ex öeterlid) lieb unb mütterlich tretn castigas, lib[enter er in morte. In
crassis pccoatis ut furto fi£)et nmn§ feer mol. Cato: duplices fures niagni,
parvos fleugt man an ©algen.* S)ie finb unter 5Dieifter .tionfen. Sed magni
getreu in marberu fdjanben unb groffcn gulben fetten, äßenn man fie aUe i"'
Mengen folt, linirbe has lanb Unifte Inerben, fo mit fd)enden. ^Dlan fol bir?
prcbigen et tu scire, ut diligas prox[inmm, ut nemini cupias nocere, sed con-
trarium. Si non euras, quomodo prox[imo incommodes. 2Ber gering ftilt,
si possot, etiam, ut umbfd^leger. Ideo einer fo from al§ ber anbcr. Ideo si
vis Cliristiauus, vide, au cog[ites vel minima in re: non iniuriam faciam. -'o
Gerte, uon, sed econtra libenter servire. ©o fpureft, an vivas vel DiabLoiuni
') Vgl 7mte>i Z. 31 ff.
Sjment, mu§ bie leut mit jltang from mad;en 3C. •'porftn, fictje, ba§ bu bid)
uid;t betreugcft, gott bctrcugeftu nidjt, UmS t()ut Oater, mutter? l'iebeS üubt,
fd}arffe rutl)e, Ob bie rute fd^on fc^arff ift, uodj ift mutteriid) tjertj ba, bem
finb gcljort f]au§ unb ()ofe, unb foutl) 3(| i'^m nur crloerbeu ?c. unb auff as
ba§ e§ babel) mog btel)ben, ift bie rutte ha, ba§ üub from loerbeii möge, be§
guty gebrand)cu, (?§ fan Uiol ein "Eiccfel fein, Inenn ^i)rauneu fagen, fie finb
l)erru, Ijaben mad)t, ftorfeu bariieben, pftodeu, frfjabeu ben Icuteit, aber fif)e,
ob bu bir and) Ujolteft fo gett)au fjaben, lüie bu tt)uft, 3^) fan bir fein jil
fteden, Inie ;jdj aud) ben ©Item fein ^\l law ftedeu, aber fir)c 3n, loa? bu so
tt)uft, in anbern ftuden lan man tnol feigen, bo man raubt, ftilt. (iato, ein
l)eib, fagt': @§ finb gJüciexIel) biebe, einerlei) ^^cngt man an galgeu, gro^e
biebe reiten l)ol)c l)cugfte, tragen gro^c fc^auben, ©olttc man bie groffcn biebc
im lanbe ntl l)engcn, lourb ba§ lanb meint f)errn obe nunb Unifte. 33iftu nn
ein fold;cr bicb, ber ben leuteu nur gebeudt fd)aben 3utt)un, ber lernt am -is
lepliu ba§ lebcr freien, fontcftu ju grofSerm fomeu, linirbcftu aud) mer fielen,
Srumb ift einer fo gut al§ ber anber, olle biebe. S)rumb filjc brauff unb l)ab
bein fac^ in od;t, baS bu uit bidj felbft betreugcft, l'icbftu bein bruber, fo
') Viß. Utisrc Auüij. Bd. 15, :ii:i,y.
m. 22 [24. Sunt). 479
R] et in morte. Verum, iiuod quidam fratres finb faule Srilber, qui non labo-
raut et nihil faciiiiit unb Oertaffeit fic^ barailff, <iiiod debemiis nos Cliiistiani
dai-e eleemo[synas. Ipsi certe possent laborare, unde possenl vivere, legen
ben leuten auff bem l^al». S)q» gelprt ben Üfegenten ju, ut bie ©tob öon
^ folc^en tofen 35uBen tetn madjcn unb auff bie ^au§ armen leute }e{)en. Non
bie nicinung ift, nt nostra opera et eleemoslyuae jol bie faulen fterden in
iiem faulen leben et praeripere piis. S)a tonnen ton pxebigcv nid)t für nee
oeconomia. Sed 33uvgemeiftev, i1{id)ter fe^^en barein, ba§ man folcf)e au§ ber
©tob pCÜXt. Si non, fi^e bid) für. Scimus, qiiod vivimus, et inanebimus
10 vivi. Unde"? quia charitateni in nobis. Sicut Ciiristus nos? dilcxit. 'Si quis
videt fratres et claudit viscera, quomodo charitas in eo' i. e. ubi vita, fide.s? i-Sfii-s. "
^0 Üob, 3;euffel, §elt. Ciiristns ni[|t Befprengt suo sang[uine, Spiritu sanoto
te non geruret.
SI betoeife e-S outf), Sargegen afier fomcn faule fdjelmen, bie luol fönten crbciten,
15 lüotten boii^ oon anbern ernert iuerben, S)o fol ein 9Jegiment unb ©tabt Oon
folc^en faulen 6u6en rein mad^en, Slber ba fol man Ijelffen, ba arme l)auv
leut, megbe, finber fein, S)enn ba-i toil unfer t]err gott nit ^aten, ha§ Juir
unfer gut foKcn ben ©d)clmen anl)engen unb fronten (5l)rtften entjiljen, '^^re=
biger !onnen§ nit tl^un, aber ein 9tabt fol bar^u f^un, baS fold;e leut aus
20 ber ©tabt getrieben tucrben, Sonft folS alfo ^ci^cu: Jnir »Di^en, ba» iDir aufm
tob finb fomen, benn toir lieben unfere bruber, S)ie lieb fol ba fein, toirftu
aber bie :^anb für beim trüber, ber ein 6^rift tft, abjt^en, fo tDt|e, \)a§ bu
lein (5fin]h bift, S)a§ blut (n)rifti Ijat bic^ nidjt befP«ngt, 2?er glaub l)at
bid; nid)t geruret, S)rumb tniltu ein (?l)riften fein, fil)e, bac- bu eS and; am
2i leben belneifeft.
22. 34. Sinti 1M4.
^^rcbigt niii Xac^c ^ofjnimcö bc« ^^öufcr«?, nntf)niittnflx<.
Rl DIE JiAPTlSTAE.
A prandio.
Hodie andistis legendam S. Iohan|nis et eins nativitatera, oninia propter
hoc, quod futnnis magnus eoneionatnr unb groffc fad^en fnren. Et ideo
30 aginnis ferias, non |)ropter sanctani vitam, sed doctrinaui et offitiinn. S)a§
lt)ir fineni niüdjen hnins festi, An(h[annis eins contio|iieni, nt Angehis et
S| Ipso die ioannis Ilaptistac.
3^r iiaU ^eut gehört öon ber gcburt Soonntö, tneld^eS barumb gefd)el)eu,
ba§ er ein ^rebiger lüerbeii unb ein gro§ ompt füren folte, ©arumb mir benn
y. and) bi-- fefi (laltten feine-? ampt« Unlleu. 5iu »ooUen Iniv toeitter Doii feinem
ompt unb prebigt reben, mie benn aud; Ijent ^adjavia-; barPon gelueifjagt,
480 iPtcbiglcii beä a[ai)«S 1544.
y^ij j ^] pater. 'Et tu puer propheta.' S)a§ tljut et adnltus. Incipit 29. anno
Sut. 3, 1-22 Sic de eo scribit Lucas ca. 3. Legit totuni caput usque ad Geneal|ogiam
('hristi. Hactenus de eins praedicatione, lüie e§ im brübet gangen, de.scribit
JMarcus et Lucas. Nou omnes contiones scriptsie sunt, quas lohannes habiiit.
SBie ]ä)al unb fdjenblic^ ge^et e§ aul mit bcm l^o^en 5JtQn, habet testiiuouium s
laut. 1, isff. Angeli: 'Erit magnus' et convertet, praepaiabit viaiu, ut Esailas piaedixit.
Itom luirb ^ervlic^ geborn, puer, mater pleui Spiritu s[aiicto, unb gel)et auff>3
^eirlic()ft 3U coram Den. Iste, qui annunciatur e coelo per Angelos, et quem
omnes loben, preifen. Item ßfnias, lütalQ(f)[in§ oerfunbigen tjcirlirf) de eins
offitio. Sei jol ein \o\d) fc^enblid^ enbe nemcn, ha^s im ein Jiur fol bcn i)aU w
abtnn|en. Est scortum, quia fratris uxor. 3ft ein fcfjenblid) fjur, unb §ei'obc§
£)uilinrt. 2)te mad^en bicfem grofjen 5)jQn fo ein fc^enblid) enbe. 3ft ei^ 30
jar alt, fo ift er nic^t üiel brnber, nee oiel über ij jar geprebigt. Cepit anno
15. Tvb[eiü, Christus crucifixus IS. ^sol)Qnneä ift bereit ein jar ober jtoel)
tob gelüeft. ©in jar mag er öor^er gelauffen fein, el^e (Sl^riftui angefangen, is
et sub et cum Christo ein jor geprcbigt. Clu-istus initio <juaiti anni suae
praedicationis crucifigitur. 3.>on SBeinad^ten bi§ anff Dftern ein ötertel jar.
Johannes duos anuos. Quid facit Dens, quod perraittit talem prophetam
5ct. 40, 3 lohannem et pranget ^er? 'Vox clamautis iu deserto', is concionator audietiu-
in desertis sie: paiate viam et dirigite. Omnes montes foHen nmbgertffen 20
i»)iii. 4, s merben. Malaeh: 4. 'Convertet corda filiorum'. Quid hoc est? 2)n§ gro§
geprenge, bo§ ber propljct fo l'icl Hon im öerfnnbiget, et verba in ]\Ialach[ia
S]it)eld^§ benn gefd^tcEit, e^e benn er 3o ^^'^ar alt loar, im 20. jar fet)ne§ alter§.
ym. 3,ift. liegit textum Lucae 3. Sie prebigten ^oanniS finbt ni(^t alle gefd)ricben,
aber T)iernn§ ton man fel)en, rtiic fdjal unb fdjenbtlid) e-j bod) mit bcm Wann 25
aufgefiet, Scn borf) Wabvicl ucrtunbet feinem Doter mit l)crrlidjcn n^orten,
wirb aud^ ()errlid) geborn, bie 6Utern ftnb bot I)ct)Iige§ geifte§, Ser trefflid)c
''Slan, ber Oon (Sngcin unnb (Jlttern unb jeberman gelobt loirb, 3^^'" i'o"
bem bie 'ipropljeten and) gefdjrieben, ber fol ein fold; fdjcnbtlid) enbe
ncmen, S)q§ tl^m ein l)urfinb fol ben ]^al§ abtanlen. Senn fte ja t)te ein 30
{)ure gefdiolttcn mirb, fo ift Gr and) ein fc^cnbtlid)er ()urn>oirbt, bie foHeu
bem ^lann ein fold) fdjenbtlid; eub machen, §at 3"fH"'L'*:s geprebiget, fo Ijat
er§ ni(^t über 2 jar getrieben, Ein jor Dorther, etie bann &liriftu§ ^at angc=
fangen, Sarnad) ein jar mit unb unter 6f)rifto geprebiget, Senn (iljriftnö
niirb üüä) gc!reu|iget im anfang be§ 4. ;;^ar§, ^at nur '! jar geprebigt, l)at 35
uod) nit 3^' jar geprebigt, h)a§ ift boc^ ba§ für ein Inefen, Sa§ ®ott ben
5oi. 40, :i propl^etcn lierljeifjet nnb fo mit il)m pranget Gfa: 40. 6tn prcbigt loirb man
wni. 4, i l)orcn in ber niuften. ^vtem ^JJialad): '^sä) Inil euc^ .S^eliam fcnben, ber fol
beleren bie t)er|en' jc. Uia-S ift benn ba» gro§, trefflid) grpreng mit bcm pro--
') 4 dnrchsMclieii = 3 5.
5Rr. 22 [24. 3funi]. 481
R] et Esa[ia, quae ]>raedicabit, itnb fol nid^t lenger leben benn tj jar unb fol fo
ein jc^enblic^ enbe ncmen, ut appareat, bah er nid^t ber 53ton fei), qui prae-
dictus. Sic Cliristus ubique praedicatur in script[i]ra. Ioiian[ne.«. 'Ea:o nonsofi 1,20.27
sum Christu-s', .sequitur: 'Cuiiis nou sum dignus' q. d. Qt) C§ tt)itb ein !oftIid§
5 bing toerben. Et ip.so montnr post tres annos et tnirb ge'^anbelt al§ ber
crgcft @r|i($Qltf. Et Ls in carcere perit. .^erobiaS, bie fd^enbli(^c f)ure, fol
in nmb fein leben bringen, ben ö5ot fo ^oc^ geeljret tjot in propiietis et post
per raaturam für fein !oftli(J) ^jrcbigt et proiniss[ionem, bie im gefc^e^en, friegt
er fo ein bofen loI)n. Videmus, ha?- bcm beüigen (Seift nid^t get^an gctxieft
II' mnb bie lenge ber jar duonmi istorum, sed ut facerent noviim Testamentiim.
©ie foEen§ nid^t au§ri(^ten isti dno, quod in prophetis gefagt, sed foHen§
anfallen iinb baOon getjen, 3obcinnc§ in 2 jaren, 6^riftu§ in brcicn unb üirtel.
Sed (|Uod iucipiunt, et fundanicntum, quod iaciunt, hah foI lOflc[}fen, fol naii)=
brud, bringen, ba§ burd^ge'^et opponente .se toto mundo et Diabolo cum omni
IS ?apientia, poteiitia, dolis, et quicquid potest, et tarnen non ])0te8t bempffen,
.«ed je mel^r in§ fetoer blafen, je ftercEer machen. Ideo ift nid^t nntb lang
leben. Sed Dens sinit toegreiffen et siuit munduni gaudere. Jpsi tjabcn )üol
au§gerid)t omne.« moutcs. ©in f)ux et Chri,stns, tnie baben bie berge utnb=
geriffen, ijabm fie eS niäit au§geric^t, fo baben fie e§ trol angericbt. Et ligt
•ä" an einem guten anheben. Fundamentum, quod iecerunt, f)at gelüadjfcn, quod
10 über uovum Testanientiini sleJil liutium iioui Testa|menti. 18 über bie tifvgc
sieht verbi impioium
S] pbeten Joanne?, ba§ eben fein prebig befc^rieben toirb inn beiben t'vot.ibetni,
folö foftlid) maäjm, unb fol nit lenger teeren benn 2 jar, nnnb fol ein fo
fdjenblirf; enb nemen, ba§ fid)§ anfe^en left, q(S Iner cr§ nit gchicfcn, ^sa
fe[)ct 6()riftum an, fon bcm aKc Propheten Hol finb, nod) ftirbt Qx aud) nad)
25 3 jarcn anffä aller fd)cntlid)ft am (ireu^, Inie aud) 3oQ""fS '•" tcrdcr ein
fd)entUd) biii-'"dinbt ben balo abtanzet, 3ft§ nit ein iDunberlid) luefcn, in fo
lurjer jeit , lieber .^errgott , fol ber man fo ein fd)mdidi Ion empfangen fnv
fein erbeit unb empfangen nerbeifjung, I0 ftl)ct mon nn, ba§ bcm bifiligcu
gcift nit ,^utl)nn gctnefen umb bie Icng ber 3arc, bie bo folücn lucrcn, foiibcrn
30 bo ge^et'j bin, ba§ gott l)at hjoüen geben 2 jeugen, bie ba folttcn anfangen
unb furli barbon gclien, ^O'inncS in 2, ßb^-'iftU'? i" üi.i o^i'^'n, bat? fie alle
beibc nur l jar prebigeu, aber ba§ fie anfangen ben grnnb her prebigt, bev
fol mad)fen, ein nad^brud gewinnen, ba§ bie lere nit fol jurutt merben, ob
fi^ fd)on melt, leuffcl mit aller mac^t, locifbcit, fd)aldl)cit, lift bartnibcr legt,
35 fonbern je mer fie bempfeu, je mer fie foltcn ino fcnr blafen, baS groffer
toerbe, 2)rumb ift§ nit umb bie lenge bc» altterS jjutbun getoefen, fonbern
iolten flugö liinburd) gel)enn, ba-3 bie Uiclt modjt ein l)anb anffmcrffen, CVD
loie [)aben fie bie berge cingerifvcn, mic Ijalicn fie bie melt umbgcferet, Inolan,
Sul^erä SÖerle. XI, IX ;n
482 ^Prebigtcn bc§ 3a^rc§ 1544.
I!] nos liio in angulo mundi \v\]\en baöon unb fterten barufiev. @ot f)Qt§ buid^
fie ongiteffcn unb ben evften ftein gelegt, post praedicatio Iohan[nis et Christi
!^at§ QU§gertd)tet, omnia regna destnixit, omnes idolat[riao finb aiiffgeieutnet.
Il)i neu motis net> collis, nihil trummS unb l^odertc^S, ift atteS richtig unb
fl^ltc^tig loorben. Ubi veuit Christus in mundum, erat plenns idolatria Unb s
liicl !vumnicr, unfr^loc^tiger Irege in terris, et tanu-n gvofje, l^evrlid^c fefte
id()latriae. Koniaiii I)Qben Ütcl 100 000 5Jlertei-er, uno die 70000. ©0 t)odfj
luor ber Seuffel mit feiner Slbgottete^ rein t)tnh3eg in 300 jarcn, bQ§ Venus,
Inno jc. SBir iBiffen ni(^t§ de ista idolatria, imo viventes ante 1000 nescierimt
praedicatores idol[olatriam. Item qnot et quam raagnas haereses prostravit. lo
Arrius et alii hJOfen groffc Berge. 3Bo finb fie nu? Sßer l)Qt ben berg
umbgeriffen unb ttjal erfiiEet unb f)6dcric{)t fi^Iec^t? Ineeperunt, sed adlmc
liodic auSrid^ten, qui^iuid Diab[olus auffridjtet montinm, unb frum unb
l)otferid) incg. Sed veniente verbo omnia vastat, unb fur|( ift ir nnfang,
ein jar öor im fier, ij beibe, post Christus 1 unb uiertel. 2Berben fcfienblid^ »
umbbracf^t, tarnen conim initium doct[rinao. £)a§ geltet, bo§ reifft, bricht,
fd)Ie(i)t, et nemo potest fteVoem. Nonne nostro tempore papatus magnus
mons et sine, ^x cultus finb unergrunblid) geloeft. Inm mons iste finctt,
feilet ein, et iam puer sopteiinis, it)a§ er gcfrümmet unb iDeitleufftig gema(i)t,
Dag gc:^et vicf;tig unb f(^le(^t. @r t)at an bic 5Jleffe, ßompoftel. Sft eitel ^o
friim unb l)6(fericfj. Et interim magnus, l^oc^ bon feiner fünft, toeiffjeit,
^eiligfeit. Unde? isti duo fociunt. Xos praedicamus eorum doct[rinam.
sit)aben§ nit oufgcfurt, '^abcnS h)erlic§ getoaltig augefangen unb angeric^t, ha§
Unr auä) i|t barmit 3utf)un unb unfer leben bruber lafSen, bal fie angerid}t,
®cn erften ftein l)abcn fie gelegt, aber ifjre prebigt ^at glcid^lrol ba§ angeric^t, 2»
ntfe !onigrcicf), abgotterel) auffgcrcumbt, jurifSen, baä fein berg nod) tal,
fonbern al§ richtig, fc^Iid^tig luorben, ®o Sliriftu» !am, lt>ar bie icelt Hol
obgottcret), ferliif) unb öiel Irüm, üiel unfd)lac()tcr luege, gieng uid^tS ridjtig,
y(bgotterel) ftunbcn hmrlicfj, ba§ bic Stomcr ettlid) taufeut yjJcrtcrcr gemadjt,
auff ein tag in il^rem 9ici(^ 70 000. 5Jod) in 300 ^axm 'mar aU abgotterei) ■■">
Herftobcn unnb geflogen, (Sr l)at ^Inel) jar gc)Drcbigt unb gelebt, lebt aber nod^,
"iäa^ f)ata gro^e !c|er geftoßen'^ 5lrriu§ loar fo ein großer berg, niemanbt
tontl) i^n reifaen, Ido finb fie i|t, hjer !^at§ uuibgerißcnn? Joannes unb ber
lierr (Sfjriftua, bie |nben§ in 2 jaren angefangen, ri(^tcn§ aber immer nod^ an»
nu 1.500 ,^^ar, ber Scuffel rict)t aud) immer nch3 berg, Irum unb l)oderid)t§ •"■
an, ober bic prebigt ftoBet§ aEe§ umb unb ma($et§ e&en, S)ay tljut i^re prebigt.
ßin !ur|e ^eit t)eben fie e§ an, ein ^ar ift nur buppcl, baB fie pfomcn
prcbigcn, aber gleidjtool IncrctS noi$ fc^Iic^t unb ric^t noc^ immerbar, atfo
it^t, ift Sapft, S)ifd)off ampt nidjt gro8 bing gemefcn? tcaä ifts? S)cr berd
gebt ein. findt, ftcljt nid}t fo f)oc^ hne öorljin. 3a ein linb »on 7 ^axm -lo
U'ufft bruber l)in, tiorbin bat er un? 3U Iralfart, flofter, meß getneifct, ju
9h. 22 [24. 3uni]. 488
R] Nou usi gladio ipsi, sed tantum aperuerunt os JC. lam ex inviis fit
rectiss[ima via, quomodo? 'Poenitentiam agite.' Veniet post me vir. Sic
nos: fjui credit in Christum, habet re[missionem p[eccatorum et Itnb bei"
feligfeit. Prius in monasterio et alias vias quaesivisti, item Romam, ut
.-i omnes erroneae, ut fliegen JC. lam convenimus in eine ftraffen: 'Qui cred[i-winrt.ic,ic
derit, salvus'. Christus sapieutia, iustitia 1. Corint. 1. Ibi iiulhi.s Mouachiis, i.Soi. i,3ü
Nonua, nou vir, mulier, sed omnes unura, Omnes credimus in Deum, filium
Dei, Spiritum s[anctum. i)Qi ift eine feine, ebene ian, ibi Ijinbevt !ein
5Jlund^evel), non @rgerni§ papae, quae innuraera in mnndum posuit. Ista
10 vetera nihil. Maneo donii in vocatione, credam in Christum, serviani
vocationi, ad salutem nihil faciam, quam credam, quod baptisatus in nomine
Christi. 2)0 ift nibergeftoffen Berg, tal, et quicqnid ijoänid). Tsta dno
iucepernut et novnm Testauientum geftifftet. Apostoli '^a6en3 tociter getrieben.
aBir i)ahen nod^ ein Berg für un§, ber ift gro§, 5Ra^omet. ©oI bic toelt
15 lenger fielen, fo mu§ ber Berg auc^ ^er^alten, er tücfire fii^, tüie er \vbUe.
ficifcr, Äonige, dürften, 3?ifd^ot)e ftcl)en bei) im, quotidie nudti deficiunt a
papae cultib[ns. So fintft ber 33apft, fo Icerben ric£)tige loege. Sic fiet
Turcae. Si Rottae orientur unb iDoIIen uneben lt)ege anrichten, fo luirb§ inm
anä) nic^t ^inau§ geben. 6>3 mu§ eben fein, nt Esa[ias dicit: 'Vo\- elamnntis'.rsci«, 3
20 S;'er ein berg unb früm, bic er für fid^ nim^jt, ift ba§ ftartf regiment Indaici
S] ^oäerigen toegen, too ift§ i|t? 6'3 ge^t baljin mit mac^t, 6f)rtftu3 unb ^oanncy
tl)ut§ nod^ f)eutig§ tage§ mit mac§t, Denn ioir if)re prebigt treljben unnb rid)tpit
f olc^e trum, fdjUcfiten ia^i [)ocEeric§te, Inerff en bie berge ein, pvebigen alfo : Incr
an 6£)riftum gleubt, ift ein ünb ber feligteit, bat Vergebung ber Siinb. ^ä)
25 meine ja, baS ^cift baS !rummc ritf)tig gemacht, öor^in bift gctauffcn f)in iinb
lüibcr, Irie bie öcrirrcten fdjaffc, luic bic fliegen ein ftrofe füren, 9hi aber fomcn
toir ,5ufamen auff einer ftraffen unb lücg, S)o ift fein -öcunc^, 9lunncn, fnppen,
otlec', alte-3 einerlei), ^cift: 'Inir gleubeu all an einen gott'^ unb an einen ()cvrn
61)riftuni, unb ba§ ift ein richtiger lueg, niemanb binbcrt i^n, ^sd) gcl)e für
.10 über, fag: SC^ '">^^ "^«i" tappen anjitien ober ba unb bort I)inlauffen, fonbern
loit bei) meinem bernff im fjaufe blci)benn unb barnebeu gtcubcn, luie 3d)
getaufft bin auff mein l)errn (^^rtftum. .öeift ba» nit umbgcftoficnn alle
berge unb ^oferi^t§? SoldjS ^aben fie angefangen, 5Ipoftel tiabeng bon il)nen,
5yifdjoff tion ?lpoftetn, Inir Oon i()ncn unb fo fort an, ftc()t bie toclt, fo UiirbS
35 nit feljlen, ber luxd nni§ aud) t)ert)a[ttcn, mic ber S3apft mu3 t)alten unb
finden, er feit, l)ilfft it|n nit, ha^ iöifc^off, faljfer, fonig bei) il)m ftcl)cn.
Seglirf) fallen fie üon i[)m ab, 3)enn fie UJoÜen ben fjoteric^ten lucg nid)t
l)oben, niemanb mil ba bei) fein, 3)o mirb bcnn ein ridjtigcr, frf)(id)tigcr locg
bnrau?, 2o fol-? bem lurrfcn and) gcl)en, fomcn fcljcr, Inotlcn cttloa-J l)ocfe=
') Di:r Anfang des Lieiles Liillurs.
31*
484 ^tcbigfen be? 3fol)te? 1544.
R]popuIi. S)a§ tft fteröer quam Romanomm, Turcae et papae. Ideo Qtetff
er§ an, ha e§ am [tercEeftcn, feften tft. Is pop[iiliis nou ortus ut papa,
Maho[met. Sed Dei praecept[iim et \erbum, qui dedit proraiss[ioneni
Ab[rahae, quod vellet dare hanc terrani et Reges ex 8ara. S)a§ toar feftc
gegrimbet, «luod hoc rognmn vellet tneri et eonservare. Hoc nou A]e.xand[er s
Magnus, Rnm[ani. Tiirc[ae et millu.'i populus quam iste. Post dedit Moseu,
bcr bas tiold anrid;tet et divisit in 12 tribiis, dedit regnuni, sacerdotiuiii
nnb mac^t» noi^ fcfter. Illic promittit et iaiu efficit, habet Dei praecept[iini
ot veibura in hoc ieg[no et propjhetas, David, Salom[o et prophetae. S)aB
mag ein Berg l)ciffen, ben @ot felfccr gcfe|t Ijat. Contra hunc concionatnr lo
am meiftcn d[icens: Vobiscum loquor, qui liabetis monteni, ([ui fcrreus est
iVottfi. 3, 2. 9 crga oniucs luundi, quem Dens ipsc fuudavit. 'Poenitentiam agite.' 'Nolite
dicero: Nos filii Ab|raliae.' ^ä) meine ja, bo« [jcifjt geptebigt, ^^bval^amS
finbev fo I)infcf}Iagen. An uon gloriemur nos Abrahjae tilios? Tarnen textus:
i.TOo(c26, 4'In semiue tuo', Reges ex ea JC. SBer bu, 3oI)an? foltu fagen uos uon esse «
(iiins Abrahae? Item ut poeniteutiam agamus et socuriui aiipositaiu arb[ori?
Q bu bergtreiffeUcr SBut», foltu fo reben? i^ä) fage: ue gloriemiui, quod filii
'Knttii. 3, 9 Ab| rahae. Est jn I)od) angefangen. ' Potest Deus.' S)a§ ift feet ju I}ait.
^a, bev 'Betg ift I)ai"t unb ftet)Ct feft. Sic Christus: 'Venient ab Oriente',
a)i(ittfi.8,iit.' Filii regni' k. (iuomodo defendemus lohanneni, qui dicit: Ab[rae f|ilii 20
foHenS ntd)t fein, Et reguum, sacerdotium fol nicf)t baS teti^t regnuui et
S]vic^§ moctjen, foI§ ntt IJeftenbig fein, fonbern burd^ bic prebigt umbgcftoffcn
ineiben, S)a§ I)eift t}ie: e§ tft eine ftimm ein§ prebiger» inn ber häuften. ®cr
etfte hnä unb !rummc ift ha?- 3ubif(f)c öolc! unb bo§ groffc, ftovcfe ilJcgiment,
bac- ift Oicl groffcr bcnn ba-J 2urc!ifcf; ober be§ 58apft§, 6» ift fein fcfter a-'
!onigrei(^ getuefcn benn hai, Sarumb ba§ bi§ boW luar nit au§ eignem toiücn
aufftomcn Itiic Stotn, item SurcEen, fonbern c? toar gotte-S Inorbt unnb gcBot,
S^aS gott 2Ibral)am jugefagt, SaS tonigc foltcn geborn »Dcrben üon Sara,
T)a§ mar l)art gcgrunbet, S)a§ gott haB Üteid^ Irolt feI6§ ()abcn, Sa§ '^at fein
[)err auff erben gctiabt, Incber 9{om, 3:nrcEen, Alexander magnus unb fein Uoldf so
nuff erben, 2)rumb ga'6 gott ein lird^en, gottefbienft, Üempel, tiertieifSung unb
iiinrt)t§ nod) ftertfer, Saju ftnb fo Diel ^tJroptjetcn , fonige gelncfen, all üon
gott geftifft unb gefeljt, ®a§ mag I)eif§cn ein mcg, ben gott felb-3 gefegt I)at,
Torluiber get)t Joannes om meiften unb fprtdfit: 3^) «bc mit endf; ^nben,
bie iljr ein krg [)atit tion gott fel6§ gefegt, akr gebcncEt unb tl)ut buffe ^■'
ober .'c. gebcnöt nur nit: 3it)r feib *ilbra^am§ ünber, @tf|e, h)a§ er prebigt,
^Ibratianiv ünber nerbammeu, Ta§ muft bir, ^oonne-3, ber Ijenger bancfcn,
fotteu tüir un§ nit rl)uinen, 2a§ lüir ''^Ibra^ams ünber finb? tocr, bu 3oanne§
ober (?^rifte, foltu fagen, trir foHen 6u§e tt}un, ober bie ajt k. D 3of)annc§,
bu iicr,5mei fetter tmB, tiia§ ma(t}ftu, foltu fo reben? Tiorf) fagt Joannes: 3d) *"
rabt'S end) nid)t, haä il)r eud) Ünber ',!ltiral)am5 rl)umct, ;^\ä) fng dud), gott
9Jr. 22 [24. Sfuni]. 185
R] .sacercl[otiiiiu? Quis hoc comiuisit in Dci proniis[siones et praecepta jo (jinciil ^
grciffen, qui coufirmavit istud regniim per tot Sanctos Reges et prophetas?
©ie folten in biHic^ auriffen 'i)abm in ftucf, merito gefopffet. Simt (|iiidem
Ab[iahae filii. äBoran matigeltS? Si xultis Abijahae fiüi esse, faeite opera
5 Abrahae. Ioh[anues: Faeite poeuitentiam, si vultis esse Ab[rahae filii. Quid
filii Ab[rahae sunt? Panl[us: qui vestigia Abraliae sequuntur. Satis uos iHöm. i, 12
natos ex Abraham. Est aliquid, sed nou satis. Nou hinc pater, quod nati,
sed ut credatis ut ipse. Ibi Iohau[nes pro se habet totain script[urani
s[acram, quod isti nou filii Abjrahae ex uativitate, sed ex fide. Sine hac
lu coriioralis nativitas nihil. Gentes acceperunt fidem Ab[rahae et filii. @r
fd^meifjt in ben ftarden berg mit eint Sonnerfc^lag. Si satis esset natum ex
Abra[ham, tum ludas, Absoloii, Hannas, Caiphas, omnes filii Ab|ralia(',
Ismael, Esau. Item omnes fere niali nnb be§ SeuffelS, hjic ev gefjet unb
fte'^et. Paucissimi unb faum ein Ijanb öol piorum. Irleo cog[itate, ut poeui-
1.-, tentiam agatis, unb lafft bell rr)um anftcljen öon 3l6[rQ5Qm, 2So nic^t, habeo
potestatem, ut dicani vos non esse fihos Ab[rahae. Sic hodie faciunt ludaei.
Deus uon potest deserere nos, quia filii Ab[rahae, de eins saug[uiue. Db
fie e§ l^nlffe, experientur. Et si mentem haberent, viderent retro in proph[etas
et histo[rias, quot reges Tsra|el, qui idola instituerunt. Elia solus relictus.
20 Xum 7000? S)a§ gan|e tonb, omnes filii Ab[rahae. äßa» I)ilfft fic c§?
Deus reieeit, quia omnes idolatrae. In Israel omnes idolatrae, Reges in
S] tan au-j fteinen finbcr tnecten, Xa« ift i)axt, ,3a e§ ift ein 6erg! ha, toic tooln
h)ir nu Jioannem öcrteljbigen, S)a§ er fagt: ^Ibrn^ams ünber foln nit ?l6va=
l)am§ ünber fein, reic^, prieftcrtljnmb fols nit fein, tttaS fol ha?^ fein, fo hinein
M greiffcn inn ferfiei^ung nnb gotte« Inort? ©ie l^aben il)rt biEit^ gefopft, bcr
io tro^ig fol prebigcn. ^orftno, ^o^^mneÄ, prebigs nit alfo, Inir Ietben§ nit.
:^vo!)onneä cintUiort mie (y()riftU'3: loolt if)r ?lbra^am§ ünber fein, fo t^nt bn§,
fo tf)nt ?lbra{)Qm-5 hjerti, @t), bos flopt nbcl in nnfer oren, lna§ foltcn tuir
nit mer freif)cit fjaben, foIt§ nit gnug fein, öom geblut geborn fein? ^a c§ ift
30 nit gnug, fpri(f)t *-PauIu§ ad Rom: fonbern ba§ iütr bem glauben 3{bra()acM"m. ^,12
folgen foüen. To f)at nu 3of)fnue§ bie fd^rifft für ftd), bic ben glauben
fobbcrt neben bem gebtut, loerbet iijx ben glauben nit I)aben, Unrb eud; baö
geblut nit l^elffen, fonbern gott luirb anber ünber crtoedfen. Sllfo fc^meift Joannes
aiiff ben bcrgf, Iwn? gnug nicre Pon 5(braf)am geborn, fo toerc '^(bfalont,
35 ,3uba?', .sjanna», ßaip^a§ aiicf) l)el)lig, tnie Piel finb inn ber iMbel Pon ?lbra=
!^am§ famen, bic from finb? ift i^r !aum ein l)anb Pol, 3)rnmb laft ben
r'^um anfteljeu Pon 'Jtbra^am, ober Z\^i} fjab mac^t ben bcrg mit eint bouner
niber .ju fd^Io^en, ba§ if)r nit folt 3lbral)amö famen fein, vHIfo ftcljen fie nod;
^eut loie ein ftein unb S^emant: Inir finb 'Jlbral)am§ gebtut, barPon fan fic
40 niemanb bringen, aber Pjoh ficu f)ilfft, feljen unb crfaren fie tool, Si^c ()inber
biet) in bie jcfjrifft, luie Piel bofer bubcn finb in 3fi'i-ic(, ha^ mii) ^cliac- meinet,
486 iPrcbigtcii bei SoT)«? 1544.
B] regLUO vix 3 aut 4. Si lioc aspiciunt, omuibLUS promissum regimiu miiiuli.
Item Ab|raliae filii. Sed si credis. Ideo elegit Abrab|aiu, ut Christus
iiasceretur. Non accepit vos ])op[uliim, bQ§ ir fc^elcE unb 23ut)en, sed pii,
credentes. Vos Otter gejidlt. Xuin sie loqiieris cum Saiieto populo, qui
liabct Dei promissionem et praecepta, et voeas Bofe, gifftige Iroten, tOlirm, ^
Schlangen? Et uisi resip[ueritis et accepcritis, de quo [)raedico, lesum
(_'lu-istum, aguum, tum praedico: @ot h)irb CU(^ lafjen forett et ex lapidibjus
faciet filios. Arborera excindet securi, lull in ausrotten et in ignem coniicere.
S)q ligen fic unb Bornen Iterfjter lo^ ut Sod|oma. Habet toorfffc^ouffel in
manu et fegen ut tiitic'um. Ista omnia videraus. Arbor (^t uumdus vastatus, lo
excisus, Ea tulit Christum lesum, lohanneiu et propbetas unb ben redeten
fern in genore hiimano 3c. @r fei) fo !oftIi(^, aU er tnoHc unb 'i)ah getragen,
fo muä er nmb unb tn§ fetner. Per A])ost(ihDs gebrofc^en, multi fid^ ergeben
ad Baptismum. 2)0§ ftnb triticum. Palca sunt increduli ludaei. Nos sumus
lapides, qui non uati ex Abral4am, sed unfruchtbare fteine, ubi eitel ^tfigottcrct) is
regieret, post papa et Turca. Et tarnen ex uobis faeit filios Ab[rahae, ut
d|icamiis: pater mihi Ab[raham, quia apprehendimus semeu ei promissum
''^m'ib"*'^^"^- 12.22. Hoc semen benedicit, quos et facit pios et fratres suos. Si
estis Ab[rahae semen per Christum, etiam filii Ab[rahae, qui dicit ad nos:
Vos gentiles mei liberi et tu, Ab|raham, iioster |)ater, q\iia apprehendimus äu
ö]@r fei) alleine, ift boi1) baS gant;e lanb 3lbroI)oms ftnb, luaä f)i(fft§? :^(in
^frael ift nit einer, ber nit afigottifd) ift, in '^uha lanm Dtere, Uia§ f)ilfft fie
nu, ha^ fte finber 9lBraf)ae finb? getje f)in, .^ube, unb fi{)e barnacf). Weis fic
für üortel}! balion f)al)en. Trumb ift ba-S nu eine ftat(icf)e prebigt !^oanniö:
;\f)r fc^Iangen, froten, otter ge^idjt, if)r bofen Unirm. Bii)(, SotjanneS, foltu 2s
fo reben mit bem tieljligen gottcS öoltf? bamit Inirftu nit uBer 2 jar prebigen.
^ennorf) feibt ifir 6ofe, gifftigc fd){angen, ob if)r frf)on Hon ?lbraf]ant fcib,
"Hicx inerbet t^r encf} nit bef'äcrn unb ben aiinel)men, ben ^(ft eudj prebige, fo
fage ^ä) mä) ju: gott Inirb eud) farcn (offen unb aui: ftein ünber machen,
aber ben bauin mirb er anfrotten unb audj in» feur Inerffen, S^as fef)en Inir, 3o
fte ligen fc^on im fetter, brinnen liec^ter loljc, Inie ©obom unb @omorrf)a.
iiiaüi). 3,i2 3ftem Inie er H. cap. fagt, ift anrf) gefdjeben, Indexe fcf^one frntfjt f)at ber bäum
getragen, "Saüib, Utofen, (^fjriftum, 3tei" ^t'i Mtc» ^ern im ^Tienfd^Iic^en
gefcf;led)t, ".'cod) fagt ,uif)anncS, e§ Ijitfft nicfjt, \viU nimmer tragen, fo muä
er aufgcrott Inevben, ^JUfo l)at nu 3iof)ö'i"P'-'' (U)riftn§, ?lpoftel ^u ^ierufalem ■*■■>
ben Ineitjen gebrofdjen, 2(ber bie fpretn, bte ungleubigen oii'i^en, bic finb i^t
im feur, toir finb nu bie ftcin , nid)t fruchtbar, fonbern bie ftein in ber
!Biatii).j,3ttiuften, bie beut Seuffel bieueten, bie Inerben nn ünber, ha^ Inir fageu;
3lbra^am, bu bift iinfer tmter, naturltd^c ünber finb Intr hjol nit, aber
gleic^ltiol baben mir ben reiften famen betomen , ergriffen , ber mac^t un§ ju *»
ünbevn, So fagt 'l^auluö: ©eib it|r nu in ?tfiral)am famen gefegnet, fo feib
9lt. 22 [24. Suni]. 487
R] semon proniissum tibi, per semcu tuuui benedicentur i. e. oiiiues lapides in
geiitilitate foUcn Ah|rahae seinen löetbcn. Ideo etiam Ab[rahae nomeii lautet
lüifjt auff ein tioIiJ. Sed coustituam te multarnm gentium, uon ampiins i- Md|c w, 5
Abram, sed Abraham. Ideo, quod posuit te multarum. ©etil noittc Brittgetä
5 mit, ({uod nos eins filii. Econtra impii et mali ut ludas: uon venit ad eos
hencdic'tio et semen. Sic nobis iuorediilis nihil prodest. Ista praedicatione
fdjmeift h)te ein S)onnei-fcf)Ia9 nibcv feften fiergc et merito, quia habet pro sc
omues prophetas, qni d[icnnt: eo tempore foEcn alle ."peiben crju fallen, nt laus
Deo hodie fit. Ideo dieit: Ne glorieniini de Ab[raham, iutfb nu au§ fein,
tu cum veuerit semen, quod affert beuedictionem. 2ljt ligt, Deus creabit alios
filios. 6§ tft inen gnug gefogt et hodie. Sed non audiunt, sed blaspiieraant
Christum et nos bic gifftigften tunrm. Occiduut, ubi possunt, et d[icunt sc
tarn bene facere, ac si serpenteni , Iroten trucidciit. Item furantur pueros.
Supcrbi ex isto titulo: Nos Ab|rahae filii, ®ble furften, !6ntge. Sed hJte
li getiet-i inen brüBer? 1500 [ax nihil habeut proprii. Sic r)o6en§ berfeutnet
nee hodie volunt audirc. IS^on, incpiit lohanues, eritis semen Abraliae et
Dei populus, nisi receperitis hnuc Christum. Hoc etiam eis accidit. Nos
agamus Deo gratias, quod tantos niontes evertit. SBiffen, qni sit vcrus Deus,
cui comniondauda anima, ein richtig ftfoffe unb Ineg für uuy. Il)i ein !rnmme
ö' prophetas] proplietae
S| ••!" ;^^i: aud) ^IBvarjamä ünbev, benn fu laut ha tejt: '3n beinern ©amen' K.i.m\i-26,i
ha's ift eben fo öiel: 3« 3ltiraf)am§ fameu foüe oüe fteinc in bcr I)cibenfd^afft
ünber tüevben, Senn bie iier{]eif§ung lant auc§ nic^t ouff ein öoIcE, fonbern
liiclcv üolcfcv, ntad)t if)m aui^ bcn namen einer ftlfien lenger, S)rumb ba§ er
ein bater fein fol bieler lf)ciben, S)rumb finb loir feine ünber , ba§ iüir an ben 1. awoic n, 5
25 Samen OTratjc gleuBcn, gleubcn rtir aber nit, fo l)ilfft§ un§ auä) nicf;t.
%a-i ift nu bie ptebigt, bie mit eim bonnerfcfjlag fd}Iegt auff ben berg, unb
ift bie prebigt fo entfd^ulbigt, bo§ bie gan|c fc^^rifft für Joanne ift, unb alle§
brauff gcf)t: SJtiumet eui"^ nicf)t be§ geblntS, 9Jn lüirb er au§ fein, nu ber
famen !omen ift, bcr bcn fegen hiegen folt, 3)rum6 fag 3<ij ^^^- tt'ftbet i^r
30 eud) nic^t fagen la^enn, fo tüirbtS mit eud) au§ fein, gott toirb ü)m au§
fteinen anbcre ünber mac[;cn. ©ol($e prebigt tft iljnen offt gcfagt, akr fic
ftoffcn fie^ nic^t brau, fonbern finb un§ bitter feinb, ftoUj, boffertig auff ben
namen ?lbrabam§ gebtut, {)aben niemanbt für menfc^en benn fic^ fclb§, un§
aber für frotcn, fcf)tangen, tjaltenä auä) für ein gotteSbienft, ein 6f)riften
35 totenn. Srumb ftelen§ auä) unfere finber, aber toie e§ i'^nen bruber ge'^et,
fef)cn mir, fie irren f)erumb nu 1500 3ar one l'scrufalem, ^ro^iljeten, Opfer k.
unb 9}egiment, toir aber ^aben§ unferm berrn gott 3U banden, ba§ Irir ein
eben tueg für un§ t)aben, fie boten ein bodcri(^ten toeg für fid) unnb faden
bruber in-; ^etlifd) feur, Xrumb laft nnä bandbar fein, ba§ toir finb ^Äbrafjac
.188 $tcbigtcii bei ^a'ifxci 1544.
RJ nocf) ber ailbev, nihil nisi augustia et dolor. Volebam ctiam dicere de eiu.s
iguomiiiiosa morte. Sed ift 311 lang uiib ()ali inid) mnbc c^etundjt.
S]!inbev" tuovbeu, luifScn im, luic unb luornuff \vix leben iinb fterteii \oKm,
23. 29. 3mii 1544.
^rcbtgt nm 3. 8unntng itntl) Xriiiitrtttci.
S] 1. Petri .".. ,
l.-;sClll.'.,bff. _
«c^one (Spiftel, idjabc, bn§ mnn§ nit gav pvebigen iol, luivb ober miv
311 lang, 3^'cnn jecr Oiel guter ler brinncn ftetjen. SBolan luir reben baiion,
fo lang luir fonnen. Siftlic^ fngt 6r, S)q§ Sunflcn foEen untertl^an fein ben
iilten, lästern lion bev fovg, item tion be§ 2enffelS ^orn, Inocfiet, ^tcm luift, ba§
il)V5 nit allein jcih, ba-> itjvo leibet, clüve bvuberfdjafit, bie gan|e (^tjriftenljeit 10
1. !Hcui5. sietbet auc^. '^i\x i^imgen, feib untevtf)nn.' ©roten ()at @r gepvebigt üon
SBtfcfioffen, loie fie fiif) foHii Ijaltten im Hold, fo regirn, ha^ fie nit Itivannen
jein, jonbevn gut ej;empel furtragen, mit bem Uiort regirn unb mit ejemptnm
ein gut bilb geben ben 5ul)orern. 5)a§ ift bie prcbigt ben pfarl)errn gettjan, 5iu
!ompt er and} auffn hauffeu, '3ung unb alten, ''Miht l)ie nit Pon Ineltlidjer lo
t)errfd)afft, tuielüol« and) tjcrein gel)ort, Senn eo je rerf)t, TaS S^urger itirem
rabt nntertlian fein k. 'Reb aber nitt Pornemlirf; Pom loelttid}en 'Hegiment,
fonbern Pon (5l)riften, bie getaufft, be§ l)errn namen anruffen unb loollen felig
iDerben, Seucn fagt er: ^^sf)r, bie il)r jung feib im 6t)inftlid)en glauben, feib
gef)orjain benen, bie alt fein im felben glauben, feib nic^t ju vtung, flug, m
fonbern bemutiget eurf), laft eud) ji^en, Ineifen unnb Uieirf)t, ino c§ Pon nöten
ift, feib nit ftoll? loibcr fie, gott imlS nit leiben, Tenn meuv bnl)tn fompt,
loeiin bie CU'flcnt ftol^ luil fein Iniber bie alten, fo fd)leu5 ben brieff 311, ber
Sei. 3,6 ift Perfiegelt, Esa: ;!. @ott nimbt bie alten loeg, ttenn er ftrafft, fo loerben
benn junge narren rcgiren unb ftd) Uiiber el]rlid)e alte fe|en, ?ßen(j ba'^in 2b
fompt, fo fiegel ^n, e» bat ein enb, mm breiten, S)a mu« 2urd ober Perterb
5vi-.3o,2iff. !omen, ©0 fpridjt ©olomon: 1)rep bing .'c. Inenn bie fomen, fo iftS au§.
llrfad) ift biefe: ®ott mit Ijaben gel}orfam gegen ben alten, ioldyi fagt man
nit Pon prebigern, fonbern Pon ber gemein, barein boc^ auc^ bie prebigcr
gejogen, ba§ mau bie alten eren fol, gott Itil« l)aben, ba§ bie 3U(^t, bemut, so
el)r im jungen Polet fein, linl5 anberö feiig toerben, loilS aber ;ium leuffel,
fo l^ilfft bie 5)Jrebigt nidjt, milt aber gott jum f)el)lanb Ijaben, muftn neben
bem glauben ba§ tf)un, bac' bn nit ftol| feieft luiber ben alten, ^n unfer
2:i)eologia tft§ feljrlirfj, tüenn bie Sunge» leffel fid) loiber bie alten fe|en, bo
gel)tö übel ju, bie loerben gleidjixiol l)ie eingebogen, ^Iber Pom gemeljuen ^auffen m
reben inir i^t, ev fol bemutige .ougent, tnec^t, magb fein, loo bas ift, teil gott
9lr. 23 [29. 3uni]. 489
S] gnabe geBcn, fegen, ^elffcn, hjo nit, toil er tütberfte'^en. S)a§ ift fet)rlicf) uiinb
5U f)oc^ gotteg rtiibcrftanb crleibcnn. 2Beii§ ber Jeuffel, talifer, fitrft loerc,
iüerl auc^ ein loiberftanb fein, ahn ein blafe gegen bem lüibcvftanb, 2>ii
linirbcftS nit auffuven. 3)ev Seuffel fontl)? nit Qufftc{)en, )vax ein fd^onev
5 enget, Iie§ fid^ bnnrfen, ev loer gott, rta§ bavff 3dj untertt)cnig fein? ^ä) bin
fo fc^on at§ er, 3n li^ic siengS i[)m'^ Sa ligt er im abgvnnbt ber lietten, er
fanb ein loiberftanbt, ben er nit fontt) mifl^altten, Sie finb gcfefeen, felenä im
irol. £rumb bemutiget cnd) nnter feine gelualt, fpridjt -^etruS, ba§ er enc^
erljö^e, @r^6t)et enc^ nnr nit felkr, fonbern benuitiget eud). 3)a§ fotten nu
10 bie ©Triften tfjun, ©in Onrger, magbt, tnec^t, tüenS fd)on nit lüil tt)nn au§
ftatIi(|cTn unb ^eufjticfjem jloang, fo ift ber "Bender ba, aber ein tf^rift folS
aud^ aus bem jhjang nit t^un, fonbern gebenden: ,^et) Inil meiner fratucn
ge^orfam fein, Srumb ba§ ^ä) ein (il)riften bin, nic§t be» f)euf3lic^en jtoangc'
falben, S)u bifcipel fe^ geborfom nnnb gebende nid^t: ^s^ mu§ il^m ge^orfam
15 fein nur bei ^Inangy fjnlben, fonbern oiet mef)r alfo: 'i\ä) \inU tl)nn au?- '^ert}=
ticfjer, 6f)riftlic^er bemnt, umb meine- fjerrn (f^rifti tvtUcn. ®ü-5 l^eift eine
6'^riftli(^e bentut, S)a§ nit ^er ge!^e burc^g Bender! ^rtiang, fonbern umb
nnfer» £)et)Ianbg Iniüen, »no tttilä aber nu aus, itienä fo jngefjt? ^ä) Init
ric^ter, fralnen, fjerrn ni(f}t anfcben, Tiefer tjoc^mnt, ftolti, ()offnrt iftö, ber
2u nit loil ge^orfam fein, loaS tuil aus bem -liegiment loerben, 3)a§ bie Sugent
fi(| fo bruften unb fperren Uni toiber bie attten ? Sag teil brau§ tüerben,
bog bu Inilt gegen gott ftreben nnb er toiber biet), SBiItu nn ben Inibcrftanb
nic^t t)aben, fo rabt ^t^ bir, bog bu benuttig feift nnb tt)ufty nit beg ^tnangg
{)alben, fonbern bein§ l)el)lanb§ »regen, lüiltu ober nit, fo far ^in, toirftg itol
•-•5 innen toerben. ^DJan dagt i^t allentbalben über ^ugent unb bienftOoIdE. Tuigcnt
mil fid) nii^t jie^en tafeeu, fonbern fein iniUen ^abcn. @if)e n6er, mic bu eg
aufftetjeft. ^d) hjitg h)ol aufftet)en, Xir aber »uirbg ge^en, U)ie @faia§ fagt:3ti- v, i2(v)
lootan, itir Uiott uns attten nit tioren, luott ftolli, mutUntlig fein, Uiolan, Uiir
rnoUen eud) ein 9fegiment ^inber un-3 laf^en, lag iud} bie fopf foden btutten,
30 loir U)oCen euc§ ein ^errn fc^iden, ber fol mä) benbig mai^en, 3a öali' i^oui
'TJebucabnejar, fc^tug tobt unb oerfjeret tanb unb leutte, 'Do gefc^od^ ifjn rcd)t,
fo U)oltcn fie eg baben. 6o loil mang i^t and) fjabenn, ,^snngen UioUen nit folgen,
!ned§t unb megbe ftoI| fein, loolon, loen mir alten tobt fein, fo tooHen U)ir
mi) ein ^^'acbagogum fd)irfen, ber fol eud) zermartern, Tag il)r nit folt luiffcn
3s ju blel)ben, Xo toerbcn eud; bie Dt)ren anffgefneuffelt Uierben, nnb Unrb nit
[)elffen, So fol Xurd, unb mo nit Surd, bod) anberc !omen unb eud) crfted)eit
ot)n aUc barm^er^igfeit. SBiltu nu nit mit luillen unb (S[)riftlid)cm gemut tl)nn,
)o foltug tf)un in Senffetg nameii. Urfad): gott U)il§ fo t)abcn, toer fid) nid^t
U)il la^en jnc^tigen unb bemntigcn, Dn mm tt)un mit unluft unb fdjabcu,
4i) jDrumb laft zuä) fagen unnb geljorc^t, Senn if)r U)erbet§ nit ^inaug füren,
Sott bnt un bie luelt Oj taufent jav regirct. Tu mirft ber erfte fein, berg
l)inaug füret, Xarumb loerben fo Oiel t)umpler, ftumpter, ba-s fie fid) nit t;abeii
490 53rcbigtcn bei ^a^xci 1544.
SliüoIIen jt^eii laffeii, oben au§ unb ni^t untcrtl)nii fein, luolan, im immen
(]otteä barffft iiiiy alttcn bamit nit tro|en. Du tro^cft gott, tüte ^Vtrus l)ic
fagt, ltiQ5 bu bainu geloinueft, fo jd^mir bic jdjuc^ baron. ?Ibam ftrafft fein
5on ßoin, 5lBer cv ioolt fid) nit ^it^m la%m, falje fein öater nit nn, JoaS
er if)m prebtgt, Ion-? gcfc^ac^^ bo er fid^ nit ji^en ioolt Inffen bur($ bcn 5
1)1 eiligen geift, fo muft i^n ber 2euffel 3it)en, imnb tourb auc^ ticnnalebciet
mit feim ganzen gef(^Ied;t, and) in ber ©inbtflut gar erfeufft. Xnc' luil nu
@. $Petrn«, 2)a§ er geBeut bemut unb getjorfam. ^ebermnn fd^reiet i|t uBcr
ünb unb aKcrlel) ungcf)orfam, Ökitt aber getjt auä) frei) bo r)er, fc^irft bcn
Wurden unnb 2;i)ranneu, gcfdjidjt baiumb: 2u iDÜt nit tf)un, \xnvj gott lu
gefeHet, fo tl)ut er auä), h3a§ bir nit gefeüet. 5]i(^t ollcin ahn foQen bie
,3uugcn gef)orfam fein, nit tuiberpclöeru, ein loort tierljorcn, fonbcrn )nir foßcn»
alle fampt tt)un, 1üq§ Inil ba Incrben? Xer Stpoftct ift toü, Sol ^sä) mid)
bemutigen gegen meim fnec^t? fprii^t ber Stapft, S)a§ toirbS nit tl^un, So
ift» 'Hegimcnt gar auff gefjaBen, Da§ fein o6erfcit fein fol, rtie i|t§ and) n
muglid^? iDo rtir alle fotn untertfian fein, fo finb loir alle ()errn unb 3uglctd)
auä) Inec^te, 6in iglid)er fei) beut anbern untert!^an, Inie lüoHen Inir mit bem
tej;t tlf|un'? Senn alfo jureben, ba§ ein jcber fol oBer^err fein unb ein febcr
untertt)an. SÖoIan '^äj fjaB angefangen ^n reben, Xa» $etru§ nit f)anbel öom
lüeltlidjen 3{egiment, fonbcrn luie eä inn ber 6f)riftenf)cit fol 3uget)cn. '-Pon -.'o
ßl^riftlid^en leutcn reb er, nit oom tocltlic^en 9f{egiment, Xenn bo fdjidt fid)§
nid^t, ba§ ber furft für mir fol niberfoHen, liater fnr bem finb, 5lber lucnn
loir un§ bebenden imd; ber muttcr unb luitcv, ber ^f)riftn» i)eift, fo finb tnir
oEe gleich, S)u t)aft fein be^er Sauff unnb ©nangcitum benn ^ä), S)cr "^err
ß^riftn? ift eben fo »uol mein t)err dh bein, ift auc^ für ein iglidjcn gleid) 25
geftorben. Saruad^ nac^ bem glauben fc^eiben loir un§ alfo, tei)lt bie Qabm
alfo aus, madit bic§ gelerter, gcfc^idtcr benn mid), S)er fon frebigen, ber fan
reben, regireu, ft^rifft lefen. Xo, bo f)e6t bie nngleidjeit an, inir finb gleid)
im glauben, 6acrament, Slauff, tiiort unnb (Suangelio, ?tber glcidjlool f)aftu
nit, ba§ ^\ä) f)ab, ^d) aud) nit, hiaä bu, So tetjlt ber f)el)lig geift fein gaben 30
au§, Da fol§ alfo ()eiffenn: 3ff)i^ 6f)i-"ifti;n/ bie iljr gleid§ feib im glauben, Slber
gibt bir gott bie gnab, baS il)r fönt leren, prcbigen, regireu, Oeradjt ein anbern
nit, l)alt euc^ nit t)ol)er, fonbern gebendt, ein anber mit feinen gaben fei) ja
fo tud)ttg al§ 3c§, ^tf) fol nii^t ftol^iren gegen i^m, fonbern mid) bemutigen
unnb il)n el)rcn, al'3 ber ja fo luot ein erb be§ f)imelreid^§ al-3 3d), Senn ber 35
ftoll; ift alfo, baran ber Jeuffel ben t)inberu inifdjet, Senn lüa§ ift bie gnab,
bie bu :^aft? Su l)aft fie nit berbient, biftu benn auff ein frembb gut ftolti?
l)aft§ nit tion bir felber, fonbern an^ gnabcn, unb boc^ft gleidjlnol brauff, fo
bu§ bod) aEe ftunbc ocrlicren lauft, unb ob bu fc^on nic^t Ocrlcureft, fan bid)
bod) gott ftraffen, inn abgrunbt ber f)tUm flogen mit beinen gabenn, Senn 4u
gott lt)il§ nit leiben, fonbcrn ba fol§ beiffcnn, Sie ()enbe ^ufnmen geben unb
bemutig fein, Senn gott Inil ftol| nit leiben, ttiü aber gott ben ftoltj inn
9lr. 23 [29. Sunt]. 491
•s] S^eolosici ntt leiben, loa» folt benn ba§ tl^un, bai bu auff bein fad l'ol taler,
nuff ein rot mculirf^en >v)i(t ftol^ fein? ift§ boc^ ntc^t bein, fonbern anff ein
bred biftu ftoI|, Si!^e birf} an, too» bu bift, unb ftoltjtre benn, »ua» wareftn,
ct)e btc| bein mutter gebar? unb Ia§ unferm ^errn gott fein gut aufrieben,
.■■ ftol|ir ouff bein gut, Xu fprid^ft nit: ^ä) glcub, ba§ 3ic§ meinS leibs fcf)c),ifer
6iu, fonbern ^d) glenb an gott liateru, Sc^epfern k. S)arumb fei) nit ftolli
anff frembbe guter, toilä gott uou (if)riftcn nit tjabenn, bic gaben Hon gott
fjaben, fo lüirb er§ auc^ öon bir nit leiben, ®u toeift nit, ob ber fnec^t, ber
bir bie ftuben ^ei|t, beßer fei) benn bu, Xenu gott fragt nit barnacf), f)at
u) eben fo tool ben fnec^t al§ bic^ gefcf)affeu. 'Mt löclt fol \iä) beniutigen alu
6'^riften, 3fm IRegiment ^eift§ mit urlaub bo§ red^t bruber f dalagen, renffen
fic^, bie fonnen nit barju !oineu, \)aB fie bemutig fein, 9ied)t ift fd)ouer benn
ber morgenfterii , aber ha^ Uiä)t, ba§ fie braud^eu, ift ber Icuffel, Senn ber
ftol^ ift im rechten, roenn ha§ babon loere, a^ toie toolten Inir fo l^errlic^ fein
i.i rcgiren, aber nu fompt ftol^: ^rf) luil red)t '^aben, 3eu($t bal recf)t ]u fid),
baran ift§ gebunben, ^ä) luil ba3 nic^t la^en, unb folt !^ä) mein gantj gut
bruber la^en, ic^ h)il§ fjinausfuren. oa loenn bu fo fonteft gcbcncfen: 3l(i) bu
r)aft nit rec^t, lag etttna» nae^, Ineuu ba§ gefc^et)e, Inag Inurbe gut§ unb blut'j
gcfparet, inenS ju l^ofe fo 3n gienge, '^(d) nic^t, e-j ift unred)t, eS gefd)id)t mir
^0 iDoI ein Irenig unred)t, aber bod; tuil ^^§ gefc§et)en ta^cnn, Ino c§ aber fo
jugetjt : 3($ tnil nic§t ein i)ax meieren, S)er ftoI| rii^t !rieg unb blutöergicffeu
an. Sag aüe§ aber befeit) 3(^ Suriften unnb fitrfteu, ^{ed)t ift Inol fein, aber
ftoI| unnb f($ein be§ 9{ed)ten, baS ift ber Seuffel, Xarju fol JKedit ber liebe
toeid^en. ©aröon tnil ^ä) nu nit reben, fonbern bon ß^riften, ^ungc foüen
2-' fic§ ;,ie'^en lafeen, ineiiu einem fd^on ein tnenig faur unter äugen blefet, S)ar=
naä) ein jeber gegen anberu, ob '^äj fd)on f)of)er bin mit ber unb ber gab,
boc^ gott l^at mir§ gebenn, 3c^ luil mid)§ nid^t uberf)ebenn, 3c§ I)Q6 !ein
nrfac^ ju ftol^iren, 2)enn e§ nit mein ift, Xarp ob 3c^ fc^on biet empfangen
i)ab, mu§ ^ä) biet berantlnorttcn, l)at ein anber tueuig, fo barff er aurf) lucnig
30 berantlüortten. Stolij l^at gott im fiimel, im ^^arabel)§ nit fonnen Iel)ben,
fonbern inu ber gellen, miltu bal)in, fo far fort, G\vi fei, obem mit aE fein
gaben ift unfer§ ^errn gotts, miltu baranff bödmen, fo boi^ftu auffu brert,
unnb ^ilfft hiä) nidjt, bn mirft berloorffen. @old^§ aber gilt nid)t inn loelt=
lid^cnt ;Kegiment, (Sin furft mu§ fic^ laffeu guebigeu ()erru t)eifien, ein nbel-
:;■' tl)eter ftraffen, '^ber ba§ muy er nit t^un aly ein 6l)rifteii, Xenu ba mu§ er
gebeudEcu: biEeid)t ber nbclt^eter l)at befecr Sietr) unb leib benn bu, tan and)
für gott angenemer fein. Sin fold) l)er^ fol er tragen.
492 ^?tcbigtcii bc§ 3af)tc? 154).
24. 2. atuli 1544.
"^^rcbigt nm tage SUinrift ^cimfudiunfl.
euM,«^'. DIE VISITATlONIS.i
Canticiim Mariao
Istiid Pst Canticum B[eatae virginis et prophetissae , (]uocl ChrLstiaiii
caiuiut ((Uotidie inerito, et cleb[eraus etiaiu discere iutelligere. Eirt Spiritus
«ancti compositio. Nemo lioino potest sie canere, multo minus pueila. 5
Summa summarum, quod Deus uon potest ferre ftolt) unb ^oI)mut. Sed
inisericors huinilib[us, et (|ui tiiuent, barau§ Inivb Qnber§ nidjt. Sic l\'t[nis:
1. ~4.>ciii5,5'Deus resistit' jc. Sßer§ nit^t glcufien tinl, bn cvfnt'3. dr I)at Hon nubegin
has, gehalten, ^offavt, ftollj, ()oI)mut geftur^t, Ecuntra i)iU n nuff. fQai-i
nll3eit get^an, t^ut'J et faciet. Homiires nun curant: siiniio. i|iiasi noii 10
andiant, videant. ©0 ftogt et üuä) luc^t xiad) , Sejjt fie ftoI| unb Ijoffertig
fein unb ftür|t. Econtra. Haec eius natura, vol[untas, ba§ ev teilten ^offait
leiben tan et econtra timentem jc. Quia Deus !an nit^t uBer fic^ fe^en, est
*'',3j^'/'altiss|iinus. Ideo neu videt altum. Sed etuntev ut psalLmus: 'liumilia
respicit' 3C. Il)i eius manus, auxilium, misericordia. Haec est sententia et i;i
finis huius cautici. Ipsa (pioque est ex eoruni nuinero, est elcub, evnibei'.
Deus eam exaltat sie, ut mater eius sit et benedicta in omnibLus iiuilierib[us,
gefegt super omnes foemlinas et creaturas. Ideo ift fie tor ticff cntnter
') Vm- dieser Predigt steht die Bemerktmy. üeest Contio Jll Doiainicae.
., , . ,^1 Visitationis Mariao Lucae 1.
i-lll. 1,46(1.
S)i§ ift ber gefang Biotine, bev ^el)Iigen ^ungfrahicn iiub *.|.kop'^etin, m
S)cn bie 6f)iiftcn teglic^ fingen foEen unb anä) Herfielen, Xenn eä ein folc^cr
gefnng, ben ber ^eilige geift gefegt, unb nicfit muglid) lion TOenfd^en fo
.^ife^enn ein luortlin, 3)is ift aBev bie (Summa, ba& gott nit leiben tan ftoUi
unnb t)oI)mut, 3Iber gnebig mil er fein bcnen, bie \i)n furchten unb benuitig
finb, Sarnacf) mag fidj ein jeber richten, tucrS nit gleufien loil, S)ei- erfar e§, i';.
i.l<ctvi5..sn3te 1, 5Petii 5. ftcf)t, ©enn er oon anfang '^offart, tjofjmut geftor^t f)nt unb
no^, 9l6er bemntige IjeBt er auff unb nod), Ji? Ijilfft ober nid;t, ^llJenfifjen
fragen nid}t§ barnod^, t^un, al§ t^orten, fe^en fie e§ nit, »oolan er fragt aud)
nid)t§ barnad;, feret and) fort unb ftnrtjt unb tirid;t unb tjilfft beni, baS ift
feine natur, ba« er fein fjoffertigcn leiben, tcin bemutigen licrlafjcn fan, (fr 30
fan !ein i)odß fel)en, 2)enn er fein§ gleichen nid^t ^ott, aber tjerob fit)ct er,
qji. 138,6 loie ber |.ifalm fagt. S)a>? ift ha?^ argument, fumma unb cnbc öom liebe,
abritt ^eift and; elenb, arm, unb t)ie 'iTatiibem, ha l)ebt fie gott fo, ®as fie
mn§ feine mntter t)eiffcnn, mu§ gefegt loerben über aEe Ineljber, ^a freatuvn,
unangefetic", Ta§ fie jutior nibrig gerteft, 0 rtie r)at cv mit mir tonnbcr 3:,
gett)an, molan er tan§ aücg tf)un, fol aud) ben namen I)aben, T^mmb ()ebt
<nr. 24 [2. 2[utt]. 493
l''l Sehjeft, fo [)oä) minf empor, ut eauit: 'Quia fecit mihi magna'. Iiicipitsiit. 1,4a
ex magno et exnl)eianti gandio, corde. 'iRibvigteit.' Volnnuis servaie siit. 1, 49
baS geringfte ^Jlcgblin, aU lä) i)aU auff (Srben getoeft. 3" ""J^' jcit ftunb in
isto iioi)iilo icmerlid^, bo» i(i)§ bafuv t)Qlte: ^i-" öater ;3oac§tm, baB er fic
s nic^t onber? t)at Inotten nennen quam ^rariam. @o ftunbS, baS Romani ba§
lanb etngenomen et Herodem [jinetn gefegt, qni occidit pueros. Is erat
alienigena, non de tribu Israel. Hab[el)ant plures proniissiones fortes, ba§
in bem Oolcf fein fremfiber tonig |e^. Ex fratrib[us tuis fe|e fonig. Et Dens
promisit: 'Non aufferetur seeptruiir, @§ fei) benn ber redete fonig üorl)anben. i.wi)ii49,iu
1" Esa|ias, Ierem[ias miiltis agnnt luinc popiiium non del)ere habere aUenuni
regem. Et post Inda et David non sit alienus Rex. Si vcro feilet Rex
ex domo Inda, tum adesse certo Messiam. Hoc praedicatum in po|inhi,
quod non folten frcntbbe ^crrn I)üt'en. Si econtra, tum certo ade.sse Christum.
3[oa(^tnt front man, Simeon, clamant, orant pro Messia, quia vident sedeuten»
ij alienum Idumaoum in tin-ono Da\ id, ba er nic^t fi^en fol, Hannam, Pilat[nm.
Si sie folt regieren •'ö[ein3 5]torbbrenner ' nnb ber geborne Sanbäljerr et sui non,
Uiir tonrbcn§ nii^t lefdjen, .soerob[ec!, \vo er cin§ Igoren moc^t, qnod Rex
deb[ei-et esse de tribu Inda, noni l)in ben 6eften ?lbcl nnb 5){cte, (iuie(]uid erat
magnum, potens. unb ben 9fat 72 Sanhedrin, ^u6S rein Quff, toolt tlir^umb
20 bai Äonigreid^ unter fiel) tiaben et cogebat eos quoque nnb mufteu einreumen,
20 cogebat] cogebant
') Heinz von Wolfenbiiftel.
S] fie an: '5J}eine feeF 3C. äßarumb? @r '^at angcfe'^en feiner 'Jüiagb nibrigt'eit,
30) bin has gcringftc megblin nnff erben gctoefen, aber er l)at ntid) angefcl)en,
ob ^d) fd)on nibrtg luar. 6§ ftunbt jemmerlid) im tiolcf ju ber ^eit nnnb
left fid^ anfeilen, £)aB t'^r öater ^ooc^'i" f'c "i^ ^"^ anber§ InoHen nennen
2.'. ben 'DJfariam, 2)enn fo ftunb», ba§ ^'omer I)attenÄ lanb innen, t)atten ein
()iitcin gefaxt, Söcrobem, ber tnar frembb, nit öom ftam 3ftael. 3)enn fo
t)Qtten fie Oiel ftarler üer^eiffung, S)a§ über bo§ öold !etn frembber fonig
folt gefegt trerben, gott f)at§ lierf)cif§en, TOofe§ bart gebotten: '^'<ln autTere(nri.!»!oif49,iü
Sepptrniii' jc. 3lnberc ^'rop()etcn fagen mit ^auffen: 'S^as- Oold fol teiu
TO frembben [)crrn f)abenn, benn aücin au§ bem Stamm ^uba, !ompt§ aber
ba[)in, ba§ ein fonig fet)let aufm 1)qus ^uba, fo loift, ba?- ^lefftaS tomcn ift.
Ti'3 \vax nu gehiig nnb geprebigt, 3)ay fie foltten fein anbern fonig l)aben,
Ino er aber mcre, fo foltten fie Voi^en, Wef3ia§ Inere fomen. 2)o eä nn
gefd)el)en, fd)reten, ruffen, bitten ^urfjfli^ioö, ^O'itf)''«' Sitneon umb Wefeiam,
35 Jienn fie faf)en ein frembben fonig fi|en, 5)a Ijabcn fie ger)eulet unb getneinct,
S)enn gcbencfc, tuenn in biefem lanb folt I)err fein unb regiren .§ein^ morb=
brenner, nnb bie red)ten ?anbffurften folten aufgefd)lo6cn fein, )oic Untrb er
allen nnitloillcn tiei)ben, Ifie benn (\M] .'öerobe-j ben beftcn '>Hbct anfvottet,
494 ■'Jürebigten be« ^a'ijxei 1544.
Rlh)Q§ im @(|Io§, SlQttjauS Itiar. SßermuÄct, muft t)crt)altcn. lusti cred[eb:int
et sciebaut se debere reg[eni habere ex siio saiig[iiiiie vel Messiain adesse.
Ideo olaraabant, lachrym[abaut, quia cogebantur ferre impevium JC. ut si hie
.SJLetllä 5Jloi"b'6[rennet tyrannidem exerceret, et interim popuhis spem hab[eret
liberationis per p[riiicipem aiit nie. Illic etiam eraut poutifices, sed nihil •''
pntuonint efficero. Imo erant impii Saddii[caei, Epiourei. Ideo nihil pot[u-
criint facere ])ii (piaiii lachrv[inare. Ideo vocavit Miijam et aiabas ita.
appel[lavit. Habuit enim duas, majorem et iiiniorem, quae est Dei mater.
Et puto, si habiiisset pjiires, ita appellasset umb be§ jamefa Itiillen, (juod
Herodes ibi scdit. Xec superest eblcv tRot. Hoc cogebantur ferre. Hiuc lo
appellavit Mariam, '^famer', '^er|Ieib', ein feer bofev name, Miseria, calamitas,
tristitia cord[is. Nos: 6§ ift eitel jamcr unb not ba. Si invertimus S Maria:
'jamer^ et iuterpretatur suuni nomen, cum dicit: 'quia i'espexit'. Pater sie
vocat: tnie jemerlid) ftcfjet ba§ lanh, non est Rex, princeps, Consiliarins,
tunbetS ni(^t anber§ l]aitn, uns, si hab[eremus §ein|i unb ^ein^ 311 durften '^
unb prebiger. Maria vocavit i. e. 'nnglutf', jum jeic^cn unb gebcdjtnis, toie e§
jemeilicf) betrübt jeit. Sic Mose tilia Mirjam. Pharao occidit oinnes filios
Israel, vocat pater 'jamer'. Talis Dominus est. bei' bcr veiil)cn, fatfameu
nid^t ntag, sed econtra panperis vii'i fiHa in Naza[reth, et clocat panjicri
2 Messiam] Messi.is 16 Maria] Hria
') D. h. die Silben umdrehen (unten Z. 3i).
,S]bic [id} Uiolten jetincn nnc^ bem rechten fonig, (ü- rib nud) auff bcn groffen 20
iKabt, bic 72, baä feiner ubcrblet)b, mnften and) bricf unb }d}UiBcl geben, alle?
cinreumen. S)ie lieben leutlin aber t)Qtten bcn glauben .ju u^nferm l)[err giott,
Sas folt TCej?iQ§ i^nen !omen, uiei)I fie il)n nber noc^ nit fat)en, hia§ foltten
fie nnbers tl)un benn Ljeulen, Un-inen, lueljl .'g)erobe§ ba )a-v^ 'Ratten and) nie=
nianbt, bcr fit^ i[)r anna{)nt. Sie ^^e^IIofen ^Prebiger, ba§ geiftlid) 9{eginient 25
Uiar crgcr bcnn .'öerobc?, Icrcten (?picurifnmm, h.ia-3 ^abcn bic fronten anber-:?
t[)un fonnen benn lüclmen? Sarnnib I)alt 3id), 'i>o-'j ^ioadjini feine tudjter l)eift
5Jlariam alle beibe, bie groffc, bic mit jum grabe gieng, barnac^ bie mutter
gotteä, £)ctt @r mer gehabt, fiett ni and) fo gencnncl, bcS elenb« Ijalben, bcn
fie gefeljcn, "iiaZ- bev ftaniin gar ba leg, niemanb öon furften ober [)crrn nbcrig, so
%hd unb 3fabt muft aUeS tueg nnb mnfte leiben. S)rumb I)ot cr§ ge^eifSen
5Rariam, has, ijcift iammer, l)er^leib, luenn man bic filbcn Herfctd, fo ()ie'3
auc§ Jammer, 'iTabin laut fie nn, 9lud} tnil fc^ier ifiren eignen namen auflegen,
2)a§ fie fet) eine jamcrige magb, bo ift fein pricfter, fnrft, Sfegintent, eittcl
(5picnro§ nnb ttjrannen, fontS nid)t erger {)aben. 5)ai ift nu bie toeifc ar,
getoefenn, bie finber ,^u nennen nad) ber gelegcnbcit be§ Ianb§ unb jeit, fo
nennet er« 5)iariam, unglud, Vllfo beift 'JJtofc fdjlticftcr aud; ^Jiiriam, 2?enn
'^Ujorao plagte aud; bie finber .^frael, erttmrget bie finber, S^rumb nennet»
ber Initer and) alfo, So lag ber ftani ^''ba bobin, fie ift ,]U ^Jia3aretf) cinS
■Jtx. 24 [2. 3ult]. 495
1!] viro, ein armer fjaiibtrcrdsman, ein jimmetmon. Sic ipsa. Sed tion tjotjem
ftam unb gebliit. Sed ein ipinmcgbün, forhisse etiam orba. S)a§ nirct fie
in bem Cantion et landat Deuni, quod iion videt na(^ iV)anna§ totster. Sed
Quff bte arme 5Jtivjam i. e. jomer i. e. et ijat mitf) clenb, jemerlid), tierlaffen
f, Ünb. Dens oreator coeli et terrae, ]o ^errlid^ me ref;pcxit, iit sequitur.
Esa[ias qiioque dicit: 'Egred[ictur virga de radice lasse', @§ lüirb bal)in ?Mi. n, i
fomen, quod David [tarn »üirb Derfaulcn. @faia§ f)at tool ac^t anff ^'i^^i'^y
tDOCt gefe^en, qui dicit: 'Non aufferetur sceptrum' cum suis 72 eonsiliariis.
Sai ift ber 9Jat, qui guber[iiabat populum cum rege. Si hoc non, circnin-
10 spicite nad) bcnt rccijten Äonig. Tdeo dicit: 'Auiferetur scept[rum\ quia
Messias iion prius veuit nisi ablato sceptro. Ideo dicit: @tam S)atiib eril
siciit tlo^, ber öerfaulet unb nntnd)tig, ba» fein l^offnung ha fcl), baB etttia§
fol braU'3 luerben. Sed jel) jo nntiid)tig: ex co trunco, (jucui ita indicat,
orietur surculus et feret flosculum , barauff fol rugetl Spiritus Doniiiii,
15 sapientiae, intcliigeutiae unb foI ba§ recf)t reg[num fein, SaUon ^iacob gefagt,
baS fol toad^fen, non quaudo in Höre reg[num luda, sed quando üerftoiJt ut
tempore Herod[is. Maria et pater Nazareth hab[itabant, qui ein fnuler ftO(f,
praesertim gubernante Herode, qui hab[ebat tutores Romanos. Ideo erat
radix öerfaulet. Sed Ang[elus: 'paries et vocabis nomen'. Ex ista miseraanr. i, 31
20 virgiue veuiet iste surculus i. e. ex öevfaulet ftod et feret florem. £)o§ fol
baB lonigretd^ ontict)ten. Ideo dicit: 'Mea anima'. 511) fol id) uid)t sut. i, 46
S] armen manneS tod^ter, üertralvet fie einem armen man Sofefl^, ^o6en Betbe
ein groföater öon l^o^en geblut unnb flamm, öon 2)aüib. ?lt)er bo iftg ein
fpin ober bienft magb, Oiellcid;t ift fie and) eine luatjfe ȟorben unb Don
!'.■. frembbcn erlogen, toa-S bin 3^0 t'od) ? ein ^sammer. S)en l)at er angcfetjen,
bin ein iemmerlic^ üerlaf§en finb, DaB i^at er angefe^en, ©oll !^ä) baB nit
preifen? S)a3 fagt @fa: 11. 'Egredictur virga' k. toirb bal)in fomen, baSrNci. 11,1
S^aüib» flamm liiirb oerfaulen unb üerborren, 6faia§ l)at bem patriard)en
h)oI unter äugen gefct)en unb red}t nerftanben, S)er fagt: S§ fol blci)bcn ein
::o fonig oom ftamm nnb ber ))iabt 72, locn ba§ nit met linrb fein, fo feilet
mä) umb nad} bem 3Jedjten 2Ref»ia, Srumb fagt (äfatiag: @o tnirb ba^in
fomen, ba§ ber ©cepter fol wegtomen, Xn flamm S)atiib inirb tnerben
Inie ein fIo|, ftamm, ploc^, ber inn ber erben flehet tierborrct, Sarnn man
berjagt, ba§ nichts brau« trerben fonne, aber ber flamm, bcn iljr l)alt Der-
xi »liefen, nnlf)ud}tig, S)er fol ein fprofSen, ,5tt)eig bringen, ber fol eine blumc
tragen, S)arouff fol rügen nid)t ba§ geiftlid) ^Regiment, fonbern ber gcift ber
frafft, ba fol ba§ red;t regimcnt fein, baDon ^acob gciueiffagt, bi§ fol angct)cn,
nirfjl loenn ber flamm nod) Dol ift, fonbern »oenn baB Siegiment gar f)iu ift,
tucnn ber flamm Dertorben ift, too» foll qu§ 5Ra3arel ober SSel^le^cm gul§
40 fomen, bo \")erobcv ba fnf; unb bic .Komer iljm beu ?Rucfen liielttcn:' 5lber bo
Cv fo ftunb, fompl ber (Vngct : 'Tu folt fd;Uiaugcr toerbcn' .'t. *Jln§ bem faulen s-'iim, 31
496 Sprebigtcn bei ^atitti 1544.
R| Dominum lofieil, pieifcn ox tota animu jc. Hemdes praesidct (|ui(lpm, Ego
tnu§ ]^QU§ tereil ut misella puella, quac niliil habet, et cogor viilere, quod
llerodes et Romaui, ba§ biUic^ geBürt meis pareutib[us e\ Dei [iromiss[iono.
Nunc gratia Dei, qiii piomisit ventiirura Christum, cum alienus Rex, alilato
regno de mea tribu. fol cv getoiSUd; bo fein. Et mv Dous olegit, ut sim ;■
iste surcuhis provenieus ex aiido ti'uuco unb fol bringen istum regem 2C.
Et est venun, ut histo[riae scribunt. Eo anno uatus est Christus, quo
ludaei bie fcijliiffcl f)Q6cn itbcrgeBen, ^abcn ftc^ gctnebret ao ganzer jar. S)q
bie uberEamcii irarcn, funbcn fte nit^t se oppoucre Herodi, et Itoinani nomen
in an mit bofcv gebult. Xa nu sceptmm gar locg toax, flug§ \vax er ba, >o
(juia tempus aderat, ut verus Rex nascatur. Hunc tu coueipies, paries. Ideo
joltu mater fein. Hoc cauit ipsa. Xon oblitus snao niisericordiae, sed
recoi-d[atus dcdit nobis Messiara: eum liabco et porto in vontre meo. Au
noM gauderet".' Xon amplius appellatur. '^amcr.' '@eift': qnia venit
Salvator. et vncat eum Dominum. 2)ev gemeine 5Ran ioI§ leinen Ueffteljen. is
See! ^eifft unfer (Seift, ben Itiir im Seib ^abcn, baöon tuiv leben. Dn Ijat
3n)eierlel) anblicf. 2)enn ^cifft§ ©eel, tocnS evnnter eibeit in Seidjnam, ut
r..9Ko!f22,2C sunt opera Imius vitae, ut quaudo loquitnr, videt ut \acca. '(iui occidit
animani' i. e. ba^ bie lei6lid)en \Vixä nbet. Quaudo anima über fitf) fi^et,
f)at ein onber nnblid, ba '\ä) nid)t jufelje, ^ore. Sed je ftiUer \ä) bin .«oeundum 20
corpus, au(Hre Deim» K. Ibi vocatur ®eift. Nos manus meffen 3C. Ultra
R]ftocf fol ein rci^Iin ()erau§ fprofeen, nu? bem öertrofnen fonigreid), S)Qlion
rebet 'Ulcuia nnb bandet gott, 2)a§ er i^r elenbe nngefeben Ijat: %ci) folt 3cf)
gott nirf)t loben t'on gvnnb meinc§ l)crl;cn§ ? .^erobeS fi^t tool anff meim ftnel,
id) bin ein clcub ^Jlcgblin, baS nichts l)at, mu? 3uiel)en, Sn§ .S>robc§ unb 25
^Konter auff bem ftuel fi^t, ber meinem gejd)lcd)t geburt bon gotte'J üerljeifjung
nnb natur, %bn gleidjluol tuirb einer nuS meinem gcid)ledit lomeu, ^t^ bin
bie muttcr, bn* '^sd) fol fein bie magbt, bie ben t)errlidjcn fonig tragen fol,
ben gott tierl)ciffen ^at. ®enn 6^riftu§ ift eben HB ^ax geborn, bo bie ^ubm
bie fc^lnf'Scl geben t)nbcnn, fiabcn [id) 3() ganzer o^nr gcUiebret, fdjlngen fid) 30
mit i[)nen, er ober üiel l)efftigcr Diel taufent ^i'^c'i ä" ^o^- -t^cr entlid)
uiuften fie übergeben bie fdjlufsel, gaben ba§ ^Regiment bin, mie ba§ gef d^adj,
f(ug§ Umrb Maxia fdinrnngcr, So fompt ber Sngel: 1^a§ Sceptcr ift f)in, nu
ift ;^)eit, '.ytaria fd)id bid), bu folt ben rec'^ten fonig bringen. Nation fingt
5Jtaria: 6r t)ilfft ^'\frnel auff, er l)nt if^n geben, 3Sd) trag i^n in meim let)be. m
5olt fie nit frolid) fein, »r)el)[l e§ un befeer folt Uicrbcn? '''JJJcin fecl erbebet,
mein geift fretnct fid)', 2)cr beDlanb, ber I)crr ift fomen, nennet i£)n felb§
und) ein beim. Seel l)etft unjer gcift, baiion mir leben, Der l)at .^Uieierleii
anblid, untt)er fic§ unb über fti^, h)en§ unter fid) ftl)et, ha^i ift : fil)ct, boret,
5.<D!o|f22,2f.ifiet, trindct, 2ie luerd beift ein Selen, ^^ann bie fd)rifft fagt: (?r bnt bie w
5cel erjd)lngeii 1. v. ba* leben, üarnad) luetiv nber fid; fi()et bie feel, fo l)at-5
9?r. 24 [2. 3uli]. 497
R] hoc audimus Deuin et credimus, (janbeltt tt3tt cum Deo. Ibi anima dicitur
Spiritus et tanieu tft ein btng. Sßenn l^ie ntbben guttun, est anima. oben
Spiritus. Q. d. Sitte», loaS td^ lan, Tlein £ei6, ben bie Seel regieret, iinb
Seel, bie ber ©eift regieret. Cuperem umnia membra laudare 3C. unb ineiu
■, t)er^, (Seift ex toto corde laudat Deum, qui i-espexit humiles et me jc. 'Ex^iut. i
nil.' Ego non meiita. Sed sum ein jotner finb, eo tempore nata, quo
omnes in luctu, et tarnen Dens, qui turbatos resjiicit, et me. De hoe sum
Iota, et hoc opus laudabit mundus in me et dicet me non jamcrtinb, sod
jeligfinb nnb rcic^. Non, quia digna. Sed respexit jamer, ^er^Ieib, djiconl:
,„ Is Dens est maguus, ber ein 9Jlagb jue'^ren gemad^t. Fui coutempta nnb
Derfaulet fIo| S)aöib. Ideo non potest laudari ut Advocata 3C. Sed gu troft
omnium desperatorum, quod Dens creator coeli et terrae me respexit 3C. ut
mea humilitas sit Exemphmi et consolatio omnium desperatorum. Si nie
affhctam respexit, et te, non superbias. Cog[itavit: Dei vohmtas est, ba?^
15 niea cognatio et ego fotten 3U nid^t iDerben, et humiliat se, quod deiecta est
regia tribus. (Sie ift ein Qhh jungfratu. Sed cog[itat: tan xä) nicf;t regia
virgo, nianebd ein armer Qf(f)en6robel et libLenter ferani conditidnom. - S)Q>3
rendfjt in ben l^imel unb maä)t, bog u[nfer f)[err ®ot erat) feret. Tu eris
muter. Et erit surcuhis, qui feret fiorem, in quo requicscet Sjnritus I^oniiiii u.
20 Non me respex[it, sed quod Dens meam deiectionem respexit. ll[nfery t)[crr
S] ein anber ort nnb toerd, lan gott fetjen unb fpecnliren, barju ber kt)b nidjtc
ti)ut, ^e fttlter ic^ bin mit bem Iet)b, je befter e-S JnircEen tan, S)n§ t)eift nu
geift, @in lnf)e I)at tein geift, ftf)et nur unter ftc^, S)a§ ift unfer leben, aber
über baB fe^en tvix über un§, fet)en gott, lernen loben, ^jreifen gott, Slber c-?
■2;, ift ein bing, eine feelc, erbcit unter fidj unnb über fid^, 3^i§ ift ein grob
nnterfdjeib furn gemeinen man, ©olt ^sä) nii'^t frolid) fein, limy in mir ift,
mein tjer^ frelnet fid) Don ganzem grunb ouf, ber elenbc leut anfüget, t)at
mui) auä) fo Ijerlid^ angefet)en, 'Sit)c Don nn an' ;c. ^ä) t)ab§ nit lierbicnet, unt.
bin in ^iamer geborn. Ja Ineber 3ld; nod; meine (Sltern eine frcubc ()etten,
3„ 3Ju f)at er mid) angefe^en. ^<,ä) toeis, ba§ ba§ toer! toirb ^ireifen bie gan.je
liielt, nirfjt barnmb, baS ^sä) clenb bin, ®enn er mein elenb f)at angcfeben,
Xoä merben fie anfe[)en unb fagen: 2)a§ ift mein gott, ber t)at unc- arme
iinb angefe^en, ^i) bin öerfault. ein flo| S)atiib bin ^ä), fonft Inirb man
nidjtö Don mir rtjnmen, nid)t ba§ mon mtd) mnfte anruffcn, fonbern mein
3s cicnb fol ein troft unb E.\emphun fein aller bcre, bie anff gott l)offen Uierbcn,
^at er mi^ angenommen, fo loirb 6r bid; auä) nid;t Derftoffen, gott Ijat-J fo
UioUen ^aben, f)at fie muffen gebenden, Da? nnfere frennt)d)afft 3U nid)t folt
inerben, 3?arein f)at fie fid) gegeOen, baä il)r ebler flamm folt ticrberbcn, tan
3irfj nidjt ein toniglidje .AnngfraUi fein, Inic mir; geburt, Uiil Ijsä) gern arm,
41. elenb fein unb eine bienftmagb, Ser gerud^ reudjt gen l)imel, ba§ gott fagt:
loolan, ^}!aria, bn folt mir ba-J ^lutlin fein, ber mir bie fdjonc rofen trogen
498 $tebigten beä 3at)te§ 1544.
H](Sotte§ anfe{)en hJirbS t^un, potuisset eligere Regis filiam: et accipit ancillam
raiser[rimam. Hoc omnes generationes laudabuut. Nihil curat superbos,
divites, potente^;, sap[ieutes : sua natura, ut deorsum videat super JC. Si non
dives, foriuosa jc. lüie bei liebe @ot, quo me eollocat Deus, ha tnil id^ fein
et ibi Deo servire 2C. Bi vero (juis mendicus et cupit dives fieri et im-
patiens }C. eum non respicit Deus. Placeat tibi Status, in quem Deus
coniecit. Sic agit cum tota Cliristianitate , quae est ein red)t jamer, lefft
mit ir limbge^en K. Cog[itent pii: Si sie placet Deo, piacebit et mihi. Ist!
muffen post erfür unb feine ßinber fein, ut virgo eius mater ac. potentes,
sapLieutes non ag[uoscit, sie tarnen, boS et fie ftur^et, ut Henricus.^ 8e<l
non respLicit vel cognoscit mit giiaben i. e. er nimpt fic^ iv nic^t an.
Sap[icntiae, divitiae, potentia non fd;abet inen. Sed ber ftol^, ber fid^ bran Ijenget.
3Benn ber btan lompt, ift§ üerberbt. Omnia bona illa, sap|ientia. potentia
!Pi. ISS, esuni Dci doua. Nou res])icit. 'A longe videt', sed extollit liumiles, divites
dimisit inanes, et mi.sericors q. d. videte, toie mir» ge^et. 3d) Bin 3illl'gtt"aUi
jamcv, l)er|Ietb, elenb: ex me fecit matrcm sui tilii. Ideo diseat, qui polest,
liumilitateni et fei) ju frieben in geringen ©tanb, et Dens respicit. 8i uon,
fit conti'arium.
') Heinz von Wolfenbüttel.
.s|foI, S)Qt)on lüerben mtc^ feiig preifen, nidjt toerben fie mic^ Qnfel)en, fonbcrn
gott anfel)en, bag er mic^ angenommen unb f)Qt bod) fo niel fonigätodjtcr ber •.•!.
lüelt unb nimpt boc^ mid) an, ber '^6) bod) elenb bin, Sot man ben I)errn
nit loben, ber bie clenben Icut fo Ijer^lid) annimpt unb fi£)et bie ^Kei(^en nit
an, 2)enn e§ feine art ift, 3)a§ er inil t)crab fc^cn, 3^od) ba§ ber arme man
nic^t l)offertig fei), fonbern fagt: bin ^cf) "it ^fcid), fd)on, gerab, bin '^ä) tool
jiifrieben, tote gott loit. S)a§ t)etft beiitutig fein, fid) genngen laf-Sen, luie c§ sr,
gott mit i^m madjt, tro aber ein armer in feiner armut ungebultig, unmiKig
ift, !Sa§ t)cift nid)t re^tc bemnt, fonberit ,^u frieben fein nnb fiir toillen nemen,
wie e» gott mad)t. -illfo ift bie (£I)riftcnl)eit and) 'JJiaria, elenb, öerlaf-Sen
unb bemutig, bi§ gefeit il)m, bt» '^ebt er, 3eud)t fie l)erfnr, muffen ^erfnr iinub
feine finber fein, S^cnn ba§ ift feine art, lueife, reid)e fennct er nit, fo tcnnct er so
fie, ba§ er fie ftnr.jct, aber cä t)cift tennen mit gnaben, annemen, er tennct
fein tlttgen, reid)en, gcmaltigen i. e. er nimbt fid) il)r nic^t an, fonbern fturjt
fie, iKcid)tui:tb ift Inol rcd^t, aber ea ift ber ftollj, ber l)engt fii^ bran, gleidj
mie 9{cd)t and) gut ift, aber Wenn ftoltj bran tompt, fo gel)t§ ju boben, ®a§
er fie nu mit gnaben folt annemen nnb fagen: £n folt mein finb fein, mein -
üolc! fein, 3)aS t|itt er nid)t. %a lüirfft er barniber, baö fie ^tn nnb miber
■c(. i3s,cpnr,5eln, '6r fi{)et bie ftol|en Don ferne' ])s. aber er luil if)r nit, mie fie f)ic
finget unb preifct if)r eigen exeMq>luui, ©ct)et, tcaS gott für ein man ift,
fef)t-5 an mir, er l)at gott-5 ntntter au§ mir getnadjt, 2;o lerne mi ein jeber,
netnc für UnÜen, fei) bcgmigct, mie e§ gott fdjirft, unb Unirtc, gott Inirb if)n <"
lool crl)ot)en unb i[)n mit gnebtgeii oiigen anfeljeii.
9!t. 25 [6. Siili). 49!)
25. 6. 3uli 1544.
^^'ircbigt am 4-, Sonntag nad) Xrinitoti?, im A^nnfc gctinitcn.
Il| DOMINICA im POST TRINITATIS.
In aedib[us suis iiiane praesente principe Georgio ab Anhalt.
Xiliil valet doct[rina papistaruni de bonis operib[us. Doniin\is viiit,
iit pii, eredentes suis iuimicis gutig, freunbltd^, borml^er^ig feien, nic^t liev=
i baiunten, ntc()t rid^tert, sed secuudum charitatem cum eis agant ut ante lunu'
textum et Math: 5. Ideo distingueudum inter ofBtium publicum et charitatem^"'- '■•='■'';
.... . . . . J^''"""- '■■ ■'*
privatam, quod iudex non mitis, misericors, sed ftrafft, iustum est, quia facit
e.\ offitio, oportet ftraffen. Sic parentes, patresfa[milias et matresfa[milias,
est eis commissum. Non laut, si diceret für, latro ad iudicem: Esto miseri-
1" cors mihi, ut Deus est. Etsi iudex pro sua persona posset esse misericors, Siif. n, ac
Dcvgonucu f'uri, ut vitam aeteruara consequatur. Sic iudex in offitio est
Ulibarmf)er^ig et simnl lieB exercet, 'qui diligit filium, assiduat ci flagella'. evv. is, a^
Sic omnia oftitia fonnen baim^ei^tgteit u6en. Ante quatriennium cum
incendiariis, ha man fie fo l^inxic^tet.' (?r ftrafft homines. De hac miseri-
ir, cordia non loquimur, ba mu§ geftrnfft, gerid^tet, Cerbainpt, ni(^t gegeben, liev=
geben, sed nemen. Intus potest man tibi. Hie loquiuuu-, quomodo crgf)
inimicos, ni(^t leic^tUc^ rid;ten, berbammen, sed dare, remitiere q. d. Mittam
vos in medio luporum. Videtc, ne tantuni oretis pro amicis et fratrib[iis.
Hoc faciuut Homicidac, et Mirab[i]is. Sed sie estote misericordes ut paler. vut. e, 3i:
20 Si Ls semper folt richten, Derbammen, fo offt toirS berbienen, nemo unam
iioram viveret. Sed videtis, quanta mala inspiciat et toleret. Siuit snos
pati perseqmitionem et vult, multam iniuriam patiuntur, posset ftraffen. Jnid
dat raalis istis incendiariis. dat Solem et fortunam unb ben befteu Uiciu,
^tcm gro» mad^t unb gut. Ideo beut in on reLmissionem p[eccatorum, si sc
25 coiiverterint, et hisuper regenet. Mirabilis pater, qui talia facit ut misericors
patcr, qui condonat etiam iudignis. Sed qnando non sequitur poenitentia,
gladium suum vibravit. Vult, ut resipiscamus nos, potest connivere ad
peccata nostra. Sed vult, ut etiam poenitentiam fac[iamus, er l)at gladium
ge^uctt, ut psal: 7. 'Nisi conversi', fo getoartet ber elüigen berbamniä, et eritsuj.?, la
:i" tempore jc. Sat temporis dat ad poenitentiam. Si non, fo bructt cr (o§,
unb fol ourf) Turcas vel DiabLolum ex inferis füren. Ideo cog[itate, \-os
di>(ip[uli, nt \-os iudicetis, danmetis, ift nic^t üiel bOU bcrftuc^en, qui iudicant,
Hcrbammeu unb reiben. Hoc non facicndum vobis, sed bene agondum. Sed
(! Distingucmlum inter offitium publicum et ch.nrit.item priuatam. r V2 üher diligit
8teht proucrb: I.'J 16 nach tibi steht Bergcieit ■■-7' J9I20 Distingueiiduni iiitor Miscii-
cordiam Christiaiioruni et peecatoruin r
') Vi/1. Ki>hlrii-ey, Hein: '■i>n Wolfcnifillrl S. II: Kvsllin-Knwertm, Luther Ii(l.-J,6öti.
32*
500 ^rebigtcn bei aSafjtei 1544.
Rlcmptei' foEen 9el)en frei). Non dicit praedicator: ftil, 9ci|c, ja, bii tt)uft rec^t,
sed aperiendura os et d[icendum: <E>ii)i Vlä) für, fiiraris, imponis pro.\[imo
mala merce jc. non pro niea persona, quae sie deb[et affecta: velini profeeto
te salvari. Non ciiperem damiiatum papara, et sie deb[eo affectus esse extra
offitiuin nieiun, ut pro ipso orem et 5}Ietn|. 5)ttr ift nit^t» bantit gefjolffen, i
ijiiod adversavii in ber tjeU ligcn iinb eloig üerbatupt fein. Imci v(il[iii]tas
niea: si posseni, deb[ereni redimere. Nulius lioiuo fol uuu fo l)Od) beleibigen,
iit optarem ei iram Dei, potius, ut veniat in nianns Carnificis, quam Dei
iiiditinm ineurrat. De iiac re io<|uitur liic Dominus: 'Mihi vindietani' et
setjuamini meam raisericordiam, lafft ridjten, rechten anfte^en, nbet rejmissionem lo
p[eccatorum erga omnes, etiam iniraicos. @tn gute ftauppen moc^t id) im
mol gönnen 3ur Oermonnng, ut resipiscat. Sed rid^ten, Dcrbamiucn, bac- ift
-Hüm. K-, 19 3U ()art. 'Date lueuia irae.' Item 'Milii vindictam'. äUcnn er gmigfam
s(5i.7, isgefagt: 'Nisi conversi fueritis' jc. Tum non est spes. Si iara velim orare
pro Inda, niiiil. Apostoli pi-o ipsis oraruut in vita. Advers[arius Dei ut i''
ludaei: si potest trucidare Christianos mit gifft ober eifen, t^uft eten fo gut
opus, ac si occideres Broten, Schlangen, 33tinbjcfjleid]cn, ^e fd^oner bnä tl)icr
fdjcinet. Ita si Christianus quamlibet pius, tameu occidendus. Non .sunt
in oflitio, iBer borf) JUbtel. Et extra offitium damnant vitam, et quiccpiid
possidemus. Hinc vides, <juid sit daninare. Sunt ])leui Diab[olis. Nos so
parcimus eis et siuinuis vivere inter nos, et cupimus eos couverti, non ut
doscend[ant ail inferos et i)atiautnr iram Dei, sed ut Iud[aei .... eud) ctltdjCV,
alios rurfct ouä bem feltjer. Item si viderem, quod aliquis se dare vellct in
ignem, non gönne im§, sed educo. Si ludaeus, ^ülff mid) hinein ftofjeu.
Ita Turca ])utat nos Christianos damnatos. Ideo iudieat, danmat nos et dicit «
se iuste facere. Quid nos contra? Nostri principes contra eum pugiiant.
Sed nos lib[entius, ut convertautur. Sic cor nostrum intus affectum, ut feiig
lunrben, unb in bie l^elle faren. Non est Ciu-istianus, qni cuperet, uno die.
Aliocpii in oftitio debLet magListratus contra eum pugnare. Papa nos iudieat
et non habet potestatem et maudatum ut ludaei et Turca, quia non habet 3o
ins et autoritatem contra verbum Dei. Ideo monet Christus suos, ut non
ipsis similes. Pracdicat. quoraodo erga inimieos atfecti. Si etiam ex nostris
UUy leib tl)un ut nubiies, cives, it^em 5)iOttengeifter, quid iiie fne[icn(lum".' '^A)
foI ftraffcn unb ridjtcu ut prcbiger. Extra vocationem fol ein fold) frcunblid)
l)erli I)nben, arguo te t)art, mm ut mein uiutUnl bnffe, sed ut non damneris. 35
Sie non ei fluc^cu. sed fegen in. S)Qy ift ber gauti tejt. Dieo: vos, (|ui
'""ii'u't V36 '""''*'■'*' '^'l'gitf' inimieos' sie Math: 5. 'Et sicut vultis." Ibi couelndit: 'Estote
i'iit. I-,, 36 misericordes' 3C. dat oecas[ionem. Sient vultis, ut faeiant vobis liomiiies,
7/ä Ollicium coiicionatoiis r IfilJT t'ruilelitas Iiulaeoiuni contr.i ('liristiaiius r
22 . . . .] ve6o et iiatriit/emalt, oh evfiattliet?' 24/25 Turcac criulclitas r 2f< faren nut
uno durch Slricli rerh 37JHS (^iLieciuKiiiP vnliiciilis vt faeiant vobie tiominos ?c r
3ir. 25 [6. 3ulil. 501
R] fo fcf)i't CV Uli ,^11 tf)ltll. Est scripta istn doctrina in cnrde. Nun est de
fide, sed de cliaritate dictum: Explora cor, ibi scriptum: ^d) luült ltid)t gci'U/UI- iss, 23
iit egd damiier. Est (]iiidem iniser lioimi. ^dj lüolt iJCl'lI , ut coiidonctiir
peccatum. ^t^"' ^'^^ '""'^ ™^i-' 'ji'^^ff'-' mi") o,tit iii meinen noten. Sic scriptum
5 in cor. Item ut orareiit pro te. Sic cu])is tibi tieri ab aliis jc. loquor de
couvertendis. Dandns irae locus. Ad lioc tautum spectaudum, ut isti con-
vcrtautur, ot nt volo, ut miiii Hat ab aliis. Haec est Le.^ et prophetae. Et
ba§ rec§t toixb un§ öerbammen. Quisque dicet: ^ä) bin UUici) berbampt in
Dei ira et igne aeterno, quia scivi, quod bonnm deb[eo facere etiam inimicis,
lu (juia sie scriptum in corde meo, libro, quem scripsit Spiritus s[anctus, unb
trage ei ftet§ mit mir, et apertus über. Scio, ba§ ic§ niemonb fol nnredjt
tl^Ull, quia volo ideni mihi et ei faciam bonum, qui malmn intnlit, quia idem
cupio et orare deb[eo, ut convertatur. Qui (S^tift ift, certo sciat ventin'ain
iram. Idco bergib, gib, öeibamme nid^t, rtd^tc nic^t, quia si ctiam
ib front bift et non ridjteft, fo ^at§ aclvers[arius am ijüU. ^ä) !an§ nidjt
liief)ren, hci§ ber 35aj)ft unb Xurc! jum Seuffel faren, nisi ofHtio et vocationc.
Itcm quod nos perseq[mintur papistae, velini, quod non faeerent et
tac[erent, ut couverterentur et donarentur. Satis principum, indicum, Con-
cionatorum, pareutnm et patrumf;i[milias. ^ft totus nnuidus öol eniptcr,
L'u quae ftraffen unb tüe^ren. Item ut pro.\-[iinum arguam. Fdeo fol uic^t gifftig,
bitter ut S^teufel et folfc^e j£^eoI[ogen, ;3urifteit et pap[a. Isti nihil faciunt
quam ri($ten, redjen, üerbammen, nemen, tliun unred^t, gelualt. ©traff ift
ein foftlic^ toerd. Ideo uou ftraffen, quia non liabent otfitium, sed iniuriam
l'aciuut. Ideo nou fratrib[us iniuria inferenda, (juia nihil faciunt mihi. Deinde
■ib nt etiam beue fac[iamus omnib|us. Si fo rac^girig ut ipsi, Inere langft
ctluaS, sed nondum factum nee fiet. Nos non volumus indicare, daumarc,
nemen nee statuamus peccatum ut ©. iSteff[an, sed pro eis orabimus, non redten,
ipiando i]isi ic. et ut convertantur. Sed ex oflfitio getroft fc^elten, ftraffen,
nuin fol inen ine^ren, lüie man lan, ut desisterent peccare et convertei-entnr.
30 Va oratio est cfHcax et nnilti crlneidjt per doctrinam, patientiam nostraiii,
non in r^a», neib cor nostrum tierflccft, sed volumus I)onam conscientiani
crljaltcn, ut dai-e dicit: 'Nolite iudiiare", 'qua mensura nietimiui'. P^stS"'- «.''l-
magna stultitia rac^girigfeit unb licrbom|mcn. 'Eadem mensura' k. sicnt
tu damnas, ita vicissim. Nemo plus te damuat i|nam tu teipsuni. l'apa
3.'. sua condeinnatione non mihi nocet, sed sibi, quia Dei est vindicta. Ideo
(piando papa me coiidemnat et maledicit, tum seipsum condemnat. Si non
remittit, sibi jc. Si hoc crederemus, folt ftd^ einer für im felbcr entfc^cn.
Ipsi viudicaiit, sed in suum max|inunu iiicommodnm, multos iudicaul.
14 ] an »S ^'1'^ 17 ] d- f (■«; J» l'rincipes H ludices || Coutionatures ||
pareutes r 23124 Fraterua correptio. r 32 Vindicta priuata magna stultitia r
33 Eadeni mensura r
502 ^»tebialcu bc§ 3tat)tc? 1544.
R] ()cci(l[uiit. Du tauft uidjt jurucu, lidjtcu ■|uain libtx bid) fclb-j, bu licvflui}))"t
btd) fclOä Ullb ücvbatnpft, et ii, quos damnasti, salvautur. Iilco dicit: ue
iudicetis, iie iudicemiui, tjiiia t)aft ciu fein rein t)er| i't salvaberis et lucri-
Ikcies alios, qui tibi male, cum filius patris et misericocs ut Deus. Beiiiguitas
Dei ad poenitentiani adducit, ut eouvert|anuir, dat Soleni et fruges terrae, s
Allo(jui gladium vibrat, bie ^oä) .... uub pfeil, (juaudo ber auffgelegt,
a deo ip.so. 2ßa» Iriltu bid) felbB üeibammeu damnando alium? Sed si vis
liabere condonationein, condoua. Et etiam repetentes iniuriam, tanieu iioli
taliotieiu, iure uti. imü cupias ei saluteui et omnia bona. Ideo ora, ut ce.^ses
£pi.jti,2(]amnare, (juia bu Öerbevbcft bid} felbft ut .Sal[omo: ut avis, quae ?uper caput lo
volat. Ita quid nocet papa .suis maledictionibus '.' aufferre potcst vitam, sed
aniniara. Non luil iucn gleid) luerbeu, ut reiudicavem. 9leiu. Sed tua
tualedictio praetervolat ut avis. et teipsum iudieas in eo, quod nie iudicas,
ulcisceris. Sic hie textus ge^et auff bie lieb uub patientiam etiam erga
iuiniico.s. Si isti uou damnandi , multo miuu.s tratres. item iuditium est, 15
tueuu einer ben anbevn äur g^eifdjbanö ijatod. De hoc proprie hie non
aiiiiui). IS, i:> contiouatiir. Sed alibi de hoc vitio. lucrepa eum iuter te: ©tc^e ab vel
incurras in iram Dei. Sed hie de iuditio contra iniraicos. Alioqui coecu.s
üiit. f., 3'.>. 41 coecmn diicit. Item festucain. 2)q ge'^et§ fd)iev auff fratrem. Sed adver-
s|ariorum expectemus conversionem. ut multi ad nos veuerunt etiam integrac m
civitates. <Bo iä) fiuc^e Turcae et Iud[aeis, quid facio? ipse coecus et ego.
Xou est via, quam ei monstrem, ut resipiscat 3C. Imo t'estucam in ciu.s
oculo i. e. tt)ue gvoffer funbe, quod rid^te, qui scio Dei iuditium esse, quod
ipse ignorat. Et scio Deum dixisse: Este miserieors, ne iudices. Sic iibi
T)aticn festucani, ego trabem et tio lO mal deterior ipso, ©eien Bofc, fo faft -'s
fic lounen. Vos ecoutra mancte in doctrina hac, ut sitis misericordes. SUa§
!■ 5-'fii'2. i'.'tt. f(i;abet§, dicit Pet[rus, qui fertis pcrsequutionem? 3Ba» gelninnet bei" Slcuffel,
!Öa))ft, ([uando mc persequitur, nisi quod {jcü fieiffer et iuditium fd^erffcx
niad)t^ Milii manet reguum coelorum et deiudc conservat nos a potestate
adversajriorum. Princejis Georg|ius, Inceudiarii 5!JJeinlj, §ein^. Ipsi contra au
sedent in inferis et Bornen. Ideo nolo optare ein tag in ber f)eEcn, sed ein
ftauppe jur Beffcrung K. Nos debemus habere lucem et ostendere veram
viani, ut adiiorter desistere a malo et convertatur. Si contra me viudico,
suni coecus.
e . . . .] gejd): 10! 11 über t>allüniu his niiilediclioiiilms steht l'ruuerb 2t) Jüic bct »OBcl
bal^ill fctct uub ciu Sd)Umtt)C ftcugct SUjo ciu uuucvbicnct fluc^ sp 13 über inaledictio steht
trifft uic^t s/i 1') luilitiiiiii /• lallli Cuecuiii coeeus ducit r 32 Nus] Noii
■Jlt. 26 [ß. 3uli]. 503
2(i. 6. 3uri 1644.
^rcbigt am 4. Souutng unrf) Triuitnti'^, jtnrfimittng?.
R] A praudio. Rom. 8. sium s, isff.
Haoc et ]irioni vorba videiitur ox (i]niIento Spiritu per Pauliiin cl laeto
forde, er l)crflifft ()ic be§ Ullöhlrfy itnb I)CV|lcib§, (juod palimur a Satana,
1111111(1(1 et canie propria, (]iiia saiicta Ecclesia est coetus miseriümis, bcv \Vo\
5 fli'^ilagt luivb a iimndo, Diab|olo. 1)ngegcn fcvet er eroiiS ot proponh nobis
uloriam, (juae se(|uitiii' lianc pressurani, iiiib maäjt ein cBcnteliniicr) pcrfoii ex
Greatur, quasi esset homo, qui posset loqui, intelligere, itnb fteHt fid) iit
lioino tota creatura. Ipsa, inqnit, expoctat, servit, engftet, fel)nct fid), et bis
iititur verbis, quae dicuntur de imiHei-ib[iis, qiiae in partu sunt. S)n§ lüort
Kl 'ciififten' i[t, bQ§ man öon ben loeibevii fagt, Joenn fie gern ber friic^t Io§ luereii
nnb gern ein frolic^en anblirf fcl^cu. Nos dicimus 'bo§ \vci)i\ Sie indicai
lotam creatnram muliercm, i]tiae ligt in ftnb§U)e^e, bie ber not gern loö tucre
nnb engftet ftc^. 2)a§ finb mirae voces sie induere personam Creatnrae,
(jiiasi sentiret, gemeret, mad)t ein ^olä) 6ilb brau§, bie fo feer )iicl)!(ngt nt
,5 nos fideles, ([ui speramus in Doniinnrn. Noii es soliis, ([ui seutis jol(^ jantcr
nnb f)er|leib. Tota creatura Ijnt ein Verlangen barnac^ aeque al§ bn. Non
liossum expendere iino sermoue. '^l^ {)Qlt§ bafur', et certo verum, '(luodsiüm. s, is
])assio buius temporis ift ni($t U'crb' K. Sieber, fc^redet eud^ nid)t ^ntob
S) Ro: 8. de Consolatione in af'flictionib[us. sium.B.isft,
2u S)iefe unnb Oorge^enbe Inort gef)en an§ rcicfiem geift nnb ganl^ frolid;,
f)nt)en a6er Horfjin öiel gnng gc).n-cbiget Hon bem l)er|Ietb, 3)0-5 h)ir I)ic Ijalu-n,
niufecn Hont Seuffet, toelt, fteifd) geplagt lücrben, S?enn bie [)[eiltge Gtiriftlidje
firdje ift ein armeä Ijenfflin, S)a§ tool gcplaget Irirb oom Senffet unnb tnelt,
'Ma bargegen feret 5J.kuIn§ and) ()erauv nnb rebt öon groffcm troft nnb
« Ijerrligteit, marfjt and} eine jell^anie pcrfon, ftclt fid), toie fic^ ein l^ienfd) ftclt,
prosopopoeia, fprii^t: fie f)arrct, fenct fid) jc. braucht ber toort, bie bie lDel)bcr
ijrandjen in linbS notcn. 2;enn ba§ engften ift, bo§ man Don lnel)bern fagt,
toenn fie ber frnc^t gern Io§ loerben, TiaS luetjc, itield)e§ bc§ finbcS tjalBen
lompt, mac^t bie ganje Kreatur gleid) ein lueljbä perfon, bie gern ber not lo§
30 unb be§ !inbe§ genefen Inere, 2)a§ finb \a abentenrlid)e reb, Sie Kreatur fo
,inr perfon ,5nmad)en, ba« fie !an fic^ fencn, utad)t ein fold) bitbc, baö ja fo
fecr \vä)i flogt unb fdjrciet, al§ luir Kljriften. ÖkbencE nit, bog bn c§ oEein
fcieft, ber bo fc^reiet, fonbcrn bie ganljc Krcotnr lüolt and) gern lo§ fein ('3ä)9i»m.s,i»
i)alt§ bflfur'), oft 9C)ui§ and) loar, bo« bis leiben iun bem leben ift freilid)
:» nic^t loerbt ber f)errligteit, ßieber, fd)reit niid) nid)t ^u tobe, trendt tnid) nid)t
]ü fcre, baB i^r getobt, geplagt Inerbct, ^'ijx finb öiel mcr, bie ei auä) Per=
504 *4^rcbiiitcit ici Safjtc? 1541.
Klltitb flCUcfet Clld) Itidjt ,511 fcci, (|ii;\iulo crtvcncEt, crfcufft et iiinledicimiiii, iit
fit. Multi, c|iii fi(fj Cllßftcu JC. seqiietur gloria, d[icetis iu illo die: ßl) (iiiain
leviii pa.s.si, (jiiain stulti, (jaüd sie questi übn iailier, elcnb in liac vit:i et
11011 c()g[itabaiiius gloriam, ([uae loiigiss[inie snperat omnos passiones. Ideo
deb[emus esse patientes et getroft in omiiil)[iis aiiflictionib[us, quas infeit .■>
imindns. @§ ift gering t^un ;c. Sic consolatur not< . . . post feit Balb aiiff
bic (Srcatur, t^ut ein groffen fprung ex nobis in creaturam , nou didieit
Rlictoricaiu. Ibi dat creat[iirae ein ^ucn unb fe'^nlid) unb enbUd^ 1)011611
i. e. ita exp[ectat, nt singulis li()[i-is li[beiiter videret, ut tili! Dei liberarentiir.
Gvcatur, @on, 9J^onb, terra k. ea videt filio.s Dei et audit eos baptisari, to
vidct cos discere Dei doctriuani et esse filios Dei iu Spiritii s[aucto et fide
per Euang[clium, gnob, baii[tisnium. Imo videt ista omiiia, qiiod Dens int
5cuget finber iu iene§ leBen. Sed Iib[enter vellet eos videre etiam revelatos.
iSofi. ;%aSiimus Dei filii, inqiiit Tohan[nes, quauquam j)er fidem est Dei filiiis haere.s
Dei et coliaeres Cliristi, sie baptisatiis puer. So! , aer videut, tappet» Ullb is
fulet'5. Et ego video, quod sepiliris et a venuib|ii.s, item qiiod pestis, ignis
nie tollit, aqua snbiiiergit. 2)er gefiet fonft, bci" fo unter. Sed (jiiod liie sit
gloria filioruiii Dei, non video. Audio aurib[ns legi et doceri, sed noii
tücrb getoar. ßreatur videt etiam, .«od ijerbetft unb bcrtjuEet in fide. Sic
ego ex potestate Diab|oli, mortis, jieccati gern erau§. Niillus homo lib[entei* w
Ö . . .] ein Wort nachgemalt, imlesbar
f^lbrcuft, brumt murren, audf) nngebuttig bruBcr iein, Xa tucrbcu luir an jfKuem
tage fageu: @l) )nie ift unfcr leiben fo gering getoefcu, tuie narren fiub Uiir
gelüefen, bie inir nit liebadfit Ijoben bie Ijerrligfeit, bie un§ Bereit ift, 3ia, lieBcr
gefeit, T!a§ ift ein gering, fanr efecn, e§ folget eine grofSc l)crrlig!cit Ijernad),
Darnad) feilet ^pauluä fing» üon un§ auff bie (Kreatur, 3)au entlici^e l)arrcn, n
gitit ber ßrcatur ein l)arren unb fenlic^, engftlid) Ijarreu, unb darret, fagt er,
T-aS fic alle ftunb gern luolt iel)en, hal bie tinber gotte§ mochten offenbart
luerben, Son unb Wonb fil)ct bie finber gotteS, fjort tüol baoon rebcn, Ijort,
baä mau§ Seuffct, leret, prebigt, unb finb ünber gotte? burtf) ben l)| eiligen
geift im tnort, 2)a§ fil)et bie (^"reatur, filmet aud), baä foldjeS gefd^ic^t, DaS got .m
it)in linbcr iu jt)euc§ Icteu jenc^t, aber fic Uiolt aucf) gern fcl)en offenbart,
i.:äoi).;i.2mir ftnb Inol liuber gottes buril)? Inort, loie 3oanue§ fagt. i^ä) ^mt e§ unb
gleub e§ aud§, aü.t ßreatur t)oreu§, ^d) fe^e e§ afiet nit, tappe unb fule e§
nit, S)a§ fel)e ^cf) tool, bn§ mou nnS ,:iuf({)arret, tourm freien, fel]e, ba§ miJ)
bie *4^eftilenlj eriourget, Inie bcuu ber tobt inaud;erlcl) lueife tjat, 3l6er W'j «
man ha eine Ijerrliglcit t)ot, \>ül fet)c "^S) nid^t, S)a§ ^oi'e 3<^ ^fol, ba§ fo
fei), aBer 3<i) fel)e C'3 "tti)t, 3)ie Csrcatur fif)et'3 oud) nic^t, c§ gefdjid^t aße^
uod) lierbedt uuub t)crt)uEet im glauben, Tic uatur aber )Dolt gern lebig fein,
(Sin gottlofer ftirbt uit gern, njolt mä) gern from, o!^ne funbe fein, ein ünb
'■Rx. 26 [6. 3uHl. 505
R) iiKiritm'. Ideo (]iiisijiie oligerct ftcl) ^etn quam in pcccatis, ui.si sit Diab|()lus,
iit viverct sine pcstc, morbis. Hoc idem dicit Cipatni;i. 8(t\, I^una, Stdlao
tüültcil ßeilt, Terra, Arbores tüolten gei'll optinios frurtu.«, iit libercntur filii
Dci. Sic scribit de ea, quod ftcf) cngftet, partnrit, ligt tu ßtnb§n6tm, in bcv
5 ctbeit, ha§ fie inolt gern gefieren. Ego hoc nou video in Sole, (piod Sol,
terra, eocluin itt eiigftetl Ullb iDcfje fei). Sic nee arbori, aqnae fcl)e Ott, <piod
foUicr itnb rot fc'^e, nisi tempore tempestatis. Nee mir [{"^et tttang an, bn§
id) itt Cltgften lig et Hb] enter trete lebig be§ tob'3, nt ex mortalitate lihcri, nt
beä ienterlidjcit fterbettS, BegiaBetta iiic^t Oeburfft.
III '^^uff bie offett6[Qntttg.' Quare hoc facit? Efiam propter seipsam,>«öiii.s, n
quia seit, inquit, quod non potest venire ad gloriam, bornntf) fte ftd) feljttct,
el)C )et) betl, quod revel[antur filii Dei. Ubi hoc? seit se mutandam. Sicut
nos mutabimur in aliam vitam, ubi nulla mors, pestis, morbus, fames, sitis,
nee viilt unglutf. Sic ipsa seit: fo lang baB nt($t gefc^id^t, non potest fieri
IS libcra. Ideo semper expect;it: Sßetttt bentt? tnetttt beittl luilS iDevbeit, ba§ id)
modjt iit ein fd)onei' bienft fomeu? et sinis me in graJueit rod biencn pessimis
hominib[us. Oportet filii Dei ntuffen 311001; ex terra, ipii redacti in pulverem,
nnb muffen Irerben alfo, ut !ein frnntfeit, ()ungev, burft, fron^ofen jc. et
claiiores Sole, (^uamdiu hoc nobis non contingit, tamdiu non veuit ad
2u gloriam, naä) tt)elc§et ftc§ cngftet, feuffjet. Quid ergo deest istis creat|uris,
s| gotteS, S)a§ er tocr otjn fterfcen, peftileu^, 3rf) ttiolt auc^ gern, bie ßtentnr,
fagt fie, tüolt» auc^ gern t{)un, fo mau gern luolt l)crrlic^er f(^cinen, luolt
gern bie ftnber gotte» feT)en, fo rtufte fie, ba?^ fte frei) Inere bou ber el)teltett,
Sie Ircatur ligt in !inb§n6ten, in ttjetjetagen, luolt gern f)eraus, i;Ad) al§ ein
:5 TOcufd) mit fu'^e angen fef)c meine ntt, baS fid) bie fotine engftc, fcl)e be:t
apfelBaum ntt an, ba§ er faur filmet, ^a man ftl)et§ bem Weufi^en and) itid)t
an, ®a§ er gern Irolt iilicr{)a'6en fein ber fterbligfeit, beJ begrabenS uit mcr
fet)cn, S)a§ Inolt bie Kreatur aud) gern unb Ijarret engftli($, liuiriiutb ober
l)offct fie fo ? nic^t utnb i^r felber, ®te tiernufft, bie Kreatur lucis, fie tan
311 itit !omeu jur l)errltg!eit , barnad^ fte fic^ fenct, bis baS bie liuber gotte?
offenbar luerbeu, alö bann tt)et§ fie, ba§ mit tf)r and) lucrbe gcenbert locrbeu,
5llfo h)et§ fte nu fo laug, ha% auffen blel)bt, !an fte nit lo§ luerbcn. S)rnmb
()at fie nid)t§ mcr ]utt)uu benu ju Uuirtteu, ^(c^ luie lang luiltu miif) laf5eu
bicneu inn eim fotc^en fad, al» id) fouue bieneii mn»'^ Xenu fie tan uid)t
:i.s anberS loerben, Sie ünber gottc§ fein bentt ()erauu nnb muffen luerbcn alfo
gcfd)affen, Xa» fie !etn fraufljeit, ()unger, burft mcr babeu, bctler tuorbeu
benu bie liebe fonne, fo lang im fold)§ beii tiuberii gotteS ind)t gefd)id)t, faiiö t()r
and) nit luiberfaren, Ina» feiet aber ber foiinen, ben tl)ireu, ber Kreatnrn,
ha§ fo jemmerlic^ mit un» ftd| fernen nnb ligen in ber fralveu liic()e? S)a§
37 nt^t fehlt
506 ^rcbinteii bc§ ^aijxcl- 1544.
K]I)a§ fic ^iä) fü icincrlicf) mit un§ fc'^iien uiib ligen in bev ^i-Qh";" toc'^c?
!Rbm. 8, 20 1")ic:iin : 'F,st siihiccta vanitati'. XaS ift: tv hillicfcit, bic fic l)at, ir lliavtcv,
plofi, tob iiiib iini\liit!, rjerttlcib. 511) fic untcvluoi-ffcii in einen jcfjlDeven lüeuft,
nnniitilid), üeii]eblicf). S)a§ t()ut h Hicl)e, ift ir fo falocv al§ im§ pcstis,
fvanljofen unb aüe francfeit. 'Non voieus': pro sna persona ift imUnllig baju, »
iit iiobis non hene, iniando impii pap[istae, Tur[cae un§ plagen, noii eleginuis
ista mala, ut jiremant nos. Nemo dicit: fom ^er, iomct, Qimut, lebiger
bentcl, T)nnger, burft. Sed qtiando Dens fo fd)t(ft, ba§ jjfstis, mors fol nns
plagen, didmus: In nomine Domiui, tueil bu e§, lieber ®ot, föilt I^abcn. ^ä)
nnteriücrffc unb gebe niid^ in istam servitntem. Sic Creatura facit: uon in
lil)|enter servit vanitati et snbiecla est, tneug giiltc tt)unbfd;cn, uon videres
üiel ©amen, @ra§, milc^, @l)er, rteitt. Sed quia Dens dicit: Sol, Terra,
Coelnm, servi propter me, qnia ego sum raiseiicors pater, ut hod|iernum
Sur 6, 36Enang[elium: qui etiam benefacio impiis, qui me leftern, fd^euben et fiiinm
crncifignnt, biasphcLmant et illnserunt, His biete id) insiiper au re|missionem i''
p[eccatonim, do Solem, Lunam, gelb, gut, leib, leben. Ideo dicit ad Crca-
t|iiram: servi et tu in patientia ben öerjiüeiffclteu boSloii^teru, beut %üxä,
95npft, 5Heuber, «[ui non ])osset ju irer funbc lotnen, luo bie Son md)t fd)icne.
Souft UUlftcu fie e§ lool laffen, qnia terra iiiliil prodiiccret. Sed dat i)Inviani,
Solem bonis, malis. S)a§ ift fein grunblofe barmf)er|igfcit ®otte§, et post ^w
etiam creatura. Sed feilet eudi gleidjU'ol für, qui impü. Paul|us dicit 'in
IJI. 102, a? spe', et ps[almus indicabit. 6§ lt)irb ui(^t einig fo bleiben, sed ad tempus,
Sliftä: 2)ie (5^reatur ift Unber ibren luillen unterlnorffcn bcr eittelleit, ba§ ift i[)re
franrfbeit, marter, plag unb tobt, baä fie gar unterloorffen ift in eim fd)lucrcu,
uunu|eu, liergcblidjen bienft bcr cittclfeit, Xa-? fic fo unnuljtid] biencn fol, "
ha^ ift t()r fd;h)er, fie t^ut§ uit gern, für i^r per^u ift fie untniltig, gleich
toic e§ uufcr ioiH nud) nit^t bis, ba§ ber 2euffel, Surd fo martern fol, bac-
tuira Bcgeren foltcn: lom t)er, bunger, burft, armut, eleub, Surd, 3tber lt)cu§
tompt, Sa§ gott fagt: Surd, armut fol bid^ plagen 3C. ^m uameu gott§
fngcu mir: ^ä) beger el tnol uit, ober >üit§ gott l)abcn, fo gcb id) mid) gcbor= so
fanilid) gott ju bienft, 3n ^n§ ift nit bcr toill öou uatur eingcpflaujct. '^Ufo
tt)ut§ bic uatur auc^ uit gern, bo§ fie ber eitteKeit bieueu fol, 2)u unirbcft
nit Oicl famcn, gra§, lüer, Incin fe^en, 9ltier un c§ gotts tmll ift, gebe l)iu,
foun, moub, biene, Icud^tc, ^t^ i'Jil'-' i]tt^'^(n, od) bin fo barm'^er^ig, ba-ä ^d)
and) tan raten unnb f)elffeu beu gotttofeu bnbcu, bic uod) lefteru, fd^enbeu, xi
bie mir mein ©ou gelreu^iget ^abeu, uod) bin 3d) fo barmt)er|ig, £a§ Jid)
if)u anbiete ücrgcbuug ber ©unbcu, Xicuc bod) beu bofeu leutcu, aud) ben
morberu, Surdeu, SSapft, ben fi$cutli(^ftcn bubcu, bie ju ibrer funbc nidit
louteu fomen, Jno if)neu bie ©ouue uic^t fdjienc. SÜo ba§ ©rtreic^ uic^t »oeiu,
Brot gcb, tonrbeu c§ bic bofeu tuol lof^cu, 5(bcr gott ift barmbcr3ig, Icft feine w
Souuc über frouien unb bofeu auffge^en, alfo t[)ut5 bie ßreatur aud;, aber
9h. -26 [6. 3uli|. 507
R] ut bi(^ 6c!ereft Ullb Bcfferft. Si nun, et te deprcheuderit diuis inditii et irae.
niliil invabit, post cTiK'ifix[u.s Christus dedit Iud|aeis 40 aunos, c§ folt in
öcrgcbcii fein, quod occideruut filium, proplietas, luodo ut couvertcreiilur.
Hoc treib 40 [ax et fecit tot signa per Apostolos. Ubi nolebaut recipere
5 tenipus gratiae, peractis 40 atinis veniebant Roniani, fdjllig mc'^r bcnn 110000,
öcrtrnnten 3^1'Uf|ciletn, Teiuplum et regnum. Nolebant giatiani: seniiebant
Irani. Non sie est misericors Deus, bnä bu folt ve(f)t "^ofien in nialitia ut
papa, Turca. Sic facit Creatura: est patiens, servit S)ie6cu, niorbevn, papae,
58oftt)|id^tetn, qui persequuntur Euang|olium unb legen alle plag an, trinken
10 ben Beftcn toein, ha§ Beftc tanb inne, Italiam jc. 3tem Äorn vcidjlid;, m
nesciant, oh auff bent IjeuBt gefjen prae veirf)tt)nm. Ipsi putant: 6on lacf;c
bajn, etiam lüetn, onmes bestiae, untfi beiner fi^oner f)ar linÖcn linivben fic
e» lüol laffen. Scd propter cum, qui subiecit 'in spo'. Ided U)irb§ ein mal
bvcd^cn. Et Domiuus lefft gefcf)ef)en, haS fii^ bte ßreatur lefft tnertfen, «piod
!•> ungern biene, nt quando Albis exundat unb erfeufft omnia. Item quando
nube.s unb t{)un regen in raedio luessis, ubi Sol ant niciften jd;einen, «piia
ntu§ fid^ loffen mcrtfen, ba» fie bir bienet, öerbienet, ut admonearis ad poeni-
tentiani unb front tocrbeft. Item quandd fc^legt fd^Ioffer, f)agel, Cogita: toto
anno servivit mihi Creatura. lani osteiidit, quod iuvita facit. Si Deus pcr-
■M mitteret, quotidie lüurbe fie regenen, fd^Ioffen 3C. quia servit iuvita. Quod uon
facit, est, quod subiecta 'in spe'. Sic quod quandoque morinntur vaccae,
.S| fil)c, gleirf)lnoI brauff, tä ift if)nen geit geftinipt, 3)u morber, ber bu Kljriften
lefterft, gcbeuÄ ntd^t, ba§ fo fol etoig mit bir bcftel^cn, e» gefc^ici^t eine 3eit=
lang, auff ha^ hu bxä) Befereft, Inirbt h\ä) ergreiffen bie ftnnb bc-3 gcridjtS, fo
n loirb bic^s barnad^ nid)t Tjelffen. 5tIfo lie'5 gott ben .ju^e" prebigen 4n ,:,uu-,
e§ folt fie i^re lefterung nit fc^aben, too fie fid^ kferten, ?l6er ba fie nit
tüoltcn ber jeit ber gnaben, bie iljnen fo reidjlid^ gab an§ groffer BarnificrjigWi,
Da tamen bie 3tomer, fi^tugen mer beun lOOOOo, öerBrantten ftab unb
Scmpet, fo finb fie aud^ noc^ in ungnaben, toet)l fie nit Inolteu, fo folö nn
■■»> nit ge{)en, ha^ e§ if)nen inn iljrcr boffjcit fol I)inaus gel)en, ?nfo ift bie natnr
iljt gebultig, bienet ffiapft, 5üifii;off, bn&en, Ijaten ba§ 6cfte lanb, Italiam,
JReinftrom, )oir freffen t)ie ftcin, fie '^a'Den laub ttieinS unub !orn§ öol, ulicr^
fcCjutt mit gntern, aber fie meinen, bie erbe lat^e barju, loeinbcrgc fpringcn
unb tanjen bajn, aber braun fie lad^t gar ntc^t§, Tieuet bod) in gebult,
s.'i Sarumb bau fie loei«, ha§ uodj ein mal brechen lüirb, 2)rumb left gott bie
ßreatur fid) merrten laffen, ba§ fie c§ ungern t^ut, So fompt ein mal bie
(Slb, lenfft inn bie 5(lu unb ertrenrft auff ein mal bie gerften, "item bie
loolden tf)un ein regen mljtten in ber crntte, ba bu lüolteft ba3 getreibe truden
fein, Senn fie left fid^ merdEen bie notur, ba§ fie e§ ungern t^ut. Söenn bu
w e§ nu fit)eft, fo gcbenrf, ba§ fie e§ beioeifen U)il, baS fie e§ ungern tl)u, unub
tvtm gott lüolt ^ulaffen, luoU fie es afle tag ta§en fdjloffen, regnen Jt. ^llfo
508 ^Ptcbigteii bc? 3al)ic5 1544.
R]e(|ui, est siguificatio, (]iiod libeuler (ilii servit. Sic a(|ua jofit birS, iit iiitpl-
ligas ic iiiovbcv, (5f)clivccf)er , uiigcTjmiam, miitluitlig. I<leo admoiic" ic, baf-
bit lüol lueib tücu'ft, hciuik' ut te blilj uiib boimcr neioii eUen, fdjloifeii, iit
nniiiia tob fd^lugctl, (luia non vis Deo servire, uon Dei filius esse, rdco
mii>3 (Jreatur onjelgeti, Jnie gern fie biv biene. Tu facis, quod eins servitutcm s
seit vaiiital[ein. Non creatiis Sol, ut luce sua adulterium eonimittas, occidas,
sed ut utaiis splendore, quaeras victum Deo ad gloriam ut tilius Dei, (|ni
dedit tain elarani lucem iu hac vita. Deiude Lunam, ut possis dorniire, bic
f>)cife ticvbnucu. Sed (juid facis tu, quod Sol lucet, bie 6rbe nernctnvct iiiib
fn'idjte iciff madjet, et tu utaris eius Servitute, ba» (Sot gcid)enbct tücrbc et lo
ln>|mines geplagt, mad)ft alfo Iren S)ienft 3U)($anben, quia eius scrvitus ordi-
nata ad Dei gloriam et tuam saluteiu et corporis uecessitatem. Tu contra
aljuteris ad ignoniiniam Dei. Sol cousol[atione plenis[sinuis, quod nobis ita
lucet et quod nobiscura gemit ut nudier, et nos cum ca clamannis et ipsa
uc>l)i.'<eum: 3Benn bcnu lt)il§ ein enbc f)a6en ba-3 tnitbe, luufte Uu-fcn? SÖeil is
bnö nicfjt ge|c^id}t apud impios, mnffcn imr ein tioft ncmen, (luaudo bli^t,
bonnert, non meinet nos Creatura, sed eos, quib[us invita scrvit, et nos muffen
rriöm. s.vubcn fdjnbcn mit trogen. '6itel!cit.' Sol non peceat. Nee nos filii Dei,
setl desistimus, sed sorvitus nostra et Solis non habet euni finem, ([ueiii
dcbet, ut fol ©ot bamit gebicnet hjerbc, -sed econtra, quia muudus pleuus au
'.) »erbauen] Berbammen
S)baö !ul^e fterfien, Ser gaul bid^ ftur^t, gebent!: bie 9lntur l^at bir lang gnug
gcbienct, im "Belücret fie c§, ba§ fic un§ nngern bieucn, peftilndj, regen nnb
alle Greatur nuiffen bir fagen: Tu bift ein Inib, morber, etjebred^ev, lullt nit
tr)nu, XvaB bu folt, SrumB mus ^vcl) biä) Uermonen, toaB bu tnerb iriereft,
nemlicO, ba§ plir, bonner, Greatur bidj inn bie (Srbcn fc^luge, bcnu bu luilt 2.-.
nit gotte? finb fein, Trumb mu§ Greatur anzeigen, Iriie fie ungern bieuct,
3)enn bie Sonne ift nit barumfi gcfc^affen, ba§ bu Bei) i'^rem frf)ein loolft
Ijnreu, morbcn, fielen 3C. ©onbcrn bu folt baBcl) crbeiten, gott loticn, ber
bir ein folcfi licd^t anjunbet, ba§ bu barfici) tonneft crBeitcn, geljen, ftel)cn,
fcl)en, ©ic fol bir nu mit i^rem glaulj biencn, fruchte reiffen, uub bn luilt su
iljreij bienftu bal)in gebraudjen, ba§ gott gefc^enbct nnb beu leutcn fd)aben
flctlian Jrerbe, Tamit madjftu if)rcn bicuft 3u fdjaubeu. 3)enn fie ift georbcuet
ju beincö gotte» lob unb beiuer uoturfft nnb Inolfart, fo brandjft bns gott
jn fctjanb, bir unb anbcrn ,^n fc^oben. Un§ ift§ troftlid^, baä fie nn§ bieneu
fol, item fic^ mit uu3 fcueu, loeun benn, liekr l)|err gjott, folS benu fd}ier ss
ein enbe l)abcn anff erben mit bem liegen, triegen, Icftcrii, trilö nu ber gottloc-
nit anneljmen, loiettjol e§ i^m f(^reflicf| ift, fo mögen h)ir§ annemen, Senn
■21 Ulatüt über {(Sreotut) 29130 NK. r
-Rr. 26 [6. 3uU]. .^09
R] perseq[uutione, blaspliemia verbi Dei. 2)0 h)il"b Sol, aiires, os muhe. Sic
Lotli, ©inbflut. 2. pet: 2. Sßarb geplagt lion ben tnuften, Intlbcii lekn, non •>. ^;!eivi 2, 8
lil)[enttT vidit, aiidivit, tit§ ftintbüti tarn, ha fdjluefiel de ooelo et in moniento.
Sic nostra et creat|ura suLiecta vauitati nun unfcr ^al6en, sed Deo sie
s voleute, qiii 3C. Ideo ut ho[mines ag[noscant hanc servitutem et inenarra-
hiiia henefitia. Ubi uon, clatuat über bein '^al§. Est subiecta, sed 'in spe".
S)o fil^e hiä) für. Nos speramus cnm ea liberationem. Impii uon lib[enter
audiuut, (]Uod creat|ura fol frei) Iterbeil. Ipsa libeiabitur et veniet ad libor-
|tatem filioruiu i. e. veniet ad talem servitutem, ubi impii videbuut Solem,
10 Coelum nee uliam Ci'eat|uram, sed tantum eiulatiouoni et zeium igiiis. S)a luirb
btC^ neque Sol nequo ulla Creat[ura onlilC^en, sed muft jitteril, beben in inleris,
quia toerfeumeft ben btenft Creaturae, quae servit ex voluntate Dei. Alioqui
meritns, ut omni hora .submersisset te aqua. Oreatura, quam videnuis, longe
elarior et pulchrior erit, et nos, ut C'iiristus longe quam Sol. Et Esai|as:
15 'erit lux I>unae ut SoF. Sic omnes aliae Creaturae, Coelum, Stellae, @rQ§, 3ff-3ü, 36
fruchte. Et nos filii Dei etiam secundum corpus erimus sicut Sol, quaiido
Angeli apparent in Euangelio ut Sol, ut in monte. Sic nostra coqjora luee-
bunt ut Dominus in Thabor, ubi facies ut Sol et vestes ut nix. Ibi inilla
tristitia, mors, sed eitel freub, Ironne. Ab ista Servitute Creatura libera erit,
20 non serviet Diab[olo et irapiis, sed Deo et sauetis eins et Angelis, quanquam
non iudigent Sole, habent aliam lucem, Deum patrem. Nos videbimus istum
Solem nostris oculis, tantum serviet ben freien, l)errlic^en ^li^inbern ®otte§.
Kcddidi: 'Dergenglic^e tocjen', et isti, quibLus servit, unb hjerben nicfjt anbev§«ijm s,3i
S] fie meinet un§ nit, fonbern bie gottlofcn, Sonne fnnbiget nit, ober ber ormcn
•j;. (^reaturn unb unfer bicnft erlangt biiv enbe nit, bnrnmb fie gcfctjaffen, Oiott
luivt nit, fonbern bem Üeuffcl baniit gebienet, toelt ift Hol fnnb unb gottf=
leftcrung, Sarju fol bie ©onne fdjeinen, mein äugen, oljren foll awä) bnbcl)
fein, Sa lucrbcn fie nnd) mube, \vk Sotl) mufte fel)en, biä ftnnblin fnm, bi-?
bn§ fcfjftiefel regnet, So loolttcn fie eö nnd; l)aben, Srumb ift bie CÜTatur nit
3(. mit lüiHen nnterlnorffen bem fdjenttidjcn, ucrlornen bienft, t!^ut§ aber barumb,
S)a§ bie frfjentlid^en lent foücn crlenncn unb bu^c tliun, 3)aiumb bicnct fie
nodj, aber tnir (U)rtften lioffcn mit iljr, fie mit uuS, 2lber bie gottlofeu lioffen
gar nid^t, ha§ bie Greatur fol lebig Uicrben, 5Iu fagtg ^paulus, fie fol fomcn
jur t)errlic^en freibeit ber fiuber gotteS, '^(n if)enem tng fol fie nit mer fdjeineu,
:ir, Ja luirb bid) fein Kreatur aulndjcn, fonbern tüirft eloig iun ber pcin fein,
Senn bu ()aft Oernd)t ben bienft ber (ücntur, bie bir gebienet tribber bein l)er=
bicnft. ®ic fonn, bie mir ilit fel)en, Uiirb gar Hiel fdjoner lucrben, Une luir
auäj nit rot; unb fdiloeren ()nben. Tic Sonne fol uod) 7 fettig fdjoner ttierben, vf. 30, sc
fagt ttfaiaC'. '•.'Ufo mit allen anbcrn (Kreaturen, l)imel, ftern, griiv, üenm, luir
JS inufte] niiiftu
510 IJJrcbigten beä Sn^te? 1544.
R] gemacht impii, sed in inferLs. Nos antem, iit ipsa Creatura mutabitur, sie
uos. ®§ ift umb un§ jutl^un, bai bie Kreatur fol mit un§ ^(^on. ®e§
tvöftct eitc^, <ini creditis in Christum. Non estis soli, i|ui gemuiit. Tota
( rcatiira fielet bei) eud), gcmit contra servitutem Diab|oli et impionim, ot
vocat servitutem vilitatis. Expectate, spes est certa. Jift ein fpacter mit •"'
ber ßreatur, uon solum ipsa, sed et uos, (jui halj|emus nacfi ber üubfi^afft,
habenius eam, sed in fide, nondum reveiata, habLcmus redemptioueiu secuuduiu
auimam, quia credimus in Christum, secuudum animam salvati, sed ber
nmbciifacE ift nod) unrein, fditrad^, morti subiecta, ber mn§ mit un§ jur
t)errli(feit tomen, uon sohi auima ilkic abibit in coelum, sed eti:nii <-orpus, lu
sed ut Sol, et post aeteruum laudemus Deum , fo lang ha§ nic()t gcjdjid[)t,
habLenius primitias. S)a§ erfte teil vel p\anh Oom @ei[t, uon jeljenb i. o. fol
natf) fomen, ba§ Inir spiritum iioltomtid) ^aben, non angefangen, ubi miUuni
uiahuii, tiistitia. S)er crft ftein ifl gelegt, sed nondum K. Sic foücn nnfcr
l)crl; ricfjten in aliam vitam, leiben, Ina» nn§ loiberferet, ut ("ieat[ur:i inopter is
Deum. Adest spes, quam lial)|cmus cum creat[ura, ut liberetur a Servitute
et uos tion unferä ^!cibs jamer, ben loir nod) an unä t)a6en.
Slfinbcr gotteS and) fdjoner benn bie ©onnc. SBcnn bie ßngel erfd)einen, finb
"fie Ijclter benn bie füune, 5Ufo 5Jtofe, .s^clia« and), 5llfo »oirb unfer leib lendjtcn
toic bc§ t)errn lei)b auffm berge Sf)abor, Sa luirb leine ©unbe fein, fonbevn vw
cittel frenb unb lob, 3llfo luirb bie (ireatnv beni Scnffel mit nid)t bienen,
fonbevn gott, @ngel nnb fromcn, äßir loerben mit ben äugen, otjven fel)en,
t)oren, fonue nnb (?vcatur, ©ngcl bebnrffcnS nit. Con-uptio, 'ein öergenglid)
mefenn', ©o l)aben toiri? tooEcn beutfd^cn, Se» foüen fic^ nu bie ('»"(jriften
tröftcn: '^si)X fcibtS nid)t aüein, bie i{)r end^ fel)net, e§ tt)nt eud) nid)t allein as
locl)e bov niefen, »oir feljiien unc' aud) nad) ber lintfd)afft, erlofnng l)abcn luir
nod) ber feelen, fterben and) auffn glauben, ?lber ber arm mabenfad ift nod)
tobt unb unglnd untevloorffen, ber fol and) mit, 3)enn mir muffen liofliglid)
mit lcl)b unb feel feiig tuerben, Xen angefangneu geift t)aben mir, Ter evfte
ftein ift gelegt, aber ba§ gbet» ift noc^ nid^t noünbrod)! , S)er geift ift nod) ^o
nid)t i'oUig, So foüen toiv iiu fo leben, Tav loir begereu bei (Srlofiing unb
iuv Ooigcn fveube mit Pt)vifto.
3h. 27 [20. Siili]. 511
27. 20. 3uli 1544.
^rcbigt nm (J. Sountog und) ^rinitntii'.
IM DOMINICA VI. Rom: (3. sKöm.f.sn
Haue epistolam Paul[us scribit ex hac occas[ione: Hucusqiie piacdi-
cavit gratiam et mire extiilit. 5ie I^e^l^ f™^^ "!''' 9l'offcv fic fiiib, je mei)X
gnab iinb groffer fie Irirb. ®a !amen camales ()er: Si hoc est venmi, (jikhI
'■I inultiim et uiagnuni [)eccatum afl'ert multaiu et magnain gratiam, Ergo pce-
cabimuH, ut gratia jc. Diab[olus ideo dicitur ein öerleiev, bei: eint bie hJOxt
folfcf) bentet spiritui saneto, post alii haeretici, Caipli|as, Hannas Euangelinni
voeat, 8add[ucaei, Epicurei "Ratten ein eigene ©ecten in pop|ulo et ducebant
jiost liauc vitam uon aliam. SBenn man l^ie auff 6rbcn fvom, Dens dare
in omnia abiinde. Gaipfjiten lanicn auä) unter bie G^riften nnb fuieten bcn tcj't
5]}auli auff iren Ina^n. Ad Timot. dicunt resur[rectionem factam. Simta. Jim. 3, is
ipse mortuus, et nos in novitate vitae JC. §at ©. Sßoulo sua verba fo lier=
feret et S[pintui SLaneto, quid nobis non contingere. Est duplex vita et
mors: prior vita, ba 3lbam, (äöo gef (Raffen lüaren in paradiso sie, quod vivc-
15 baut coram Deo, non hab|ebant peccatum, fein I)ay, neib, agnoscebant Deuni
et Creaturas, non liabebant tinioreni mortis. In banc vitam creati primi
parentes. Sa ift ^inlPCg et dioitnr vita iustitiae, innoeeufiae, gaudii. S)a
iam Satan unb fcf}lug ba§ Sefien tob unb iid;t ein eigen leben an. Saä ift
S] Dominica VI. post Trinitatls.
•211 Roma. 6. Möm n, sir.
Siefc ©piftel fd)ieibt ©. ^*| auluS ber ux'iaä) : @r ^atte juöor gepiebigct
bie gnab nnb ifoä) gel)aben: je mer ber funben, je gvo^ev, je niev bcr gnabcn n\
2)a fomen bie fleifdjlidjen , tollen Icnttc, fagten: 3ft bou luar, ba§ funbe fo
Oiel gnabc bringt, fo Uiollen luir gctroft aufflaben, S)enn bcr Seuffel ift ein
«.'. '•JJJeifter, l)eift auä) leuffel, hivi ift ücrlcret, 3)a§ er unferni l)|crr g|ött fein
iDort !an öerferenn, Xarnac^ tnaren anbere Seelen, ba§ loaren 6aipl)au nnb
ÖannaS, SaS ift: föpicurer, bie ba hielten, ba§ fein leben narf) bem leben
löerc, fonbcrn l)ie muft man front fein, fo imirbe gott geben aüey gnug, Soldje
fecten famen aud) inn bie fird;e, brandeten aud) eben biefer toort, bie l)ie
-0 ftel)en, '^i)x lebt, ^tent Seib aufferftanben Hon toten, alfo uerferetcn fie bie-.'.iiin. -.ms
luort S^^auli.
ßjtoeierlel) leben unb tobt finb: S)a§ erft leben, i>a 3lbam nnb 6oa int
5Parabei§ gefdjaffen, bie lebten für gott, Ijatten fel)ne Snnbe, fein ftollj nnb
Snnbe, erfcnneten gott, toaren feine lentc, bie inn feiner fnrd;t be-5 tobe-j
M ttiaren. ä?on bem leüen loi^en toir nit, Senn eä ift ha§ leben bcr gercdjtigfeit,
nnfdjnlb unb fvcub, ^'tOer ba fam bcr bofc geift, fdjlng ba^ leben tobt, ridjt
512 il^tebigten bed 3al)te3 1544.
RIaiiber leben i.e. er vici)tct an ftnt be§ unli^ulbigcn , fvolicdeti, ftdjerii leben»
füv ®ot be§ fter6en§, nnglutf». In luic siuims praesei-tim, quae multimi
|>:ititiir. P;iiil|u.s fufl'et ]>ia(;'eij)iie nuff bo» tüOVt ']W'^*^'i*'""'; vocaiis vitani
junblicf). Sa§ ift ein ied)ter tob. S)a§ unfc^nlbig leben ift jier Satanara tob
gcfdjlagen et iam geftifft ba§ leben per luortcm, ba§ e§ fnnblid) leben. Homo 5
caecus faetus coutemiiit Deum, Don curat verhiitn, vivit in iiifidelitate, fja»,
ncib et je mei^r er ha% leben fiat, je fidlerer er ift. S)o§ ift ein fnnblicf;,
a.fiur. 4,4 tenffliftf) leben. Ihi Diab^olu.« ost furft et Dens et voeat 'Deum seciili', qiii
possidet liomine-s mit blinbl^eit, @otte§ öevoc^tung. Ist! coram Dco moi-tni,
(■( DOS omne,s in Adam occidit, et veniimi.'; in vitam Dinb|o]i i. e. in eins 10
rcgnuni be§ lebeng, ampttentc all abgotterei}, Turca, papa, 9{otten, bte bie
Icutc irre mnd^eu unb füren in fiinbe, irt^utn unb meinen, fie tl)nn Inol bran.
Mundns (|uaerit ope.s, houoreni jc. e§ ift eitel funbc. S)a§ Ijeifft ^auIjuS anä)
2cbtn, noii coram Deo, .sed Diab[oli)s unb menfcljen Ijalten» fnr leben. Scd
\era mors, i[ui per eam vitam ambulant. ?IBie Diab[olus Deo suani vitani (.,
(K'cidit in paradiso et duxit omnes liomines in mortem i. e. in «nani vitam,
fhig» ba e§ gefc^efien loar, dixit: 5Iu bu Ijaft ha'ä unfdplbig leben tobgefcf;lagcn,
2sd) loil bid) Unbcr tobfdjlagen mit beinern Seben nnb ba§ leben Iniber l)er=
bringen, (|uam creavi nnb bcffer. Sic lo(|uuntur })ropbetae et Pauli ns, l^enn
er nnff bie moteri lompt, ift er luftig unb frolid), (piando dicit, quid Christus .,„
I'ccerit. (inidV mortem occid|it, erlüurget, ut dixit in paradiso: Occidisti in
siein nnber leben au, a\\ ftabt beö unfd)ulbigcn ein funbtlidjS, ein fd)nlbig?-,
an ftabt einä frolid;en, einö fid;ern Icbcnä ein leben ber Suiibcn, bofcn
geluifSen?', ^n beut leben finb Inir nn, ©aöon rcbet ii.>anln§, nennet jeneS
leben ber gcrcdjtigteit, bis ein leben ber ©nnben, Tas leben aber 9lbae bat 21
ber Seuffcl tübtgefdjlagen nnb bi-J fnnbtlid) leben geftifftet, S^enii ber '"JJienjd;
ift öol funben, Ijoffart, nnglauben, fragt nid)t§ nod) gott, meinet, er fnre ein
gut leben, Ijat ein loolgefatlen bran, S^aS ift ein ©nnbtlidjy leben, SaS ift-j
a. ftur. 4, -1 Jcnff eis 9{eid), 3)o ift er tonig nnb gott, ioie 'ipauluS il)n nennet, ^Jlber in
l'lbam finb ioir alle erlnurget, finb fomen u\5 leben be§ S^cuffel-J, in fein 3»
yfeid;, S)e§ leben» V'lmptlent finb Unr, Sapft, 3:nrden, ^Kotten, feiger, bie bie
tent irr machen, bringen fie inn fd;ulbt, meinen, fie tt)un iool bran, Une luir
benn bie ©unbc nit fulen, loie bie loctt fidjer t)in get)et, Xhi ^eift 5panhi-j
and) ein leben, nid}t ha^ für gott ein lebenn fei), benn für il)m ift§ ein tobt.
'.)lnff i)aS> leben füret nn ißanlnS ein anber tobt Ijerein, glcid) loie ber 2cnffel r.
baö leben im '^Htrabci« bat tobtgefd}lagen, fo l)at gott loibemmb flngS, ba e-J
gefdjeben, fid) gerodjcn nnb ein tob angerid^t, 3id) toil bid^ toiber tobtfd;lal)en
nnb bein leben morben nnb loibcr baS leben anrid)ten, ba§ Oorbin geliu'fen,
loer biefe locifc nit nerfteljet, loei-? nit, \m-3 -^^anln-: loil, Senn '|ninlno ift
bierinn frolid) unb Copiosus, menu er branff lompt, Inolan, fpvid)t gott, bu 4u
Ijaft mir ein tobt nnb leben geftifft, od) U'il bid) loiber tuten nnb bein tobt
9Jt. 27 [20. 3uli]. 513
R] Adam et Eva vitam et vitani gefttfft, i|nae est peccati vita et coiaiu me
mors. Ego vicissim to occidaiu et lt)ibenim6 faciani per mulierem, sicut per
Evam sedux|i?ti Adam. Sic per mulioreiu -siuani nnsci piierum, ciiiiis Remen
capiit tiiiim coiiteret. Paul|iis libenter sie loquitur. ,Sed oportet soias sorip-
5 |turam Diab[oli regiium ein regimeut linb lefien. Sed Diab|olns et uuukIiis
l)elt inet bation, qI§ ha?- man verbum Dei üevac^t, fc§a6et, fd)inbet, t)uvet,
but'ct. Est vita, sed coram Diab|olo, coram Deo mors. Sie Paiil[iis loiiuitur
])roplietice. Sic Hoseas: 'Mors, ero mors tiia', sie loquitur Christus iu pro-«oj.
I)l4etis: öcll, id) luil biv ber tvo^iff, j($(ag, pestis, quae cito occidit ....
■0 lt)il bidj inibev tOlirgen, quomodo? Non potest oeeidi, quod non vivit? (juo-
luodo mors potest vivere et oeeidi? ^ift ein lieBlidjC tceife JU reben Spiritus
saucti. Dicit esse vitam, et tameu mortua, Sed ])eccati vita. Ergo mortis
et damnationis vita i.e. adiudicata morti. Muiidus et Diab|olus !^alten f6ft=
lic^, sed fnnblid^. Hanc vitam, quae funblidj et coraui Deo mors, iteruui
i.i oceidam. Sic duae vitae et mortes osteuduut seuteutiam Pauli: prima in
iuuoeentia, post ablata iustitia, iuuoeentia et loco innocentiae nocentia et
peeeatum. Diaboli vita funblidj unb fd}nlbig. 2. mors, ben Öf)riftuu an int
tnircft, <|uae peeeatum, niorten) iteruui oceidit. Sßenn id) bic^ nu tiibfd)Ing,
2euffel, unb bein funblidj leBcn, tum recupei-avi vilam et melius, i|uam tuui
20 erat in paradiso. Hoe vult, (piod gratia Christi jolu beffev niQd;cn. Dens
vult fnnbc iJeiberbet Ijafien, qnia melius habebimus (juam iu paradiso cum
9 , , . ,] ein Wurt nachgemalt, unlcshar
S] loiber aufficffen, Icie bu buic§ ©öa (jnft ?lbam Hci-fuvt, fo lüil ,3d; iDibcv bnvd)
ein niel)6y fnmen tfjun, S)a§ i[t ein fcll^nm nnirgen, S)o man ben tobt tobt=
jd)Iagcn joU, 3)iö ift fel^ant gevett, nOev bu mnfts geh}oncn, Sein lekn, ba§
V, bn für ein leBen ac§te[t, in unjndjt, idjlcmmcve^ unb fnnben, S)o§ ift fein
Ie6en, fonbevn ein tobt, 'Mors, ero mors tna, iurernus, ero infernus tniis', ;|\d; »"i. i". u
n)it bein fd;tag fein, S^ein peftilen|i, .^sd) loil bid) luiber crinuxgen. äßie fol
man tobt ertoutgen'^ law man bod; nid)t§ tobtfdjlatjen, baS tjov tobt ift, ©old)e
lücl)fe ift bc§ f)i eiligen geifteS ^nveben: .§eift ben tobt leben, unb ift bod; fuv
30 gott ein tobt. Denn ein fnnbtlid) leben ift für gott ein tobt, 065 fd;on ber
Seuffel nnb toelt foftlidj tjoUten, Da§ fclbige leben, 3)a§ fo fnnbtlid) nnub
tobt ift für gott, ioil 3id) lüiber totten, XHlfo mu§ man ()nlien Ijic 2 leben,
2 tobe, ©0 tan man ^^aulnm üerftetjen : 6l)n leben bev geved)tigieit nnb leben
ber Snnben nnb ein tobt ber ©unben, nnnb ein tobt, ben ber ^err (Sl)riftn»
35 mirdet, Uicnn ^f^ ^tt^- Senffcl, nu tot fdjlatje, fpri(^t (?[)riftnö, fo i)ah 3idj
ba§ leben toiberbrad^t, %ai im ^^arabeiS Uerlorcn, Xenn mein t£)nn fol-3 beffer
madjenn, len§ int 'Inuabeiä oerberbt ift, S)enn »oir loerbcnS beffer tjoben inn
bem einigen leben, 3:enn mir» t)etten geljabt im ^^larabcii. 3)enn ber l)err ift
jornig anffn leuffel, Xrnnib mil er ein befferS mibcrbringcn, S)en tobtfd)lag,
Siitljer-S 'i&txU. \\A\ :ä3
ni4 ^Pitebigten be? Sa^tc« 1544.
RlAdam et Eva. U|nfei- ^in ®ot ift jornig auff ben Jeuffcl, qnofl illam
vitam tobgefdjiageii. Ideo tuil biä Icticn iribcr tob fd^Iagcn et vitam revocarc,
tjuae sit melior. 81 mors oo(i.sa, )o mu§ lebcit ha fein, ablatu |)eccato mii»
iustitia bo fein, bev irtorb, ben n am funblid^en leBen n6en k. Sic pi-o-
l)li|cta: ^ä) Uiil fnublid) Mcn tobid}lagcn i.e. icf; Unl mit meinem Uiiirgcii :•
haS leben ftifften. Xoti oceldo Adam, sed Diab[olniii, qiii Adam oceidil, cl
peccatum, qiiud Adam et Evam seduxit. Dives verbis est Paul[iis, (nii
alioqui furl? nnb fc^arff ift. Ibi einerlei) meinnng imerbav gcfict ^in, ut
(•<.o|itot an u[nfern t)Leri- @ot, Gljiiftuv ftcrbcn unb aufferfte^nng et baii|tis-
iniim nostrnin. Tsta vita e.st iiicepta per eins mortem et impleta unb tob ui
vein tob gcfd^lagen unb funb rein et vita rein tniberbradit unb 6effer «iuain
in paindiso. In nobis iiondum DOÜeubet. Sed in bap[tismo f)ebet§ an unb
ift fein anfff)orcn mit tobten bi» in bie grub et \nng\t uostram vitam quam
ftetig fterften, tunrgen, begraben unb nerfaulcn, scilieet ba§ fterblid) leben,
item leiblicf) leben iion venit ad mortem, (iuaiido baptisor, immergo in atpiam ir.
i. e. submeriTor et occidor, non cgo, sed meiim pecoatum, mors, et (iniccpiid
Diab|o!iis nn meinen [)al-3 gefjengt i. e. eoecitatem, gei^, mijuc^t, bofe luft,
Dei eoiiteniptiis. Hoe incipit mori in l)ap[tisnHi. GljriftuS ftid^t brcin, fjetoet
3U, donee in bie gruben. S)a ift er gnr geftorben. In extjrnno die ein öeü
(ied^t unb ©eel ciarior luna, Sole, non Dei contemptu.s, mm bofe luft leb in -m
corpore nostro, sed mera vita, quia aUeS tob. Sic pingit ob oonlos, nt iiatic
\itam non pro vita, sed morte l^alten et salvari morte, unb loil un§ fo fuffe
madjeu allc§ jurfer, (|Uod sem]>er morimnr, sepelimur unb üerfanlen, tum
eerte esset milii feiig, troftlid) bing ista, (|uia e§ gilt nid)t fterOcnS, lier=
s] ben bcr Ijerr begcf)cn luirb, ift ein feliger morb, Senn er bringt unfc^ulbt nnb 2ä
geredjtigleit »niber, S^enn er fdjlcc^t nic^t haB leben tobt, fonberu ben Sleuffel
nnnb tobt, ber '?lbam ertourgct l)ot, illVnn if)r nn bi§ fo lefct, fcf)et if)r, loie
rcid)lid; ^^nmluv in loorten ift, fo cä bod) einerlei) meinnng, unb gcf)t bal)in,
Xia§ lüir unfer§ t)[errn 6^rifti leiben unb ftcrben immer im gebed)tni§ t)alten
foHen, nnb fold)S gibt un§ and) bie Xauff, 3)enn ob fd)on gefd)er)en nnb l)oln= w
brad)t, iftis bod) in uns nod) nidjt gar gelinngct, fonberu eC' t)ebt fid) baS
lourgeu iuu bcr Üauff an unb ineret bi§ in*3 grab, unb malet ^aulug bi§
fiinbtlid) leben alfo ab, bas fcl) ein ftcteS morben, lonrgen, l'crfaulen, Xenn
and) unfer natürlich leben feine angeborne uufc^ulbt nid)t tan mibcrbctomen,
Srumb inenu bu getaufft luirft, fo fftbt f\ä) an ,]n tobten, ^ufterbeun alle ;{•,
Sunbc, uugerec^tigfeit, unnb h'xä loeret bi§ inn bie grübe, bi? loir Hcrfanlet
finb, Sa Ijcifts beun crft: Ter Jobt ift erlnurget, %U benn loirt-5 l)eiBen
gered)tigfeit, unfd)ulbt, fid)erl)eit, Senn ba ift nit mer funbe, fo leret iiuy
'l^auluS, Sag lüir bod) foHen bis leben anfet)cn nid)t fiir ein leben, fonberu
für einen tobt, hai loir on nntertaS ftcrben, unb ift ein feligcS, troftlid)ey 40
bing l)crgraL)cn, Uerfaiilen ju beui eloigeu leben, Senn c-J gilt nidjt oerbammeuy
llOIII.
«t. 27 [20. 3!uti]. 515
R] bommenS. Non . . . ut (laimipt te jc. sed iit sit vorator mortis, Diab[oli
i. 0. boS funblicC; leben, ut in t<- tobten, ha^ ber leuffel in bir pflanzet i.e.
viilt te iuvare per lianc iiKirtem. ut tias gefunb, feltg mcnfd^, nnb t)at per
eins ntorben, begrafien, Herfaulen. Sic econtra üiab(oliis per to opemtnr, nt
.'. spoliati vita. et serviat in aeterninn in morte. Diabjolns ntorber vitae,
C'liri.'stiis occisor mortis, vnit dicere: Non ]iraeclicanius, \mc man un§ fdjulb
gibt, nt pergamus in peecatis. Sed gloriamur et iaetamus gratiani, nt in
tine 5. Non nt peccatuni nianeat et augescat, sed cesset et gratia sit morsMö
peccati. Non ideo dicta, ut getroft funbigen fol, sed ideo data gratia, ut
10 mortem in fe occidat i. e. ba§ fnnbltc^e leben begraben, nt in jenem leben
fd^on ^errlid§. Sic Esai. 25. Sob ift fd^enbM) bing, sie peccatum, omnes^n. 25,8
liomines jieeeatores, niaguum regnnm certe. Sed einer Uiilb btnber fomen
unb Joirb tieifd^lingcn etoiglid), bas ^infort ba§ leben fol vegiren nt iuuk?
peecatnm, mors, Diab[olns, et hoc semen mnlieris. "Der fol ben tob
IS Itiegloei'ffen. Sic loquitnr, ae si sit aliqnid |)eceatum, mors. Sed non snnt.
Sed (|uia nos in peecatis et morte, non veiiimus in iustitiam et vitam, nisi
onff ein nelüe toeife getobtet. S)er nelne S^obfc^leger, qui est feligev, qui bringt
ein feligcn, tidlicfjen tob et dLieit: volo peceatmn, mortem tobfdjlagen, nt vivas
et iustus sis. ideo non foÜen fnr beni tob erfc[)reÄen, sed d[ieere: Nnm non
20 satis te ertt)nrgt? Au igmiras nie baptisatumV Sic armat nos, nt recte
inspiciamus vitam uostram. Cum liaptisatus, Cliristiariiis non solinn est
1 . . .] ein Wort nnchc/emnlt, unleshar
S] nod) inu bic bette tnerffen, Tenn (fbviftns ift barnnib nit !onien, fonbcrn er
luil ein tobtenfrcüer fein, ben Icuffel lonrgen, @r luil baS funbtlidjc leben nn
bir toten, ba§ ift: bir burd) foW) Derfanlen, pflnnticn Inil er hiä) maäjni 3nm
25 fetigen, einigen, geredjten incnfctjen, gleid) \v\e bcr 3enffcl geloirtft tjat, ba§ er
uns beraubt ber etoigteit, aber ein joldjer tnorbcr ift (^'Ijriftuö nit, fonbern
ber Xenffel ift ein morber be§ lebenS, ?lbcr CibriftnS ift ein morbcr be§ nior=
ber-3, be§ tobe« nnb bringt alfo baS leben Iniber. S}o fagt nn '^saulnS: loir
prcbigcn braun nid)t, baS loir funbigen foücnn, fonbcrn bie gnab fol fein ein
30 tobt ber ©unben, fol fie heuljigcn unnb tobten, S)enu fie borumb geben, ba§
fic ben tobt, ber in nn§ ift, crhjurgen, ba§ funbtlictjc leben, baS fnr gott ein
tobt ift, totfcf)la[)cn, 'Absorpta est mors', Suube, tobt ift ein fdjrecflirfj bing,
get)t bnrdj bie gantje loelt, ?lber 6faia*3 fagt: i.H ioirb einer brnber fouicn,:s.i.2.i,ü
ber ift nocf) groffer, loirb ben tobt Oerfcf)lingcn eluiglid), S)a§, loo il^t fnnbe
35 ift, fol geredjtigfeit fein. 9(lfo pflegen bie propbften ^u rebenn. ®er alte tobt
unb alte inenjd), ben ber Jeuffel im Sparabeiö geftifft, uiuS gctott Iverben,
S)enn Ijie fompt ber rechte morber, ber Iril bie ©nnbe tobtfd)lal)en, S)rnmb
fo(t ein Pl)rift bnfur nit erfdiredcn, Sßeiftu nit, fnnbe, tobt, ba§ bn orUnirgct
bift, mie tt)nftu nnb tobeftu'.' (iin CUjrifte, ber gelanfft ift, ift nit allein
516 ^^vebigten be§ So'^te? 1544.
R] liberatiis a peccato, iiiorte, infpris. Sed fol \\ä) auä) bofui incf)t furchten,
qiiia Christus me occidit, siimus sepulti, ÖClfnuIen. In hapltismo incipit utlb
fle[)Ct buv(^5 gantj lefien, in scpulolnx) öollenbet. Nos . . . ])eccalun) et ipg[nnni
be§ SeuffelS, .subniorginnn- ot ftevBeii ''t sepcliniur naä) be§ ieuffcl-j Icieii,
(|iiain ipsc gcfttfftct. T)a^ gefdjidjt Hon bcr Sauffc an bis in§ grab. s
!iiiim.6,3 'In eins mortem.' SSegiabeil itllb gctoufft, per mortem .snam ijüt cr-B
nuff einen tag au§geri(f)t, 3. die resnr[rexit. His ?> dieb[ns ift jugrnnb bic
funb evh,na-gt unb %ob itnb lenffel am lied^ten ©algen get)engt. SBae t)ilfft
niic^S, tpiod ipso fecit? Si vis peccatnni. mortem tobfc^lagen unb lenffel
an Walgen ()Cngen, et nt liabeas laetam conscientiam, la§ bidj tenffen in 10
Tneani mortem i. e. crodc, quod mortnns sim, ut mea morte mortem occiderem.
Snm ergo ixiptisatns nnff ben tob Domini mei lesu Christi. Sa» l)ilfft tnicf)?
et credo. quod Christus jiropter nnliam aliam causam (jnam proptcr ))eeeatnm
et mortem peecati, ut socpiitnr, nt Dial)[oium, ])eccatuin, mortem oeeideret
nnb aßeS nnglncf, baS ber Icnffel im pavobiS angeridjt, tum iiabes. Ipse u
1. a«o|f 3, ir, blitjitS nid)t. Sed proptei- nos fecit, nt (iicit in paradiso: Serpens, occidisti
prinius parentes, ego vicissini te oecidam, tuam vilam, quam angei'id^t et
lial)e.s pro vita, et nunidus, oecidam unb an Iiecf;ten G)a(gen f)engen, faciam
]ier mulieris semen. S)u loivft in mit beincv ©übel, o""9ci' i" ^ie tofen
iiciffen, et i))se ex sepnlchro crfur luifc^en nnb bid) 3nfd)mcttern. ^\d) Uiil 20
ben bifs, ipio seenndum innnanitatein occides cum, Sed in ea hnmanitate
3 . . .] ehi Wort nacltijanalt, nnh-'if'tn'
S]evioft Hon fein Sunbcn, fonbcrn fol fid) aud) nid)t entleihen bafuv, fonbevn
!an jagen: Xn bift tobt, 6[)viftu? t)at bid; filouvgct in bev ianffe, 5lUe, bic
miv getaufft finb, bie finb in (sf)rifti tobt getanfft, h)ir finb fd)on im tob
Hcrgvaben, getötet, e§ bebt fid) an in ber 2anff, ba§ hnv mit bem tob loerben -j.-,
cifenfft, teglid) fterben loir nad) bem leben bc§ Icnffel«, bog er l)at gepflanljt,
ba§ mu§ bot fein, nnb leben ^erUnbergebradjt hierben, S)nrd} fein bot l)at er§
anff ein mal anfgeridjt in breien tagen, ift bobt, funb ertnurget, S^cr Seuffel
an liec^ten galgen get)cndt, loie fom ^ä) aber bar^u, InaS Ijilfft mic^§? So
tbn il)m, miltu and) ben bot botfdjtat)en, loiltu lo§ tocrben Pon alten fd;redcn so
be§ geluifjen, fo t^u il)m al^o: l'afj bi(^ in mein tobt tenffen, ba§ ift: glenb
nnb la§ bid) brauff tenffen, ba^ bn glenbeft, ba« ^d) ben tobt burdj meinen
bot getötet [)ah, S)cnn loenn bu glenbeft, ba§ unfer l)err (Jbiiftuc' barumb
gcftorben ift, ba§ er ben üeuffel Inolt botfdjlal)en nnb alle§ unglud tobt=
fd)lal)en, fo l)aftu ci-, S)enn er umb feinet Inilten nit geftorben, er l)at§ nit 35
Oerbienet, foubern nmb meinet linlleii, Xenn fo fagt er im ^arabci-5: Schlang,
2euffel, bn baft mir mein leben ermorbet, ^arr, ^ä) loil bid^ miber toten
bnrd) ein» mcl)b§ Samen, loic Unrbt§ ^ugeljen? Xn folt ibn in bie oerfeu
beiffen, fo mirb er bid) jerfnirfdjen, 3uquetfd;en, XaS man fagen fol: Ino ift
yir. 27 [20. 3uU]. 517
R] inveiiies ein Stngel, i|iii tc pfiilet. Haec est Christi mors, de (|ua PaLi][us
QUSbcimaffen luftig unb liblic^ lebet, dicit occisam mürtem per murteni
scniiiiis mulieris. S)er f)at fic^ laffen in bic öerfen beiffen.
'An ignoratis": folt ja bran gebenden, quales lunniiies, scilicet «öm. i;, a
5 baptisati et in mortem Christi et per bap[tismiim etiam oecisi et sepulti
i. e. incipimus per bap[tisnn mortem sepeliri uoii ad mortem . sed vitam.
Ideo ordinatus bap[tismus, ut per hanc mortem to§ iDerbeft peccati,
mortis et erlangeft iustitiam et vitam inaeternum. S)a§ 'ijob td^ JUtüCgen
fivad^t per meam mortem, in quam sinis te baptisari et dicis: Credo
11) in lesum Christum k. 3lIIe§ propter me, ut peceatum, mors, DiabLolus fol
tob fein. S)a§ fol bte 2auft tctrden, propter eins mortem, ijuae moritur
proptei- nos. Dicit ad serpeutem: (juis iussit, ut occideres fiiinm, affigeres
cruei, mors, (juod occideres f[iliumV p^eccatum, ut honn'cidam filium ^tn rid^teft^
Non fecit unrecht, sed innoceus. ^x feib angelauffen. Ideo "^alt ^er, bu
15 mnft triber bcn Sob Buffen. Ego neme bid) unb ^enge bii^ on bic [tat. So
ijttt er beut 2ob bie meidet genomen per mortem inuocentem filii, quae si
opponitur Diab[olo, non stabit. Quare ei hoc nomen: 'Christi tob, leiben'
fo fif)recE(i(^? quare non pati potest? (juia amisit potestatem suaui, (jnia tan
hen tob ni(i)t Seiffen. Ideo mors Christi est Diab[olo ein clDigcr tob, boran
-'0 er mu§ ben tob eirig freffen. @§ ift ein feiiger, liHtd^er, troftlidjcr tob mori
per eius mortem, got[te§ gnabe non per nostra merita. 3)a gifit Spiritus
.s[anctus gnob jU, ut credamus: pro unbis mortuus. Ideo mu§ peceatum,
J'J quis] qui
S] uu bcr tobt? ^JJnd) bcr 'JJJcnfdjcit foltu iljn toten, aber bcuiii loirftu ein
fotc^en angel finben, baran bu crUiorgen muft. ©old^S rebt '|hiu(u§ mit fecr
25 icr}onen, lie&Iidjen toortcn, ha^ er !an fo tjonife^ bnOon rcbcn: Der tobt ift
crlunrgt burc^ ben tobt (£f)rifti, tocld^e tuort propf)ctifd) unnb 'Üpoftolifc^ finb.
Solt il)r ntt Inifjen, hier t^r feib? i^r feib getaufft inn ben tobt Gfjrifti, tjebt
nn in ber Inuffe ju fterbenn of)n unterlnS, bi§ ha§ i^r gnr fterbet, unnb
barumb fterbet ir)r, bQ§ tf)r burd) foW; ftcrbenn loB tüerbet beS tobe», ber
30 fnnben, S)ay ift unfer tobter, Daä fiot bcr icuffcl nit gemcinct, benn er >oeib=
lid) brein bei§, aber bamit beiä er in ben fpie§, baran er and) l)at muffen
l)erf)aUtcn uub toibcrumb ertourget ift. (SoI($§ fol nn bie lauffe loircfen,
bie 2anffc tanä loirden iimb be§ t)errn tif^rifti luillen, burd) feine trafft,
Sunbe, tobt, Söer ^at§ euc^ geheißen, ba§ i^r mein ©on f)abt al§ ein ©d^ec^er
35 ertüurget? ^a er f^ati; gern getrau, '^iix f)abt§ nuc^ gern getban unb tuittig
an iljn gelauffen, ft)o(an beratet, £er tobt mu« bejalet fein, S)rumb Unirge
3d^ eud^ hJiber an be§ ftabt. 3lIfo "^at ber l^tmlifc^e öoter ben tobt feine§
©one§ gerod^en unb un§ barburd) ha-j leben ertnorbenn, @r ift h)ol in bic
fernen öom leuffel geftodjen, aber bamit f)at er bem 2euffel bie mad^t
518 *4'«bigtcii bcs 3al)rc§ 1544.
Rlaior», Diab[()lu.s toeic^en. Sic per fidem uufc^ulbig et leducti in parad[isiiin,
sed uon pleue. S§ ift nod^ etlüoS unreine» in un§, donec ista vita durat,
11011 sie fxoUd^ contra peccatuni, mortem et terrores ut in paradiso. Sed
t)eBet glcic^lüol an. Si enim credis, quod luori^ Christi tua potentia et in
eiiiii l)aptisatus, si Diab[oliis teriet, dicis: Ego bapti.'^atiis. Quid ad me? s
Sed in mortem Chri.sti. Sa [te^ct er nid^t. Indaei qiiidem etiam baptisautiir,
mater aüe tage ba§ ünb. Sed meu?; baptismus factus in frafft unb inad^t
be§ tob§ (Jf)riftt. Db tüir ein toenig angefod^ten et l)iab[oUi.s terret, sed si
suis dieere, ad te redies. Nuni scis me baptisatum in mortem Christi?
Ideo, ba§ mein tob fol erlüurget unb tob fein per mortem Christi unb bu lo
am (Salgen l)eugft? PliriftuI Ijat mic^ bir tob gcft^Iagen. ^si) >oerb on
unterlaß tobgefd;Iagen. Nihil vivit quam mors et resur[rectio Christi. Ergo
debes, dieit Paiil[us, gloriari. Num tu iu peccatis viveres, quac in moite
Christi occisa sunt? Jsura agnoscis, quem coniccisti in earcerem? In eum
baptisatus sum, apprehendo huius viri mortem, resnrrectionera, et inorior. n
Ser fd}onc UUtter ^ot mii^ bir nBgefdjIagen et me occidit, ut tibi, peccato,
morti, terrorib|us uon vivara. Non euro peceatum, mortem, Diab[olum, quia
ibi Dominus mens, cuius inois te occidit et mc sie occidit, ut nie peceatum
nou terreat. 6» ift ein auöberntaffen luftiger tejt. Si es baptisatus in
mortem Christi, non potes peccare, quia peccatuni non sohim remissum, sed -m
S] genommen, Ser tobt 6[)rifti ift be» leuffcly eloigcr tobt, mu-5 eloig brau
fteröen unb fan nii^t genefen. So finb tuir auä) geftorben unb fterben teglid)
am k\.)b ber ©unbcn, leben aber inn f)el)Iig!cit unb cloigem leben, Xeuu loir
glcuben, ba§ 6t)riftu« für un-S geftorben, ba mus tobt, 2euffel ttieljdjcnn, unb
finb alfo in» leben, in» ^45arabei» luibergcbradit, Slber boä) nid^t Ooldomen, m
£enii bi» leben» fc^toac^cit ift nod) ba, aber gleidiluol ift» foUieit fomen, baä
loir im glauben antjebenn, 3llfo ba» lueber ieuffcl nocf) Sunb un» tonnen
fdjaben, Tenn Inir finb in tobt bco fjern getauft , 3d; gleub, ba§ "^dj getauff t
bin, unb meine Sauffe ift gefd)e[)enn in !rafft unnb getoalt (5l)rifti. So Incit
ift§ bracht, ob tntr fd;ou erfd^rett loerben ber funbc, bleft bie funbe anff. -m
v'tber Joenn bn tauft tuiber ,5U bir fclbcr tonten unb fagen: (5l) 2euffcl, rteiftn
nid)t, ha^j ^ä) bin getauff t in bent namen Gfirifti, toeiftu nic^t, bas "^ä)
haxnmh getaufft bin, ba» mein funb, tobt gctott ift in bem tobe 6l)rifti ? S^u
baft nidjt» mev an mir, Xu bift tobt, v»d) bin auc^ tobt, f)ie lebt nic^t» mer
bcnn ber tobt G^rifti unb fein auffcrfteljen, SBie folteu lüir benn nu inn ben 35
Sunben Icbcun, fintemat loir geftorben finb? bi» reumet fidj uidjtS. S)eiin
bu folt nic^t funbigen. Uberetjlet bid) aber ber Seuffel, baä bu bid) loibcr
l)erumb ioerffeft: l)or auff, Seuffel, toeiftn nid^t, ba» ^ä) ein I)errn Ijabe, ber
mid^ bir l)ot abgcfdjlageu, bnt mid) erlourgt, boS 3f^ ^ii'- ieuffel, uic^t mer
leben fol, ba bin ^\,ä) tobt, '^sd) frag nii^t» mer nad) funb noc^ leuffel, 2)cnn ■>»
er bid) unb mii^ getobtet l)üt, ba§ bu nidjt mer mid^ tanft regiren. äßeijl
■•1^.27 [20. :jiili'. 51«)
i;| ctiain occisum, ut te mm fol fcfjrectoil, plageil. Imo sepulti fuin ( 'hri«to, ailff
fein tob in iinferii tob begraben. Nostra vita teglid^ tobten, cveü|igcn, morbcn,
begraben, Oerfanteu contra peccatum, inortem, Diab[oluiii. Ex hoc non
seqnitur, ut peccemus. Seil coutrarium, quia, qui occisus per mortem Christi,
5 iiou peccat eerte volimtarie. Si incidit et dielt caro, Spiritus: pfu bic^, S)u
btft tob, et tu, l)ial)[ole, tob. ^ä) hJerbe e§ lafjen, (|uia ego niortuu.s. S)er
(St)cb[rucf) ^at nid^t mit mir jufd^affcn. Ob lool ha^i fteifcf} murret, si instat,
tret ic§ im auff ben tob. Si quaudo obliviscitur baptismi, fo fere er toibcr
umb et dicat: baptisatus in mortem et crucifixus, ut non amplius peccatum
lu faciam. Nee hoc seqnitur, (piod C'aiphistae, Epicnrei dicuut: resurrectio
facta in liac vita. Ergo nou aliam speremus. Sed dicit: in nova vita, iiic
incipiendo et bort Oerbrod^t, S''0§ morben, begraben bleibet bi§ in ben Ieib=
liefen tob. S)a loirb enblit^. Chri.stus 3 dieb[us porfecit, ioir crbeitcn baron
mit unfcrm morben us()uc in mortem unb l^aben rucE^alter, quod bai)tis[ati,
'5 bcnno($ crju tretten et dLicere: bennod^ bin id^ iu mortem Cini.-<ti getaufft.
3)en Oortcil ^aben lüir, ut etiam peccato tan auff fopff tretten, si etiam me
übereilet. Sic ergo in paradiso 'Semen mulieris', et jtrophetae praedicarunt, i.aii'n
ita factum. Ipse 3 diebLUs. Nos per totam vitam usipie in sepulchriuu.
■•^J liiir nu tobt fir.o, fo fonncn unb foEen toir ja nic^t mcr fuubigen, S)enn bic
20 ©unb ift tobt, fol bid) nicl;t mer fingen, fie fol bicf}, bu fie lafSen. 2)cnn
tuir finb inn Ct^vifto Ocrgvabcnn, nnfcr leben tjeift ein teglid) lunrgcn, morben,
begrabcnn, faulen, Umrumb? luiber fnnb, tcuffel, tobt, ®arou§ folgt un nidfjt
ber ivtl)umb, ba§ Ioir mer funbigen foüen, bcun bic ©unbe ift tobt, unnb
banntb finb Ioir ber ©unben geftorben, ba§ intr bcr gerei^tigteit lebenn.
25 Äoiiipt ein gcbnndtcn be§ flctfd^S öon fielen, unjud^t: ^]Icin, S^euffel, bu bift
tobt, ^äj tijüt e» nimmer, ob fcf)on ba§ fleifd) murret unb luftern loirb, S)od;
ift ber geift ba unb tritt bcr Snnbcn auffn topf, (5ntfcret§ il)m aber ]n
liicl/len, Xa>3 er ubcrel)let Uiirbt, im uamcn gott§, lere loibcr unb crgreiff ben
tobt ß^rifti loiber unb tritt bie Sunbc loiber ju beben unter bel)ue fu^e,
30 Sharons folget anc^ ni(^t ber (^aipf)iftifd] irtl)umb. Senn iuir finb Itiol tier=
graben , aber e§ \v\xb folgen ba« leben. 2)0 loirts ^eiffcn, hai \mx gar lo§
finb öon Sunben, toel)l tvxx aber inn bem leibe finb, fo ift§ noc^ nic^t nn unö
liolrfomcu, Ob fdfion bc['i: tocrcl ift anfgcridjt lion C^fjrifto in brcien tagen, Xoä)
Uicljt Ioir inn bem lcl)be finb, muö ein toten nnb tourgen fein bi§ ju j^cnem
3i> leben, bo e§ toirb Ijeißen: ©in Oolifomener, nelücr Inanbel. ß^riftus l)nt bi§
in 3 tagen aufgeridjt, aber mit unS lucretö biä an bie letzte ftunbc unfcrö
lebenS.
520 '4-Ufbi(itcii bcä '^iiijxci 1544.
28. 22. 3uli 1544.»
^J{eiI)CH))rebi9t über 1. Xini. 1, 15.
R] DOMINICA VII.
lim. 1, 1.". 1. Timot: 1.2. 'Fidelis seruio.'
Hodic aufl[ivimu.« i)ulolier[rimiim Eiiaugelium ^, et haec epistola ctiaiii
prctiosa, Ubi accipicinii-; illos, qui discipuli hiiius Euangelii ot Epistolae".'
@§ lt)il iinfer Ijnnblnevd fester au§ fein, ipiia mundu.s tft nu gar heilig Inovbeu, 5
iion sunt amplius peccatores. Non haltet mit un§ guf^un, nisi cum pecca-
torib[u.s et contriti.s. Wan barff nic§t i|t jagen, qiiiHl aliquis sit peecator,
vel tft berloren. Ideo müfieii bie prebigcr aufiI)oren, inufjcii bcn 3?apft ^a6eu,
qiii Ulis peccatores faciat. Ideo ista praedicatio itnnil|. ^ä) teil e6cn an=
jafjen a nostris Theologis, ba§ man bie (Sc^tücvmer im fdjloavm fot für juitbcv lu
beleben JC. item vieini ?c. item an nnfer anla, ibi eitel rein lauter lüein, si
etiam Ituctjercr, fc^lnelger, feuffer, untrelü. Sic luristae fonnen nii^t fnnbigen.
Sic Con.siii, Cive.s, Kiistici. .Sic SJerfer, alle uBerfe^en, uBcrtetnern, rauben k.
Si dico: es für, 2)a§ leugeftu in bein !^at§. ^nei^t, -J)iogb, es Xic6. Xum
iioc pcccatimi, ba§ icfi ein fauler !nec§t, qui tag unb tag iu domo. 9}tel am «
(^jalgen, qui nid^t fo tiiel geftolen. %xo^ beim {jalS, quod dicas. Sic omnes
sunt sancti, ubi aeeipiemus peccatores? Ndu loil rebeu de peccato hoc, bü
bu tüeiffeft, ba§ bu rec^t "^aft. Nod folt 6e!ennen tc adulterum, si non es.
Scd haercticus novit se iinpium, sie alii in suo statu. Sed nolunt esse nee
audire nee pati et tarnen sunt. Hi sunt Sancti, (pii agnoscunt peccata et 20
tarnen non volunt aigui peccata nee privatim. Gerson de quadam ßleufneriu,
bie Jror fo 'heilig, quod noUct habitare in turba, Itc§ ftd) einfci)Iieffcn, altera
cum accederet ad eara, quae custodiebat, et altera dicebat perpetuo: Ego
suni peceatrix. Quid fecit ista, tpiod clamat? altera dixit: Est nidjt lucrb,
quod Sol befd^etnet JC. Tertia fainula: soilicet ergo decepistis, non confessa 25
(am malam pcccatrieeui, <|uod terra deb[eret dehiscere.-' Sieben bie loort
nacfj )üie STplcn. Sßer l^at ir§ gefagt, quod dixis.set: Sicut dixi, suui
l)eccatrix jc. 3Ba§ fdjabetS, (|Uaiulo dico rusticis, civib[us, pistorib[iis: Vos
estis furcs? SBa-S fc^abet§, <|nod d[icuut: feei, eerte est verum. ^Jtan lonrbe
bir§ malen in fnnb jum einigen leben. Sed sum peecator, gel)e 3um Sacra= w
[ment, gteid) luol fc^inbet, fc^abet .'c. SBaS Irott mein gnäbigfter ^crr f)pl^
^nn 05algcn unb flaef)§ ju ftriden, si omnes vcilem suspendere? ^oä) ftnb§
alte t)eilig. Quid ergo facimus, si praedicarnus fo f(3^onen tejt , i-um millus
LS
](i nher im fc^luntni sit/it in gc^ttjcilj .7) Jl de] die 22 mdlet über vcllet
31 jd^inbct, (c^obet über fc^ilt, iä)abc
') Vgl. die Mnleitum/. -) JJiis Evitngelium des T. Sonntags nach Trinitutis ist
Mark. 8, 1—9. Nach unten S. 025 ist aber das Erangelium des Tages Maria Magdalena
Luk. 7, .36—50 gemeint. ') Vgl. Nachträge.
'Rx. 28 [22, Suli]. 521
K] sit auditor öoii o6eix au 6i§ unten au§ nemine excepto? Si Dens talis
Dominus esset iit in Mosi lege 2C. Ibi clamabant prophetae onines: utinam
taleni Deum iiab(ereiiuis, qui non veliet sauctos, sed exaudirct jieccatores.
Oportet me desperare in peccatis. Sßolan tc^ lt)il a6Iaffen Don bem ftrengen
5 urteil de sanctitate. Ego ero Dens remittens peccata. 5ht er funber luil
I)a'6en, fo inollen rtir ^eiltg fein in toufent S^euffel. Prius sab lege cupiebamus
esse Denni peceatmuni. Si prae^iieat Euaiigelium et gratiani, d[ieinius: non
sinn peccator, qiiia sub gratia. S)q§ ift ein fdjcblid) queäfilfeer. Sic temperare
volo legem, ut te non danmet, do Hliuni, iit pro te imiriatnr et impleat
10 legem: Ideo iam sis funber. Stein. S^ort luoHeu luir funber fein, ba mir
foEen heilig k. Dens lotrb nod^ ein narr^eit anfat)en, quae est 'Soli Deosömie, a?
sapienti' i. e. quid, quod solus sapiens jc. SBer Inil bQ§ fein? tarnen Ep[i-
scopiis, Doctor, Theolog[us, ^ui^ift- fionig, i^eifer: fol id^ ein 9larr fein? Si
de ista arbore, 'eritis sicut'. ^r f*^'^ Sfarreu, quod lafft euc^ Henben Oon i- »(oico, s. ^2
IS bem SÖQum, quia ift loeife lnorben ?lbant, ba§ toir» fülen. Luquor de i.stis
peccatis, quac scitis, ut dicores: Ego finatus, ^a6 uuredjt getrau. Non ^aft§
gern, ba§ man bir !lein 6rot gibt ?c. S)q§ fanftu öerfte{)en, ift mcnf(^tic§.
Rom: 6. Quid futiu'uni, quando Dens dicet: Non contentus, si non potes «öm. c, m
argui für, adulter. '^nn bu muft nodö öiel crger jum 6unber loerben. ^tem
20 mau t^ut inen redjt, baS man inen fur^elt bas 'peccavi'. ^c^ loil noc^ mei)r,
ut fatearis hoc peccatum, quod nescis, et quod ego Dens video. Canta:
sentio me peccasse, volui oruare, Diab[olus me sednxit, u6er ba§ fateor hoc
peccatum, quod bu an mir fi^eft, et quod ego non video, Ut 'ab occultis', ^jf. rj, 13
quod est? Der 9(pffel im parabiä. SÖJere nid^t gut, quod liomo sentiret:
25 non posset ferre uno momcnto, non posset consistere. ^^^ft ein tofc bing in
corde, quod non sentinnis bic ^o^eu, trefflid^en JC. ^tem ba§ finb bic redeten
tnoten, quae nuUus homo sentit, vel (jui sentit, ilHco moritur. Ubi audivit
Adam: 3tf) ic^ HerftecEe micC), ba ftarb er, et etiam corporaliter, nisi Dens,
quia seutiebat L)ei iram et iuditiuni, et nisi misisset verbum gratiae: 'ponani i ir{oic:i, 1.)
30 inimicitias' K. 'Conteret.' Si hoc verbum non audisset, illa hora mortuus.
Sic (juando Nathan venit ad David, ba findet er niber et moritur. Pro|)heta
muft julauffeu et d[icerc: 'Non morieris\ S)arumb lüil er fü i)dbin, ut fias 2. ®am. 12, n
peccator. Imo ante. Prius in parad|iso et d[i\it: %ij e§ ift leiber loar. Num
etiam mirum, ipiod homo labitnr? tarnen fit David, Petro, et ego ein mal
35 et jtoir iool angelauffen, ba§ mir ^embb iinb roc!. Sumus in came et
sang|uine et Diab[olus JC. Si etiam lueljre, t'om bcnnoc^ brein. Sic Marl ino
accidit, er h)or l^arter feinb ber le^er, er toar gu gaft gelaben a Max|
ut perterr haereticis jc. nisi K. BelüiHiget in bcr leljer. larnacf) >uolt
er toll luerbeij. Postea muft angi^elus coiisol[ari.i 3Ba§ fdjabety bcnn ThcolLogo,
22 voIui Dinare, Diab über vbi erinnere Deus
') Vgl. Unsre Awy. M. 41, 718, 14ff.
52'2 'Utcbifltcit be» ^a'^tcS 1544.
K];3m-iften 3C. si liitfivris te jieccatorenr.' äßaruiiiB luil id} micfj fd^ciitcii et
fateri: ^ä) bin in bctl bixtf gefallen. Vis U-. oruare coutra tiuim conscientiamV
et taiueu est tua natura, ut dilig[as DiabLolimi, ut uos cuniiciat in peccata.
Ideo lüilg nimer tt)un. ©o ttiil ic^ bir l^riffen. Ideo ue defendas tua peccata,
sed tias peccator. Adde: uon tautum feci externa peccata, sed parce mihi, i
;5. in bonis operib[us. Nou tantum iu lioc, quod infidelis Domino, inobediens,
2. quaudo non lue^r t^UC, f(^one tneiner auä). Coram nuuido non debcs
fateri te fureni, si non. Sed ego coram ex natura et nativitate Bei bla.s-
phemus. Tu agnoscis nie, sum uilffetig coram te, ideo parce mihi, etiam in
nie iuiustitia, si bcne operor. Si quis te coram mundo velit furem jc^elten ? lo
Sed coram Deo longe sum deterior. Ego multum ieiunavi: ift unvcin, per
niorsuni Adac biftn liergifftet. In leg(> Mosi et mundo vult sanctos. Coram
Deo bejdjlueiftn bid) mit gvunb unb beben. Si vis esse Christianus bcatus,
*(. 51, « qiiia c§ fol gnab bciffen, nid)t immer toiber tf)nn. Sic David: 'Tibi' i.e.
coram te nihil sum (juam peccator, tamen erat remissum, et absolverat Nathan, ib
Item omnes vokintates meas. Coram te nihil uisi peccatoi-, 'ut iustificeres
l"i-5i,6in scrmonib[us'. Tuum verbum dixit per Mosen, prophetas, quod omnes in
peccatis conccpti, getragen, geborn, gelebt unb geftorben. Ista verba Jril id)
!'(. 19, 13 uid^t lügen ftraffen, sed fatebor, ut tu sis vcrax. 'Au occultis meis.' Pro
liac orabit. Qnis iutelligit? Ego sum tuus, Ilex, servus et facio oinnia m
W. 143, ssecundum tuam %i>luntatera. Sed non intres in iuditium, ejaminiv mid)
nic^t, quod coram me iustus, ieiunavi, sed nim mtc^ in gnabcn an, et (|uiid
nou levelatum iu mc, ut dicis, ge^e nid^t mit mir in« Okric^t. Sed ....
3". 4c., 28 lere[mias : corripiam, ne eogites te innocentem. Su jolt tjerbalten ut peccator,
et hoc. ut discas tc imn jc. i'orani (juo nemo est inuocens. Sic .\u<iust[inus: 25
3Bet)e bem ocrbampten leben, el fei) Inie Ijeitig c« \voU(, hjen? fol geridjtet
toerbcn sine misericordia * naä) betnem rcgiftcr. D !^intoeg mit bem rcgiftev.
Non sinuis filii legis, sed misericordiae: alias pcrditi. Non vocat sie ^anctos,
(piiid ex lege, operib[us, sed misericordia. 2ÖeiI» nu fo ftcl)et, (|uod delicmus
Uds f:itcri pcccatores foris et intus, non debemus superbire, ut nostra peccata so
ctiani cogiiita dcfeuderemus. @§ ift nif^t giutg, quod dicis tc miseium
|)cccatorem ore: Deus non contentus. Si te praedicator ruret, quod furatus,
noii amplius, desine, agnoscc peccatum tuum et age poeniteutiam. 2Bil§
nimer t[)nn, ift nnreci^t, et post die: £) mein lieber frennb, non tantum Sieb,
sed Don grunb öerbampt, ut Deus misereatur mei, uon iutret in iuditium. 35
sed faciat mc filium misericordiae. Sed illa crassa peccata debent te excitare,
ut agnoscas, (jualis peccator coram Deo. Gerte agnoscis, (juod furtum
nnre(^t. Item quod alii facis, quod tu non velles 3C. Ista inquam, debjent
te afhnonere, tüoS bii für ein i?reutün für ®ot bift. Ibi video Ireutlin, )üa§
23 ] ftuel (V
') Coufess. i), VI: Vue etiain laudabili vitae hoiniiumi, si rcuiota uiisericordiu
discutias eam.
9lr. 28 122. 3iili]. 523
H] id) für ein floniidjiMl connu Deo. Video me impiimi in gcbaiidcil, 'mea iiiater*!. sm
concepit', suiimia: tota natura mea immuiula. Nou sunt ista peceata crassa
Vera, quae Deu.s meinet 3C. Si non tacis, aiidis Christum losum, teitlCtl
mundum, sed peccatorem. Si etiam accedis Sacra|mentum, nou Deuui, sed
5 te rides, quia aiidis liic bie t)crdi(J)e, trefflidjc ttoit, quod lesus venit, ut i-i'"'-'. is
peccatores, nou Sanctos. Ad hoc misit Moseu, ut esses from. Sed e§ gcl)et
ben ÄrebSgong. ^e mel^i fic prebigett legem, je evger tüoiben et idolatrae.
Item pii clamabant pro Deo, qui vellet peccatores. Idee tt)Ut Cl' 5!)JofL'U
6ejeit, qui ^^anbtoerdE red^t nic^t geleruel: uou exigo, ut sauctus, nee indicabo
lu ^^ecuudunl legem. Sed begei', ut accipias Christum et aud|ias Euang[eiium,
quod dicit non venisse, ut iustos, sed peccatores. SOßit tüoKcilS nu anbcvö
rjnbcii. '^sa id) mag niii^t 3ufcf}anbeu loerbeii coram hominib[us et Deo. 2Bie
hü lüilt. Nihil inest coiiscientia, sed in hoc. Si, inquam, non vis t()UU
mit ret^tem gvunb et coram mundo, quod est tantum blat, bil'tl, uva, si
ij videres fofft, Umv|el JC. inu) maiora habeo, bie mir ®ot jii gut belt ic. Si
facis, \o ^aty fein not, es filius vitae aeternac, non ex tua potentia, sanctitate,
dignitate. 2)a ift§ öerlorn, ipiia 'Christus venit peccatores'. Si es peccator,
\o mnft uidjt ftol^ircn. Recte dicis, ut David confessus, quod peccator,
etiamsi non sentiam me, melius agnoscis me quam ego me. Quia autem
20 dicis mc in peccatis conceptum, ideo credo. Tales volo salvare. Ideo non
die: Nolo peccator vocari. Conscicntiae inditimn fortius. Untci' bem limfcn
;,i^eii ift ftertfer quam Caesaris, Carnificis. Su >V)U($erft unb ftileft üit untei=
k'j, si videres X'itb JC. 0 ba§ man mir nic^t t^ut, ber ift maguus sanctus
(!tiam coram mundo jc. Ideo gel)e jum tro^ jum @acra[ment. Hoc dicit
25 tibi iudex, qui est iu tuo corde, cui non ])ossunt obdurare os, si adesseut
omncs luristae et 33eic^ttietev. Idco debemus ex istis externis peccatis
cognoscere, quam impius sis coram Deo ic. Dein conscientia, concionator ift
ha, dicit: Externe suni 2)ie6, ubi ego et homines iudicare possunt, (piid
intus? Si omnia sanctitas, tameu sum danniatus, quod hinc furor, vidco,
30 qualis arbor, si fructus fo bofe, fol ntd^t fafft, ftam, tintrljel, bie mi(^ (Mot
iiii^t lefft fef)en? Sßenn nur umb bie externa jieecata, si Dens vellet totani
naturam purgare JC. Ip.sc ideo proniittit, si agnoscis mit groffen crnft te
peccatorem et cessas, fo foltu benn istam Epistolam tjoren, nic^t el)e, bie fu
trofttid^ @i) eS ift gctoi§ hjar, non debes dubitare. 6§ ift teitjer, ha§ man
36 fol mit l)unbcrt armen annemen, et non ire ad S. lacobum, sed ad fincm
mundi, quod audimus Deum, (|ui amplius non vult Sanctos. ijlft ^ö§ ntc()t
foftüd), ijuod Dens propter clamorem tuum, quod dicis te non posse Sanctimi,
primiittit, iurat, (juod poscat eitel ©Ünber, et dat gum ©iegel, brieff D[ominum
lesum Christum, quod fol bie füubc auff fein l)al§ nemcn, an§ (ireu| Refften,
40 in fid^ felb§ uberloinben, si dicis: Dominus non mentitm-, lib|enter loit
6 über ge^et slt/U gieng
524 !Ptcbi9tcii bei 3al)teä 1541.
KJgeftvafft fein, ft :uicl[is, (jiiod 2)ieb, si non. .sum (|uidem iion coraiii inmulo,
sed coran) Den tiiel ein groffer, et extennun furtum ustendit internuni. Si
lioc facis, foU rec^t fieilig fein. Sa« lofft uns gcprebtgt fein. Sed »rir madjen
un§ bei" prebigt untüerb, volumu-; sapere, sancti esse etiaiu torain Deo 3C.
Dehes fateri, si peccasti. Et intus, qnod nierum peccatuni, et nihil sit, quo s
confidas, nisi Christus. Vide, quot nunc siut homines, qnibjus ista praedi- ^
«itio ntilis, quia nemo iDtl unrecht tf)un uec ftraff leiben. Ideo Chri.stus
ift unö um6 fonft. Ideo si audi.*: tmä)t, ^)iagb furax, 5!Ber loolt mic^ ein
Sieb I)eifjen ? Nou es Christianus, f)utc bid^, non accedas ad Saeia[iiientnni.
non die: pater mens, vel si est gcfd^e^en, joltu c5 leiben, tt)i(§ nimer t{)iin. 'o
Sed: '^ä) fe'^e bid^ ni(f)t an, «piod faterer. S)u f)Qft mir mein el^r genomen.
i>eus vult, ut Dominus dicat, et eimscientia tua dictat. vel es be§ Senffcl§,
>oie bu ge^eft nnb fte^eft. 3te'« luenn bu falfc^ biev mac^ft, (|naudo tibi
|)raedicatur et conscientia dictat, die: @§ ift hJQl", t'eei. Non aniplius. Si
non agnoscis, fo nim bicf) be» tert-S nid^t an, uon es peceator, (luera Christus is
vult salvare. Es sanctns, (pieui Diab|olus vult in bie ^ette l)aben. ^Jlicf)
buncft, e§ louffen mit unter Dieb, ijui rauben unb fteten. Sie ^uriften,
2'^eologen. Si jeu(f)ft ba'3 redjt anff, coüjita. ut manens öom ©acra[mcnt.
©0 bie groffen ^errn ^eifft, furften, ©raffen: ©djilft mic^ on mein e^r. 6l)
bu ^aft ein 6^r. Seis, ipiod Dens te damnavit unb Seuffel an fein Äleten, ^o
hoc dictat conscientia jc. Si audis ut lüamung et adinonitus. Si non,
fo tDtffe, ba§ bu be§ S^euffelg bift. S)er teft ge{)6rt bir nic^t. Nou venit
salvare superbos. (}alftarrigen fnnber, qui ujoHeii ungcftrafft fein. Sic fo
mon bcn (Arbeitern ein toort fagt, binben fie auff. Da mirb bonner, bli|,.
.\ou oras pater noster. .Sed beÜifcf) felOCV, et Diab[olns betet nu§ bir. Dens -.'s
mirb bvein f erlagen mit lurcEen unb t)eüif(^em felrer. ^s^cm ilirannen,
Sruber Ü^eit. Ista mala omnia, quod Christiani vuitis unb geilet ?C. et non
agiioscitis peccatuni. ("ui noces".' ^d^ tan§ ubertoinben. Tu es maledictus.
gel^eft in banben, ftriden Diaboli, non getje jum ©acrü[ment unb tf)uft bid)
felb§ in 23an. Si incommodas alteri, ift eben fo Oiel al§ ex loculo. Libenter so
audis. (juod venit |)eccatorcs salvare, non 3U fterden, non lüilt buffcn, bcffcrn,
ffliütiri.-is.'iiscd Derteibingen. Du ge^orft in ben Sprud): 'Ite, nialedicti in ignem ' jc.
<|uia non solum iinmisericors, ut c|ui nou fecernnt misericordiani, sed ftileft,
raubeft aU ein Dieb, morbcr, et tameu vis salvari. Ideo ift .^uerbarmcn,
hau bie prebigt fo l)ergeben§. Vide, e» rtirb bir fd^aben, mir nid^t. Du muft 35
bid) tobfdjlagen (äffen unb baju in bie ^elle farcn. I<leo, ir groffen, oiel Diebe,
belfert cuc^ unb mai^t eud^ be§ telnern luortS auc^ teil^afftig, quod lesus Dei
lilius venit, ut peccatores. Non opus, ut clamemus nos esse .sanctos .?ul)
lege jc. Imo j)eccatum maiiis in ine, quod video ine non posse ab extcrno
furto, quid facereni, si räum ba,3U (}ctte? Da§ jeigt an mit ... in ber .... *»
40 . . .] jd§: ob fd^att? . . . .] ein Wort nachyemalt, unlesbar, ob ^ailt?
^x. 29 [3. 9IiiGuft]. 525
R] iit Deus nie iiuUcat secundiim \erljniii. Orabo, ut a('cip[iat nie jugnabcn.
Ideo et Paulus viilt es8e praecipuus. 3Ba§ biftu? 'Non sum siciit alii'ä,,^"",,-',',''^'
Luoae 18. Jtcni hodie her Ijcud^ter (Simon. ^ £)a Itgt bein @'^r, ha bev
Seuffel t)ill9eid)iffeii f)at. Tag ift bein @^r, ut fatearis ex aninio te peeca-
s tdi-ein, 11011 solum eorain Deo et dioere ^a, S)q§ tft hJQf, unb Hod) Ineit tne{)r.^
') ij?«fc. r, JO. ^) .'I»i Schlüsse dieser Predigt steht: Hie deest Contio de eodem
loco 1. Timot: 1. 'Fidelis sermo", quam habuit in arce praeseiite Electore vlt: lulii.
ßam require in Anuot: Roiarii super Gene: pa: OTf)"!. (Vgl. Unsre Atcsg. Bd. 42, IX.)
29. 8. ^diniift ir.44.
^rcbigt nm 8. Sonntog uad) ^rtiiitoti^.
Rl DOMINICA VIII POST TRINITATIS Rom: 8. mm.».m.
Haec Panlina verba, quib[ns conclusit priorem adhortationeni. Ubi
pi'aedicavit, quod deb[eremus mori peccato et cum Christo rosurgere et vivere.
'Si cum eo sopulti per bap[tismum in inorte'. Siipra ca: 0. ante 8.* ^ft iBö"' «. s
ifi einerlei) tneinung de illo loco usque liuuc. Deinde '^at er jutljnn cum Anti-
nomis et cum liis. Si gratia abundat, lafjt getl'oft nnfflüben. Dn§ ift bie
plage, bie nlle ff^riften evforen. @l imei anff feiten n^nncEen, nun in regia
via K. Si praedicainus sola fide iios redimi a peccato, morte, statim con-
cludit Caro: Ergo non opus, ut faeiam bonum, ut videmns. Priiis oirtulimus
15 filios Daemonih[us. lam non gönnet einer bent anbern, baö ein opffel. SI
praedicainus ut in jiapatu : tac opcra bnii;i, Cliristns resnr[re\it, sicut verum
et bene praedicatum. Sed übel tjerftonben. ©o fompt§ bnt)innn§: 6Hnntic
^in, ®laube ^er. Ideo urget Paul[us, ut retineat in media via.
') Rom. 11, :i/]'. iriir die Epistel des G. Sonntags »ach Triiritatis; rgl. oben S.iillfj'.
SI Vni. post Trinitatis.
20 Ro. 8. 'Debitores sumus' k. «öm.p, i2ff.
2)i§ finb @. ^oul§ ioort, bamit 6r befd)Ieuft bie angefangne Tifputation
am 0. CQp. 2)0 er alfo geprebiget, bog tuir foUen ber ©unben abgeftorben nnb
anfferftanben fein, noc^ bem tvir mit K^rifto begraben finb, maS nn bnfelbs
gerebt, mns l)ic toibertjolt loerben, Uiel)!» einerlei) ift, Tenn er juttjnn mit ben
2s ?lntinomern unb fidlem geiftern : Saft un§ funbigen Jc. S)ii ift bie plag aü.-
,5eit, eä loil immer auff eine feitten Innncfcn, nid)t inn beni mittellocg blci)ben.
■^kebigt man non (Sfjrifto nnb Hergcbnng ber Sunbcn, fo tompt ber faule
balcf : @l) fo borff 3id) nic^t gut§ tljun, iniberumb ift bie anber plage: prebigt
man, Itjie im '-Papftnmb, bn ninft gnte luerd tt)nn, luiltn feiig luerben, ©o
30 inilc' bal)in: Sl), glanb tl)nta nid)t, man mn-? gnte Inerd tl)iin, Tic mittel
52n ^Ptebigten be§ 3at)te3 1544.
3ii)m 8 12 'Debitores non cariii.' Noii est mca praedicatio, nt securos Spiritus
faciam Antiiio[iiio.«. Xcnn bie erften ©(^tücrmei ante 2o, bie l)atten ben
SLeilfel 'geift' bei) \iä) et d[icebant: Si semel datur Spiritus, t^U er ()etnQC^,
lnQ§ er teil, e^e6[l'ed^er non peccat. Et timeo in Helvetiis, post Antino[nii :
( 'hristus sepeliit peccatum, on§ ßieu^ gel^engt. Ideo ne tiuieas non amplius 5
p[eccatum. Ideo seribebaut et docebant non proponenda praecepta Mos!,
quia venit Christus ad consol[andas couscientias. S)er ©eift ift noi^ üei'=
^anben, ^i ift un§ atigeborn, quaudo accedit doctrina. DLx[i eo tempore,
cum pulcherr[imas eontiones de rpsur[rectione, etiain praedicaiidum de
()peril)[us. Non satis landai'i potest, quod Christus Diab[olum superavit K. 10
uoc aliter intelb'g[imns g[ratiam, p^eccatuiu, quam quod dicamus: Christus
sepelivit p^ecoatum cum eo et num eo iiiortuus est, et p[eecatum etiam
mortuum. 8ed diseenienda verba: Remissio, sanctificatio et vivificatio.
Redemptio facta, non alia, mors, rcsurrectio. bie ift HolComcn gtllig. -Sed
quod in nobis ferinentum per totam massam gel^e et totus liomo evfavc rosur- is
[rectionem, Sas ift ein Qtlber loerrf'. Hoc Christi opus proprium, nt in suo
eoi'p[ore Diab[oUis cruciflg[atur. Postea dedit Spiritnm s[anctum. Is )ol
opus Christi in un§ treiben ut fermeutum in massani nnb in un» treibe, ut
ista rcsurrectio iu nobis fiat eitel sanctitas, Job bcr funben et resurrectio.
MBm. s, i.i Non inferendum: ^d^ fnn nid^t funbigen. Non. Si secunduni peccatmn 20
vix[oritis, moriemini. Non ergo verum. Sßiltu bid^ fur ber funb furchten,
verum, socundnm rodemptionem et saIvat[ionem Christus effeeit perfecto.
SiftraBen \v\U nit, S)od) arbeit ^paiilnä ba^in unb fagt: \mx finb nit fd^ulbig,
1)a§ Itir nnr^ bem fleifd) leben, Tüä ift meine prcbigt, nit tnic auif) fnr 2o
mit Porlftobt unb 'JJhin^ern bie geifter fo ipraii;en: tuenn ber ()i eilige geift äs
eim ^Jtenfc^en ein mal geben Iritb, ineic^t @r nit toon i()m, fie tf)un axid),
nia§ fic UioIIen, ttic "^sä) auä) forefjt, nocf) in Sd^ttjeil ift, 3?Qrnndf| !omen bie
■Jlntinomcr: Wuvx fol bai-' gefel; nit v^bigen, '■JJiüfen nn galgen tjengen, Tcnn
C^t)riftu§ liier f'omen bie ©eelen ju troftcn, nid)t fc^rctfen, ®er geift ift nod)
i'orf)anbcn, Targegen od) bo^nrnnl fagte, '•Blau f)ettc üon Oftern t)er l)obe 3»
prebigtcn gcprebiget, man mufte aud) ioIri)e prcbigtcii t)orcn Oon bem nelnen
leben, S^cnu bie prebigten foHen bei)einanber gel)enn, Discernenda euim
Redemptio et Sanctificatio. Redemptio ift gefd)cf)cn, öolnbrai^t, beburffen
teinC'S Qnfferfte()eny ober fterbenS 0"f)rifti nier, ?lber baö tuir iold)§ oud) bei)
un'j befinben nnb mit ibm Pergraben Inerbcn, baran ligtS nn, bar^n l)at gott r.
ben '^leiligen geift gegeben, ber biö Inerd in nnö fo( trepben, Sa-? alfo inn
un§ eittel [)el)Iigfcit, bot bcr funben in un-:> entftcl)e. 9Jein, bu folt nit fngeu:
Suubc ift tob, 3rf) f'i» iiid)t mer funbigen, 9!ein, f)ie fngt ':pauluä: X\\ tauft
inol funbigen, aber luirftu funbigen, foltu fterben, äJon ber ^Hebemption ift
luol red)t gercbt: Sunbe ift tobt, aber bn l)aft§ nod) nid)t Polcfom(id) empfangen n.
nnb befunbcu, So gvov aber beiue 3UPerfid)t ift 3U (vl)rifto, fo Incit ift audj
Ilx. 29 [3. Sluguft]. 527
R] Secl bu t)Qft nod) lürfjt pcrfecto empfingen, ©o ftarö fides et jutietfic^t ouff
beu (5f)l'iftlint, fo lucit ift mors moitua, .sanctitioatio. SeJ ^a[l no(^ onus
am l)ülfe, sontit fcofc lieigiing ad avaritiam, libid[inein, unb bet Jcuffel ^tlfft,
blcfet, bn§ auä) ttiol ein rerfjter ßl)rift joU faüen et amittei-e Spiritum s|anctiiiii,
n ut David, si in eo peccato burcf) nnb burdj tob, non cecidisiset. Sed qnia
eam inspieit, liabet 10 uxores, fompt in bie luft, non iiabet Sp^iritnni, pocoatuni
uoii mortnnm, licet multa fecit, tarnen ceeidit, caro in im, teig ift nod) nidfjt
burdjgangen. Antinomi faciimt liomiues securos. Contra istos loqnitur, et
nos, haä fjeilofe fleifrf} h)il ftc^ev. 5Ran fol ^uriften, Consuiem nid;t fc^elten,
lü IDUC^erer, Inilb, jung ÜoIdE. Quare? qnia crcdimt in Christum, peccatum est
mortiuim. Audi Paulum. ^ä) tooU tool fo gern f(^>t)eigcn, ut tu velies
tacere me. Si non, (So ^ai \ä) ba§ (jeHifc^ fetüei" mit bir. 3Bie feme idj
nu bap? Sßic fol man imttjnn? si non arguimus, mirfft er nnS mit end)
in bie l^eEe. Si non vis audire, magft ^inanä getjen, propter te non ineeptnni
15 nee 3C. '@C§lllb[nerV<|'i''i si\ est clarus textns. Non praedicat gentilib[us, Wüm. s, isf.
.Sed qui cum Christo sepulti in mortem, qui bap[tisati re|missioneni ])[ecca-
torum habent et Dei fiiii i. e. Ecelesiae Christianae. lam rederapti a
l)iab[ol<), morte, ne vi\atis secnndum carnem vel amittetis bap|tismnm,
Spiritum .s|auctum, Ciiristum et omnia, quae praedicanuis. 'Si veromsm. 8, i:<
aa secundnm .Spiritum.' Haec supra audistis. Supra audistis de duplici
vita et Hiorte.* Una mors, quando peccatum nioitnuni. 2. (luando iiistitia
') Vgl. nhen Ä örj, Vi ff.
S] funbe tobt, formaliter etiam. StBer bn tjaft norf) ein fcinbt am fjal? Tjcngen,
ber rci^t bidj jn allen £unben unb 3nneignng, T)a'3 and) ein frommer (5t)rift
foßen !an, Intc S)aöib, loer in Saöib ber alte Slbam tobt getoefcn, l)ett @r
25 nit tonnen fallen, 'üu fjat @r ben t)el)Iigen geift, trefflid) grofjc miracM
gctf)an, nod) feüt @r ba^in, £cnn ber tobt ift nod; nidjt ganlj bnrc^gangen,
5tlfo prebigt nu 5panlu» rtiber bie 3lnttnomer, ^^nar bie Inclt luils felb?-
fiabcn, ^Jian fol niemanbt fdjelten, furften, nnitf)crer, 3!cgenten, Tenn fie tjaten
fein fnnb, gteuben an ß^riftum, "Srnmb ift bie ©nnbe tobt, 3a 'fasi gibt
:io mir§ 3U lo^n, ba§ l^d; ff^eltte? Sif)c 5panlnm an. 3d) lüil aber beinet tialtien
nid)t 5nr l)et(en faren, ob ^i) fc^on gern Uiolt ft^lueigen, aber tooUen loir
nit prebigen, fo ioirfft er un§ inn bie f)ellen, Db bid)-? nn fd)on Derbrenft, ift
bir bod) ein lod) gelafjen, bo gel)e (jinan-j. 5^aulu§ prebigt nit nugleubigen,
Sonbern benen, bie mit (^"t)rifto finb kgrabcnn, bie Csfjviftcn fein, W\\. benen
nf, rebet 6r, ©et)et ,^u, lebet nit nac^ bem flcifd), il)r Inerbet fonft ftcrben, lanff,
b"t)riftn» niirb jn nidjt unb unnnt^ loerben, loirb altes an end) Oevloren tuerbcn.
©oben aber ^aben inir gebort öon jlneierlel) tob unnb leben, Job, toenn funbe
tob ift, 2. menn gereditigfeit tob ift, G'lni leben, »renn bie Sunbe lebt, 2. tüenn
bie gcrcdjtigteit lebet. ^Tartion rcbef bie Sdjrifft F.ncac 1."). 3ft tob geluefen?"' 15,32
528 ^rebigten be» >^«? 1544.
R] mortiia. Sic prima vita, quaiido peccatum \'ivit, 2. (]iiaiido iiistitia. S)a§
ift trieologi^c^. Sic im h)eltli($en regiment ein foId§ tucife jurebeii nt de prodigo:
£»(. IS, asinoi-tinis et vivit, amissus et iiiveiitus. Sic im vegitncilt : iDi'IUI nion citl
Oiirger au« bem lanbe Hertoeifet, fo ift er tob, fompt er loiber ein, fo ift er
tctieilbig. Seciindiim cainem ift ein (efien, qua amittit gratiam Doi, redenip- 5
tioneiii, ie(niiHsioiiem p^eccatorum. 3)a5 ^eifjt einig geftorben. Si seoundani
carnem vivetis, Si contra moriemini seeiinduru carnem, vivctis in aeteruiim.
OTnttrMr..2.'. Sic Christus: Qiii amat, odit vitam i.e. caniaiem. Secundnn) fteifd) vivere
int tt)eltltd[)en regi[nient '^eifft unfeitfd^eit, @^e6ru^, t)nretei), mit im fclber
uu^ud^t treiben. 6§ ift nic^t nbel gerebt in script[ura sjacra. Sed nnn satis, 10
ftrecft Diel loeiter cpiarn in )neltl[ic^em reg|inient, §offart, 3c»6erei), 'Jlbgottereii
11(111 est fleifd). Sed scriptura .sie vocat. fy^ftf'^'^i'^ Uiiw vei fein leben lieb
r^aben i. c (piiequid vivitiir extra Dei verbiun et spirituin. S)a» f 'aro ein
folct}en Hcrftanb, qnod nou secundum verbum Dei, sed nac^ nnferm tierftanb
nnb Inilf, fin, üernunfft üermag, hjag man bnrnad^ (ebt, ba§ beifft fleifdj. k.
Sic naturale ins dicit: Non fnrcri«, tanien \enit in abnsuni carnalcin. 9J}an
uerfte^et h)oI ein ftütf batoon, nt ftroff ein ftutf öom furtum, iibid[inem, quia
bif brnnft fan niairistr:itn~ niefit ftvoffen, quia gebantien finb jolfrel). 3ft ci't
gering |mrtcd', bic ben (Sfiebrnd) ftrafft, mao-istratus. 5tber @ot loil gar rein
I)aben et dicit: 'Si secundum carnem'. Non solum libido, sed avaritia. f'urtnni, in
rnnben, nngefiorfnm fein parentibjus, Dei verbum contenmore, fd)lüeren,
flndjen. 3lrriu-3 luor ein fromer, beiliger 9]lan, entt)ielt tum ineibern, ftellet
S]nnb ift lebenbig luorben, 80 rebt and) bic Stobt nnb £anb 'Ji'egiment: luirb
ber ^nrger liertrieben, ift er tobt, fomiit er tniber, ift @r lebenbig. @o pflegt
man 'DJicnfd)Iid)er lucife jurebcn. ^JIu fagt '|vantu-5: Inenn ifjr werbet bem fleifd) S'
(eben, bas tjeift elniglicfi ftcrbenn, toerbet \i)x aber bem fleift^ ftcrben, föerb if)r
liuiglid) leben, 5lIfo rcbet bie Sdjrifft. %-\d} bem fleifdj leben im Uieltlidjrn
iKegiment l)cift nnfeufcfieit, [)urerel), unjud^t, flcifd)lid)e IroÜnft. I^ic ©djrifft
ober ftreft ba§ hjort fleifd) uiel meitter benn Ineltlid) Ütegiment, Senn bic
loelt fieift morb, abgotterei) nit fleifd), 1)rnmb beift fleifcfilid) Icbenn, ^tem ao
nnfere Sele, obem, leben, lieben bcift alle^, loa» üuffcr gottes mort nnb geift
gcfifiit^t, Inag nid)t naä) gottlidjem luort, fonbern nnferm finn, unt! üermag,
benn auc^ lua§ gott geboten l)at, mie Jura, bie gott geboten hat, audj tonten
in fleifd)lid)en öerftanbt, iSenn loeltlid) Stcgiment ftrafft ein ftuct uom (il)e=
brud) nnb morb, ftrafft nit gebandfcn, item nnjnc^tige geberbe. 2)rumb ift§ .15
ein gering partccten, l'lber nnfer licrr gott Ixnl ein 'D.1lenfd)en gar rein ])abm,
Sprid)t: loenn il)r Inerbet lebenn nad) bem fleifcfi, Werbet tl)r fterben, .Vicift
nn flu($en, f(fin)cren, gott leftern, item Unber bie 'ilrtidel be« glnnbens tlum,
3lrriu§ ttiar from unb l)el)lig, entbielt fi(^ Hon liiel)bern, fontb il)n niemanb
tabbeln, gieng aber inn fein fleifdilicfien gebunden, Sbriftn» toere ein gemachter 40
gott, mic 5)}ofe§ war ein gott !i[.U)araoni§. Xa-i i^ai er an-i feinem fleifcfilic^en
9lt. 29 [3. *«iuiiift]. 529
H] fi(^ frotlt et iactabat patientiain. Incedebat in suo caniali seusu, d[icebat,
quod Christus nou verus Deus, '^ctte ben namen, sed ein gemad^ter @ot unb
yjtofeS. S}a§ {)atte er au» feinem freif($lid)en fin Colos: 2. S)a§ f)cifjt ein soi. 2,21
flcifd^Iid^ tüerd, tameu uou taugit uiulieres, sed loqiiitiif terreiie de sniniiio
1 aitionlo. 'Quod natum est ex carne.' 6r lüeic^t öon bem ßuongelio, qiiod?si''i-3.f'
leret G^riftum galten fnr einen redeten ®ot cum patre. Ideo est mortuus.
item Autiuomi, qui diciint legem non praedicandam. Non est e^efirud^, sed
fastus. 3tem bie Sacrament fc^enber k. ioie, boä bie äöittenbl erget \o [)ah
ftiurig fein et dicunt panem et vinum esse corpus et saugjuiuem Christi?
1" Cfl) ift uiäjt nisi pauis et vinum. S)a§ ift !ein ß'^ebrud;. 5io(f; ift» ein
flcifiijlidjer fin, quia tretten bem lnoit unb (Seift, qui iocutus hoc verhum:
'Accipite', 'Comedite', dat panem, 'Hoc est corpus meum'. S>on beul luovl
tiettcn unb tl^unS ex oculis, ut scribunt. Ideo ift all ir bing fleifrfjlid)
gcfrfjcfft. Sic ego fui Monachus, 15 annis gecteu^igt Dominum in aUari.
if. 3d} ttjor nici)t tnit loeiBer, gelb, gut beloben, non Tyraunus, voveram 8 vula
unb r)cttc niid) felb-S etlnmget. ^tf; \vax l)eilig, fd^lug niemanb tob (inam
nie. ':^sä) gieng l)od; ^er, lüolt midj nnfcnu t)ervn ®üt mit leib unb fcd
opffern. @C' \vax ein groffe, trefflid^c geiftlifeit, \vax ein 9irof3ci- l)eiligcv
inbcn, et tamen fui bet ftcifc^lid^fte tropff in teni-. M mein leben ift eitel
an flcifd;lid; bing, et si mortuns, ineve in abgrunb.* Sic papa cum suis Cami-
[uibus, Cardinalib|us, luristis unangefe!^en, quod iactaut se spirituales
21 ] zvei Worte nachgemalt, unlesbar
') Beachtenm-ertes Selbstzeugnis Luthers.
H] finn, »nie 5paulu§ fogt, S)a§ ^eift nu ein fteifd^li(^ geberb, nid)t oHein ebbrud),
fonbcrn ba? lein geift nit bn ift, hieidjt öom (funngelio, Dom Uun1 gottes,
Xaä unÄ lerct üon (5l)rifti mcnfdjtucrbung unnb gottl)cit, Srnnib Ijat (5r foldjc-
25 üom fleifd), toic aud) ber ?lntinomer, ©djlnerme^r, ber ©acrament ©djliicrniev
eittel flcifd)lid)c gebunden ol)n geift unb toort tjobcn, ob fdjon fein ©bi'brnd)
ift. S^rumb fagt Cbriftu« üom geift, '5icmct t)in, efeet, haö ift mein lel)b', 'bov
ift mein bUibf jc. bon ben tnortten prebigen toir, fie ober lnoüen bie Uuirt
aufn ougen tt)un, lüel)l fie nu Oon tüorttcn tretten, fo gel)en fie in fleifdjlidjcni
■M< finn bercin, Sa§ ift: in Seuffelifdjem finn, Gileid) luie :^sä) aud) ir> ;^^av golt
geleftert f)ab, tljet bod) meim leljb mcbc, uuub bctt mein lei)b fd^ier evUnirgct,
trieb lein loudjer ober butciel), für aber i)od) l^er, loolt uidjt ber geringftc im
bimel fein, aber ei- 'max nidjtC' anber§ bcnn ein flcifc^lidier troft, unb loer .^^d)
bviii geftorben, fo »oer ^\d) jum Seuffel gefarcn. 80 ift iöapft mit fein
3i ßarbineleu, ^miftc". ^^npiftcn eittel fleifdjlid), S)cnn tuenn ^ä) itju frag: luo
flel)ty gefd)rtcbcn, baö bu fo lereft ? ®as lau er nit beUieifen, T'rinnb ift ev
abgetretteii uom liunt nnb geift \n-i fleifd), unb ift eine grnubtfnppe aller telier,
©0 rebet nn bie Sdjrifft Oom fleifdj un)ib l)ebt an Dom erften gebot, nnb ,iele
alle Ic^er, bie alle fleifd) geloefen fein, fo loivftn fiiiben, uu'ld; ein Uu'il Uiort
i'iitfjerS 'iUeitc. M,l.\ :;i
530 5Ptebi9len be§ 3qM 1544.
R]Si rogo: iibi seriptiiiu in verbu, qiiod papa, qnod indies leges coudere? Non.
Ideo ift er getretten au§ bem iüort et spiritu unb ift ein grunbfuppeu omniuni
liacreticoriim. Ideo i[t eitel fleifd) cum (imiiiblus Monachis, Nonnis. §eb
oben an in 1. praeccpto, lumiera bie Äe|ev, falfd^e levev. S)a§ boS '^ocfjfte
ift, (]uando doceut falsa, nihil pestileutius, nee nielior res quam ein vccf)tet, 5
trelücr prebtger. Post in 2. praeeepto, qui leftern, fd^loeven, sunt cai-nales,
qui iion audiunt, contemiumt verbum. Item uon obediunt, non honorant.
vivunt secundum carueni unb muffen fterben. Xon similis ei praedicationi
de resur[rectione. Autiuomi uon possnnt audire, quod errent. Si idcni
dicerem gubernatorib[us, luristis, avaris, malas merees veudeiitib[us, 3urnen i«
mit S. Paul[o et Spiritui sancto, qui dicit: Vide, ne vivas secundum carncm.
quia debitor, ne secundum cameni, morieris aeterna morte et amittis iustitiaui,
vitam aeternam, Christum cum nativitate, rcsur[rectionc, remissione ]>[ecca-
torum, baptisrao. 3ft alle§ an bir nid^t angelegt, sed öevloven. Yivificatus
per Christum et baptisjatus, sed sie ut deinceps non secimdum carnem vivas, u
sed ut perfectus fiat bajitismus in te ceptus, semel in te factus in einer
uiertcl ftunb, ha ^aftn gnug in etotgleit. Tu cogita, ut perfitias, quod cepisti
in baptismo, scilicet aqua ußer bic^ goffeii. Ibi fol caro erfeufft iDerben et
resurgere novus homo. Hoc faciens non vives in cai'ne, sed in Cliristo
secundum spiritum, tum occides facta i. e. res, quas facit peccatnm, hoc 20
debes occidere, scilicet extra verbum Dei, habes 10 praecepta, quanttun fidj
reimet natura mit im. Item uon vis, ut alter furetur. Si non lurista, uon
Theologus, tanicn dicit cor tuuni, qund alteri. !Sa§ toirb btd^ am jnngften
tage Dcrflagen. Ser prebiger Iie§ nidjt ermorbcn, ertjnngern, ut conciona-
tores jc. Quod autein ex verbo, l^etfft ex verbo Dei gelebt, hü-i man @otte§ 25
''Pfteifd^' finb, ,;3tci" ftucfien, fd^teeren, leftern, got§ loort bcra^ten, 3>tcm unge=
Ijorfam, morb ic. leben aE fteifd)lt(^ unnb mn^en fterben, S^rnmb ift bie
prebig nit fo licblid; aU bie Don (ibvifto, Unc er bie belle" 3nbrocl)cn, ben
tobt gcbangcn, Xrumb lüoUcnS bie leut nit boren, 5?nrgemcifter, fdjinber in
ber ©tabt looUeuC' nit l)oreu, Sa§ man fie fd)ilt, ?lber l)orftu bie, lun-J 5J>anlnS 30
fagt: Sn lüirft fterbenn ein§ etoigen tobe§, mirft ber gerccf)tigfcit fterben,
bem eUiigen leben, mac^ft alle-3 nnnnti, Gb^ftm"- Dergcbnng ber ©unben, tobt
unb leben I5^()rifti, Srumb gebend', ba?' bn geiftlid} lebeft, S)e& berrn Pbrifti
Sauff, leiben, fterben btt nu| moc^eft, 2)enn bn Ijaft ber Sanffe, ber tiioltt)at
b'brifti gar fatt, bebarffft niäji nodj einmal, aber bein leben fol erfeufft unnb 3^
mibcr berauff fteben unb nad; bem gcift, nad) ber Sau ff, nad) ber angefongnen
felofung leben, S)u folt oüe» ha§ tobten, ma§ fleifc§ tl)utt, tüie er§ benn
gcfdjefft nennet, InaS nu an^cr gotteS loort ift, ha-i beift tobt unb gcfd)efft
be-j fleifd;e§, loa» aber aua gotteä tuort gefd)id;t, unnb fd)icEt bnä leben barnad)
unb mcret, ba§ nid)t Unber ba? luort gefdjcbc, baS beift gcift, ©0 foltcn bie 4u
©i^Hiermer and; fngen: 51ein, unfer meinnug ftebt nid;t inu bev ©d;rifft,
UJr. 29 [3. Sliiguft]. 531
R] hJort ^at unb lebt barnac^. Hoc est oc|cu]tiim opus carnis. Hoc deb[ent
etiam Antiao[ini. Hoc iiou est gente§ scriptiirae, quod nou praedicauda lex.
Item: non est corp|us vivuni. Christus asceudit ad coelos. Ergo nou liic.
Q,uis dixit tibi? Ego. Christus resHr[rexit ;uite 1500 aunos gen leimet, et
5 tameu sciunt haue artem. Christus ipse ad Nicode[mura: 'Quod uatum exTsoii.s.e
carne'. Ibi clare audis Christum distinguere oarnem et Spiritum. S)utr:
'(luod uou ex spiritu'. Ideo bte f)od§ften, lierftenbigften, gelerteften Icute in
oEetlel) fünften suut Caro, quia ex carue nati. I.'^ti Deum non xidcbinit,
sed, ut hie, morieutur, cpiia vivuut naä) tv ^o^en bemunfft, looUenS niad)cn,
10 tnic fie e§ gnt buncEt, et post iactaut ©eift. Christus: 'Quod uatuui' k. Si
ecoutra. S^aä ift ein fdjebüc^ tob vivere in eigen gebunden, si etiam nid)t
et)cbrec§en, fielen, rauben. Sed tarnen inde caro, quod ge^en in ireni flcifrf)=
lid^en ftn. 5pauluö bringt ()art brauff, praesertim in bie ^o^m ftucE fleildf)[lidj
tücfen, quod lib|euter opus carnis per intell[ectuu). Sod cpiod iioc fol caro
11 unb fleifdjüc^ leben, quaudo Monachus Betet, finget Sitanten, S)q§ non credit.
Sed bie groffe geiftUdEeit, geltet barfu§, tragen am ^al-S ftridE, rnffcn, beten,
ut Dens Turcam occidat. Ibi oculi betrogen, ideo ^eltö auff oEer gcifttidjft.
Nihil, quia e» gel)et in irem fleifc^lic^en fin, quem Diab[olus creavit, ([ui
damnatus. Ideo Dens non audit, Deus mm})t ein S>ater unfer parvuli fuv
■io ba§ alle§ pnie omnib[us orationib[us oninium papistaruiu et suoruni, quia
puer habet adhuc spiritum, non peccavit. Si poc[cavit. desinit. Sic alioruui
piorum oratio, ^t graln !appen placet ut mein ^lef§ galten et vota. 3Bie?
S] fonbern fo fagt ß^riftua k. Sarauff toil ^ci) fte'^en unnb nid;t barloiber
fed^tcn. 3fi (S^riftu» ift gen t)imel gcfaren, Srumb ift (Sr nit im ©acramcnt.
2.', 3n t)at» borf) bie 6f)riftenf)eit nu 150U 3ar geluuft, Sa§ (5.t)riftuci gen biniel
gefaren, aber ba§ nit gef)alten, Sa» im ©acrament nit 6^riftn§ Uicrc. 3o: ■">.
'Uia§ au§ fleifc^ geborn ift, ha^' 3C. S)rnmb finb auc^ bie üerfteubigftcn unb
fnrnembften aud^ flcif(^, Tenn fie nod^ nic^t aufm geift geboren ?llfo bie nad}
il)rcm eigenbniicEcl leren, finb fleifd) unb mußen fterben. Icnn fie leben naä)
■M ber ()oben oernufft, nad) meiftcr ßlugling, Xrnmb fagt (^,l)riftno: Uia§ auy
fleifd) geborn ift, trirb gotteä 9feid) nict)t fc^aloenn, S)i» ift haä urtcl)l aller
fekr, 3^cnn ob fie fd)on nid^t ^urcr finb, S^od) finb fie be^alben Ucrbampt,
Ta-3 fie inn it)rem l)o()en bundel einl)er geljen, Solcher fpradjen mu-f' uuin
getoonen, S)enn ba» (Sljebrnd^ beift fleifc^, loei§ jeberman, aber ba§ ber ^JJhind)
3.S in ber tappen , .stent bie berrlidjen Zeremonien bc» SSapftS folt fkifd) fein,
ba§ ian ntcmanb gtenbcn, fonbern meinen, e& fei) eittcl geift, bi-i ()eift ein
gemeiner man nid)t fleift^lid), fonbern auff» aller geiftlidjft, Xienn fie ,]nplagen
u[nfern ()|err gjott mit 53Jefeen fingen k. ?lber fie gef)cnn in iljrcu flei)d)lid;en
gebanctcn, Trumb nimpt fid) it)r n[nfcr l)[err g|ott uit an, unb ift bcfjcv ein»
tu tnaben ober mcliblin Oater nnfer, Tag ift beffer benn bunbert tanfent 'in-pftc k.
S)enn bai finbt gcl)t nod; im geift nnb folgt bem uunt, lliifev S^arfn» geljii
34'
M'li. :i, c
532 5j3tebt9teii bc8 So^rc^ 1544.
Rl6r f)at mxd) .... gnab unb t)|avml)er|itg!eit {)evau§ ge^olffen. Ideo intel-
ligamus )pxaä) Christi et Apostolorum, quid vivere, mori. Non loqiuiiitiir
noii geringen, qui etiam bretn gegriffen. Sed tjon 5}liinc^erel) , ^ek'vei), et
iiiiiatur le^ gcift- Iteiii conveiiiimt in Concilio Coiistaiit[ieii.^i. llii Spiritus
s[anotiis. ^a ein ^ouffen flctfdjlic^er Icnte, qui in ^ol^em fin herein, dainna- 5
baut Etuuigelium, ein licr,]lliei ff elter 'f)anffe, (jui vivebant earnaliter. 5iodf;
wtnitii. is,2ot)eifft Sacrosanctum. i^d) i)ali öon bem Concilio, de (]no: 'ubi duo vel Iros'.
Ipsi coiigregantur in nomine carnis, ideo carnale. ©ie "^oben ba§ Uuni
■gciftlid)' fdjcnblid) im niiabraudf). 3t™i 'getftittf) gnter'. Spirituale: (juie-
(piid noii est eariiale, (juod [>er verbum et Spirituni s[anctnm sanctifieatiu'. 10
Si credis et baptisatus et habes verbiun in corde unb ftetleft bein leben
barnad), es spiritualis et omiiia opera tua vera, oras in tide, et spiritualis
oratio, vivis, edis, gratias agis Deo in Dei tiniore et fide, bein effen, trincfen
ift gut \vnä, geljeft auff ben acfer unb bendeft an beinen lieben (>5ot, oras ci
facis lab[orem in tlde, ibi labor eitel gut tnerd, qnia friegt nouien a spiritu, 1;.
qui in te est. Quanqiiani caro non perfecte purgata, tanien, quiequid facis
Will. ."i.ss seeundum spirituni, fc^e^t fur ein fructuni Spiritus, (ialat. 5. ()ui lit ab
honiine spirituali, qui Dei verbum habet et fide. Üb glcic^ bie jnnbc nocl)
5iiti.i;,o.3in im Un'itet 3C. Cnro mortuum, spiritus vivifLicat. Sic corpus l^elt Uiufer
^lerr 6)0t fdjon tob, (|nanqnani nondnm mortnuni. Licet corpus nodj ein »
frfjalcf ift, fol für niid) tob f)Ciffen propter spirituni. Ideo vive socundum
spirituni JC. A sexto cap[ite teil er ben fid;ern loeliren, qui non earnem i'f
7 . . . .) 9 19 S]iirit,iis] spiritum Hier vivif| steht supra äl über mi^ steht mix
s|iinrb§ ntdjt tljun, 2)enn e§ gefcüet gott nii^t, mein feuf($eit, armut, getiorfnm
gefiel gott nidjt, 6r f)at mid) f)crau§ gclafien, fonft loere "sdj ticrbanU't
luorbcn. 3llfo rebt nu 5ßanluli öon ^otien fadien, ob fd}on and) brinn begriffen
ift l)urcrcl) jc. ober furnemlid) Uoii "^olien fndjcn nnfier gottcS ivort, »nie im
( 'onciiio ('on.stantiensi, bn bcr lei)b()Qfftigc leuffel gclucfenn, 5^enn fic nit im
Ildamen gotte§, fonbern fleifdjlid), "i^llfo {)nben fie ben nomen 'geift' Herberbt,
ba§ man« nit lau jn red}t bringen, :3tem '^\]\:( 3i"ff I)cift i"on geiftlidje
guter, 3lber 'geift' Ijeift, inaS gott§ lüort ift unb und) gottcS hjorbt gefd;id)t,
Uin§ bu t£)uft nad) gotte§ Uiort unb gebendft an ben lieben gott unb beteft,
tt)uft im glauben gegen gott bein arbeit, fo ift§ ein geiftlid^ luerd, lenu
aücS, lDa§ bu tt)uft md) bem geift, boa fdjaljt u|nfer li[err g[ott fur eine
i.«,.i..'.,22tobtung bcä fleifd)ö. ®al: 5. tjeift er§ 'frndjt be-3 geiftä', ob fc^on uod) baS
fleifdj inn un§ Inutet. Der geift ift lebenbig, ber lcl)b ift tobt, Wo geift ift,
ob fd)on ber leltb fid) nod) fulet, Tod) itiel)! Iniv glenbcn uuub erbeiteu nad)
bem geift, fo fol ber leljb tobt beif^enn, ob fdjou bie Suubc nod] gefuclct loirb.
\Hlfo tuil f[anrt i^auluS Hom 6. cap. an, Uiolleu toeren ben ftd)ern geiftern,
«um. s, H bie miprnnd)en luoltten bev frcibeit, 3}a fi-ret un '^^onlus l)er: 'loen bev geift
-Rx. 29 [3. Stuguft]. 533
Kl futlbc iiiTiiliiiit, ii( iiiiberc teilte Unirbcil. (iimd tum sinl Clu-isliaiii, sod tob
«■(iraiii Oco. gciet Uli UH'itcr Uiib tuidjt ab Hoil bcr matcria. 'Ciui siiirilii.':i(öin.R,ii
Vnliiiit alle ®otte» fiiibei fein iiiib lucibeii, luoKcii Cliristimiam Ecclcsiam
i'ei'\teveii. Dicam tibi, quod siut 'tiiii Doi, quos Spiritus ttetbet'. ^a, btx
■^ Ö)cift treibet mid), dicit papa, SdjlDermev , !e|er, ut soiuit doct[rina papae.
5Üüe ici ift fecr gciftltc^. Sed Bcloeife mit eim iDort, quod Dens iussit, (inod
Moiiaclius (actus re| missionem p[eccatoruiii. luio verbuni coutra. Si non
lial)cs verbum rct^t unb rein, uihil est boiii Spiritus, sed mali. Sed Christus:
'S]>iritus ,s|anctus arguet niundum', 'et de me testi[fical)itur et clariticabit^. Ciu')- ic. s. u
1« Sein luort Inirb öon mir fogen, quod ic^ {jinber mir gelöffelt Euaugelium,
Sacra[meutiim, Ba]itis[mum, Absolutionera. Si me praedieat, luortem, resur-
[rectionem, liabes librum, ut liodie: ' Cavete a pseudop|rophetis'.^ @C^et er i«i<'iii ', is
Befeit QU», fo fteud;, e§ ift ber leibige Seuffel. Non debes credere ouuii i.soi). 4,9
s|iiritui, Sive vocet se spiritum, Ecclesiam, @i^e ba§ 6udf) an. Vide, (|uid
1'' Clnistus praedicarit: 'Ite in orbein'. 'Oinnia, quao docui.' Item 'me glori-g|,')''5j^,;"''
fieabit', non papam. Sic Christas, ([ui me redemit suo sang[uine, docuit, ut
ac^t brauff tjabc, an praedicet, ut lib[er testatur jc. Qui sie docet, nihil curat,
au platten. Verbum Dei nim. Ibi Ecclesia, ibi me audies et iuveuies 2ßar=
jcidjcn, ubi Spiritus, (pios gubernat Spiritus non ex iactatione ipsoruni. 5Rit
2" bcnen gelje auff» fjcimlid) gemac^. Spiritus osteuditur pei' ( 'hristum, Apostolos
in verbo et Sacramentis. Ibi habes jigif, btieff unb recf)t !unbfd^afft, quid
sit. DB bid§ bet ©eift treib, tuil icf) auff bein moni fe'^cn, et quid praedices,
') Mattli. T, löff. ist das Evangelium des ,s. Sonntiu/s nach Trinitatis.
«I gotte» treljbt .'c. Sapft, Ütotten tonnen nur fc^reieu: geift, aber l)ie fteljt : ®ie
fiiib gotteS ünber, bic ber geift treljbt. 3a trel)bt mid) boä) ber geift, bcnn
is ,3rf) fcr eittcl geiftlid) k. SBeife mir aber ein Uiort liou beincr Icrc, ba-i od)
ful gleuben: lueiui Zsä) ein 'JJiund), loerbe ^c^ feiig. 2ßel}l nn gotte-o luort
nit ha ift, barfftu nad) bem geift nit fet)en, S)enn (it)riftu>3 fpxidjt: toenn ber
l)[eiligc geift fomen luirbt, luitb er nit *)}htnc^en orben leren, fonbern mein^un.in, u
mort lüirb Ör Hercleren, WaB ^d) inn bic luelt gebrad)t l)ab, prcbigt ber
M geift, mid), mein ©nangclion, Sacrament, Icret er nadj bem bnd), fo ifty ber
geift, tt)ei(^t @r aber aü§ unb leret fonberlit^e bing aufeer bem lüort, 2)a
fleud) unnb glcub i[)m nit, ob er fd^on firf] nennet geift, Concilium, tird;e,
Sonberii nim mein bud) unnb lif] unnb filje, \mi o^O geleret i]ah, 35er l)[eilige
geift loirb mic^ öertlerenn, fo fteljt« im bud), fo t)at ber 1)1 eilige geift
X, gcprcbigt .'c. iucr alfo leret, beu t)altt für ein rcrf)ten prebigcr, ©i^e, ob er
(5f)riftum uerfleret, luenn er hin leret, bcn nim an, ber ift nu'in ''l'rebiger.
S)au ift nu ba§ luarjeidjen unb figil ber finber gotte§, S)ie gotte§ geift treljbt,
wie ßrfenn Mß' ^fJidjt burd) fein 5){f)nmen, fonbern l)altt bid) jum limrt
unb Sacrament, ba [)aftu geluifje fnnbtfdjafft be» geifte», ino ber redete geift
534 $rcbiflteii bcs Soljvci lfi4t.
Klconl'ci-am cum CutechisiiKi, loQ§ fid) bomit i'cimct, bog bic Wiitbcv tictcn. Ibi
Spiritus s[auctus loquitur, s^i etiam Caiplias esset. Econtia >i nun alVcrt :c.
®q!. 2, iit>t noii lofjuitiu- eadein, si Pet[i'us, Paul[us. Nou ut Antiochiae, uhi in facioni
Petri 3C. David aniisit Spirituni «[anctum, quia dixit: Xon adulteriuui
coniraittes, non coucupisces. Diabolum sequebatur, qui dicit: Coinniitte
adulterium. ©iegel tft script| ura , Euang[eliuni, Sacra[nu'ntuni. Sic nun
Cliristus, AiMistoli docuerunt. Sic Marcus^ pinubcvt Ijofje biiig f)i'r, d|i.\i:
1. 3i)i). 1, 1 Non iioc docebis nie, Apostoli et proph[etae. Ideo 'probate Spiritus', (piia
niulti, qui nihil aliud quam flcifd) Ullb t'Illt et oniant se luic verbo 'gciftlidj',
ut nomine Ecclesiae. "©ciftlid)' ift eill lUOlt luorbcit, bamit nuuidus Heifuiet.
Vcrus Spiritui^ ])raedicat Euangelium. Stu ^efit er au eine feine pvebigt luilll
@etft, ({uomodo filii et haeredes Dei.
') Marx Siiibiier. Vgl, KiMlin-Kawerau, Lutlter Bd. 1, .iOiif.
S]ift, '3{im bell üiiberglaub für bid), uiib lunS nüd) bcni »luirt gcfprüiljcii tuirbt,
bn§ ift gotteS Inort, gott gcb, tneiiS fd;oii 6nipt)a§ prebigte, äBiberiimb \vaä
iiit iiad) beut toort ift, bn§ ficud) iiniib tieraditc-, lucnti fdjoii '4^ctruy, ''4'fi"I"'J '*
leret, Seiui and) ■|'etrii§ feilt, O^tem SnHib', ob er fd}uii bcii I)|eiligcii geift
t)at, l)ic§ er il^n bod) nidjt el)cbred)cn, S)a§ Tjieä it)n ber 'Seuffcl, S;enu gro^c
1.5011.4,1 Keilt fallen aiid), ^rumb muffen luir mit Hunt blcl)bcii, '^^uufc bic geiflcr', ]px\d]t
;'sot)auncu, 2)enu fid) it)r l'icl mit bcm 'Jinmcu 'geift' fdjuuirteu, tüie mit bem
Flamen 'tirdjen'. ©eiftlid) ift ein »ort, bamit bie Inett bcrfuret ift luorbcn, -f
foiibern tno gottc-3 luort ift, luo ber geift Oon 6t)rifto ,5cuget iinb if)n crctlcrct,
S)as ift ber redjte geift.
30. 10. Sluguft 1544.
'!|?rcbiflt am 9. Sonntng und) Jriuitnti«.
R] DOMINICA IX. POST TPvINITATIS
1 .<?„r.)o,fifi. 1- Corint: 10.
S. .\postolus Paulus ift in hac epistola etlua» Ullluftig Ullb ^uriiig. 25
!3)eiin bic boii (5'ürintf) l)abeu§ iiid^t IdoI ausgcrid^t in sua absontia. 3)cr )üoU
f)ie, ber ba t)inau§, et (juisque feinem fopff unb luft md), uiib »nufte fovff.
(iuod liic ponitur. ift allc§ in 10 i)raecpp[ti>i. |)ie gcl)et er nid}t in l)oI)eii
1 Äov.iu, ifprungcn. öe^et eud; für. Omnes patres sub Mose, dr rebet I)art, v[ult
Sl 1. Cor: 10. Die Laurentii. so
I.Ror. 10, 6 ff.
<B. ''^m\u5 ift iii biefer Spiftel etttnaä unluftig unb joruig, Tenu bie
ju 6orint!^o iun feim ablnefen nid)t tool aufgeritzt l^ctten, eine tuilbe tirdjen
gemacht, einer l)ie, ber anber bort t)inaii>3, T-argegcn prcbigt G'r Ijic ben (?atc=
d)ifmum, Sie ^cfjcii gebot, gc()et f)ic iiit in fbriiugen, ift nid)t luftig. 91lle§
9lt. 30 [10. üluguft]. 535
K] argLiiere Coriiiiihios, iic fol fid)Cf ftollj mit ber jadfj umt'gcrjcu. Cogiitate:
bnS iHilcf, i|ui cdiictus ex Aegipto pur luatiua iniiab[ilia jicr Most'ii, \vaxh
)a|"t allcä crfdjlageu, et eraut lDe^rt)afft leute i3ÜUOuO exceptis mulierib^us et
vulgo, et uenio ex eis iutravit in terram, in 40 anuis omues perierunt. Ubi
■> 2 amios profecti per inare rubrum et viderunt magnalia Dei utlb taiUCll iuS
gelobte lanb, bü§ fie iiu t)tneiii fd^reitcu folten, Iroltcn fie nitfjt hinein, sed
redire in Aegiptuiu. ^^n 40 tageil t)ctten fie bie äieijc l'uEenbet ex Aegip[t()
in terraLoi, sed sua naurmur[atione muften fie 40 \ax, ein tag fiir ein jai', et
cum iam pcdem 'hinein fe^eit, muften pmpter unge'^oifom juviirf 3ier)en an
10 ein anbem ort, an gebtrg 6bom. Ita 40 aunis 3c. Kt hi onmes mortui.
Hoc dicit pro terribili exemplo. 6§ ift un§ jum fütbilb gefd^e^en, baS loiv
an?' foHen :c. Nonne liorribiie, (piod ex tanta turba tantum diio, Caleb,
Tosiia? Omnes alii in doserto gefallen et uon veuerunt JC. ®a§ l^eifft, meine
irf;, ein ©jcmpel fnr bie nafen, Huod biüidj fdjieden. Hoc non jiraedicare de
LS gratia et re[missione ])[cccatorum. Sed Lex auff§ aUei greulid^ft. @§ finb
tvefflid^e leute geloeft, ordiuatus in 12 principes, 72 seuiores et sacerdotes.
Principum nullus !am f)inein, sed suspensi propter fornicationem an ben
Hechten galgen. Non parcebat ipsis nee Hezron, Nahassou, qui ex ludaeaSJ'ntUi- 1. 3f.
et iuste an ben gatgen. Et tamen Cin-istus de cai-ne ipsorum venit. 6v folt
20 biUtc^ öcrfc^onet feinen giogöater, beö blut unb flctf(| er luorben ift. Is etiam
suspensus, quod "^ureret) getrieben vel non geloe^ret. S)a§ lafft eucf) gefagt
fein. 3r feib ein Inilb HoW tüorben. S)iefer lüil? fo 3C. Se^et euä) fiir,
S| bis fte'^et im (Satec^ifmo, barüon ^ie gefdjriebenn. -Hebet tjart, lt)il fie ftraffen,
baS fie nid^t fo ftoli? unb fidler fein foltten unb mit ben fadjeu fo nmbgefjen,
:■:> gebendt bran, had Dold, fo au§ (fgi)pten gcfurct mit lunnberjcidjeu, luurben
aEe erfd)Iagen, fec^-3 ^unbert taufent n)et)r()afftiger ^Jlan, otjne tüa§ tue^rlog,
lueDb nnb finb loaren, bie muften oI( ftcrben inn ber tiniften, S)enn bao fie
2 jar in ber loufteu gereifet fjatteu nnb fie nu jnr tf)ur Ijinein fdjreitten
foltten, mnrreten fie, Inoltteu uidjt {)inein, ©onbern tüiber jurud ^u 5pi)arao,
30 2)enn in 40 tagen Ijabcn fie bie reife nn§ @gt)pten Dolcnb iuS gelobte lanb,
2)a muften fie 40 ^^ar für bie 40 tag inn ber tiniften btcl)ben nnb ^u rnd
jtt)cnu jum roten ^Jtcer, unb ftorben bie fclbcn tcut aEc, S)a§ fet^t '^^onlui:
uu§ jum fi^redlic^en crcmpcl, (iä ift un§ ^um oorbilbc gcfi^e()en, S)ay loir
Ulla brau ftofecu, fc^redU($ ift§, ba§ unter fo Oicl tf)aufent teiner fjinein fomcn
35 foH, S)enn aEein daleb nnnb Sofua, SaS ^eift ein ejempel für bie 5iafeu
gcfteEt, ba» un§ fd)rcden fol, 2)q§ fjeift nit haSi ©uangelium geprcbiget, Sreff=
lid)c leut finbs gelueft, Teun e§ limr ba§ nolrt in ©inai gcorbent ^um 5^H'iefter=
tt)um6, ^nm gui'ftentfjumb, fie tarnen aUe nmb, ia er lieö bie 12 furften feins
ooldä au liec^ten galgen l)cngen, unangefe^eu, baB fie groffe tjerrn toaren, S)er
40 ■'Perron luar einer am galgen [)augt, baoon 6l)riftn§ tomeu, S)a folt ja G'^riftuäsfntH). 1,3
oerfd;onet ^abeu feinet groföatern, be» fleifd^ unnb blut er tüurbe, S)a§ laft
530 ^tcbigtcn iei 3aT)tcl 1544.
Kljcuc finb \o \ml (Si)ü\kn al§ ir gctreft. A'ocat baptismmn Mih Mose.
I)niiiiniis (Ial>at luihoin IiRidaii), quae praecedobat et ostoiKk'bat viam, et
ubi ftiH fultcn liöcii, ftuitb ftil. 3tem ein rote, feurige \vioM ftimb aui) k.
2)aö I}eifft @. 5}.5aiil[u§ r)ie: fie finb getnufft unter bcr tt»o(cfcn unb nieer, vocat
i.JToi. ii),2|f. iitrumqiie iinum baptis[mum et eiiiidein potiiiii, escaiii ederunt et bibenmt et r>
euiidem Christum. Sßie ift ba§ iiuer md)x jugangen? Num novum baptis-
[inum habueruiit et Sacra[meutuiii? 5fein tratDU. Quare ergo voeat Saera-
ineiitnm? Biberuut, inquit, omnes einerlei) tronif unb ipeifc, rtar leiner Beffer
bcnn ber anber, omnes transiemut [tev iiiare ex Aeüip[to. Ibi oiimes ....
(piia crediderunt in euudem Deum, (nieiii uos ju eint @ot I)a6en, quia bibe- n.
nuit de petra, ber mit jog, et fie geleutert fid^, füret fie unter ber luoIcEeu
unb feluer feuleu. Nisi (piod venturus es.set. Sed nunc exliibitiini. osteusuni.
Sic ipsi noii liab[ebaut, iit nos, qiii iani auSgeric^t, qiiicquid proniissuiu per
ormies proph[eta.s. Sa» tvax er noc^ nic^t illo tempore. Ideo habueruiit
iHuidem uisi nuff ein anber tueife, ha^ er inen folt nac§!omen. Nobis venit. u
Exeuntes habuernnt unam tidem in Del promissioiiem et ederunt escam ut
nos. Oportet nos habere Deum, qui se revelat. Quoniodo? per verbum.
Sic omnes patres ab Adam iisque ad Christum crediderunt iu Deum pru-
i.i'iojcs.ismi.ssuni lotjuentem cum eis, et dixit: 'Semen mulieris'. Is erat Christu.s
i.3ioic2a,i8 promissus venturus. Et ad Abraham: 'In semioe'. S)a§ toar Christum, -^u
promissorem Deum habere, non metaphysienm. absohUnm. Si rion se revelat,
y . . . .] fe 13 no.s] uoii
Sl cud) 6!^riften gcf agt fein, ^'^r feib mit ein iouft öoldE loorben in nicim abliefen,
3()r feib ni(^t§ 6e^er benn jf)cne, fie finb gctaufft unter bcr moldfcn, 52cnnctö
eine üauffe, Sott gab bem öoIcE be§ tage» eine lied^tc inolcfe, bie gicug liortjcr.
Wo fie rel)fctcn, Xeä nac^t» eine feurige feulc, Xa5 ()eift S. ^^^inlne getaufft «
nnt!^er ber iooIdEen unb im 2Reer, 5tennet nieer unnb ttiolcfcn eine Sauffc,
3tem nennet fpci§ unb tranc! ßt)riftum, ba§ ©acrament, tnie tomen fie bar^u?
fie f)abcn braun bie lanff unnb Sacrament nit gei)a5t, bie mir f)aben, luie
t)abcn fie bcnn einerlei) trancE getrunden? ^at§ feiner beffer benn ber anber,
bcnn fie gleubten an bcn gott, bcn tuir .pim gott baben, 6()riftni ift Don 30
aufang ber loelt feineu leutcu offenbaret, mic er l)ic (if)riftum ben feto nennet,
ber mit il^n gng, Senn fie r)atten bie Ocrbeifaung, er mürbe !omen, fo Ratten
fie (5'()riftuni, aber mir boben ifjn ii'.t offenbart, @r fteft aber inn ber tier=
[)cif§ung, Srumb t)a6en fie eben ben ß[)riftum gehabt, ben loir, Xoc^ anff
anbere »oeife, S)a§ er it)nen fomen folt, un5 erfd^ienen ift, 9ht loar e§ groä a.-.
Uninberiucrcf, S)a§ fie an§ 6gl)pteu mit gemaltiger l)onbt gotte» jogen, S)cr
l)al fid) offenbaret, ©ott muS fid) offenbaren, law fid; aber nit offenbaren
benn burd)» Inort, Srnmb ^aben bie patres gegleubt an ben offenbarten
gott in ber öerljeifjung im mort, Sie l)aben geljabt promissorem deum, non
physieuin aut absohituni, Xenn malt rufft il)n nit an, fcnnct ifyx nit, greifet lu
9h.30 [10. Sliiaiiftl. 537
R] uon se()iiitiir Mcs, iiivocatio. Sic omnes creflidenint in Cliii.'^luni ]>ii>|)ter
promissioneni factani. Sicut nos in eum crediimis et promissioncf^ faotas
patrib[us promis.sa.s iiobis facta* per Cliristtini venieiiteiii. Noii est ex[)cc-
taiidus alias Messias, iit ludaei expectaiit. Ideo frustra sperant. Veiiit, iioii
j vcniet. Ideo dicit: Sieben ßortut^er, feib nid^t fo toi, lefiet sine timore Dei,
Ergo etiam fide et coiifiditis, qiiod baptisati et ( 'iiristuiii lial)eatis. 'Qui wmt. i«, ic
crcd[iderit et baptisatus, salviis.' 8ed tr faret llbcl fort. Is novcrcam JC. eti.ffoi.. .M
(latis mala exempla simplicib[ii.s Cliristiauis et gentilib[iis. Cogitate, (|Uod
patres erant "^eilige, gtoffe. .S^elbob, Webab vaticinabantur. Nee sacerdotes,4.!i)iD|tii,a6f.
lu pr()[)hetae iiitrabaiit propter inoidinationeni. Ideo f)Ol'et auff, (Sot fd^mctfft
brcin. 'Est zelotes Dens, visitans.' @i leibctS lieBer a Türen (|iiam a siio s. »ioic 5, 9
populo, quem donavit redeiuptioDC, iavit sanguine, sanetifieavit Spiritii sancto.
T)ny tr nH einer 1auf\ imb mein "^eiligS Hut. "^sä) toerbe aiidj brcin fd^meiffen,
bort fterBen fte et non xenieljant ttl§ lonb et 1. Corint: 1 1. iiioriebantur. S)aa i.Sui.u.sd
I'' tft pateriia ira et virga, sed perciitit cum coecitate, falfd^ei" lere, Turca,
ubi aninia nioritiu-, ubi verlmm {jinlueg ninipt. Tsta liorrenda [)laga i. e.
abominatio. ^anftu ein fein ftraff, feget bie fiofeii 53it'6en au§ unb treibt
bie (inbern in fnrdjt. Ideo nobis geftrnfft in terrorem . ba§ fte mit beni
Sncramcnt foüen nid^t nm'6gcf)en, ac si es.set res prophaua. Si luftig liiere, i«^"- "-■''9 f-
-" dixisset de ride Ciiristi et iustitia tidei. Hoc arg[uit taiitiim et propoiiit
Catechismum, dicit Deura zeloteni, visitantem. ^ä) leibe e§ Utd^t praesertini
a populo ineo. Tui'ca hab[et victoriani ;c. secuudum animam nouduni sunt
•■^1 ifjn nit, \vo er nit offenbaret tft. Srumb Ijaben luir mit ben Uetcru einen
PI)riftum, fie if)n inn ber Oer^eifSung, )oir inu ber erfniteten ner^ei^nng. ©0
-' luarttcn nu bie 3iuben üerge6cn§. 3llfo tnil nu ©. ^fnnluS fagen: Sieben
Coriutfjer. feib nit fo lonft unb toÜ, lebt oljn glauben, laft end} bnranff, ba§
itjr getaufft feib, Si^r foret aber nbel fort, "Denn ber tnil feine ©ticffmntten soi. :., i
nemeu, ber anbcr ba» Sncrnment meiftern, gebeutet aber fjinber cndj an nufcre
l)eter, bie groffe, (jotje leut, priefter, propf)eten, furften, Unirbcn baruiber
m gef dringen, S)o fie loolten ein nnorbig luefen füren, Senn gott fdimeift brein,
Gr ift ein eil'criger gott, fan Oon 6f)riften nit teiben lierarijtnng unb nnorbig
njefen, luiemol jn ber jeit n^a§ nod) ein gnebigeö fcf)meifeen, aber iljt ifty ju
l)art, Senn fte tjabenS ubermadjt, Sie ©unb ift ju gros, Sic iiorige -l^eftilcn^
ift tinber rutc, aber, löenn er nn§ fdjmcift mit falfcfjer lere nnb gottjlefterung,
n Sa§ ift ein t)artte, greuliche ftraffc, Senn e§ fjeift ahiiiniii:iti(), peftilenlj feget
bie gafjenn, renmct bofe bnben auff, erinnert bie anbern jur beffernng, ?llfo
ftnb j^ene aud; geftrafft toorben unS jum erempel, baä loir loiberfcren. 60
fefjen loir nu, SaS $auln-j unluftig, ^ornig ift, bellt if)ncu oor ben Gatedjif^
mum, jeigt an, Saä gott eioerig ift inn feiner C^ljriftcntjeit, So 6'r§ fnrnemlid;
40 nit leiben lan, ob er-3 fd^on leibet öon Surden nnb .6el)ben, Senn bie ftnb
fdjon an ber Seele geftorben, 9lber h)o bie gaben empfangen fein nnb gleidj=
538 «livcbigtcu bc-3 Saijxe^ 1544.
Rl iiiortiii. Scd vocali et gebubct per saiig[uim'iii, et redeini a iiioile aeterna,
yiil) i|iia |ni|>a, Tiirca, et traustuli in regniim, iit in e(i inaeteiiiniii viverelis,
iiiib ir luült tf)uii, loa§ ein iglicfjcr loit. So ioirb er aiiä) uutei cud) iiiiinncii
1 J!i.i. m, ü illlb fdjiueiffcn. Ne glorieris: Ego baptisatiis et faciaiu, quod lubut. l'i'iftcvil,
ba einer feinen mutluiUen !ulct nnb Büffet et nihil cnrat, an Deu.-^ praeeepit, ;,
vel nun. Iiidaci inolteu flcifc^ effen unb murreten eä @ot am et elamabant:
i.a'ioif 11, it). Quare eduxisti ex Aegipto? Cogitamus, quomodo in Aegipto flcifcf) fraffcn,
ediixisti ex terra iu hoc desertuni. Ibi nihil nit^i Manna. Unfcr I)Crij ift ber
lofcn ffieifen ntiibe, uitb Inurben Iiiftern fleifc^ jueffen. £a gab cr§ inen and),
lie§ >üad)tcln tomen in§ ()eer einer eEen tjocf), ba-3 omnes fnnben fafjen, fiengen m
iiugeluonlidjer trcife, ber loenig fanilet, ^atte ij IjomorS ift ein g[rof5 malbcr,
ben ein @fcl tragen lan. Omor- Ijeifft ein 6fel, (piaulnm zc. Mo.se.s dieit:
Niini dares hie paueiii, iibi accip[eres? Ntim onuies pisees et oniues congregabo?
.'pcngetenS anff unb borreten§ et edebaut toto mense. S)a Büffcten fie ire Inft.
4.3!!i)icii,34Se,i ciji; ^[q auSgeBüffet k. tarnen üiel tanfent nm6 et vocatu.s locus '£uft= li
grcBer.' .^imclbrDb luar ein feine fpeifc, varie ixjteiat eoi|ui, sed naturales
cibus, fcmel unb launig, ein gnte fpeife, ein fiifä effen. ©ie toaren» niiibe nnb
badjtcn an bie to^ffe. Kraut feine, '^eilige Icute, et tarnen irritabant Deiini
mm conteiiti eo, quod Dens dederat, et inoriebautur ideo in deserto 3C. Xa§
hjar eine fünbe, 2. mit bem ^albe 5Jiofi, ut piugitur.^ Sandten umb ha^ lalh ^o
1 mortui seciiiidiim suiim.im. .Secl
') iah. ■) -liar; dasselbe Wort aber ist auch gleichhedeuiend mit iish 1. Sani, lli, 20.
') Oh Luther das Bild im Großen Katechistniis meint Unsir Ausy. Bd. 30', 13S?
SlhJoI !cine bcfjcrung ift, ba ift gott ciücrig. ©ebencf nur nit, tnel)! bn ein
Pf)rift, 3)u lüolleft nn nad) beim Inft leben, Sie Inaren Inftern lüorben nad)
flcifcf), tüolttcn fteifd) effenn, fo gab cr§ tf)n, fie murreten e» ifjm ab, Sßir
gebeinfen iljt bron, toie tntr bei) ben topfen foffen, fraffcn un§ boU, fatt, Ijaft
nn§ anfm lanb gefurt, ba§ Pol Uiar, nu l)aben mir nidjt-? mebr benn l)imel= r,
brot, beä toir mube fein, troltten gern fleifd; effen. Sllfo mnrrctcn fie nber
gott, S5o fingen fie auc^ h)a(^teln fd}ier ungleublidfjer loeife, ton inenig famlet,
fjatte fc^ier 2 f)omer, b^iner ein groä malter, Taä ein ©fei tragen !an, Inie
f)aben nn tiUOOOd Tlan ein jeber fo tiiel belomen, loo i\at gott fo oiel Oogcl
gefangen? WofeS lounbert fic^ felb§, ©ic .... aber fal|ten>5 nnb bovretens, an
fvaffcn-3 ein ganljcn llconben, aber etje fie e§ hatten anffgefreffcn, fam gott nnb
fd)nlt oicl tanfent tobt, alfo ba§ ber ort Inftgreber genennet loarb, belam ihn
nidjt al jn tuol. ©ie lietten ^lan, S)a§ fdjmeclt mie i)oma, nnb femel, ha-i fie
ein fnfj effen Ijetten, aber fie tnarcn mube, tooltten fleifd) effen, \;iefeeii fid)
nidjt gnngen an feiner gab, ba gaby ilinen gott, ober eS befam itjnen nbcl, :ib
Xa-J mar eine ©unbe, Sie anbere mit bem falbe ^Jiofi, bai- fie tan|tcn umb»
30 ] Lüche im ilanuskripl
9h. 30 [10. Sliiguft]. 539
R] ft clicebaiit jc. Das ift eine fdjhJC« junbc, bic 5Jfofcy jccr tixitü in Exi)|(lii,a.»iii(c3a. m
iliwl)ant all Aaroiieoi: @e^C lltlb llindjc Ulla GJotter, iiesdimis JC. (.'ogitaiuiit:
2)cr Iciiffcl l)at in tiiccj .'c. äl>ir liuillcu uns Inol felBcr furcii, cv fnre I)in,
111(1(1(1 fd^afi ein netü ('aput. lam a bai>tismo et dda cecidcnint et idolatrac
5 facti. Dabant '^aibanb, baS öon eint oljx jiun anbein fieljet, nt Reges et
sacerdotes gerebant. ©ie luarff. nnb talb, n Scfcfjreibt mit tierbriculidjcn
lUOl'tcn. Hoc peccato plus irritaverunt (juani aliis. 'L'nS Uteinen jOril gcljcil,
id) tnil fie aE^ntnal Qn§rotten et te maiorein p(>puluni. IdoJatria lierbroä
iuel)l' i|Uaiii ci:uiciipis[eeiitia. Ideo dielt: vldete, iie sitis idulatrae iit illi.
IM siciit seriptiira: f)telten ein fingetcinl nnb frelueten fic^ ive^^ ®otte§, beut ftc
opffcvten. Est liodie, dicit Aa[ron, festum Domlui. Ideo lofft opffevn, Beten
et cultura öertfingen, post .... bonifen fie nnb Inaren fro, qnod iam Demn.
Non tarn crassi, praesertiiu Aaroii, ut aiiruiii adorareiit, sciebant lum natu-
ralem Deum. Sed hoc erat, quod Aaroii beluiüiget bem toUcn Hottf fein
li nnbnd)t. Et falb fol mir ein 6ilb fein, ha fie G)ot motten cl)ien unb banden. *!!. iog, mi.
I'siil. .s^nlt ein fein vocab[uluiii. ©ie f(i)rte6en unfeim t)|cvr ©ot ein miifter
fui", Inie man in folt ef)ren. Sed iu 10 praecep[tis prae.scriptum: 'Ego sunia. wuic io.zR.
Dominus. Neu habLebis Deos al[ieuos.' Item 'non facies imagiuem, ut Deus
o6en im Ijimel.' Sed erant toi unb töricht, nihil curabant hoc ])racccptuin
M renioveiites ex oculis nnb machten ein irbifd) 6tlb vituli, et aureuni, £)a»
unferm 'i)[txx @ot folt tnolgefatten, in cuius argento. ligim jc. Sßte !unb cv»
13 . . . .] ein Wort nachijemalt, unlesbar
SJ Mb, £)Q§ ift eine fcEitnere funbe, bic 5)tofe treljbt Exodi 32. S)o fie t)iu get)ena. iDU'io'^, itt.
5u ?(aion: gebenrf unb mad) un§ gottev :c. ©ie ineineten, "l^iofc luevc nnff=
gef(ot)en, tnaren öom glauben gefallen unb eittel abgotter Inorbenn, Xa fobert
■::, 'ilaxon bie gulbenen ^arbenber, tüirfft» in§ feur, madjt ein fnlb bran-3. S)a§
Inar bie anber funb, babnr(^ gott Innrb mef)r erjnvnet, haii er fagt ju 5JJofe :
ßafi mic^, bitt nic^t für fie, la§ mi(^ fie anffrcumcn, Ta tnolt er baö ganljc
Uülcf auffreßen unb t)erfct)lingen. Da fngt S. -^aulnu: Scbt, tt^nt nidjt ancf)
alfo. Slaron nennet» be§ .sperren feft, Sa§ ift eine fd^lnere ©unbe üon ?taron
3u nud) begangen, %^t ha§ fie baä golt f)aben angebett, Sonberlid) 3laron bcr
mirb i[)e fo fing fein geluefen, Ta§ ba3 talb, fo er gemad)t, nidjt fonttc gott
fein, fonbern er lie§ fid) nberreben nnb mac^t», ba§ foltte ein bilbe fein, ba
fie if)n modjten ef^ren jis. ©ie fdjriebcn nnfcrm l)[err gott ein Wnfter für, t^i. i»«. ist-
signavenint Deiiin, fdjlngeu ibm eine lueife für, inie er foltte 3n eljren fein,
35 Sag Ijett i^n bod^ gott fo l)cfftig nerboten: '®u folt !ein bilbe machen njebcr^ajioicao.i
bcö, bas anff erben, unter erben nid)t ift\ ^.Jlber fie tnaren toll unb toridjt,
fragten nidjtS barnad) nberal, madjten ein tiilb gnlben, Sla-i folt u[nferm
1)1 err g[ott fcer tnolgefallen, ba§ fie nic^t ein mefjing, eifern ober filbern !alb,
fonbern gulben mad^ten, loie folt gott ba» nit anneljmcn? (?l) fie meinend
J3 Slaton] ^Jlojc ol )()c ju Uug c aim iiic^t \o Oliiib
540 ^Ucbifllcii bei Soljtc? 1544.
Ulniiöftiilnfleii, bafiiv fii- o^ffeitcii ire Bvniibopffcr <j. d. tjabcii fte boiirft, (humI
aurt'imi vitiilum, sed volebat j)ror.su,s extiiiguere. Noii viilt, ul iiL-^c doceaüir.
(5l" fpiic^t fo: 'Etrn tiius Dens'. Non econtra tu. ^ä) lüil bid; leieil, tibi
liraescribere muftev, iit tuuni opus gel^e in meinem lHOVt. Ibi securus, qiiod
vi'ic colis. Xou curo, bQ§ flevtng fei) Ijimel unb Grben, et omuia in eis niua. s
Si volo aurenni vituluni. Baptif^iiu;s ift ein gering bing. Si molbiifier unb
(kirnet unb ficffci' mod^en, uou patitur, dedit baptismuni cum aqua et iussil
Mnttfi.ap.isbaptisari iu uoiniue patris, filii et S[piritus S[ancti, tum habes certum l)ap-
tisiiuun, (|uia o^o oidinavi et dedi. Si non. ®§ ift iDoI ein fein bing gclweft
mit bem Sialb. ^ilaxon luoltc c§ fcev gut machen et melius ijuam Moses, ipii u>
secundiuu 1. praeceptum non voluit meliorem cult\un quam praeceptuni. Sed
ij^si coi;iial)aut, 6» toere ju gering, muften ein fein feft anrichten unb gulbcn
!nl6 mac()cn, sie ncmc gelb öon ünbern unb Ireifiein. @1) bn-3 ift ein f)cilig
l'olt!. Sie ouiues idolatrae, toaren fro unb meineten, fie f)etteu uu foftlidjev.
llJofeS jertuarff lahulas unb fc^lug tanfent. Ideo videte, boS iv andj nidjt i-.
afcgottifd) unb bic bofe Infi, Ijnxercl), '^ibgottcvel). Hoc in Catech[ismo.i A'os
etiam habemu? idolatrias duplices. Goiift fif|et fic^S an, quasi non hab[ereinus
idolat[rias. ^x 'ijobt fjeut Don einer gel)ürt, bie f)eifft SRammon.^ Pauhis:
Si'i. 3, 5qui est avaius, idolatra, et avaritia idolatria. Ideo noli gloriari te meliorem
ludacis. 9{im bid) bei} ber 5lafen et vide in speculum. ©e^e burd; nlle ^n
2 volebat] voleb.Tiit
') Vgl. Unsre Ausg. Bd. 30^, IHn. '^) Luther meint die Fnthiyredigt über dai
Sonntagaei-angelium Luk. 16, iff'.
S|!oftIid), ober gott Inult fie gnr aufrotten, Ino uit Wofc bic ftraffc ()ctt abgc=
limnbt, ^a gott left fidj nit leren, Gr fpridjt: ^i) Init bciu gott fein, Tu folt
iiid)t gott fein, 3d^ ioil bir mufter furfd}rel)beii, nidjt bu mir, fonbern gefjc
in mein mufter, ba§ ^ä) bir gebe, Tarfft nid^t forgcu, ba3 all jn gering fei).
J»d; linl§ fo {)aben, Tenn "^sä) "Eont luol golt ncmen, Inolt ^ä)§ f)abeu, X'llfo r,
loil ev§ Inofier tauff tiaben, Iner nu tuolte üugeln unb ÜJ^alDafier nemen, Xo
linirbc gott fagen: ^sd) fdilag mit fcutcn brein, Tenn 3d) luil? nit tiabcnii,
Da« bu mir ettlimS bcßerS mad^eft, benn 3d) bir» furgebe. 9(tfo meineten fie
l)ic aud), Diaron lüoItS trefflid) gut machen, ein fonberüd) gepreng madjeu,
bav mau fagen fott: ®) ha^ ift ein I)cl)lig Dolrt, fau gulben teten opfern, S)a 3"
limren fie uu fro, meineten, betten? tnol aufgcric^t, 'Mber 5Jlofe ba crl fa()e,
liHirff er bie Saffcl .^uftuden, unb gicug gottes ftraff nn§. Taruoit luer nn
niel ju prebigen, ,V)i' borct§ im ßatec-^ifmo. älMr t)aben aud; jtnciericl)
abgottcrcl), bis muffen loir fngeu, fonft left fid]5 au)el)cn, al§ betten C^'bi-'iftcu
floi-3. ftteiucu abgott, ''^^aulu? fagt: Avaiiiia ift ein abgottcrclj. Trumb r[)nm bidj sr.
nid)t, bo§ bn uidjt fo bo-3 feieft at§ bie ^uben, 91im bid) be^ ber nafen, ©it)e
bid^ umb, ob iun ber luelt auc^ geili, ttnidjer feb, finbeftnö, fo ffirid): unfer
20 5Jtal»atiev] SlalmafiEi
9lr. 30 [10. «iiguftl. 541
K] ftenbe: aucHs, tote man flogt über äßud;ev unb @ei^. Viele, an ista invelli^;.
Si hoc, dicis: nostra idolatria est longe maior illorum. S)a Uuber prebigt
man nnb lobt fie nid;t. Qui adorant istud idohim, uon cnant piopter ilm-
triiiaui, seil jülgen ixn finft[efm§. Estque 3lbgotterel) secmulimi leben, ^vft
.T .secuudiim leben idolatia avarus, qui adorat falb mit bem ^i^ben. In aliis
lüften getjet'S fo 3n, ba§ mon ir mnbe mirb, ut frcffen, fanffeu, l)urcn. Scd
je mct)r er gce^ret tniib, je lieber er fd^mectt, douec öerftocEt unb faren jnni
Seuffel. r>p iiac idolatria nun proprio dixit hoc loco. Martyres fiub l)rtvt
geploget Uiorben, ba§ fie nidjt trolten opffern imagini lovis. Komani luolten
lu ive föoljen nid)t jevftoret Ijaben nee Templa, donec Constantimis jc. 3 cirritcr
annos ante JC. Cvpriaims niiilta JC. Et Paulus: lautet mä) für ben @)üt;en.
Vos curritis ad @o|en, editis cum geutibjus et uon facitis conseientiani.
Cogitatis: Dens uon irascetnr, quia cum offtnb[aren .... De hac cullura
l'anlus. Haue non habenuis. TV'e tameu cogitenuis, quod nieliores ludaeis.
15 Sed bu gei^!§al§, loud^erer i. e. baä gülben ßalb, (pii golb unb filber lieber
(|uam Denm et proxinuun üerforteilft unib 1 g[rofd)en, nnb bie »nclt gcl)ct
über mit touc^er 3C. Corte Dens luil ba» falb md)t leiben. >Si nou, mittel
pestem, Turcam jc. quae fuit inter .") idolat[rias, quae iam inter Christiauos.
D[ie: pfn bic^, gelb. Si fo gei^eft, toudjerft, quasi solus omnia ic. ^sd) ful
io ein (5l)rift Ijeiffen, sum baptisatus, lotns sauguine Ciu'isti, unb id) fol ber
Saler, gelb» fnedjt, ha-i id) proxiiunm betriege nmb 1 gijofdjeir? Vidc, an
non sit inter nns idolatria'.' Si vides, cogita an ben tejt. i£d)lag ey nidjt
13 . . . .] ein Wort, nachgemalt, imksbar
S] nbgotterel) ift tiiel großer, o5§ fd)on, loa» bie lere anbelangt, nii^t gelobt,
ftnibcrn geftrafft loirb, gleidjmol gcl)ct§ im leben nnb ift eine nbgotterel) natl)
2.S bem leben, 2)enn golt ift fein ^err, er ift fned;t, fein geit;, Tax gott ift fo
fnfe, jlje mcr er geebret, jbc fetter, bider er luirb, if)e bcfjer cv nnb fnfjer ev
mirb, .S^ici'ou Ijat ö. ^^niiluä l)ie nid;t fonberlid) Don gerebt, fonbern lum bin-
l)cibnifci^en abgotterei), Inic bie 'DJJartljreS geftorben fein ber abgottere^ l)albcnn.
lioinani tüolten uit leiben, ba§ mau il^re 'Sempet bred)en, ifire golsen ncrftoreii
;:o foltte, Sie :!(»> "^axi muften bie ß[)rilten offt berfolgt luerben, biS anff iHiir
ftnntinum, ber§ jubradi, Srumb mct)ret et)r: il)r laufft 3uu go|en, fdjlemmet
mit it)n, 3lber ob it)r§ fd}on gut meinet, f)utet cud), ftibet Hom go|cnbienft.
Xk abgotterei) t)aben mir uit, aber geitj unb mud)er ift iljt hah gulben folb,
barauff loir unfer [)ert; fc^eu, bnrffen mol unfern ^Jied^ften ubcrfortel)leu nmb
•i.-« ein brund bier-5, Tarau t)at braun gott fein gefallen, 6r loil ba§ gulben falb
uit leiben, Uio uit ber 2nrd, tnirb bod) ber Stapft fomen , fo folt it)r gleid)
tuol eUier leben nufc[)en: '|>fu bid) leben an, ^d) fol ein t5()rifteu Oeifjeu, bin
gemafdjen unb fol ein fold;er fd)entlid)er fued)t fein ber ^.Jlmedjtigen laier, ba>j
Osd) mein 5ied)ften umb ein grofd)CM betriege? Sa fil)e bid) iiuib, ob bu ,}u
542 5J5iebigteii be? So^teä 1544.
B]fo in Iniiib, (luacie victum, quaere cum . . . Dci, uoii per get^ unb iüUC^er.
Avanis iioii quauiit victnni, sed lucratur cum alterius incommodo. S)a§
Ijciiit gcraii'6et iiiib qeftoleri, unb ftet^et fein fveub brauff, si gulben unb gvoidjen
i'uf. !■-', -'0 giiug [}ab, nt Lucac 12. 'liac iidcte.' igo finb alle, (jui non in Deo ilivitcs, in
quo divites siinus, (]uaeranuis victum. Vel si mercenarius, sie acquire, ut treUi= *
Uli) bafi'ir erbciteft. Si autem dicis: quid curo pastorera? S)a§ ift atigottcvel)
in vita. Ideo non quaeras, an apud nos idolatria. Nam uhi gct| unb
SÜUC^CV, ibi idolatria. Si non vis servire Deo, .sed Mammonae, ber linvb bil'
lüljncn, moriturus uiuft bcn 5Jtammon fjinber bir Inffen unb ferc[t bat)in et
Di'Uiii verum !anftl! uid)t Kriegen nee naturalem et factum, ideo ntuftu in >o
abgrunb bei gellen. Sniiiacf) ift bie gioffe '^Übgottevel), bie treiben nn meine
©efeUen, bie Tiieologi, qui faciunt imagines masculinas. S)aij t[t bie gvofie,
frf}ve(flic§e 'i)(bgottevel), ouae non ex vita, sed doet[rina. äßenn itn» ®ot ftraftt
mit ^siii'ilten, 2t)eolog[en. Nos praedicanuis vobis Deura verum et etcrLimm,
ereat[orem coeli et terrae, p[atrem, filium et Spiritum s[anctum. Auditis is
Dcum })\ue ex iD praecep[tis, Sacra[meutis, niliil ex capite. SaS ift bie
f)ol)C, fei)i-ccEli(^e 'Jtbgottevel), ha bev lenffel bev ^cHe bcn 6oben ousftofft. l'rior
abgotterei) ift ßinberfpiel. Il>i etiam interrogo, an idolatria sit in ( hristia-
uitate, (pii berebcn bie lente auff ein faifcfjcn glauben et putaut .se optime
\-i\-ere, ut isti mit bem !alb ex eorum auro. Ibi maetant et Deuni loben so
nnb bandten et jtutant fo lool. S)a§ ift baB 2. falb. Ista idolatria venit ex
falsa doet[rina. i?e|er finb bie redeten ?tbg6tter, ut Arrius suo temjjore
SJ loittenbcrg nnrf) foli^e abgotter finbcft, unb fi^e inn bein bofcnn, bcffcr bicl).
3a, '^sd) fndje mel)nc narnng'? A'iorftuS, ein Unid)erer fndjt nidjt feine narnng,
filjt anffm bolftcv, loil faul fein, nid)t erbcitcn, fonbcrn anbere Icntte bcrnrten. si
i'iii. i-j,i» it. Siebe feelc, bu l)aft nu gnug k. .S^iovftu, biefe nadjt Unrftn ftevben, iuem
l^aftng benn gefamlet? So gefd)id)t5 allen, bie nit inn gott JHeid). Irenlid;
foltu erbeitcn, S)id) and) unferm l)[err g[ott bcfell)enn, S^a-j er bidj für geit;
bet)iiteu luoEe, 3)a§ ift nn abgotterei) im leben. Da barff nn nicmanbt fragen.
Ob abgotterei) bei) beu Pijx-iften fcl). Tenn loo tnuctjcr nnnb geil;, ift. ba ift 2"
abgotterel), ba luirb bid) gott ftraffen, Ten abgott mirftn nit mitnenu-n, Tcnn
bii muft i()n ^k la^en, S)en redeten gott fanftu nit l)aben, benn bu
()aft ifju Ocrl-Dorffen. ®ie nnber abgotterei) ber 2l)eologen, bie ba mad)en
imagines masculinas, bie ift fd)rcctlid), foiupt ciü-i ber ler, lüo bie lerer, bie
ha^ oolrf leren foEen, gottfelig leben, Inie benn loirS gott lob rein leren, -t''
bringen nidjtS an? unferin eigen fopff, ^.Jlber ber fiiib loenig, S^cnn il)r feev
oiel granfamlid) bie lent Oerfiiren biird) falfd)e prcbigct, bie bie leiit bereben
eincv falfdjeu glaubend, füren bie lent bat)in, ba§ fie meinen, fie faven lool,
ivie l)ie ba§ Dolcl meinet, Cf§ tl)ne feer tuot nnnb re(f)t bran, Da§ ift ber
2euffel, X'a<- iftv red)te falb, Tie fompt oon falfrfjer lere inib feljeru. \'ll-5 ju >"
^x. 30 [10. augufl]. 543
K| docuit 11011 tres persoiias in divinitate, patrein taiilimi l'euiii, 6{)ri[tu§ Ctn
f(^on, engeltfc^ unb Ijcrjer ßreatuv, <|iiae facta liomo, ift ^Ibgot, non est Dens,
qiii tantiini dicitur ]wter et fonbev Hom filio et Spiritum s[anetiini, ift eilt
tvQtom unb gcbanden, quem Diaboius in cor stillte Arrio, iit Turei gioriantiir:
5 Uniis Dens, una domus, Sol, Mundus. Et tociS nii^t anber§ quam sanctus,
et uos Diab[oli, qui tres Deos. Nos dicimus Unum, gegen lin§ et 6reatuv
est uuus, Sed in sua substantia, ubi solus, ^at er fic^ alfo offenBaiet, (|no(1
pater, qui ab aeterno jeuget filium, et Sp[iritus s[aiictus procedit al) iitr(M|iu'.
Nos doccmus accipere panem et vinum et dicimus ut Christus clare: 'Acci-
10 ))ito', 'Hoc est corpus incum.' ©oBel) Hetbett U)ir einfeltig cum vcrbo Dci,
non mufteril unb met[tern fie. Sic: 'bibite'. 'Hie est saug[uis.' y3el) bcm
bleiben liiir et dicimus: (^ui non potest credere, quod Dens tl^un öei'lliag,
'mai er fagt, ber Inffe bci-J iuä) onftetjen. Nostra fides: quicquid Dens fagt,
])otest facere unb Unl§ tl)un. Ideo C'hristiauus claudat oculos. Audis Doiim
15 loquentem. Si hoc, ut Christus verus et omnipotens Dens cum patre. Is
dicit: 'Hoc est corpus nieiim'. £)en Jrorten gleub \ä). Si non intelligo, S)n
jdjlagc biet) JU. Quomodo compreliendam, quod Dens et homo una persona?
Alii articiili cpiam in Coena corpus et sang[uis, Deus et Homo ein bing, unb
nid;t einiger !unb fein, nisi esset ein einige? ttjefen, sed duae sunt naturae,
20 sed fo nat)e, ba§ jc. Öi vis hie fagen: )v'd iä) ba§ fd^oncft ^alb gieffcn. ,ocO
iDoU fie aH in dimidia liora, ha fie foEen ba'^in fallen, (piia ftel)eit bereit auff
bloffem grunb. Ideo gering bing, quod credo in coena Corpus k. Non ego
dico. S?a-3 \vm ber Seuffcl unb beHifti^ fctner. Sed Dens, qui omnipotens,
.s] ?(rrii 3"ten leret 6r aljo, 6f)rtftu» itjere ein buppelte Greatur, nod) l)ol)cr
r, bcnn ein 6ngel, bie felb loerc Wcnfd) toorben, (Sin folc^cr gott ift nirgeubt,
ürumb ifty obgottcrel), ift ein gcbancf, trnum, bcn ber Jeuffel bcn ■JJienidjcii
eingibt, tuie ber %md fic^ auc^ rbumet: @in gott, ein loelt, ein ©onn, ein
f)QU§, nennet, er fei) ein t)el)lig man, bie Pljviften feien 9lnrren, bie brcl) gottev
l)oben, Weidß )v\x nidjt fngcn. Denn gott ift einig, ober iitn ber einigteit fiiib
30 bret) perfon, 9Ufo ift ber Zuxä ein abgotter, 3tem ©djttiermer leren alfo, DnS
nid)t Innrer Iei)b fei), fo Inir bargegen leren, bn§ nnä brobt unb locin geben
loirb, unb barnnter ift leljb unb blut Gtjrifti, tneiftern unfcrm l)crrn (>t)riftü
feine toort nit, loer nit gleuben tan, S)a§ gott tjerniag jetbun, InaS er fagt,
Der blel)b öon ber Pl)rifti-nt)cit, bcnn unfcr gloub ift: toa-S gott fagt, bnv tan
3r. er tl)un. Drumb ein redjter Gljriften fol feine äugen ,uitl)iin, gebenden: gott
f)atö gerebt, brumb tan er§ auc^ t^un, Dem toort gleub ^d), ob ^sdß fd)on
nid)t tierftel)c, Uiie e§ 3ugel)t, bcgreiffen !an ^sd)? nid}t, bas, gleid) loie ,;,vd)
nidjt begrciffen !an, ha'5 gott unb nienfd) eine perfon ift, Jueldjcr Vlrtidel l)ol)ev
ift bcnn ber ooni Sacrament. Sold)o tan '}d) inn ber Oernnffl nit fnfu'n iinb
40 3id) toült fie f)ierinn halb irr nuidjeii, Tenii bo-? ein uiel geiingev bing ift,
^6 )ei) ein c aua \ii^ feij
544 $tebigten be? 3of)tes 1544
l!](liK)(l dicit, putest. Si iioii intelligo, non reimet fid^, attende verba: 'Corpus
nieiim', 'accipe'. Sed Srfjlucrmev machen ein ^iBgot brau». (Sl), c§ reimet
fid§ nidjt mit bem glnutiCli: (luistus ad dexteram patris. i|iu)ni()do in [taiio?
Xdii est iit brob im S\ox^ vel ftro im )aä. ®e^en «uin ratione brein et
i|uacniiit aliaiii intelligeiitiam. .^a , tanft ein talb mnd^eii :c. Uicim bic r)ar= s
Oeiiber in aliam formam. Et dicunt tautiun brob iiub lüciii, allein bn5 man
babel) jol gebenden beä lei6§. Sic dant aliam formam, mufter unb bejjev mad;en
<|nam Dens. Quid tarn aiidax, 4111 dicere Deo quid impossibile? Sed neBeu,
ut sit i<i?cltii(^en. Si vis verus ("hristianus, sit hoc fundamentum: (juod Dous
dicit, potest et vult facere. Sequere noii ociilos rationis, sed claudc (>t die: m
Dens Dens, Jdeo credam, ut Dens dociiit. Si seductus, ^0 luerbe id) red)t
tcvfuret, si ineus Deus, bou id^ fein loort geef)ret, llbenter seducar ab isto.
»Hirn. 4, 18 Sed ab illis non docebor. Abraham eredebat 'contra speni in spem', contra
verbum in verbura dans Deo gloriani. Deus dedit Isaac et promisit, quod
ex Sara tilium, quod naturae impossibile. Abraliam credidit verbo et dieebat: i^
9?;im. 4,i8iioc Dens dixit Rom. 4. Post veuit aliud verbum contra illud. S)a mu§
2lbral)am ein anbern glauben contra priorem. 2)a-3 laut: Istum filium, quem
promisi, (|iuid sit \rdinv mundi et Ciiristus ex co, vade et tolle filium,
i.«B!o(f22/.'qucm diligis, unb üpffer, »erfirenne in 3n lauter a)d)en et non cogites, quod
(Sngel, S-euffel Iceg, vade tu et tuis manib[us maetaio uub ,^u QJdjeu Uerlunn -'»
nee negare possis. Ego dixissem: S)a§ toirb ber Seuffel uub fein 5Jhittcr
jein. Deus dixit nn'hi. quod sit pater mundi. reimet fid) nidjt cum lido
siS)a§ Icl)B nnb Hut (^Ijrifti im ©acrament finb. S)o fte'^t: £'a§ ift mein teDt.
So ift fein bnndel mort, jonbern einfettig gcrebt. Sie 8c^lt)ermer aber madjen
ein abgölten branä: ^M), e§ rcumet fid) nic^t mit bem gloukn, Denn er ift 2.>
inu l)imel gefaren, 3a. '^cnn (ir fo im brot »nere mie ftro im fad, fo fonteftn
ed uit faffenn, (Sin anber geftalt fanftn il)m lool mad;en, e» ift nur brobt
unb hjein nub nid)t§ met)r, ba§ man barbc^ beS tobe» ßfjrifti gebenden fol,
®al ift ein ?lbgotterel), So man u[nferm f)[err g[ott ein uetü mufter gibt,
Sic fomen aber nit, fagen, e? fei) gott uit tnuglid), aber bod) fdjmnden fie ;»>
e-3, ba§ e-? fol ein fd)on fclblcin fein. Sargegen foltn alfo gebenden, ma8
gott fagt, fei) i()m andj muglidj, ih l)ata gefagt, Srnmti tanftu nit irren,
fnret er bid) aber, 0 feiig biftu, ber bn Hon eint ioId)en ''JJian gefnrt liiirft,
'^sä) Uni Hon l)erijen gern Hon bem Warn gefurt loerbeu. '',Hbrat)am glcnbt ond;
afi.iii 4, IS an gotte? t'Cr()eif5Ung, 'Contra spem in speni', contra verbum in verbum, gob ns
gott bie cf)re, Scr fagt aui^ alfo: ®ott f)at mir ben ©ou geben nnb v'n^'f'iflt
,^\d) foU ein fon triegen Hon ber aUten ©ara, So glenbt er, eo iHurbe geloi-?
i.>ii;oie2a,2gcfd)el)en, Saruad) fompt ein anber Inort Uiibcr bicUiort: fdjlad;te beinen ©on,
Saö Uuir ein anbev glaub, Toi ben einigen fon, ben bn lieb l)aft, fd)hid)i il)ii,
.J-' alicl) üUr (lool^
mx. 30 [10. Stugiift]. 545
R] Cliristiaiia, qiiia fitles dicit: fol beiu faillCll, ©rBc. Hie: bein afd^Clt. S)a§
ift tDibercinanber. Ibi habet fidem contra tiileni, spem contra speiu, verbuni
contra \-erbuni: «lebet credere semeu. lani cinerem, et ego debeo in pulverem.
Si fo geretmet, ut Sc§)Dermer d[icunt. Sed Dens dixit: Ia§ in '6e3cmeti, quo-
5 modo finb, ei'be fein unb äugleic^ QJc^ett. Mirabilis pater, qui fol ju a\ä)m
tuerben, anteqnam puenim habet et uxorera. Abraham: er Itiitb tüol me'^r
lueife luiffen, (jnoniodo excitet, conservet. Non muftert verhum Dei, sed
acci[)it, luie fie ba fielen. "Macta" l^eifft 'macta' unb 'ojjffev' gu reinen afdjen.
Ideo dat Deo honorem, cui conimendat, nimpt filinni et gladinm, et coram
10 ociilis est pulvis filius eins. In niontem . loirb lonnberlirf) gcbantfen, dno
usceudunt, ipse in cinerem redigitur, bie l^enbe loerben im gegittert. Haec
scripta nobis, ut toe^ten contra idolat[riani, qnae per doctLores. S)ie machen
Deo ein nnfen, hJte fie tnoEen. Si Dens dixit, faciet. Dixit: 'Accipite".
2)n6et) bleib ic§. Clu-istus ascendit ad coelos. Tu asine nescis, quid 'ascendit'.
15 §an§ 5larr. Quis dicit? Ego. 3lu bu fagcft, quid Dens possit, quid non.
3(0, bu 6ift ein feiner @efel. S)ie 3iotterel) f)Qt groffen fc^aben. Et venient
plures. Et bie groffen f(i)abe. Ideo orate, ut Christus nionet. 'Orate Donii-?.vatiii.9, 3s
num messis.' @g ift ein foftlid^ bing umb ein ©eniein, quae verum. Contio
ift uter§ parabiä, ubi falsus, ift l^ette, et adorant vitulum et putant cultum
20 et se Deo gratias agere, meinen, fie TjübenS trefflid) au§gert(i)t, iiuod eins
iDort ju ntdjt gemocht unb Ui ufern tj^err 6)0t gemeffen unb in ben facE geftoffen.
S] berburn i()n ju afd)en, Su folt» allein t{)nn, mit beiu eigen f)enben öcrBorncn,
S)a'3 bu5 nidjt fünft leugnen, ^faoc felj oerbrant. äßaS folt er tbun^ 3rfj
Ijette gebad)t, 6ö reumet fid) nid^t mit bem St)rifttid)en glauben, fo I^ett ein
2s ©c^mermcr gcfagt, 3}q muft nu ?[bra()am in gottc§ Inort luiber gotteS tourt
glcubcn, l'lbrat)am mudjte gefagt Ijabcu: (il) ca ift luiber gotteS luovt, ^c^ mu§
ein anber glo§ fui^en. 3lber nu t^ut er§ nic^t, fngt: gott l)atö gerebt, 3luff
beö befeld) gibt er fid) lüillig brein, madjt fein form ober mufter unferm ^[err
g[ott, glenbt, ber fon fol crbenu unb ^ur ofd)en tuerben, ian ^vf)n ioot uou
30 toten aufferloeden ober ein anbere lueife treffen, madjt gott nidjt ^uiii lugener,
mndjt !etn mufter, 3d) fol mein ©on ^u afdien mad)en, tnolan bn fanftä tüol
mad)en. ©etiet brauff liiu mit feint ©on tun !eim anbern gebantfen, Senn
ha5 fein fon frfjon .jur afd;en luorbcu fei), getjt auffn berg, "JJieinftu nit, haä
ein ftrett inn bem oeterlid^en l)er|eu geluefen, bie ^enbe i^m gegittert l)abm,
:i5 3)a§ er feim fon ben topf folt ab()alüen? 9hi folleu lüir aud) alfo tt)un,
gott gleuben, fein mort nit ciibern, gott gebe, eä rel}mc fid) ober nit. ,^>a,
gott ift gen l)imel gefaren, (ir !an nit im ©acrament fein, ©ilje, biftu
fo flug, ba§ bn gott umbfpanucn tauft unb luiffeu, luaö gott !nn unb nit
fan? S)i§ ift nu eine grofje abgotterei), unb loerben it)r üiel tomeu, unb ift
40 ba^ crgftc im leben, S)riimb mögen loir gott bitten, S)a§ et l'lrbeiter inn
feine ßrntte fdjirfe unb fein Unirt crl)alttc, falfd;e lere aufrottc, Senn bo§ ift
i;ut^evÄ iWeite. -Xl.lX nö
54() iptebigtcii bei 3nf)rfS 1544.
H]®a§ ift cogitatio mea: (S^viftil», unfer ■'ÖS9t9t, est in coelis, qiii iioii potest
dare earuem et sang[iiinom. S)a§ ift ber leibige S^euffel, idoluin cordis.
eef. 20, 16 Ezecli: ba ein 5Jlenf(^ badjte Uieife form, @r rtil ungemuftert fein, Gr tnil
3cf.46, 6bcin @ot, 11011 bu fein. 'Cui looltet ir mid§ gleid} machen?' In Esa: ^x folt
mein gemctfjt fein. Ego creavi et dedi Un6 unb feel. Ideo lafft niicf) ••
nngemaii;t. -üd^tct auff mein lüort. Nou di.xi in oxitu Aegipti de ve.stris
.sacrititiis , sed audite verbiim ineum nnb foIt mir§ ni(f)t meiftern. Qui non
vult hoc nee jiotest tacere, loere beffer, (luod non Cliristianus. 8i ut Arriiip,
melius, ut gentilis quam talis, nnb Ia§ bie fd^tifft Hnöerh)[lriorrcn. 'Est mens
'?si.2, 7 filius, liodie' psal. 2. i. e. mein nntnrticf)er @on. Ideo non habes Deiim, Christum, to
qiiia is nihil, qui non habet iilium. Sed qui habet etoigeu ©on et Spirituin
R[anctum. 81 dicis de patre, qui solns et non habet filiiim et Spiritum
.«[anctum, ®O0 tft Seuffel et cogitatio cordis fui. Sic bnvfnffev fingit Deum,
" qui respicit sua opera 3C. Ubi est? ^n übgvunb ber gellen, quia dicil:
2 iiioir>o,4'Non faeies iraagiuem'. Omues Monachi et papistae idolatrae. Ideo nemo i.s
queratur, quod nulla idolatria et idola, vide, quae et quauta post t«mpus
Apo[.stolorum tot oid[inos. fo biel neJüe gulbene felBer, ut inferi bol vitulonun.
l^edi bap[tisnniiii , Sacra[mentiiin, Ciaves. filiiim, bcm foltll glentcn, quod
verus Deus et hoDio. 3Ber QUä bem bilb fit)reitet et ladt alias formas. Id<'(i
i.Roc. 10,14 manet idolatria us(iue ad tlnem niundi. Ideo dicit: 'fiigite idolatriani\ l-o
i) im6etlo[orren] »iicri: Jii tempus] fpg
^li[)r ftroffe, loic 6r bie C\uben gcftrofft Ijat, baä fic nidjt ein gott eljieten,
fonbern ein anbern gebanden Rotten inn bem Mb k. Idolum cordi.s, S)a ein
-JJienfc^ i()m fcißcr erbid;t ein gebunden, Du foU mic^ ober nit lunftern ober
M. •!<;,.■; formen, Sonbern ^d) luil bid) formen. ®o fugt Sfolia»: 'toem toolt it)r
mid) oerglctdjcn'r SBer nu ba§ nit tf)nn fan, SqS er bei) bem loort blei)b,
ift be^er ein f)el)b inn ber l)ett bleljbenn benn ein tvl)riften, tanftuS nit tliun,
fo Ia§ bie fdjrifft nnOerloorren. föott ()at gcfagt: Ta§ ift mein Son, (Jr ift
fing nnb geloaltig gnng, h)a§ er fagt, tan er tf)un, Der gott ift nid)t, ber
ni(^t attmedjtig ift, Der nid;t ein fon ^at. SSorfn^er mad)t oud) ein gott
im t)imcl, ber foppen, ftrid, I)oI|',fdjnd) nnfüjet, )vai- ift bn§ für ein gott? 3"
obgrunbt ber tjelleu, nid;t inn f)imel. Denn ber im l)imel ift, fagt: 5)}ad) mir
!etn ^Jlufter, %üc ^Jlundje, ber Sopft finb oUe abgotter. Ob nn fdjon heiben
go|cn locg finb, fo fef)et gteic^ tool, loic inir abgottcrei) gcmctjret bnbcn, iftv
bod) alles abgotterei), Inou luir geleret fjabcn. Denn gott ^ato nid)t befoü)enii,
fonbern gefagt: 3d) ^ob bir mein 6on, mein loort nnb Sacroment geben,
Dorbei) btel)b, loo?' onfjer, ift obgotterel).
9lr. 31 [7. SeptembcrJ. 547
31. 7. ©eptemkv 1544.
^ijJrcbigt nm 13. Somitog uod) S^rinitati^.
R] DOMINICA XIII. ®ai.3,i.'.n.
Galat: 3. 'Testamentum hominis eonfii'raatum' k.
Haec E])istola ift f)ocf) unb id^arff, bQ§ man ino simpHci hoiuinc luciüg
tan rebeit, ut quid retineat. In papatu in omnib[u.s claustris et scliolis nein
:• intollexerunt nee a patrib[us sanetis. Ideo difficilis praedieatio vulgo, lautet,
(|iiod lex fol öevlüorffen. Proprie pertinet in Seholam, quia ift ein fülltpff
unb ftrcit ©piftel. @r ftreitet contra tugenb, quae vocatnr '^offart, quae est
vaiia, nadj bem bic guter finb, barauff fie grünbct unb fufjet. ^'-'^l"';" ^of'
faxt, aU toenn ein ftatu vel megblin ein fd}on toä, fein fdjmuct junt tonli,
i'> fc^ou angeftc[)t, rot meulin, geel I)ar. S)a§ ift auä) ein f)offart. Sed ba ber
ieuffet ben ^inbern anlinjc^t. Cum hac nihil Paulo. SßieiDol auc^ mit jum
Sleuffel. @§ ift be§ ScuffelS facilet, ba er bie SJlafen anlDij(f;t, aä)t fie gering.
Si vide.s ein iungen ©efeUcn, ber ftoI| ift auff fein jngenb fdjone. Xoli mur-
nuirare. 8ed cogita: ^ft fc^abc, ba§ ber Seuffcl ein fold) fc^on facilet fol
IS l)oben 3U feint l^inbern, nafen. @§ ift ein ftol^er @eift. 5}lag Iet(J)t ein fieber
tomen, bQ§ bie fjoffart ligt. Alia ift bie Salner f)offart, nt si quis gctb, gut,
5urft, groffer tjang, ift ein Siiil^ l)offart. @§ ift ein fonbcriid) facilet, ba er
bie forber nafen .'c. Nihil aliud, quam fic^ einer briiftet auff fein ef)r, gut,
rJ über SJofen steld at§
S] Gal: 3. »nl. 3, ir.ff.
-0 S)iefc 6piftcl ift t)oc^ unnb fdjarff, ba§ man für bem gemeinen man
fcf;>r)erlid) bation reben lan, £)a§ er etth)a§ barbon Mjalltc, luic e§ aiiä) nidjt
im gont^en S^apftumB ücrftanben, ßaut, al§ toolt man§ gefc^ ücrliicrffcu. 3>dj
luilS nit enbern, fonbcru baUon reben, ©onft ge^^ortu inn bie Sdjuleu, S)enn
Ca fonft ift ein ftreit unb fampf ©piftcl. @r fid;t unb ftreit inn ber (*piftel
i.1 tuiber bie fd)onc tugcnbt l)offart, bie ift 'JJianc^erlel) , Sarnad) bic guter fein,
barauff fid) gruubet unb bruftct: (5in§ ift eine fralnen ober ünber Ijoffart, olö
lüenn ein lüei)0 fd;on ift, fdjon rort fjat, 2:i§ ift aud} eine t)offart, loenn fid)
brauff Bruftet, aber ei ift eine arme ^offart, bo ber Sleuffel ben t)inbern jc.
^JJtit ber [)offart t)at ©. 5paulu§ fjie nit ^u tf)un , ob lool einer and) baburd;
30 3ur Ijellen feret, l^enn fie ift be§ Üenffely facinetlein, er adjt fie nidjt gro§,
Senn er loifdit ben ^inbern brau, Xenn er ift ein !^offertiger geift, !an aud;
leidjt ein fiber, ungtud tomen, ha^j bic (joffart t)ergc()t. Xarnad) ift ein anber
^offatt, Xie baurcn l)offart, £'ü§ einer üiel gett, gut unb cljre t)at, aU furften,
^errn. @§ ift jJoen factnetcn be§ 2euffel§, baran er bie nafen U3ifd)t, S)a§
35 ift oud; nodj nidjt bic {)offart, babon Sßaulu» rebet, Xenu ber Seuffel ücradjt
3i>*
548 ^rebigtcn bcS :j(>()lc? 1541.
Rlquisquis sit. ^ft Qud) ein fdjledjtc t)üffait nt finbei-£)offai-t. 3. ift btc tedjtc,
be§ 21euf|et§ eigen tjoffart, (|iiae dicitur fuudainentuni sapientiae et iiistitiae.
©te^et nid^t barauff, toic fif)on fralu, reic§. Sed ha bev Seuffel felbcr in
t)offertig ift, non habet geel t)ar nee curat bona tenijwralia, non est eins
.sM|)erbia. Sed ea est .sapientia et iustitia et in divinis reb[us contra diristum •"■
et Deniii. ^mifteii fiiib t)erau§, finb qu§ bev junfft getretten, fud^en me^v
taler. fsta snperbia consistit in sapientia et iustitia coram Deo. 'iSQmit
t)Qt @. 5pnulu§ äiitl)un, baö er» iiibevf daläge. Rara est ista superbia, paucissiini
nemen ficf) iustitia et sapientia an. Onines «juaerunt primam et praecipue
secundar,!. fuc^en gelb, gut, ef)r, ha^ nu bte narren unb ha'mxn {ioffart lo
regieret, bie nimpt 3U. S)ieje l]at ^eer abgenomen. ^tc'" ^uibcn fterften f)od)
brin. 3tt'tu ''Illaf)üm[ct unb Surrfen, praesertim Siotteugeiftcr unb S^euffel
fed^ten um5 toeiSl^cit unb gerec^tigfcit, >üer coram Deo sit sapiens, iustns.
3)aö ift fein eigen l^offart, bie im juget)6rt, per quam de coelo lapsus et
Adam ex paradiso expulsus. Ea est ista. Xos ludaei populus l)ei, audimus 15
legem Dei, Dens locutus, dedit cultuni, templura , saeerdotiura, quicquid
facinuis, est sapientia, iustitia, non coram nnmdo, sed Deo. C'ircumcisi sumiis,
iiaheauis Messiam, prophetas et reges, iii nostri ])atres jc. Jbi l'uiidafa omnia
sujier Dei sap[ientiam et iust[itiam. Utinam istam superbiam Cliristiani
baberent, un§ ftunbe fte töol nn, fie funben tro|en: Ego baptisatus, vocatus 20
ad Euang[elinm. ut discam et eredam, sum cibatus corpore et saug[uinc jier
nianum sui ministri. loSgefpvoi^en a peccatis meis. SaS folten toxx U)ol tl)un,
«Ibie l)offart, (\i\ä) bie brüte, be§ SleuffelS eigene f)offart, ba er hift i)at, bie f)üt
ben grunb Sapientiae et iu.sticiae, S)arauff fte[)et er, fragt nic^t nac^ 31bel,
gut ober rot meulidj'en, Senn ber Xeuffel fragt nad} Ineltlirfjcn gutem nichts 2»
nberal, ahn lt)cif£)eit unb gercrf)tigteit inu gottlid^cn fad^cn luiber (5[)riftum
für gott, S)a§ l)cift eine redete ()üffart, X'amit t)at @. i|.^aulny jctl)un, 5}ag er
bie barnibcr fd}ledjt, tinelnol btc aud^ gering ift loorben, Senn fid^ i()r tocnig
ber C)offart inu ber Inclt anncf]nicn , Senn ein jeber bte fraJoen unb bauren
f)offart fud}et, bie jluo rcgiren, narren ()offart unb tjaureu ()offart, Xie nemen 30
3U, bie anberc aber feer ab, allein bie ^uben ftadten feer brinn, 3^ ber Stapft
unub ^Juitjotuet, Oitcm falfc^e lerer nnnb !e|er, Tie fteden i^t brinn, 1)a-3 ift
bev Seuffel« eigene f)offart, baburd} er Dom Ijimel gefallen, unb '.'Ibaui and)
aufm '^5arabei§ geftoffen, 3)iefe r)atten bte ;^subeu: »uir finb lion ?l6ral)am
geborn, S}a§ ift ein bauren ()offart nadj, ?lber gott ()at mit nn» gerctt, nn? r,
gefe^, prieftertf]nmb gegeben, finb befi^nitcn, loaä ioir fe|en, ift red)t, tonnen
nid^t irren, ijahm alle tonige, loir finb i^re ftnber. 3« ^a^ 'ft ßine f)off«t't,
bie fuffet auff gottlidje gcred;tigfeit unb loeifI)eit, mir folten ben r^^um tiaben,
uns ftiuib bie ^offart lool an, loenn ^d) fo trotjenu fonttj: .'5orftn§, leuffel,
3d) bin getanfft, ^d) bin mit beut lel)b unb blut (Jf)rifti gefpeifet, bin Io§ 10
gefpvodjen Oon ©uubcu, Tie Ijoffart gieug ^in, ftnnb lool, unb loeW;c bi§ tl)un
9h. H! [7. ©e))tciiiber]. 519
R] ba§ ftmib liU'I. Et i|iii seiunt, .sunt vere Christiani. Sei; '^o'^tUllt ftef)Ol lücfjt
aiiff mein ro|i mnul, auff Inel 1000 gulbcii. Nun est fundat;i nuff fLÜrfteii
llilb tuiUicr f)offai't. Secl funclanientum eins Dei inisericorrHa et gratia, non
in nicani institiam, sapientiani, secl per et in Christo exhibitaui. 3)a bin id^
'•> ftol^ contra Diali[oluni, mortem, IjeH et dico: S5et§ Jltid^ nic^t. Non jiotes
nie nnfcii)ten primis diial)[ii.s nee nieiis iiistitiis, finb aüc tob. Sed (piod
bomit fiepte inid) an, Inffc fe'^en, «jnod Dens misericors. Sic Ijnben ludaei in
l.")Oi) \ax nU unc^lntf ukr bev I)offort gclibbcn, fte^en nt cifener Berg: iiabemus
legem, aedificavimus tenipluni pidclirius Deo quam prius et offeremus. Dens
1« dcdit ipsi naturalem ignem, tem])lum sunm, sacerdo[tiimi, uos eins popnlus
ac si ip.se Abraham, tan un§ nid)t feilen, ^abm iu.stitiam et .sap|ientiam,
alii omnes honiiues stulti. In ista horribili incedunt sujierbia. Si uim
momento nos omnes possint oceidere jc. Cum simus Dei poj)ulns iiabentes
legem, teniplum, sacerdotium, sumus patrnm sangnis, sancti, iusti, sapientcs.
15 Si iste pop[ulns apud gentes, unus sap[ien.s, quid magni? Nos omnes tales,
Sie Tiu-ea ftefiet btouff, si ])otest oceidere Christianos, fvatucn, jungfrnUien
fd^enbcn, ünbcr fpteffen. Et papa fjat auc^ ein gnt teil bon bcr fjoffavt. .Sed
non similis ludaeis, occidit etiam. Ista superbia gtlinbet \iä) ailff tüei§l)cit,
iustitia eoram Deo, ut .sap[ientes, iusti bo'^ev, quia Dei populns, filii Abraliae,
2u habent legem Dei, ut ^'tah'en f)offart auff Voten xoä, f8a\wx auff gclualt.
Sic papa, Turca unb Sd}tlicnuev. jd) ftoB verbum, sum Dei popnlus. Ibi
fom^jt ©. Spaulu» unb ftrettet Itjiber bte l)offavt. Grave argumentimi pugnare
7 Sic] Si
S] tonnen, ftcfjen tool, S)enn bei !)o()mut ftef)t nic^t auff mir, auff nicim roten
rot gulbeu ober ?lbcl, grnnbt fid^ nid)t luie be§ narren unb Bauren ot)fer,
25 jonbern auff gotte« gnab, nidjt auff mein luciflicit unb gcredjtigfeit, fonbcrn
auff gotte§ gnob nnnb barm^er|ig!eit, !Ea§ 3rf) fagen barff: 5Ecuffel, Ia§ utirf)
unuerUiovren, Tenn t)ie ift einer, bcr mirf) nevtritt, Tenn ^^cf| mid) nirfit grnnbe
auff mein lueift)eit, fonbern auff gottcä gnab unnb barmfjerjigteit. 5)iefe
I)offart ftunb un§ Ujol an, 3(Ber bie Suben ftnb auff i^rer ^offart nu geftanbcn
30 1.500 3ar, ftef)en auff einem eifern Berg, Uiir InoKen opfern unnb fdjlarfjteu,
daUien unb fe^en me[}r, benn loir gett^an fiaben, r()unien, lav iuar ift, 6ie
feien gotte§ OoW, !omcn t)on 3IBro^am, ()atienn ba§ gefcl^, e§ !an uuS nidjt
feien, 3"» '^f'-' f)offart gef)en fie ba^in, unnb Uienn fie un§ !ontten tobfdjla^eu
auff eine ftuub, tf)eten fie c§, V)ielten fic^ bargegcu fing, un« narren, lurdf
35 folgt i()u nar^, ift and; in§ lenffelS nameu !lng, fte()et brauff, unb tueun er
C?^riften !an ft^me^en, toten, fo l)etft§ U)olget()an. 2ßarum6? Sßir finb gotteä
öoW, S)er SPapft aud), ^rebiger unb S?arfnfjcr yiiund^ f)alicn and) ein ftud
bon ber l)offart, finb a6er ben ^uben nidji gleidj. ^ht rebet ^|^aulu'3 Don bcr
l)offart, bie für gott inil geredet fein, unnb f)at ben grunb, locljl e§ ift gotteS
40 gcfe|, gotte« Uiort: .^ie ift gott§ inort, bas l)aticn tuir, l^rumli ift§ redjt, tuiber
r,50 ^vcbiglcn be§ 3at)tc§ 1544.
K] contra cos, <|ui liiibent lioe fuiulamentuin. (Sim ©belltlün fnii lllilii 5tbcl
iiemen, @im furften. 9iim bit einem biefc {joffavt, persuadeas ei, quod sit
peccator. Mnnent in ista jipi'sua.sioiu': Nos sapientes, iusti. Si vos oeeidimus,
ac si fdjlngcn frotcn. J^ic Tuica, Stapft. Ista (!St proprie Diaboli superbia,
bavtnne er firf) lücibet unb ineftet. Priores duas non curat. Sed istam incepit &
i.ffli'oics, 5 in coelo: Ero Deo siniilis. Et in paradiso: 'Eritis siciit Dii'. Quid facieu-
duiii, nt ista 3 nibevgcfi^tnt^cn tnerbe? Hoc facit Paidus hie fortissime. Dei
vcrbum, inquit, tft jtucievlcl). (Sintnol gibt er ein ©efetj unb praeeipit, quid
tu debeas faeere. 2. sua prmuissio, quid ipse velit facere. Sic nu Diab[olup
hm grunb. Dens luecuni, quia oius legem, toinpluin jc. habeo. Concedo m
totuni. Xum putas ideo, quod Deus nulhim aliud verburu dederit quam
legem? Jmpone Bttü auff bic nafen et invenies, bn-S er utJer boS gefuc^ ein
anber tnort '^ah. Sa§ fjoTt nntcrfrf)icben nt Dens. .|ui gebotten unb ber'^etffen,
ut bis. Lex 400, 30 ftofft mit groffcr getoalt ben f)ot)mut nibcr, Lege Geue.
i.3)io(c22,t8ubi sie scri])tnm: Tn somine tuo beuedicentur'. 2Bic gefett bir ber fprud^? »*
Ibi non fagt ein gc'ßot, sed proniissionem, quid i))sc, non tn facere velit.
S>u folft unb tauft? nir^t tt)uu. Dabo fameu, ünb, fruc^t de carne tua, qui
talis erit filius, ut per cum onnies gentes. Nuni istud est praeceptum?
Xon, quia non dicit, tpiid Abraham debeat facere, sed gibt ein f|etrti(^e l)er=
fietffung. Erit benedictum semen, sed ])er ouni etiam omnes gentes libe- 20
rab[untur a peccato, morte et Diab[olo. .^ie|er muft 3ubc fel)en, non d[icerc:
S]bie ftreit 51>nulu§, nnb ift fcf)liier cim had ,5nnemeu, Tn ha fagt: ^sä) t)ab
gottea iDort. S^nurn fnn mnu tnter nemen, furften Heringen, 9?ot meuli($en
!nu ein fiber nemen, S)er tjoffnrt ift noc^ .^ufteureu, nber '^te bem fein Slrgu-
mcnt ,^u nemen: .^vit Ijnb gotteS »oort, '3)a§ ift nidjt mnglitf), S^cnn bie ^ubcn 2;,
ftefien bnrnuff unb Inffeii firf} nidjt bnriion bringen. S?i-^' ift Senffets f)offnrt,
bnrinn fi(^ ber S^cnffet mcftct unb loeibet, 2)ic bnb er im tiimel nn unub
trott gott fein, bract}t nuif) 9(bam ,^um fnE. 3Bic !nn mnn aber Seuffel bar=
uiber frf;lnt)en'? SnS tljnt ■Innutu» iun ber Glnftcl unb fngtnlfo: WotteS inort
ift ,5JüeierIel). ©in mnt gebentt er, UmS bu ttjnn fott, bns nnber fein üerbei^nng, 30
ltia§ er tl^nn Init. ?llfo fol man ben S^euffel uiber fcf)lnt)eu. 3cC) t)nb gotte§
Uiort? ^sa, [)Drftu, uunuftu, bu nnrr, ba§ gott nur bnS einerlei) Inort f)ob?
fe^ priüeu nuff, fitje bnä biirf) reifjt nu, barauff bu buc^eft, fo toirftu finbeu,
bna er norl) ein iiuirt bnb neben bem gefetj. @r lt)Qt öerl^ei^en unb '^nt nucf;
geboten, Inie er f)ie fngt: fie öerliei^ung Unrb un§ ba§ gefe| nicfit nnffbeben. 35
i.aJioics2,iöP)i;n: ftc()t nlfo gefrfjriebcu : 'In scmino tuo bonedicentur urancw gentes'. 3)a
fagt gott tein gebot, fonbern jufng, \va§ er tt)un ttil, niifit, loa? bn tbuu
folt, Senn bu fauftS and) nieT)t, fonbern fvcf) Uiil ein ünb, ein frncfjt geben,
ein fon foltu triegen, S)urd; if)u fotleu gefcgnet tuerben alle beibenn. 3)a§
l)eift Mu gebot, fngt ni(f)t, tras ?lbraf}nm tt)nn fol, fonbern f(f}eu(ft if)m eine «
fc^one tiert)eif§uuge öom gefegncten fon, burd) ben nlle 5}Jenfd^en lion funb,
9Jv. 31 [7. ec|)tciiibet]. 551
R] Deus praecepit jc. Non sohini lioc. Sccl promisit et lo(iiiitiir, dedit et
douavit. Nos sie papam IjoBen iiibevgefc^Ingen. Nos etiam pracdicamus 10
praecep[ta ut hodiei; 'fac lioc\ 'diligos ])rox[imuni' 3C. Sed ltioÜetl§ aEctlU'uMo.zs.--?
nidjt IjaBcil, oportet aeeedat gratiae prouiissio. Non in multis, sed uno, qiii
5 est Christus. S)a§ l)eifjt mit bem ©onncr gefcfilagcn in istam superhiam,
(|uae est: liabemus Dei legem. Ergo Dci populus. Nos (]uoqnc, sed non.
qiiod eins legem habemus, Sed ex liac proniissione. r>ens "^atS 9lbrat)[QlU
bnxä) öei'Ijeiffling fre^ gefcfjencft. Non memimus per legem, quia lata ea
ante 430. Ergo nou faeit Lex. Sed quod credo et Bo^e Ollff ®ottc§ t)ev=
1" t)et|fimg, Dens lüil ef)t. legem hJegreiffen, nt non habeat fuiulamentum haec
superbia. Bona iu.stitia, IjCX, ut liodie': 'Fac hoc'. Sed quod inflari inde,
2)cit fjolimut tüil @ot nic^t leiben. Sed fo r)etfft§: Christus filius fol bicf)
fcgerteil, ut possis mortem etl'ugere et peccatum. Ideo dicit: 430 \ax lala
post promissioncm, 3Da§ man fe^en fol, quod non Lex, sed promissio. 6o
15 fol man bem 3?opft fagen: Sa§ mic§ ju trieben mit beiner 5J{un(|erel). £)a
laffc fid} ber Sienfct auff. 3d) toil mi(^ Hcrlaffen auff henedictum senien,
(|ui döiiavit vitani, >it Abrah[ain ante 430 annos. Sic fecit quoque Adam,
legt im fein gebot auff, sed creavit eum, mac^t in gefunb, ftarc! on lexb unb
feel, ut Deuiu dilig[at ex toto corde. Post ubi eonditns fortis, dedit man-
äu datum: 'Non edes', Et poterat servare, quia plenus Spirltu sancto, et i-»'»!' ■;. >'
■5 bem] ben 6 Ergo] Ego
') Im Evangelium dieses Sonnlai/s Liik. 10, ■iSff.
«1 tobt, fiell eiiofet foUcu Serben. @ott I)at nitf)t allein geboten, fonbern and)
iierl)eif'3cn. äi>cnu bit aber, bn ^\ih, nid)t f)oren luilbt, fat l^in. 5nfü fd^laljen
luir ben 3Bapft and) niber: Stapft, gefel? ()in, gefe| '^er, löir ^rebigen mä)^:,
gcfe^, tooKenS aber nit allein ^ircbigcn, 3)enn Inir nid)t bamit tonnen 311=
-'S !omcn, fonbern mu^en nod) ein? baben, 2)a§ beift nu mit bem S^onner binei"
gcid)lngcn inn bic tjoffart nnnb bobmut. 3rf) bot' gotteS gefe|: :^sd) braun
and). 3d) bin gottcS bold : 2^ m^. 9lber nit burc§§ gebtut, fonbern jnfag,
2)ic bot ?lbrabam lang oor ge()a^)t, M\(\ Z(^\]X, ebe benn bo§ gefeb geben
Samit mau terete, (51 Imirbe burd)§ gcfct; uid)t getban fein, 2)enn gott Uni,
:)u nid)t t)aben, jDa§ Jjtf) fol buchen auff meine toeifbeit, al§ toer 3ld) ber, ber
ben tob, fiinb, bcC bempf eulontb. fonbern fo fol§ l)ciffnin : (?bnftu§ folg tl)iui,
Der loirb bid) fcgeiieu, bnö bu tauft bem Seuffcl Uitberfteljen, foWjeä Ijat golt
juüo^r 100 3;ar Ocrbeifjenu, auju^eigcn, ha% ba§ gefe| nid)t tbun tourbe, fonbern
ber famen fol§ tf)un, S)cr fol ein fegen bringen inn bie luelt, S)er ba bcifft bie
35 Sunbc öergcbenn, i)i\it gelefc^t. S)a§ ift @. ipauluö meiunng, nnnb alfo fan
man ben Seuffel niberfd)tabcn. 80 tbett gott m^ mit 9lbam, gab iljm nid)t
erft ein gebot, fonbern fd)affet itjti fjeljtig, gcfnnb, Sarnad) fagt 6r il)in: 'Dn '•'i"''f>"'!. "
fo(t nit effeu' ;c. 2)a§ fontl) er tool t)alttcu, S^enn er Uuir gefunb, luav Hol
552 ^rebigfoii bc-3 Safjto^ 1541.
„. „Jdormieus, crcata imilicre et tarnen statiiu dlifit: 'Hoc os ex os.sibliis\ Uln
la])sus unb bev Seiiffcl in umb bie iinfdjiilb flebradjt. ®^c im ®ot miffflclcr^t
gebot: 'In sndore', rid;tet er in ^Woot loibci auff et facit sanos. Et dicit:
1. ivii'ics.io'Senieu mulieris'. Ibi promittit Dens et sanat a peccato et dicit, ex fol per
Hcnien mulieris iterum lebenbig hjevben. Sic cum Abraham, ef)e er im ein &
'••'•''*' |-^''' gebot aufflegt, dicit: 'In semine' k. Item Gene: 15. 22 beruff unb fcgcil
gieng über 3lbra^[am mite legem Circumcisionis et 430 annos. ^ft bcr l)ot)=
mut, ftol|, quae fundata auff§ @eje|, nic()t gelimitig boniber gelegt? Adam
creatus ge^unb Ujarb im auffgelcgt, ut parnbi§ ocrtDorct et non ederet, j)oi-t
'"''"3,"i9 ""' '''M'^"'"' "'^' erectiis [ler scmen mulieris, toarb im auffgelegt: 'Dominamini', lu
'in sudore.'' Et proraissio toar ha. Non burfft fjoffertig fein, quod Dominus
(inmiuni, sed quod liaberet promissionem de benedicto semine. Sic Pauln.s
maä)t bie "^offart, quae est sapl^ientia, iustitia auff Dei legem, jU nid^t.
Habes quidem verbum Dei, sed quod räumet tua opera, ut circumcidaris
et ofFeras, S)er ftol| tfjlttö nii^t, Sed bcr Semen Abrahae benedictnm. S:a '»
ift jett, ba§ bu ()offertig feieft, Non, ba'S bu e§ t^uft. Sed Dens f^utS. Ibi
credo. Quid ergo Lex? Ad hoc data, ut tu exercearis in ea et discas e.\
ea, C|nod impos.sibiJe, quod ad iustitiam venias. Si Lex non esset, nemo
veniret ad haue humilitatem, sed cogitareut: habeo ratiouem K. Sed die:
TOiuti). 22,37 'diliges Deum ex toto corde\ (Sil)e, quoniodo hoc facias, diligas Deum et 2u
3 iiher In siulore stelil et, de nnillero
S] fil^eiligen geifte§, fo öol, ba§ er balb @üam ernennet , ©aS fic feljneS fleiid)ö
Itiere, tnenn er eine (Kreatur an^af)c, liniftc @r, hja-; timr. ?llfo aiid) nad) bcm
faK, el)e er iljm hau fvculi, gebot niiiib erbeit nuffleget, ricfjt er il)n loibev nufj
iinb macöt ibn gefiinbt. S)er famc beS locDbcä jol bir, Seuffel, ben foJ)f 3ur=
tretten, S)urd) ba-J toort ricf)tct gutt ?(bam tuiber auff. Tie t)erf)eif?iing gebt w
Höriger, et)e baS gebot imm banfstjatteu auffgelegt lüar, fo tf)ut u[nfer t)[err
g[ott. 9(Ifo mit 'Jlbrabatn, cbe er ibm aiifficgt ein gebot, gab @r ibm ben
»•'■"'»jj^'j^'- fegen 6ap. 12. et 15. Sarnacf) gab er i^m bie befdjiicibiing. ';;stem 43o ^^ar
na(^ ein anber gieng ber fegen: 'In semine tuo'. (S()e benn ba§ gefe^ fam.
"Denn ?Ibam gab ®r bie uerfieiBiuig , Darnadj befalc^ er i^m ba§ iJJegiment :io
luinb crbcit, bo§ er nit branff tro|enn foltc, ?Ufo fpric^t nu t)te S. 5PauIu^',
®aö gott ben [)o^utiit nit leiben loil, ber aufm gefel; fompt, ©onbern ber
r)oI)mut t()uti5: Der ©amen ''Hbrat)ac fol birf) fegenen, Sarouff fol man trotjcu,
loarnmb ift aber» gefeij? S)a bu boraii lerneft, lüie bir§ nnmuglid) lneift)eit
unnb gered)tigfeit 311 erlangen, Tenn ineiiii ba§ nic^t \mxt, hnirbc feberman y^
feiner Oernufft folgen unnb gotteä oerl)eif]ung nidjt§ ad)ten, ?lber fo gibt
gott feine oerl)ei|ung unnb gefe|, fil^e, Uia§ bir gott gibt, ©i'^e bu, tote bu
gott bargegen lieb boft, frogftu« nid)t nar^ bcinem 91erf)ften, TaS beift uidjt
gott licbcun, Tao lernt bidj uu bo-J grfcl;, TaS bu fageft: ?Üoe {)ab '2si) gott
^Jiv. :il [7. ©eptcmlieii. ti^'y^
H] jinix|ini\uii. ]l)i docet Lex, (|uod noii facias. Xoii diligo |)ri)x|imuni, iiiio
VQiibcft, ftelcft, tiratocft folfd) bier, fud^cft bcincit nulj unb lieB. Num hoc
est ililigerc Deiiui et liöiiiiiieiu".' ^a, ISeuffel. Ibi Lex docet. ?Iliic hin iä)
fo fiofcv iiienfc^ unb fo gar beä Seuffel», ut meipsum ]ilu.s diligani ijuaiu
5 Dcum, alioqui nou ftelen prox[irao, sed Ijelffen. Si Deiim diligi^, lionorabis
])arcntes, praeceptores , (juia Dei dilectio bringet« aüey mit. Si iioii diligis
proximnu], patrem, herum, tum Deum contemui.s et licbeft Diab[o]um in
ber 'ijiO.. Si diligis me, serva praecepta mea. Si hoc, dih'gis Deum. Si
nou diligis. Si docet te Lex, ut videas, qualis Urtica: 'Diliges ex toto corde'
II) i. e. es Diaboli, Irite bu gel^eft unb fte'^eft, quia non honoras parentes, item,
quod prox[imo iucommodas. Ergo Dei iuimicus et hominis et diligis eum,
qui extrusit parentes ex paradiso, quia Deo inobediens, "^offeft fein lüort, non
potes pati, quod Dens te arguit suo verbo. Sic nos debemus fptegeln in
lege. Ibi video, quod Seuffel lieber habeo quam Deum, menni pess[imuni
15 inimicum diligo, Deo, qui me creavit, bin ic§ gram, quia eins verbo. Si ego
bc§ 3^cuffet§ mit leib unb fecl, venit liberator, semen Abrahae promissum,
mad)t mic^ lebcnbig, fclig, gerecht. Tum potes facere legem, ut in ea exer-
ecam me et videam, quid mihi desit. Si sentis peccatum. accipe promissionem :
iustifico te, oondono peccatum, do Sjnritum s[anctmn, ut possis servare legem.
20 (So [teilet benn bie r)offart mit oÜen f($anben. Diab[olus tob cum sua
sapientia, iustitia. Ibi cogens dicere: mea superbia taufent mal erger quam
fratocn unb batoer '^offart. @§ ift mit Urlaub mea iustitia et sapientia
17 über facere steht diire
S) fo lieb, bin ^(^ fo unbantfbar, ungetiorfam? ."oette ,f^'c[) gott lieb, '^^d) lintrbc
meinen Ticc^ften and) lieb '^aben, unb fo fort an, 2)enn gotteS lieb bred)t aücy
-'5 mit. ^ä) fe^e tool, ba§ ^d^ gott bcrac^tc unb gram bin, bem Seuffel inel
lieber benit gott, met)I 7^dj fein gebott nid)t§ adjte, ^llfo lernt bid) baS gefel;,
2ay bu fif)eft, toic hu für ein nntrelo bift, 1Da§ bu folt gott lieben, fo Uiel
f)eift: S)u bift be§ S^euffelS, luo bu getieft nnnb ftcf)cft, "Denn bu licbeft gott
unnb ^fledjfteu nid)t, bieueft uicmanb benu bem leuffel, Ter bid} nnnb ^?lbant
:iu aufm 'iparabeiS geftoßen f)at, 'Jltfo bilbet bir ba'i gefeli für, bas bu gott
nngeborfam feieft, Darjn ifty bon noten, Sa§ ttnr nn§ barinu fpigeln nnb
fe^en, looran e§ uns feiet, ^Jemlidj, 3)a§ mir gott feinb, S^em leuffel gef)ovfaui
finb. Sßo toiltu nn ()in? 0 lieber gott, bin ^ä) fo OerbatnUt, fo tont mir
]ii f]ulff, mad) mid) lebenbig, gefuiib unb from burd) beu Samen 9(brat)ae,
35 S)a3 ^ä) barnacO an^ ba§ gefe^ möge booten. So fielet nu bcr 3:euffel mit
fdjanbcn mit feiner fjoffart, Ijeliligleit, geredjtigteit. ,^'a '^\ä) fcbe luol, meine
gcred)tigfcit ift be-j Senffel» gemadj, Xrumb lao ,Vl)y fareu, nnb Uieil gott
milir nod; ein mort ber öerbeifjung be§ ©amenS, ber mid) fclig fo( ntad)en,
geben ()at, la flil)c ,\d; bin unb lafj uunii ()offavl (igen, troli aber anff bie
554 ^ßrebigteii bcs Snijveä 1544.
R]i'iiii(lam(Mitiim eiii lieimlid) geinadf;. P'go Diaboli, \mc \ä) gctjc iiub ftcl)c. vS(-d
gratias tigo Deo. (|ui dcJit uclliuo \erbiini ad priu.<: 'Jii seniiiie tuo'. Il)i
sii|K'i'l)io, ift tob sM|i|ipntia(' et iustitiac. Kgo stiiltus pcccatnr, inalediotus.
^sä) tro|e aiiff bie Oerljeiffuug giatiae iu Chi-isto, et sie discam legem, iit
sciaiii. qui siiu, et ut sequantur o]3ei'a legi.s post gratiam. Ante est ein s
Iniltcr bvcrf. I'rimes bcffei" quam illa ]iosteiior, <|ina est Diaboli iuferiialis
siiperbia, (iikkI vi.s f)eiUg, gci'cdjt, toeije jein per legem Dei sine gnitia. 3ft
ein 1)01)0 ©piftcl, quam tarnen scire debent Christiani, ut bamit nibcifdjlaöeu
bie l)ot)c lioffart.
!~^1 licrl)cifietie (iiinb inn 6f)i'ifto, Snrnad) bnä ^d) niidj mid) bi-fiev iiiib gott lidi n.
iVtüiiiue, fein gcfcli iiiitcrftcl)c ^ufinUtcn, l'llfo l'obj nad) cinanbcv fie()cii, iüd)t,
ba« bu luollcft Itievcfi' ef)c tf)nu nimb bnbuvd) evuicvbcn, foubevu cvft au (.'it)riitnni
gleutn-n, S)ic ivtab anncf)nicii, S~ic lunc- bid) cv[t ,^nrid)tcn, "XaS bn ein ixd;tei;
'•J}ioii erft tuerbeft ^uin gcfclj, Si^c alfo leict I)ic '•|huiIu§ bie Ijoffavt baiiiiber
fd)lnl)en, bie iin§ bcm gcfelj !oniet, iiemlid) mit bev licrl)ei§niig, Snbuvd} )otv u
fcitg loevbcu, unnb bavnadj gut'3 tt)nn.
!52. 14. ©cptcmljci; ir)44.
^4?rcl)t£}t am 14. Sunntnß und) ^riuitntii*.
^, Rl DOIMINK^A XIIII (ialat: .^.
fflnl. i, I6ft.
Ta§ t[t eine unUiftige (Spiftel unb fd)nrffe prebigt, bie mnn nid}t geiii
l)tnt, praesertim nostro tempore, bd lunn Inil nngeftrnfft fein, [)a'bm fo
l'iel gclernet ex praedieatione fidei, ba§ uu nienuinb funbiget, et Ajwstulus 2n
ift 311m lugenev lUOVbcu ntit geUnilt, ubi dieit: 'Manifesta opera' JC. Non,
Non, Nemo invenitur, (|ui nnvcd)t. S)ie pnebigt toirb fester muffen ftil ligeu
])rae .sanetitate hominiun. Spiritus sjanetus furC^t fid) nifT;t 3U feei" fui" bev
Sßclt unb Scnffcl, fngt ben bnrren tcyt. Spiritus s|aiietus dieit, (juid simus
et faeiamus, nnnngefel)cn, (piod iai'tamns fidem. .\udisti, (piomodo |ier lidem a
fol gen r)imel fmeu. lam andi, ((uomodo in>3 2enffel§ namen in bie ()erk,
S] Gal. 5.
S)a§ ift eine nntnftige (i-piftel nnb fonbevlid) inn bicfcr ^ät, bn man
Inil ungeftvofft fein, ■'öatien fo Oiel ftubirt nu§ bev i'vebigt liom glautcn, Tia-S
uicinonbt fortbin luil gefuubigct l)abeu, ,;\ft alfo bev ^(poftel ',um lugenev :;u
loovben, S)a er fagt: 'Offentiav finb' k. Wu§ and) fc^ier bie pvebigt Oom
Cnangelio ftill ligeu für grofier fromtcit. zitier ber I)[cilige geift fragt gleid)
luol nidjtv barnnd), fagt gleii^iüol ben tert, liia& tuir finb. SBir l)aben aber
inn gottc'ä namen geT)oxt, toic tvix foEeii gen t)imel faren. Viie ()ore, loic bu
iu§ lenffely uameu iuu bie l)ell faveu, ncmlid) buri^ ß^ljbved^eu , morbcu, -.
J6 daneben sieht Vitii])erat juaelei'Huii vrliis, Scluilicruiu, Scualuni.
ytx. 32 [14. ©eptcmiicti. r>r,r)
KJ scilicet iit ir opera caniis. Haec est via, si ignorns, i[iioiiiodo fol ill bic Ijcllc
fomen. Praedico vobis, antequam ingredimini inferos, ü)i tüäj bei' Seuffcl
lucg^olct, qnod, qui faciunt talia, ge'^orii tn§ Iieüildj feiner iinb DerbnmniS,
Et uon iuvabit te: ('redo in lesiini, audivi, qiiod tulit pcccata iiostra, quac
5 condonata iu baptismo et quoditie remittiintiir. Nihil. Si talia facis, Omiiia
sunt perdita, Absolutio, Reniissio p[eccatorum. Quia non ideo remissa pec-
cata, ut iani ppcces. Quid opus reniissionis et gratia, si vis ]ioito peccare?
Ideo condonatur, ut deineeps desistas, iu spiritu vivas, iion in carne. Si
non, audis iuditinm. Ego dieo: Remissione p[eccatoi'uni amissa nihil te
10 iuvat Christus, Soilff, Spiritus s|anctus, si seeunduni carueui vivis. 2Bte
!ompt 5paulu§ nilff bic unlllftig prebigt? Per totam Epistolam consolationo
plenam fecit 3C. Non vol[o audire, quod habemus IjaS, lieib, ftoI|, '^offnvt,
loiic^er, liegen, triegcn macf^t iiid^t beit gantien ß'alenbcr bc§ ffeifrf)litl)en (ebcnS,
et similia dielt. Tanieu nemo neibijc^, nemo nientitur, nemo Bralüet fflijtf)
15 Bier. Cur ergo dicit Paul[us esse 'manifesta'? Non scimus jiibciJeti, ut imn
sint manifesta. Si huie indignor, dieo: {cf} fjn'6'3 recf}t imb gut urfod) et
biinam eonscientiaui. Ibi non vides ^a§ , iieib, ftolli. '^teiit mit bem gei|
ftc^ jubecJe: @§ ift (ille§ tettev. ^(^ mu§ fnlfc^ Bier bratüen. äBuc^er ornat
se taiu pulehre, ut, si Paulus adesset, uon viderct. @§ gilt, lüer ben aiibern
20 tciifc^e. Videbis, oli bi(J)§ hjivb "^elffen, quod !nnft fo fein titeuteln, juberleit
unb bic^ Bei'uffen auff bein rccfjt, uotturfft. Summa summarum: tnenii bu§
fc^on Icnger fut mir iinb 5R[eifter .^anfeti tiertirgeft et coram iudice, i^d^
9 Ego non dieo
S] frefeenn 3c. toeiftit e§ nu iii(^t, fjie lerne e§, S)enn *paulii§ fagt: ;s^ fctge bir§,
cl)c bn f)inctn feveft, »üer folcf)§ ttiut, bev tom'pi mä)[ in§ {jimclreii^, ■'Tiilfft
25 hiä) auä) nicf)t, ba§ bn inoUeft räumen tiergctmng ber ©unben, 3)cnn luenn
bu foI(i^e5 tliuft, 6iftu beS S^euffelS eigen, "Senn ina§ burfft mnn bc§ glauBcnS
nnnb bergebung, tnenn bu rtolteft inn 8unben 6lel)6cn'? 3'n biivum6 liu'rben
Sunb OergeBen, TnS bn anffl)arei"t Uon Snnben, fonft ift tiergetung öerloren,
loenn bu lüilt naä) bem fleifcl) lüiinbeln, 2Bie fomtjt oBcr ^^aulnS nuff bic
3u nnluftige prebigt? Ijnt er bod; fo lieblid) inn ber (Spiftel gefcl)rief)cnn öom
ginnten, feret nn bnljer, prebigt, bn§ mir fo ungern tiorcn, ^Ücnuinb ift mer
ftolt,, touc^erer, fnlfd), higener, triegcr, \m luil er t)in, ber 'Jtpoftcl^ (?r fngt:
fic ftnb offenbar, löir löiffen§ lool ju becEen, locnn loir einem feinb finb,
fprccl)en: ^ff) f}a6 reef)t unnb fug boyi, 2)o ifto jngebcclt, fel)e nit .^orn, netb,
35 ftol|, item tuuc^er, c-i ift nHeS tl)enr, fanS nit i^nlomen, mnS lofent für Iner
Brntoen jc. fd^effcl Heiner marken. Sllfo loenn nu 5poulu§ ba »üere, mnft
higener fein, 3)enn alle fnnbc .yiberft fein, \HOev loenn ftrelGein lom^it, loirftn
lool fe^en, o6 bid) fol(^er 6el)clff fid;crn luirb, fil)c, lucr bcii anbern betreugt.
.^an id)§ nit fel)cn, ift-S für meifter banfen Derborgen, im iinnu'n gott§, mnd)S
»0 aber fo fdjon, tuic bn loilt, fnr bir mirftn^S bcnnod) nid)t Ocrl)clen, Tcnn bein
55() !picbiglcn bc-5 Saljic? 1544.
RltDiI§ geni iiidfjt Unfjcii, nt non liab[e:is unluft uiib forge bafiiv. Scd tua
coiisfieutia et cor (licet: ^(^ tl)UC beiliiocf) unre(|t. Ibi uon ciit occulfum,
<o(] iiumifcstnin. Ut liic fotlen fuiieii. SPir folten ^um fvicbc vntcn, fintcii.
SBic tonneu \mx bo^u fomcn? ©er I)nt re(^t, ber onber audf), unb i-jctjct
gleid) Ivol unrccfit. ^^d^ menge nttd^ nid^t gern on§ @ericf)t. Wn gvnluet für ■■>
bem ©vcmpcl, ba§ ber ^npft. 9Bir tonnen nid)t nl(c fac&cn fd;Iicf)ten, ninften
tfjnn ut Epi.scopi, nuiften nll unfer .Studium et docendi inuiin.-< liegen laffen.
Partcm iniu.stara possem bannen. Christus dedit potestatem, ut mögen ein
urteil fd^Iicfjen, ut cum coudemnemus, qui unved^t. Sed non libeiiter utor
illa jiotcstatc, ne so<inatur $8e)3ftlirf) rcgiment. Sic ]iapa vcnit in? ^Regiment lu
iu iiomiuc Diaboli, bo§ iudices finb faul geineft, IjnBen bie mnfic, nnlnft nid)t
tragen, ut audirent partes. In seculari regimine f)a'6en§ nid}t InoIIen ttjun.
S)te gctftlit^en fja^Beng gern getfian. 3Bir erbeitcn mit ganzem lileiS ba()in,
ut distiuguanuis ista duo offitia. (?§ bringt fidj mit gelualt ,jn un«, ut de.se-
rannis offitia nostra. Ideo adhortor pi-oi^ter Dcuui, ut iiidices hie et iu arce 15
convcuiant, nnb lafft encf) tiettragen Dei vcrlnun, ba-5 nnfcv gelimit fcive. quae
■ est t)arte, qua non lil)cnter utiunu'. @5 tjetfit abfdjneiten oon ber 6f)riftlicf}en
Äirdficn, öom Sacrament oon ber gnab ?c. 3dj 9i-"ciffc f§ nidfjt gern an.
Yelim. ut eoutenti an bem prebigampt nnb tretet barnad), tum servaremus
quietem et ])ossemus inservire offitio praedicatiouis, oratiouis. @ern iDoHen 20
tDtr§ ntc^t tt}nn, nisi bie l^od^fte not baju k. quaaqnani miseri peecatores,
tantuin eius potestatem, man borff mit im nic^t trogen, trenn ein urteil bom
>)rcbigftnel fierafi fiel. Idoo roE^o, In cadem Ecclesia T)eutitmnn, Sc^offer,
3?nrgemeifter, benett unb bertragt euä), feib gute freunbc unb ttjut bie fjenbe
■23124 ^eutttiiQli 11 Sa^offcr 1| Surgemeifter r
S]gc>uiffcn tuivb fagen: (?l}, bu tfmft nnred^t, tnir follen futinen, Sßie tonnen tüir 2b
atier ;,n tomen? @iner f)at rcc^t, bev anbev auc^, tonnen ben 9!abt unb hn^
ambt nic^t bereinigen, mit)r graloct für bem erempcl, bac- ber 3Bapft t)at
angeritzt, toir !onnen§ aucf) nid^t bertragen, S)cnn bie ,^eit ift nic^t ba, muffen
fd)ier unfer ampt, gefict, prebigt lafien ligen, XaS Unr part bertiortcn nnb
bertrugen, luolttcn Inol ein Gonfiftorium auridjten, bo§ fcf)erffer bserc benn ba§ 30
il3igc, S)cnn 6f)riftu§ un§ ein gctoalt gegeben auf^^iftofjen, inu bann loerffen,
ber fcijnibig ift, Soleis tontten Uiir Inol tbun, aber 3cf; fnr(f)t mirf) fnrm
erempcl, 'S)aB nnicr 9?ac!)tomen alfo inu tneltlit^ ticnbel gerieten, prebig ftnl
lebig tonrbcn, Oberteil faul loerben, »nie für toeilcn gcfcf)el)en, Uieltlirf) 'IJegimcnt
T)aben§ nit tl)un inollen, finb§ fro toorben, itaimS auff pfarbern gefrfjoben, 35
■SaS benn pfarl)er ourf) gern getfjan, Ta für furi^t !jrf) mid), nnb nioltcn
gern bie jUicl) ampt nnter)if}eibcn. Trnmb bitt ^yd) nuib gott§ niillcn, 2*nrger--
meifter rid)t fein ompt au§, laft eud) bertragen gott§ mort, l)a5 tnir nit
burffen mit bem fdjlnfjel barjiM^nn, 93apft§ fepren, Taö allju l)nrt iinnb
9It. :!2 |14. ©cplember]. 557
R] .^ufameii. Et sehülu, fa|mili;i. üafft un§ nHe oicv 3iifniiicn ttjuri, lucrbcu
beimod^ ^ut^iin fjabeti. öoltett \mx biein foiiicii uiib end) Oevljinen. Si ikhi
curant ben 23an. 6r)vt[tii§ Inirb über feim luort galten unb unfer iivteil für
bo§ feine t)alten. Audi, (]iii vivi.s in istis, qiiae liic Paul[us uumerat: Dift bftS
5 Seuffcly, lüie bu ge^eft. Abiieiatur seandalum, quod est inter ®c^Id§ lliib
Stat. Si noii, fo looHen h)ir au§ bev ßirdjen red^t baju t^im. Xou ift fein,
bo» fold) jorn, f}obbev JC. Si nou vtdtis ()l).scqui et non e.s.se Cliristiaui, finb
Uiir fi^on Jlifliebcn. Pro eis iion oraiidinu nee curanduni. Sed utrinqiie
iüolt ©Triften, et tamen pxn, i\mtxaä)t inter vos. Et nos debenius pci-
10 mittere, iit Mceedant ad Sacra[inentnin et pro vobis orare. S)a§ ift 3U i\axt
nnb erfc^vedEUcÖ 6ef(f)loei'Ung. S)a§ ultra ministerium, quod fideliter admiui-
straraus, et porro, ut cum vobis gemeinfdiafft l^oBen, et tamen foQen ba§
loiffen nnb fef)cn, bnä ix offentlicf) 3Untra($t. S)a fom id) in§ fpiet mit ein.
3)ii ^aft nicfit baju getfjan, baC' beitragen Innrbc. Sßie foin tc^ ju bem jamer
15 pro omnib[us nieis fidelib[us contionib|us, unb fol alle§ Oerloren? '^ä) lüolt
nid^t aller tnelt gut nemen, ut meam animam in fo'^r gefien et deberem pro
te. Ideo oro. ut eud^ ftoffet QU bie @piftel, ut bie offenberlic^c feinbfc^afft fo
nni tag fet). Cogimur audire: JS[art[inum siuuut praedicare et ia[cere iu
nomine Diaboli, quae voluut. Xobis commissa cura animarum, ut deuius
20 responsura, h)ic ir lebt, umh ctuern tnitten non foldö laft tragen. Facimus,
S] ^ei§, nemlid^ afifc^neiben üon firdjen unnb gnaben gotte«, ba§ ift ju ^art, ^cfj
greiffS nit gern an, Inolt gern, ba§ i[)r eurf) gnugen lieft am prebig am|)t unb
eudj barnücf) rifCiten, fo fönten Inir auä) prcbigamt)t?' unb betcnS loarten,
bringt un§ aber bie not barjn, luerbet i!^r§ tuol innen locrben. @§ ift nit
af' gntt mit (^firifto trutien. Qx tan teic^ttid§, inenn er ein nrtcl)l öom prcbig=
ampt feilet, ben menfrfKn gar beut Icnffel geben, 3)rumb rabt ^dj, Sdjoffcr,
ampt, 9Jabt, uertragt cud), loir tooHen unfern f(ei§ tf)un, laft nn§ alle jufamen
tl)un, tüerben gleit^tüol iufdjaffcn liabenn, luerbcu rtirö aber bcrtjoren, fo
luerben »ir eine part inn bann tbnn, ob bu e» fdjon nic^t adjteft, @otte§
3" SKegtment ift ^ie unnb tnirb nadibrurfen, ®enn gott fi^cr|et nic^t, fompt
jufamen, fc^idt jufamcn, 5temet mid) ober 5pfar!)cr 3U end) bamit, ba§
crgeruiS jtoifdjen @d)lou unnb ^Kabt loeggetban tüerben, too nit, iBolleu
luir mit bem bann barju tf)un, luolt ifjr aber nit (i^riften fein, fo
fagts un» nur an, fo (äffen Joir eud) faren, Surffen aud) für eud) nidjt
?.'■ red^enfc^afft geben, ?lber uu toir eurf) jur firdien foUen la^cnn unb cuii^ tier=
anttüortcn, Xa ift uns fd)föer, (>>3 ift cim '4-^rcbiger ()art unnb fd;lücr redjen=
fc^afft geben unnb für anbere inn bie ^eUe faren, ttir foEen mit cud} gcmein=
fd)afft [)obcn unb fold)§ ergerniS ftiHfdjloeigenb leiben, luie luollen liiire gegen
gott oerantUiorten ^ Sott all mein bienft unb erbeit in bem (iniangelio licr=
4u gebeu§ fein? S)rumb bitt 3d^ eud), ftoft cud) an bie ©piftel, lernt, ba§ il)r
nerfonet muf]et feim, baö bie offenberlidje feiubtfdjafft nidjt mer fei), Temi
558 ^Prebigtcii bc« 3ttI)reS 1544.
K](|iiao (Icbemus, imb ift fein mangel on un§ gegen eu(|, et tamon foUen 3U=
feigen. Noii possurau.* fene, e§ ligt un§ §u biet brau, uiiifjen mit mä) jum
Xeuffcl vel linl eilt coiisistoriuiu Qnvid}tcn, ba§ ,-^11 fd^ai'ff luirb fein. Sed
iDcrbcn baburd; bom pvebigftnl uiib ftubirn fomen. 1a gratüet mir für.
3tet)et cuc^ fclber \>er Eluangeliuin. ^ot"' i^^d K. fol man nid^t leiben in ^
eccle.sia, .sed sciant, niiod seip.'^os in 58an get^an in al'grnnb ber t)eüe. Non
ift ein gering bing umb jorn. SBie tompt er auff bie unluftige prebigt et
liaoteiius de dulciss[imis reb[us dixit? ut vocati in libertatem, sed videte, ne
per libertatem carni. Liberi fottet ir fein a lege, qualis lex imposita a Mose
[)opulo ludaico, \aria onera. Sic audistis sub lege esse est : quod nie accusat, 10
est mens iudex et condemnat. Ut infidelibLus Inirb fein Voeid uec iustitia
jn gut gel^alten Icerben, omnia sub lege i. e. sub urteil unb Perbamnia, quia
lex damnat omnia opera extra fideni. Nemo liberatur a lege, donec veniat
Oiiristum cum sua gratia, Spiritu sancto et dat vini beue operandi. Liberi
Sei. 3, 4 ostis a lege Esa. 9. Non potest accusare, damnare. Lex muS ftum luerben, i''
non potest dicere: corani Deo es damnatus, fo ferne bu gleuteft, tum Lex
gefd^löeigt, et radü legis fted^en bid^ nic^t in oculos, quia ('hristus ])ro te
niortuus. Sic uon es sub lege. Alias estis sub lege, quod non possit accu-
sare, damnare. Ideo videte, ue per carnera 3C. Ibi fel)et bic prcbigt an,
quod abiitinnir ista libertate Spiritus et geben carui tüum unb tl)un, Waä 20
pjir hjolten. Si sumus liberi, non potest accusare. Ego faciaui, quod volo.
Remissio pLcccatorum uon bQt)tn gerichtet, ut ornes te vel facias, quod vis.
Si3ibermau rcbt übel barPon, auä) onberltjo, oba fd^on erger ju ©refben, oud)
luol JU S^orgalu fo arg ift, Saft eurfi erbarmen, bas )inr elenben leut, fo eloert
I)albcn bfS jammcro nnnb gefa[)V erhiartten unnb jum Scuffcl farcii, (^l)c ^sä) a.-.
haä ti)ue, cf)c toil ^,d) mit mciiu t'irdjfpiel ein ßonfiftorium aiuidjten, baä
bcffcr fc^nciocn fot, 9lbcr ^ä) bitte barüon, bamit nic^t ein nciu 5Bapftumb
barauS modjt Incrbenn, Unnui loir Hont prebigftuel fomen. Sold)'? fei) ^ur
loaruung au-i ber (vpiftet gefagt, Taä pxn, jluitradjt nid)t fol inu ber 6l)riften=
()eit fein, fo bir . . . biefelben I)aben fid) fd)on inn bie f)clle Ucibampt. äßie 30
tompt aber ipunlns fo iiui bic prcbigt? (Sr bat brobeu gefagt: ,^\r feib jur
freil}eit beruffcn, fcl)ct, i>a5 irä iüd)t loenbet jnr frcit)eit be^ fleifd)«. Unt[)er
bcm gefel? fein beift, bo§ midj ha§ gefe| öerbampt, mein lichter ift, mid^ üer=
daget niepner 8nnben halben, To ift nu feine frombfeit fo gro§, ci- ift untl)cr
ber frofft be§ gefetio, fo fcrn-J anfeer (?t)rifti gnab ift. ^'S;i)r feib nu frep, .r.
ß{)riftu§ ()at eurf) crloft , S)cm gefc| ben fteden jubrodjeu , 3)o§ geridjt
genommen, %a§ gefe| mn§ ftum fein unb nic^t fagen: Su bift Oerbampt,
Die fprad^c dot il)m ßf)riftuS genommen, (5§ beift: gcfet?, fdjlueige ftill, i.ier=
bamp mir beu -)Jtenfdjeu uid;t, 3)enn er ift fein Sunber, ;\d; bin ()ic unb
30 fo bir] jonbctn WoJfenh . . .] kleine lAiclce im Mumixkript
5Jt. 32 [14. ©eptcm'6et]. 559
R] Hoc est Stil) nomine libertatis dare occasionem oarni per ista 7 opcra 3C.
Ad haec non liberi, iit peocaüim regnet, i|uo(l Christus crucifixit, ut sit
niortmini et (Inniiiatuni, non nt vivat. Ideo videte, ne abutamini libertate
jum becEel iiiib räum iinb fl'eiljeit ^ü6cn ad peccandum. Ex ista occasioiie
s venit auff bie unluftige prebigt. 'Sed per ciia[ritateiu ser[vii'e invicem.' 'Nam ®>ii- s.
in nno praecepto' K. 'Ambnl[ate spiritn.' 3Bie fc^otff cr ift uub rurctäS-H i
unfern bred, tan er bennod^ ber lieblid^en prebigt nic^t öergeffen. 'Amb[nlate
spiritu', fjiii accendit in vobis lueem, qiiod agnoscitis Deuni et filiuni, qui
liberavit vos a peccatis, et iiabetis scintiilam in voiuntate vestra, qiiae est:
10 id) lüil nu uimev fimbigcn, si etiam raundus, Satan me ret^t, Noio. Spiritus
s[anctii.s illuuiinavit et aecendit in corde, ut dieat: 9iein, tniUHl. 3^) f6f)C
h)ol ein fc^one me^c k. ^ä) fe^e lool bein »oolgefjeu. Christus jjn.hibuit, ut
invideam, sed ut per charitatein ei serviam, folget beillfel^cn licdjt Unb fuuilcn
Spiritus sancti, quod per Kuangeliuni ange.^unbet, tum 'non pertleietis (l('s|i-a!. n-,
15 deria car[nis'. Etsi tnallen, U)üten in oarne, fc^eufft ©aton, tarnen cor dicit:
Nolo, per Spiritum s|anetnm accensnm. Et tarnen sie est, <juiid 'S|)iritus 3!. n
contra carnem'. S)er alt '^Ibam loolt luol nutireil, sed Spiritus bemjjfft, ut
nun. Et sie puguaut mutuo, ba§ ber @eift oBIigt. Exemplum losepli rciljt
fein .SjauÄluirtin, er folt bei) ir fdjtaffcn. äßar im gnugfam urfndj geficn ^u
2u fünbtgeu in Höre aetatis. (ir fülct lüül bic rei^ung et occasionem. Sed ibi
Spiritus contra carueiu unb loe^ret, S)a§ ber e^ebruc^ nic^t Uerbrad^t. Econtra
S] fte()e für it)n. ©etjet aber nu ju unb gebt bem fteifd; nid^t raunt bnrd; bie
frei[)eit. S)eun toir mifbraudjen ber freitjeit, tiergebnng ift iiid^t bat)in geridjtct,
2)a§ bu folt BoS tuerben, auc^ nid^t, ba§ bu bid) lüoUeft fdjmuden: (Sl) id;
2.=. '^ati§ gut rcc^t. S)a§ Ijcift unter beut bedel ber freif)eit bem fleifd; raunt geben,
(iljriftuy f)at bie ©unbe gcbempft, gettott, mit fidj getrcu^igct, läilje nu, bae
baS fteifd^ nid)t fein mutlnilten üben, Ineljl Itjtr baruinb gefrel)^et finb, ®a3
hai^ gefel nit fol über iinS rcgireit. ®al)er foinpt er nu auff bic prebigt:
loanbelt im geift', fan aber feiner tiebli(^en loort nid;t la^en, ob er fd;on bic
:iij Sunbe rurct. @§ ift tuar, feib itid)t gar tobt, l)et}lig geift l)at in iüä) an=
ge5nitbet ein lict^t, T'o-3 ifjr gott itnnb Pf)riftum erfennet, Ijabt oudj ein fundt=
lein iit clucrm bergen nnnb luiEen, S)aö fagt: ^ä) tüil nu nidjt funbigen, ^sd)
to'ü ber itett unb flcifd^ nid^t folgen, S)enn 6briftu§ mir befoll)en, ^sä) fol
gott iiiiitb mein 9led)ften (icbeiiit, 'SBanbclt im geift', folget bem bcÜenn liedjt
:i5 unb fundlin, ba*- inn cud) ange,5unbet, luenn if)r bem folget, fo toirb ba-?
fteifdj nid;t uberbanbt ^aben, Jeitii ha§ fundlin nnnb liedjt Inirbt barluiber
ftreben unnb fagen: 5iein, Sn» mu5 nid)t gefdje^eu, gleidjlnol ift§ alfo, S)a§
fteifd) Inutet U'ibern geift, aber glcid^trol ift ber geift ubcrberr, Tue »ncrd
gefdjeljen gleirijlool nic^t. Sofept) rei^t bie fratn, baö er bei) il)r fd;laffen folt,
40 (äö toax i^m urfad) gnug geben ,^u funbigeit, fnt)e Uiol rannt unnb 3eit, item
alter, aber bo fagt cr: toic^ folt ^d) fo luibcr gott funbigeit? 1>o tempft ber
:!
500 *45rEbtf(tfit bcS 3oI)vc^ liMl.
Rlipsa l)ctte brel) fiir einen genoiueit. ("aro lum est sepulta nee bie inobeu
cjefrejjeu. Donec vivit bomo, fomlet ftöfe Iiift, äorn, l'iel netgung ju ^orn, iieib,
feinbtfrf)afft. Sed Spiritus ferat palmam. Tarn tompi (X auff bie, bic e>3 nic^t
tljuii. Igiiis et lux in cor dicit: ^d) lüoU geiii jo l)eilig {ein, "t prac gaiulio
laoliry[marem, quod Dens tarn niisericorditer me respesit. Hoc dioit Spiritus, s
ITtinain talis esspin. nt iiiiiiqiiaiii jom, Unh)inen fontia prox[iinum. Sed bei
fdjenblic^e mabenfacf l)engt nm l)aU a(§ i'djU'cei; Inft. Iden non possumus
faeere, ipnid voiurnus. f'aro !nn uic^t ergu foinen, <piia Spiritus bemtJfft. Et
ignicnius in corde dicit: 3id} (}titt fcf)ici' gcjiirnet, \o!lpni c|uideni libenter.
bQ§ iä) gav nid}t jc. Sic fou nicl tueitiger <-aro baju !omen, quia Spiritus lu
ohsistit, (|ui si regit imb 6ef)clt ba§ felb, fo \i)ahd murren caruis nidjt.
Sennod^ folt proximo iiid)t feinb fein, nic^t fd^abcn ti^un. Ibi Spiritus
sLanctus est SCßirt nnb Dber^err im ^au§. Tum non estis sub lege, sed caro
sub vobis. Il)i ^ncd)t unter bem I)errn. Ibi Lex non potest vos damuare,
quia Toseph dicit: Mca Domiua vult, ut sim adulter cum ea, «pianquani füle is
mein fteifdj unb 6lut, tnmcn nolo. llhnn non potest damnare. Sed sensistis
fiauinias, non Spiritii> I)at palniani, trinnipliuni gel)Qlten. Ibi lex non potest
aceusare. Ubi vero caro regtrt et S])iritus snccumbit, non ftreitct, tre^ret.
Sed caro gehnnnct unb ligt ob, fc|e l)ofiavt, [tolti, unge^orfnm, falfd^['^eit,
liegen, tvicgcn. Il)i regnat caro, et fiunt eins opeia mauifcsta, et si occulta, äo
tameu non niaiiet ita, sed lomen an tag etiam coram mundo vel iu cou-
scientia vel saltem coram Deo, nt ^eimlic^ morb, SieBftol, quia cor tnuni
dicit: quia audisti: 'non fureris'. Qui sie vivit, non glorietur de lide, SpLritu,
14 voliis] vos
Sj geift tt)ibcr§ fleifc^ unnb getinnnet. 3tlfo ift uu ba§ fteifc^ uod) ni(^t tobt, benn bic
niaben I)atcn§ nod) nidit gefvc^enn, ahn ob? Inol gelüftet, ift bod) bcr geift ha unb a?.
ftvetit barluibcr. 9llfo tompt nu ^^^anlnS auff bie, bie e§ nici^t ttjun. Q\ya t)cr^, ba-i
ben geift I)nt, fagt : %i) \,ä) »nolt nun l)ev|en gern gott geI)ovfam fein, %d) ha^ ^sä)
nimmcrmer funbigte, nngef)orfam, neibifd^, jornig tnurbe, ?(6er ba§ fleifd) fperrct
fid) luiber ben geift, aber eS tan nidjt baju tomen, Denn ber geift fd)Ied)t c§ bor=
nibev, 5{cin, bn foltS iüd)t tt)nn, ^f iii} i^^oW Inol gern, XaS ^sä) nud) fein an
bofen gebanden t)aben, 'itber e§ !an nid^t fein, S)enn bn§ fleifc^ tontet, tüibcr=
umb ian hai fleifc^ and) nid)t üotnbvingen, S)cnn ber geift bat bic Dbcr^aubt,
Temnari) foltu meim -JJed)ftcn nidjt feinb fein, nit ucibifd) k. fein, äßcnn ber
geift fo fagt, fo regirt bcr geift, unnb tücnä boljin lompt, fo feib il)r nit unter
beut gcfctj, e-.- tau cnd) nic^t nerbammcu, e§ tan nid)t ftagcn, nrtel)len, ridjten. :»
Senu ber geift fagt: 3d) ttjue bie Sunbe nic^t, ob ^cf) fcf)ou ba'ö fleifd} fuIe,
Sen Dcrbampt nn haS gefe| nid)t, ob fc^on hah fleifd) tobet, gleidjUiol t)ot
ber geift ben Sriumpt) nnb ba§ fclb bcljaltten. Sie anberu aber, bie bcr geift
nid)t, fonbern buv fleifd) regirt, Ja gel)ctä ntiel ßu. 'Offenbar finb Me' .'c.
UJv. 32 [14. ©eptembet]. 561
H] Christo. Sed an illt ift üerlorn protiosus sang[uis lilii Dei et passio. Et
tüie bu ge^eft, ftc^eft, biftu be§ leibigen 2;euffelä. Quisque fe^e ftc^ für. 2)tan
toll ntc§t leiben, bau man lafter ftrafft. Ii)se dicit, quod uteri^; libertate
Chnstiana junt jd)anbbe(Jel et vis; Chiistiaiuis esse. Si oniues ignoraut,
s taiiieu tuum cor ic. ^reffen. @t tnirb aud^ im S)eutf(5en lanb getoeft fein.
Omnes uationes Tjeiffen nn§ fveffer. 3fi' fehJ- grobiauus, ©djlnein. ^\t nic§t
fo ein fd)letf)t bing imer im lubei Ugen. € eg ift ein fd^Iec^t bing ^reffen :c.
ju ^ofe ift§ fein fiinbe, et in Civitatib|us gerabc, aU InevS ein feiner, gnter
fio§. Ego 11011 fero iuditiiim SBol ©alt) fein. De liis omnib|iis dico, quod,
10 qni talia aguiit 3c. Xoii eugiteiit, ba§ inen 6^riftu>3 6hit ja l)ülff lomen
loerbe, sed in abgrunb ber l)clten. IJogo, ut unfev nnb einer öerfcfjonet, nc
burffen greiffen Jiir getüalt, quam Christus dedit nobis, et ne inveniamini in
operib[iis caniis. Alioqni mnffen auff ein mittel bencfen. ^ä) \ml nic^t
propter te in bie f)eEe faren. »Si quid iu nie vides, quod te ofTendit, indica
15 mihi, si nie 6effere, lucratus es nie. Sic ecoutra ut Ezeeh. 'Si inipiuni ?'"'"'• •*'■'•''
adni[onuisti, lilieiasti aniniam tuam'. S)a Inolt iä) lieber auff ben !nien Oom
prebigftuel lanffen, quod debereui antloorten pro istis unb folt fic nicfjt
ftraffen. Idet) uon debetis murniurare, quaudo man euc^ beu tejt liefet. Iden
cogitare debes: llnfer pfarljerr meinet e§ tion t)erlien gut, er mu§ tool. Si
20 non, jo mu§ er jntn STeuffel farcn. Ideo folt enc^ nber un§ erbarmen, pme-
cipue cum .sie dicitur, ba§ ©ot JU end; Jaget. Atigu.stiuu.s iactat coutra
Romanos, quod noii !^abcn haä ftütf, quod ( iiristiaui, quod Dens nobiscum
loquitur, arguit, nos docet: vestia idola laffen fid^ ^ernmb tragen, et non
nnicaiu contioiiem habetis in toto imperio. Nos liabeiims coetus jc. Ideo
L'.'. gratias agaoius Deo, quod sinit nobis verbum, ilhiniinat, accendit corda,
fo e§ fd^on fd^arff nnb "^art. Etsi habes spiritum, tarnen caro adhaeret
S] Jnenn baS gef)t, ba regirt ba§ flcifd), nnnb ob§ fd)on eine tne^l ticr^altten tuirb,
!ompt5 bod^ entließ an taa,, Ino nic^t fnrn 9}fcnfcl;cn, bod) fnr gott nnb bem
f)er|enn, Iner alfo lebet, rljume fidj nic^t hc-i geifteö, glanbenS, (5f)rifti, fol
30 loijjen, ha^ an i^m tierlorn fei) ba§ tl}eure blut Kt)rifti, bift, luo bu ge^ft
unb ftef)eft, hei- Senffcl?. ^^aulu§ fagt t)ie: O'u finb nit meine loort, brandjftn
ber frei()eit ^um fdjaubberfel unb meutelcin bciuer üofljcit, oder beiu ()erlj jeuget
lüiber bic^. ^''^eßen nnnb fauffcu ift ben Scutfdjen gemein, aber l)ore l)te, eo
ift nit fo ein gering bing, Inie cttlidjc meinen. (lVju f)ofc ifty feine ©unbe
35 unnb ^in nnb loiber, glcid)fam loer c§ ein fein boßlein. Jid) Ici-'» bic^ö .jlnar
nic^t, aber ftcRcn unub fauffen loer foldjö tljut, barff uidjt bcncfcn, baS er
ein ß^riften fei), c§ ift an i^m 6l)rifti tobt unnb leiben berloru, S)rumb befeer
fic^ ein jeber, nnb loerbct mit einanber eiu§, fonft mnßen loie anber»? bar,^n
t^un, S)enn 6jC(^icl fagt, Tag C-Jott Oon un§ forbcru Itil, l)ab ^d) aber tafter >pfj.a, 19 tt-
40 an mir, fag§ mir an, beffer ^tf) mid), fo f)aftu ein bruber gelnonncn, beßerannttfi.is.ir,
3;d^ mic^ nic^t, fo biftn entfd)ulbigt, nnb fare 3rO fß"" 3"^' tollen, S)riimb
fciitlievä %(xU. \\A\ 36
5G2 5PtEbigten bc? Sa^reS 1644.
R]tibi, multomagis qui prorsus earo. ^ft ^l'^t/ sed iitilis et salutifera
cpistola.
S]foItet it)r§ gern i)abin, ba§ man mäj inx fiei^eriing ftvnficte, Tcnu barinn
elr»ev feligfeit gefudjt luiib k.
33. 21. Sfpiciiibev 1M4.
^I^rcbigt «m 15. Sonntag nnrfj Xiinitnti?.
R] DOMINICA XV. Galat. vi. .,
ism. c, 1 ti.
@ö ift jutiiel aiiff eine piebigt. 6a finb feev !oftHd)e et multae dootrinao.
Divido <'ain in 2 i)aites. 1. gibt unä prcbigcr nnb (iefet uny ein tapLitel,
ba§ ba gut ift. '^aS nnber geljet endj on, bie ir bie prebiger evneevet. Moiiet,
iit caveanuLs ba§ idjeblirfje lafter, eitel eljve. Xa3 ptagt ionberlidj bie geleiten,
Mobiles, divites. Sa« ift ein grobe ii-*aft)erf)offart, l)üt ein lofen grnnb: ^sA) i«
bin ein ©belman, ^i^ 6in reid^. Quanquam gros ift in immdo, tarnen brecf
ooram Deo. Sed qnando fonipt ad ingeninm 3c. S)ie armen poetidjen, @ram=
matidjen Inolt and^ gern etlnaS foiiberlid^S fein, Senffei loifd)t ben tjinbern on.
.Sed de nobis, (jnando lioc lafter gcret nnter bie dot't[ores, Thcol[ogi)s,
Ep[i.scopos, Ibi sedet Diab[olus in siia niaiestate, boi ein iglidjer lüil ber i'.
befte fein. 3a, ber !an prebigen, fd)rei6cn. Ts Panlns. Petnis. Ja TjeÜifd)
fetoer. ®a§ ift§ tjerljleib, ha^ prebiger nidjt fonnen ein§ bleiben, non in
Christo eoncordes. S)a§ ift ein fd^obe, baPon man nid^t fngen !an. ßitel e^rc
Sl Die Mathe j. Gal: 6.
@§ ift juPiel auff eine prebigt, S)enn e§ feer !oftlid)c nnb Picl lere in 20
ber ©piftel. Sinb aber 2 ftudE, S)a§ erft gibt nn§ prebtgern ein rechten tert,
S)a§ anber gel)et eud) an, bie bie prebiger erneeren. 5ßon beiben luere öiel jn
prebigen, fonberltd) Dom erftcn, fdjreibt, foUen un§ fjneten für bem fd)entlid)en
lafter eittcl el)re, lueldjg allen irtenfc^cn, bod) fnrnemlidf) ben gelerten ant)engt,
2)enn be« (5bbclman§ I)üffart ift ein banren t)oifart, Ijat ein lofen grnnb: \Sä) k
bin Dom ?lbel, bin reic^ 3C. S)a» ift eine fd)led;te ^offart, uneinol jic gros ift
inn ber loelt, 3lber toen§ fompt auff§ ingenium, bo gel^tS, ^uviften get)oren
and) l)iel)er, 3tem (iiannuatici, poeten tnoltcn ond) gern gcel^ret Inerben, aber
ber Senffei luifdjt ben ar-i bran, l'lbcr luenn biy lafter nnter bie '.J-^forljer
nnnb Sl^eologen gerebt, ba fi^t ber Scuffel auff fein ftuel, lüenn fie bie eljre 30
UioCen l)aben: 3)er lan prebigen, bnc^er fdjreiibenn, ber ift S. ^^cter, '^hiuI .'c.
31« ba§ ift ba§ IjeKifd} feuer nnnb t)er|letb, toenn prebiger utt tonnen ein«
bleiyben int ©acrament, Inort, (J^rifto. S)ie fc^entlidje, Uermalcbeite, eitel e^rc
ift be§ SBapft§ mutter nnnb aller iRotten, loie 9litgnftinns fd^repbt: Vana
gloria est niater omninni liaeresinni.^ SBeren lait malt baö lafter itit, l)Ctt 35
') Vf/I. IJnsre. Aiix//. BiL ir>, >;:,■! zu ,S. GJ'i, s (mich Migrie 40, nkVi. :U% äSOJ.
5h. 33 [21. Septembet]. 56.T
R] ift be§ Seufjelä et mater oniuiuiu liaereticonnu, ytotteugeiftev unb 5öapft§.
Si istud faceret, non esset papatus. Si Diab[olus non semiuasset zizania
per Rotteu.ses, potuissemu.s nos opponere omnib[us et toolten btOf^en Mafien
in Turciam. Sed I>iab[oliis excitavit Zwinglimn et Oei'olampadium. Et ex
5 uobi.s exienint. S)ie l^aBen bie leutc fuv bie fopffe geftoffen: tarnen iuter se
sunt discordes. Sic tempore Arrii multi ex fide ceciderunt in gentilitateni.
@§ ift fc^redlid) bing, quando hoc vitium geret in Theol[ogos. Ibi t^ut ein
merdlic^en, groffeil fd^obeit. Qni discunt Theologiam, drent, nt cadant einer
fratöen in bie f)ar, allein 3C. Legitur in vitis patrum, quod aliquis vocabatur
10 ad imperiuin, is postcjuam diu detrectavit, oravit genib[us flexis, ut liberotur
a y.evodoiia. Si facta historia, est bonum exeraphini, nt ante oiunia praedi-
cator non quaerat suam gloriam. Dens potest patientinm liabere in pecca-
torib[us. Sed soli Deo conipctit glnrin. Iste über fol Don leinet el^re tüiffen
quam Dei. Si quaerit gloriam et rumorem, fo tan bii @ut nid)t me£|i; ^elffen
15 nnb jeud^t mit bir l^in olle, bie an bir fangen. Ideo discite, ne (luaerati.^^
vestrum honorem. Sed ora: Deus coelestis, oro per Chri.stum, da spiritum
tunm, qni tuam gloriam tantum quaerat, vel Iq§ mic^ unöerhjorreu mit bem
ampt vel ego nie et alios seducam. Potius volini eadere in fornicatioiicm k.
SI nn§ bcr Seuffcl bcn famen nirf)t gcfcct in unfcvc !iv(^cn, jolt unS tucber 93at)ft
20 noc^ taljiev nod} francircirf} gclueiet l)a6enn, luoUtcn fjinciii gebvoc^cn l)n6en
aud) inn bie Surdel) ^inein, ober bie ^abcn ftfiabcn get^an, ^tuingel, laxh
ftabt 3c. 5Run|cv. S)o fielen bie Icnt juvnrt: lua§ folt '^\^ ju bem »Port fallen'^
finb hod) bie buben ielbS uid)t ein§\ gleid) Une ju Slrii ^cit*^"- Suviften
mögen aud) jand anrichten, aber ^ie t^ut§ groften fc^aben, S)rumb lern, bitt
2.S gott, Ia§ funbigcn, gebrcc^Itd) Iveren, allein t)utte niid) fnr eittcl ct)rc. In
vitis patrum (ift man, S)a§ einer jum li^rebigompt gcforbcrt, begert notx gott,
tüolt bo(^ üon ibm nemcn eittel e^r, »oenB j^c nit auberä fein fontfi, hjurbc
i^m gejagt, folte ettnia§ anffni naden t)crab reiben, S)a ergriff er ein fi^loarä
menlin, ^\ft3 ertic^t, fo iftS bod) gnt, an.jn.jeigen, ba§ bcr lenffcl fold}cn el)r=
30 gei^ gar befefecn [)at, fudjcftii eittcl c[)r in bcr lere, fo ftel)t bir nit ,5ul)e[ffen.
Sernt, lieben finber, bie il)r folt prebigcr lucrbcn, ba« il)r clucr etjre nid;t
fudjct, bitt bariüiber: Sieber nater, ,^M) bitt bid) bnrd) Pt)riftum, Ia§ mid)
beinc etjre fuc^en atlcin, ni(^t mein, ober aber lucrc, ba§ ^yd) in baä ampt nit
geraten, ^'^c^ hJolt lieber, S)a§ ^d) '"" bie totfci^lag, ct)ebrnct) fiU benn inn
w e()rgeit;. Sud; aber nur gottcS ef)r i. <•. baö bie Icutlin gutt erfennen k. ha
^aftu c^rc gnng, Xa laf] bir fonft nidjt barnacb gelangen, (5;l) groffe ^errn
') Vgl. z.B. Egrans ungedrnckte PrcdigUnJierauiycijelien von BuchmM l'Jll S.'.)l:
'Jie anbete uxiai) (nämlich: loarum ich nicht Luther aiMinye) ift bie, bo§ bie 35iiitteiil)evger
unb 9J!nttiniirf)eit l'elbft uubereiitnnbet nit ein« iciit. ftinet beutlet bie idjvifit qIjjd, ber anbevo
anbfv? unb fi'inf .ittiifpclbigf. Sic luerbeu bei jactjcn uot ein*, latuadj luoUen U'iv nudj jeljeu,
h)ii Xo\x bleiben'.
36*
5G4 ^itcbigtcn bc§ 3n!)tc3 1544.
R] quam quod ^offcvtig. In scrip[Uira tantimi, uf Dens gloriticetur, iit ag[iio-
scamuK gratiam Christi, et tum satis honoratus. Et in coelo habebis abimde,
Ia§ bir nic^t jo biet bavnacf) ücvlanqcn. Si aiitjuis dioit: Tsta civitas niagnifacit
nie, tum cog[itet: est perditus. Qiiidam Episcopus liabuit Diacounm Arriuiu.
Ts lobt ftd) iinb gab gioS fünft für et obloquebatur Episeopo.i ^ul^^lt ^'^Jt s
ei; QU Arriauam soctam. Unde venit Maho|mct. @§ ift gering nnfnug
.ffe^erel), sed finis: get)et aEeS JU gtunb. Ideo audi istum textum et pin-
oumbe iu genua, ut Dens custodiat ab hoc vitio. Si I)inein gci'Ct», nihil
efBcies, ja bu mnft beinern Sifc^oöc rotten unb ntuft offterreben. Ideo maue
in concordi dootriua. äßenn tiiir mit einanber I)ielten, ut prius dixi^, GaHia, lo
TtaÜM, iBenebig dixissent: qualis dcictrina, quae ita perrumpit 3C. Aduit[erium
iacit ctiam fdjaben. Sed (pii praedicat coutra Mi\gistratum, mu§ leftern nnb
frfjenben. fol er beii namcn, fo inu§ er leftern 3c. Ipsi sunt achnoniti 2. o.
Si 2, 3 aduiouitus, Spiritus sanctus. ©tjefcrec^er, ftol^er ;^surift tan beniiitig
sit.3, iiilnerben. Sed Tit. 3. Vos iuvenes Theologi discite bene eam. -JJHc^ !^at @ot is
Jtjol bafnr Betjntet, qund sum danmatus, une'^r unb unbanci baöon gebradjt.
(M,u.G,i'Si (|uis.' 2)0» ijüt jc^arff gelautet auff bie yi'ottengctftcr. Qii;ind(H|ue tit,
iHSin. 13, 1 (|UO(l praeoi'cupatur, qui non tnutlDlUig unb furfe^lid). Sic Rom. Inlirmo.s
in fide et morib[us assumile, quia uon contuuiax, sed pi'aeoccupatus, (piia
') Vgl Schäfer, Luther ah Kirchenhistorika- .9. -270. -) Oben 8. r>f!3, L'ff.
,S|t)alttcn fo öiel Don mir, ?ld) nidjt, ad) nidjt, Senn ba tnftn iicrlorcnn. ©o 20
lift man lunu S)iacüuo '4,^ctvi lUlepubrint, ber kiolt gct)altten fein, l)ie§ ^Jhvinv,
t)at and) feine ru'^e, h\-i er bie leut an fid) l)ett, affterrebt fein äHfd^off, rid)t
audj entlid) bie fe^cvci) Aniaunrum an, barauo and) not^ ber Inxd fompt,
Sc^rcijbt and) l'tugnftinuS, S)a§ 3lrtn§ je mel)r nnb niet)r tun ber f)ellen
gepeiniget locrbe ber granfamen feljcrel) fjalben, S^rumb hnte bid^ für elirgeili i%
mit allem ulcis. äßer ftd) luni mir, üon meint *|5fürl)er rottet, bor mnc^ nn-j
nbel rebeu, fol (Sr übel l'on unc' reben, fo gefd)id)t» gott, nnnb fercft mit alte
beim ant}ang jum Senffei. S)rumb bleljb bei) beiner tird^eu, S)o bu bie lev
gcfafeet f)Qft, 5lc^ loere einigfeit gelnefen, t;ett nn§ JBenebig, ^talin unb bie
Jnrcfel) nici^t ftard gnug follen fein, mir l)etten bie Icr f)incin bringen loolten, :w
S)enn fo InerS gangen: föl) c§ mu3 ein feine ler fein, bo fie cintred)tig (crcn.
3)ie ftd) aber öon uns gegeben, gott ^elff, baS fie fid^ beferen, tnieluol ber
Tii. 3, 10 1)1 eilige geift fagt: 'l\ist unam ati|Ue altei-am admouitionem devita'. 1)rnmb
furd)t Sd), fie feren nid^t tnibcr, »oieöiel it)r finb, mi|en loir. 3tber i^r jungen
Sfjeologen, l)utt eud^ für bem lafter nnnb blel)bt bei) eiüern oberften, ift 6ef§er 3s
inn cprud^ gefaÜen, '^sä) 3toar bin Inol bafnr gel)utt, £cnn 3d^ ja gnug
gefd)enbet bin.
S)ie anber lere ift f)ie, bae loir bie fdjluac^eu follen annemen, lote jun
!HiMii. 13, i^Komern: 'Infirmuiu in Udo suscipitc', iticrfft il)n nirfjt loeg, 'Denn er fidf) begert
9h. 33 [21. ©eptcmbev]. 565
R] cupit discerc uiib uiitciricfjtct foiii. Xcii fol man .jui^iinben iicmeii. 2)a§
t()Uii lüiv iHUl l)cvhcu öcril, qui oupiunt. Secl qui aduioniti et uuii luidiuut,
Sa§ f)eifft iiidjt 'iiöereilct', uon ein feil. Sed ein ftoivtgcv, mutlotüiger
!ot)ff, (lui eoiitemnit adiiionitiü[nem. Qä ^Cligt bcneil QU, bic gelcvt fcill, qui
5 alio.s libenter j)udib[as couculcareut, ut i[)sis licerct. Dens mihi dedit iiitcl-
lectuui scrip[turac, quam uoii dareiu pro 3 muudis, uoii ut supeibiam , sed
ut alii ad coguitioucm perveuiaut. Aajuiram gloriam meaai, .si uoii hie,
lanu'u in coclo. Pauhis jnu§ un§ Theologis auä) ein tejt lefen, i-l magi.s
uet-essaria |)racdicatio quam alii.s. Quia alii peccatore.s nou tt)UU fdjrtbcu in
10 Ecclcsia, nisi (|ui persequuutiir gladio. Scd SBofjft, Cai-diiial[L',s, !)io(tfll'
geifter. 'SGßer fitf; lefft buncEeu.' Nota. S)a§ gcl^ort bid^ an, nihil es. Tui»vu. i;,:i
Doc'tor, quis dodit tibi? Xon a |inR'foptonb|u.s iu scholis, eilt lüUtci" fiel)
douuin patris coelesti.s. Sßavauff !üii idj beim ftol|ieren? lam vcuit ad
auditores. 'Qui catechisat' S)a§ Mengen Apost[oli l^inan aly baä geiingfte ®<ii «. s
15 ftuÄ, gcbcudcii au beit armen Band). Vos, qui esti.s SBaiid)tinber, gebcnd't,
baä ix inen gebt haä cffen unb triiidcii, unb tveibt nid}t ein gefpot biaii».
Dens, qui creavit uos et dedit ju eigen fiiuim, ei !unb nna unfern band)
lüol erncerett. Cum autem tarn eximia boua ab eo, et liliuni ac vitam
aeteriiam. Quid retribuaui pro oniiiib|us, quae ;c. folt billid) fjciffen, ut ita
w diceremus: 2Ba§ fol ic^ tf)nn? @r!enne iü nur, lob unb band, l)ab midj
ö ipsis] ipsi i> aliis] alii
S] ju bcfferu nuiib luitcrlneifen, fo foEen luir fie and^ annet)men unb juni befteu
lueiien, 'Kbn bte Herftodt finb, bic finb nit iibcrci)let, Ijcift aud; nid)t fd)luad)=
gleubig, fonbern mutluilleu, 2)er ba Inil fein praeceptoivm licrac^tcn, mit
fnfeen anbere tretten, bah fie mögen oben fc^lueben. 5Jtir ^at gott bie Sc^rifft
25 gegeben, Sa§ luoU id) nid^t für o Siirdifi^ 3ieid) geben, 9lber barumb l)at
cre iiit getlian, Ta§ ^ä) bir§ fol oerfageu, fonbern ^c^ fol gctrofl prebigen
bir 3uin befteu, gott jn el)ren unb mid) baruebcu fd)enbeti la^cn. Xli ift un
ein tcj:t ber l()eologen, S)ienet unnb ge()et allein bie prebiger au, bie ben
groftcn fc^abeu tt)uu lonneu, 2^u bift uidjtä, t)aft unnb lauft nidjtö, 2)eiiu
30 loa» bu C)aft, ift uuferS [)erru gottä. iJ3tbel ift mir uic^t aiigeborn, an§ lauter
giiaben, loal lütt id; benu ftol^ireu, loa» bin '^ä) iiu, loenu 3dj gott ba§
feine. gebe? ein bre! bin Jvd), loa» loil ^W) mid) benu öiel erl)cbeu'? 5hi lompt
er auff eud), Slpoftel pflegen f)inbeu an, lueu fie an» k. geleret, tomeii fie
auff ba§ find, ba§ man bie prebiger unter^attten fol, loeld^§ benu hü§ gcringft
35 ift, Xenii toeun ba§ l)od)ftc Herforgt, lud gott and), ba§ man beu i^n'ebigern
beu bauc^ oerforge. 2rei)bt uid;t ba« gefpott braU'ä, fpott elor prebiger nidjt,
©Ott, ber un§ lel)b unb feel, andj feligleit gegeben, fein eigen fon, ha^ ctoig
leben, !out[) uu§ and) lool ben band) Oerforgeu, aber lüel)l er fo gro§ gnab
un§ erjeigt l)nt, folt« biUid; fo Ijeifjen: loas fol idj bir benu luibergebeu, lieber
566 !l.?rebiateii Scä ^of)"? 1!'^41-
Kllteb uiib fagc mit, Deo, gratia?, (luod fecisti nie hominem et liberasti per
filiimi tiiiim. Wli)i, ba§ t(^3 licbavff. Sod tibi boiuim, ut nie aguoscas,
It)be[t uub banrfeft. Post iTijl bir fd;affen arme leute. Si vis mihi d;ire de
■''*"'s7 "iV^' *'"^*' bonis, d:i pastoii et aliis paii{)erib[u.s, ut Math. 25. 'Esuri\M.' 'Quaudo
vidimus.' TaTiien I)ab eitd) f)itigcUicifet. 'Quod iini c.\ miniuiis.'' Tsta verba s
certe considerare debetis, ut iuvetis jjastores. Se^et', intpiit, fpottct u|uyci'
l)[evi: ®ot, alitc vestros pastores. Si facitis, accipio al§ etil baiicfopffet.
('l)iistiaiii ftiib jc[)ll(btg, ut alant suo.s ininistnis, si e.su[riunt, pereuut vel
abire euguntur. ^d) bniicfe ßSot, ba? itf) iiid()t§ bebai'ff nee pastor uec Sc^ul=
[meiftev, «püa hab[enuis Don be§ SSapft» giitevn. 3r Dennoc^tet un§ lüc^t .'c. i"
Etsi, tanieii bei" lüiüe nic^t ]0 ftavcE. Tameu non libenter datis 4 a*^» siugulis
quartal[ibusi, i]uomi>do daretis ut ludaei 10. ]>ai-tein de omuib[us gutem,
10. vaccam, 10. fd)eifel? Nos habemus verbum gar umb fonft unb bienft
luinistrorum. 5iod) fomieii lütvu nii^t erleibeit. 2Btt loolteit jufvieben fein,
fo man nn§ lieffe, ba? bic pfarren no^ "[^aben. Si luevcn fc^utbig ,^u geben, 15
et non tantuiii dant, .'^ed ctiaui auffeinnt. bac- nid)t ii" ift, luiibS lang )'tel)en,
»Dil \äj§ gern fe'^en. Xobilis, S)u @ei^^al§, ©.adelten, Certe hie, S)u folt
geben. lam vidcnnis. 5))ian tf)nt ben )5farf)crrn ^oä) nbermut. S)er vfarlicrr
fol ir (Jalefoctor, fifc^er K. fein. <i»i* dedit tibi bona paroehialia ■.' (5ül id)
bir nod^ geben, bu omned^tiger pfaff? Dui)lices nobiles: Quidam Icguut m
biblia et sunt pii. S)cn folt mnn fc^ilb unb f)elm nemen, ftcl)ct beut (^bcl--
mou nid^t liiol an, ut i>ret. Sed es t)ol Seuffel, feil ein funcv lielt, lueifc
') Vyl Uttsre Aintfi. Bd. 27, 4(nt, 24.
sjgott? 5llfo, nitne an, baue! itim inn eluigfeit, erfcnne C6 für bie grofee gnab,
bandffagc, barnacf) niiltn mir lim» geben Don bein gntcrn, gib barju ben
prcbigern nnnb armen lentm, Inas bu mir geben Inilt, bas gib bal)in. lliatf): 2(). «
-i»!(iiii).i!6,4u"iüaä il)r mein gcringften getljan' ic. ift glcid^ uiel, ale l)ett if)r miro gctf)an,
£)ic ioort folten Unr lernen unb ben armen lielffcn, fonberlid§ bm armen
pfar^ernn, bie end) leren, unnb prebigcrn, bie fottten jlje crfialtten Inerben,
Senen luils gott gegeben ()aben, nnnb ba ftel]tS, baS bic luelt fifjulbig ift bie
pfarl)er jn erneren, :^sä) prebigc ober nidjt gerne bation, ba§ uidjt meinet, ^^d^ so
iDoItg Hon mä) fabelt, ^cuii if]r erncret nn§ nidjt, iljr üermod^t nii^t einen
pfart)cr .'C. in fialtten, bcr Inill Incr fo ftatlid) nidjt, s^k aber ftcbt§ gefd^riebeu,
ha^ i\)X5 fd)ntbig feit, fontl) aber nidjt 4 ', gcbenn, hne loolt it)r ben 3et)enbeu
geben, Inie im gefeilt Sßie feiig finb loir, bo-? \mxi umb fonft '^aben, ^d)
forest, e§ loerbe nid}t rerfjt ^ugelien, loolten aber gern fdjloeigen, luenn mau 35
un§ nod^ bao licffe, ba-i bei) ben tirdjen geluefen ift. ,!3eberman reift jn fid;,
jiljen audj ben ^c^cnbcn lion pfartiern, lt)irt§ iDol ^inauS ge^en, loil "^\^-i
fel)en. !q{c ftel)t§: Su folt geben, l'lber man tf)nt il)u aÜen nbermut, unnb
fie folten glcid) lool prebigeii, brandjen il)r al§ boten, al§ Seger, fifc^er.
*Jlt. 33 [21. ®e})tcmbei:]. 567
R] imi mcffcr. Si abn ein pfailjerv, fo iv fd}(migel, Sd^elm, l)cif|cu bic pio^:
©djaubcbcllcutc, gclbf(ud)tigc fiiibs. @o C(cl)et§ in bev luelt. @cr)ct§ tüol
(jiliauS, toil iif)5 flevil jel)Clt. Si princepy nic^t hnibtt I)ielt, omues Sdiolao
ei parocliiac tlissiparcntur. Optarcnt, iit omnes a Diabolo amoti, D. Mart[iDiiM,
:> Pliilip[piis jc. Vellcm uiio tue onincs ])aniclios et scholasticos. Si lioc, tum
proj«; adesset e.\tie[iuiis dies, ©bcncilte I)elffett nu§bci"maffcn fccr bagU, Cum
nolunt alere, scd oug^ltligcvil. Cog[itaiil: löCllll bic ©djlllilltciftcf et Tiicologi
(jtiüwcg lueven, fo luoltcii fic tuol vegicveit. 3a fticf)§ baffclbige in otgrimb,
et tarnen tüivb bir bev S^Cllffcl ba frfjnbcn tr)im. (iuaudo hie noii aulis fd)rcibci
10 i. e. TlieolügLi, pfnrt)eir. Sie Ciiristus dieit, qui nou mcutitur: 'Ego simi
vobiscum usque ad cousumatiouem'. Quoniodo est uobiscuui? si cum audis, '"'niii)- a?. an
(|uaudo verbum liabes, cius iiiiuistros, finb fein Ijofc, '^QU§, lonbbicncv, faUlCV^
bicner. Hie dielt buvi;: bic foltcn lt)el)l'en usque ad eonsumatiouem. Ideu
vt'iim, \it uobiles, eives, rustiei peliereut ^ivebiger, ftfjlllcr, ut veniret corum
15 icgmim, .seilicet iu ima taitara. Sic Daniel dieit. Si finb toüc navicn. ©ici>ou.7,ar,(?)
folten I)Cnbc auffl)cben ut i)ii iiobile.s: @ot dct gratiaui, ut liabeamus pfoit)«',
praesertim iu tempore mortis. S)ic tueliven, ut dies ext[rcinus uoii veiiial.
Sed alii stulti non iutclliguiit, (|uaudo aboliti praedicatnrcs et ipsi, gcf)cn
ipsi 3u grnnb in bic l)cllc. ©ic lucren alle locvb, b(\% man fie mit Acten
20 anbnnbe. 5L)lein lieber pfürt)cvv, tan \d) bii nidjt l)iel geben, tauicn iion
Jl si] SIC
sj Slßcldjci- 2cuffel f)at bir bic gntcr geben, ha§ bn mir§ uevfageft nnnb fuv=
mirffft? 3a, ba§ bid) S. »cltcn, Mtilcn|i, \mvi folt Zsä) bir geben '^ ^iS
finb Inol @bbcHcut, aber cä finb jtueicrlel) (^^bbcllent : ©i^arrl)nnfen, t'et! nnnb
ünben finb fie, bic fclbflndjtigen fc^elnten, retf}cn fic^ an armen ^Pfarljcrvn,
■a iok fteT)t gcfc^ricben: t)k *|U-ebiger foÜen crbaltten Inerben, 3d) aber baltö
bafnr, SaS, Wo ber furft nicfjt barnbcr ()ielt, lunrbe loeber ^Pfavbev uod;
fdjnlen fein, loie man fi()et, gebt and; boben ju Srefben fo jn, ^ä) mcnn mir
gott bo§ ^Regiment in bic t)anb geb, luolt 3if} anff ein tag aEe 5piar()cr nnb
Sdjnlmciftcr »ucgncmen, Senn bo bctt ^ä) gelni^c Hoffnung, bos ber Snugfte
30 tag nid)t tueit fei), ?lly benn lunrbcn ebbellcnt regiren inn bic belle l)inein,
S)enn lueun bic fc^reljbcr »ueg finb, fo iuivb bir bet Seuffcl inn bic fc^eibc
tfinn. Senn txicnn *4-^rcbigftul, 2anffc, S(f)nlcn ioeg finb, t'crfiljc h\(i) bcö
:>\nngftcn tages, beä ^ars, benn (i^riftuö fagt: "Z\d) mit bei) cudj fein bis onn'jjfutiii.ae.ao
ber loclt enbc\ ät5ie ift er benn bet) un§? S)urc() feine !amnier nnnb t)auf=
35 bicner, feine Jjrebiger, tuo bic Uieg finb, fo ift ber tag nic[}t lücit. 3)rnmb luolt
:^si), bau mir bie ftolljcn (vbbcllcnt fotlcnb bar^n l)nlffcn, haS Spfar^crn, lu'cbiger
auffgercumbt lucrbcn, fo tnnrbcn fic inn i'^r üiegiment fomcn, nemlid) in ber
tieffen bellen, ?lber fic f ölten billiger alfo fagenn: .'pilff, lieber gott, haä ^ä)
mi)g einen guten prebiger Ijabcn inn mein cnbc in meinem ontpt, 3)enn fo
568 'i'tcbialcii bc? 3al)rc3 1514.
lilaiiHenini. Si non volo hoiiorare verbiim, uou blas{)li[eiiiabo. Si des fdjcffcl
forn, \pxe)v, si liab[et tue, ftid^ imS tob. ^eber Ijilfft nitv getieft, ut eiiciautm-,
tum veniet cito. Si vero vis audire vorbiun et fdjveibei'ifcfj iein, i't hwiorant
verbuni, muft ©. 33elten, pefttlen^ im maul fjaben. Jdeo dielt: 'Qui cate-
chisat' i.e. Hier filier ift, seilicet jur notturfit, Uurft U;nfeiii f)icrr ®ot s
\nä){ effeii, narren. 2BiI beniunf) \w[ ein (Sl)ri[ten jein sine pfarf)err. Priu.-
in papatu non erat finis daiuli, iam at^cipieiidi. 3Bq§ jene geiunbiget f)a[)en,
orv. 31, L-s muffen loir (n'iffen. llnfer palies fjadcn ein nnreiffe traukn i.e. seduxerunt
inunduni, !unb man nnS Ijinauä ftofjcn unb jene luiber l)eretn füren. DIab[(ihis
fct)C gern, ha^ prebigt unb Sauff et reguum Clu-isti fol uiberlegen. Et \x>en-j i"
luil, ha§ er bie ftunb für gcridjt ftel)en, @el)en bie unter, Inenn bic fc^reüicr
nidjt me^r t[)un. Sic len)s[üUiuitaui funben nicfit rügen, donee Ciaistus et
Ajiostoli e.xpulsi. Tibi eivitas plen:» ludaeis, inaren bie 5Homer unb fdjlugen
mef)r benn eilff T)unbert tanfent. ®a loar tein }3far%err. S)a fjatten fie ein
regiment, Une fie e§ Iiegereteii. Sie (juntido ablati pastores, veniet die.s ext[rcnui.s. 15
Si uon vulti.s dare, lafft unö bo§, (|Uod bem 23apft abgefrfjlagen. Expellentes
pastoreiu expeHunt sc in afigrunb. Sul niu§ i^t fdjeinen unb t^ut§ nid^t
gern, sed mu§ e? tf^nn, Ineit uoe^ 6()riftcii finb, iiui do'cent et di.seimt. O
bie 8on fe^e gern, bas fein Sauff, Sc^ul, prebigamfit, tum futurum pulciirum
Ideo si vulti.s promovere diem ext[renuim, eiicite nos, et nos begeren. Quod m
iam Euaug[elium habet, gefd^id^t .... Inol, beu f($abetC', <)ni Dei vcrbuni
0 über siue pfarljcrv steht uon bt'iii pasiuri sp -Jl . . . .] U— ^ darüber forte Uou
tictljen sp
Sllang bie fein, fo lang ift 6f)riftuy bei) mir, '.JlOer folc^ö feljen fie nid)t, ()elffeu
alte bie ))rebiger juOerfoIgeu, inereu Inerbt, ba§ mau fie mit fetcu buube, luie
fie benu ber (Sf)urfurft mn§ mit tettieu tjaltteu, f)elffen barju mit allem fleic-,
baS 5]}rcbiger für armut fterficnn. Xie jenigen aber, bie baö liuirt, ©cfireljOer 25
unnb ^Prebiger lieb {)abenn, I)eif3et uum i|t ©d^anbebbelteut, aber bie anbcrn
finb feine St^arrTjanfjcn , bie Inerben amf) ireu Ion fiuben, Xeun bu )oirft
u[nferu ()[crr gtott nicf;t effen: l.5l) ^cf) U'il gleid)li)o( ein (Sfjriften fein, loenn
3d) fd)on bem ^^fnffeu nit gebe, '^m iBapftumb fout^ man nidjt auff^orcn
ju geben, itit tonnen-? nid)t anff()oren ,',n nemen unb muffen ber Hörigen eut= su
Scr. 31, iu geltten unb an ber unreiffen traubeu bie jene ftumpf ma($eu. ®er Üeuffel
aber rtei§ Uiol, ba», mo Sauff, '.|.%'bigt, 5pfarber loeg fein, mu» er für geridjt
ftc^en, 2i5o nu bie ©c^reljber nidjt mer fein, fo fibe bic^ für, S)enn ba ftet)t§:
a'iami.ss.sü' ^^d} bleijb bei] ^\\6.)' k. gleid; loie bie '^whtw nid)t tonten rul)en, bi§ bie
?tpoftel f)iuaU'j bradjten, 2)o uu fein ^ifar^er nod) ^^^rebiger uu'r h)ar, ha 35
l)atten fie i^r !)(egiment aUein, ^a luie? S)a§ bie 9{omer inn bie 110000
^lubeu crfc^lugen. äßolau fo tf)ut bod) alfo, Uiolt if)r uu§ nic^t geben, fo
laft un» bod; bac-, ba§ nid;t einer ift, baa il)r uuä uic^t geben f)abt. Sßcljt
9h. 33 [21. Septcmbcv]. 569
R] cout(Mniiiin( iiiib jinb beu avmeii idjreibcv üoii ()cv|en ijcvii, ut öbclmaii cives
et SSalucv, friö, ba§ bii freien muft. Haec dicenda, ut sciatis, quaudo Deus
dat vitaiu ot filiuni, et dat ministros Ecclesiae et Schol[ae. Si noii da.s, ikui
dcbes eis auifeiTe. Papa 'ijüt bie pfov l)ie geftifft, nos toiivbenS nicfit k. ii(
s miiiistri orareut pro auimab[iis. ©inb 66fe gutev, 'Et labores populonitn '4>i. i»', ii
posscderuut'. Si intelligis hiiiic textimi, Iiouore afficies tiium miiiistnim. Si
iiou, adest Turca. Si iiou vis dare pastoii 4 '<, da 2U fC iifjaljülig. Si iimi
vis dare cibuiii, ]o Ia§ biä) rianbluevcEcr [c^iitben. <5o f(f)itibct einer bcit
aiibevn imb treffe, et tarnen niliil biirfft geben pfav[rer. Epliraim frift liida,in>".is
lu ecoiitra. So ge'^etS ttjt auä) luot an. S)n lullt ®ot nicfjt ein .. geben, fo
gib Tureae 100 f£. imb ^ah teinen banc! im f)ertifd)en feiner. Sif)e, ob bn
u[nfci;n I)Lerv ®ot loivft tenfc^en. Safft cud) nii^t irren, ©ebt jn ben ^.ifairen.
lilic accipiemus aeteriiain mercedeiii. @§ ift ni(^t fein, bnä loir nn^ fo loben.
Scd nuia gefc()olten, tnnffen Inir unS nud) loben, loie ber kxi gibt. Sentio,
15 Jüic freunblicf) mir ift. Persequere pios, tunc certo veniet Christus, cum
<luo ascendemus per aera in coeluni, quo me ducat vobiscimi pater. tilius,
Spiritus s[anctus.
8 über (jaitbtoevcfct steht ciueiu, nistic'um qt
«] prebiger finb, muB @onne fdjeinen, Sie ©onn fe'^e e3 üon beriien gern, ba-j
nid)t prebiger ober ©d^nlen loeren, S)enn fie fdieinet nngern. älViIt ifjr nu,
20 bou ber Sungfte tag fomnte, fo trett ju uns, loir luoCen bitten, ibr tfjui nlfo,
ftoft bie ^Prebiger Ineg, tnenn bte loeg fein, fo loirb bnS anber bn fein. Ter
3lbel ^ilfft gern bQr,^u, Senn er frift bie 5pfnrguter gern, er »rolt fie gern
gnr boben, ?lber er \v\xh fie nud) reblid) Iniber fpeien mu^enn. SBoInn bi^
niufien loir fügen jnr ler uunb loaritnng. S)u (ioft bie fird) nid)t gebnluct,
26 baS gelt nuc^ nic^t, S)er SSapft l)at bie fnrften barju getrieben, ob lool
f(^entli(^ getuonnen, fo braudien loir§ bod} red^t, 'Et labores populorum pos-'*-')- "'•'•'"
sidebunt'. äßiltn aber nn beni $fart)er nidjt geben, fo ift bie ftraff anff ber
bon, muft bem fnrften, burger, bauren fc§a^ung unb ftraff geben, burger ben
baurcn, fnrften bie bnnren, nnb frefje alfo einer ben anbern, lüelc^e» beuii
30 barumb gcfdjidjt, bas bie prebiger fo ücrac^t toerben, nnnb ge^t, loic int ^\a\a
ftcljt: @pi)raim frift ^uba, ^uba frift ©p'^raim, fo frift ber bitrgcr baurn, ;^ri ",1;!
C^bbelman fnrften .'c. fompt nn bie fd)a!.inng barjn, ba gefi^id)t bir eben red)t,
gott fprid)t l)ie, Gr iooll nngefpottet fein, ftanftu uii bar^u ^elffen, ba» tcin
pfarl)er ober Sdjiil fein, fo bilff ben großen banfjen barjn, fo toirbtä nid}t
35 Ujett fein, ba§ bn inn bie f)ell, luir bem l)errn entgegen lomeit in ber tnfft.
Snr^it belff mir nnb end) ber üatcr nitferö bcvru ',U)cfn (<brifti. 'Hmeii.
571) tptcbigtcn bti 3o{)vc§ 1544.
34. 20. Sc))lcml)ci 1.544.
^iHcbiflt lim WitijacliiJtngc.
„„ ^.^J]} DIE ANGELORUM Apocal: 2.
"iBciiig ocit \}ai.' Hacc opii^tola .solet legi die Micliaelis et Aiigelonim,
imb ȟieluol ftcfjo iiidjt eben fjcr reimet, taiuou bonum, ut de ca loijuainur. T^t
iiit(^iligatiir Epistola, aute oiiiuia scieuduiii, tjuod i~eriptura io(jiiitui- de
dMplicib[us Aiigolis, primiun de coelei^tibLu.s AugelLs, qiii habilaut in eoelo:
iiicri saiieti Spiritus, iibi iion peecatuin, sed jmri actenii S|iiritns oil ilU
fldncdjeii uiib rein, jo lang nuindus gc[tanbeu. 3)a§ !^eiifcii aiijf Xciitfd)
xiri[»i.3iijj Cpiftd, fa mau liefet auff tia^ .fcft bcf Ijriliöcii ^L-mjii. Tlnocai. vü.
II'
Off. »a, 7-12 'l "l-gft, cs evf)ub }\ä) ein [tvcit im .pimel, 5)iic^acl iiub feine (viißcl
ftritteit mit bem ®x-ad)eu, Unb bei' S)ra(fje ftveit iiiib feine i"
ßngel unb fiegetcn nicf}t, 9tui^ luarb jre ftetc nic^t nicl)v
funben im .sjimet. Unb ber groffe S^iad;, bie alte ©erlange, bic ba
()ciffet ber Seuffel unb @atana§, hjorb au§ geli'orffcn, bev bic
ganfec luelt Derfnvct, unb Uiaib geiuorffen auff bie @rben, unb
feine (Sngel tonrben anä) batjiu getoorffen. i^
Unb iä) f)6ret eine groffe ftim, bic fprac^ im §imel: Tiu ift
bas .s'icil unb bie Ärafft unb has 9Jcid) unb bie I1tacf)t nufcrs
(5)otte§. feine« (5.t)riftu§, tnorben, Uieil ber uerluorffen ift, ber fic
l'crJlaget tag unb nac^t für G)ott. Unb fie f)o6en jn uierlounbeii
burd) bec' SamBy blut unb burd} ba-i Sßort jrer ^eugnis unb I)al6en 2"
jr ßcBen ni($t gelicbet bi§ an ben tob. £)nrum6 frelnet cud), jr
Ciiuiel, unb bic brinnen lüunen. SBcl) beuen, bie auff erben inonen
unb auff bem 53ieer, benn ber Icuffel fumfit ju euc^ ^inab unb l)al
einen groffen jorn unb loei§, bac- er Inenig ^cit f)nt.'
T|^?ic linil fid) bicfcr '2ert nidjt fonbcvlid) reimet auff bie prcbigt Hon -'.•>
•C-V^ ben l)ciligen (5ngeln , "^oä) meil man jn Imn nlter§ der auff biefcn
tag ))f(cgt ,^u lefcn unb aud) gut ift '^ielion ?,\i rcbeu, luoüen loir aud) baki)
bleiben.
Somit er aber uerftonben lucrbe, muj man Dor aücn bingen ioiffcn,
ba-j bie Sd^rifft be§ lnort§ (Sngel jlocierlel) locifc braudjet ober l'on jhjcierlcl) 30
Gngelu rebet. Ch-ftlid; Hon beuen, bie ba finb unb bciffeu Ijeitigc, bimlifdjc
föeifter (on fleifdj unb btut) gani? rein on alle Sunbe unb gcbrcdjcn, bei) beuen
lein ftreit, jmitrad^t nod; 3aut! ift, unb uu fo lang bie luelt geftanben, über
funff tanfent unb fuuff t)unbcrt jar im .Sjimcl on unterlas Wotteä an4*'- 51 iül
gcfidjt fd^atücu, äßic fie and; bic Sd;rifft Gkifter nennet 6brc. j. unb *|^falm. jUS. r.
■Jix.U [29. ©eplembfvi. 571
R] Spiritus. 'Qui iacit Augelos Spiritus' et sie, cum npparont, ut Giibricl '*^f- i»<. ■<
afferens uuuciuni Mariae. Item qui accessit ad Deuni. Hl sunt coelestosSi»'- i'^sfi
Aiigeli, bic (inBen iü(f}t fleiftf), Btiit am l]al§. Talis DiaI)[olus, sed @ot feiitb
unb lieibampt. 6v ift fo gctüeft, sed eccidit, nuod Dco similis, imb ligt in
5 bailben, ut videbis iu ext[renio die. De istis {)of)en gei[tUcf;cil 6'ugelu uou
loiiuitur foitberlid), sed de his, tjui habcnt ffeifd} unb blut. Huc pertinct
artic[ulus, quod Christus lesus verus Deus et liunio. Qui huue uou creilit
unb lefjt im utd^t 3u!^er|en geljen, bei fol bie SBiöel Inffcn ligen, quia is über
Bil'S)!! madjeft beine ßngel (ober S5oten) ju loiubeu unb beiiie £)iem'r ju fciiv= IfioJ;»
i'j ffammen' k. 2öte fie benu auä) ben S3etei'u iu ber SiJjrtfft cvfd^icucu, ba fic
aU ciu 5cur Hon inen gen S;)md gefaven. Stein 58el) ber gctnirt (^(irtfti nnb
in feiner aufjcrftcl)ung 6el) bem &xab mit groffer flartjeit erfdjienen. Unb on
.^loeiüel ber 6ngel Ciobriel öoit TOarin ber ^nngfraloen unb bie Sngel, fo
6()rifto in ber Sffinften, ha er -i^ier^ig tage gcfaftct, gebienet Ijaben, alfo gefe'^en
i^ finb. Sßic benn anä) bie Senffei folcfie ©eifter erfdjaffen finb nnb gleid) bcv=
fclbigen 5latur, ancf) erft(td) on fnnbc gctoeft, on baä fie niiijt @otte gel)ürfaut
nod) felig Blieben, fonbcrn feine Jeinbe nnb ^iir §ellen tierbompt finb, ba3u fie
(ftiie S. ^etrnä fagt) mit !eten ber 5yinfterni§ gcljalten lüerben bio an ben tag -•*■''"-'''
be^' @eri(^t§, ?l6cr uon bicfen (Sngeln rebct bicfcr Sert nicljt eigentlid).
■M 3"'" anbern 9Jennet bie ©djrifft and) ©ngel, hie ha ^teifd^ unb SSlut
1)0^1, unb Cliriftnm, ©otteS ©on, felbö, Denn nniB bicfen ift e§ fiirnemlid^
3Utl)un, Unb gel^oret l)ief)er fonberlid) ber ?trtitcl, fo wir gleuben, baö S'KfU'^
ß'^rtftu§ unfer Ö6rr, beibe, lüarer ®ott unb TOenfrf}, ift, 3Bel(^e§ ift ber einige
(Srunb ber ganzen 6l)riftlic^en lere nnb nnfer fclig!eit, borinnen aUeJ fanget
w unb ligt, tna» Hon @ott, (fngcln, .'pimel, §eüe, S^ob unb Sebcn gefügt löirb.
S)a§, loer biefeu 3trtilel nic^t glenbt ober jm Icfft jn fjerten ge^en, bcni
ift anä) nic^t« bef)olffen, ltia§ er Don ®ott unb 'Oj6ttlicl)en fairen Ijoret ober
liefet, Unb fol f)ieüon nic^t» luiffen uo($ Oerftel)en, ob er gleid) aucl) bie 23ibcl
liefet, Unb ift jm ju raten, er laffe bie ©c^rifft ligen unb fei) mit bicfem tnuf)
3« untierlüorreu , Sefe ober ftubire bielueil etltia§ anbers bafur, Senn biö 5ßud)
leret allein biefen ©on (SotteS, ben ber a>ater Hon eloigfett geborn unb in bie
luelt gcfanb l)at, bas er nnfer l^Wiiä) unb 33lut liu'irbe Oun bem ©amen S)aoib
au§ ber Sungfralöen l^eib.
AJU^fe hüS: nir^t '^ertjlid) gleubt (fage id)) nnb für alle bingc auff erben jm
3s ^ Icfft gefallen, tvoft, freub unb luft baran l)at, ber mirb nimermel)r in
ber Sdjrifft gelcret, ja er üerftel)et ani^ bie gan^e d^reatnr nid)t, unb luere jm
bcffer, er ()ettc nic^tö Hon ber ©d)rifft gel^orct. ' ^sä) bin bao l'ied;t ber3»i)-M.i
iDclt' (fprirfjt Kl)riftu-j ,>l)an. Hüj.). Sarauff ftcl)ct«, ha§ man biefen Wrnnb
für allen bingen lerne unb glcube, hai geUiiolid) (Üotteä ©on ift '"JJicnfd), baS
4ö ift: nnfer 5Bl«t unb f^leifc^ tnorben nnb nnfer ^aU\x iiber alle anber (Mcnturcn
fo l)oc^ geel)ret l)at.
572 !Ptcbigtctt be? ^di)xeS 1544.
K|(;u)(iim ostendit tiliniu et docet ... cimi Dens liabeat flctjcf) ei in (cinpore
f actus homo. Qiii lioe iioii {)CvWid) glcufect lUlb tjot Qcinttcil K. 8i i.s
aitic|uhis non liicet, est scriptura clausa. Is est lux luundi. Sic oportet
fuffeil auff ben artie[ulnm imb flriinb, quod Dei filius vere homo factus.
T^ev mn-i man fiir nßcn bingeil geloi? fein. ^ lu papatu andivi lüstoriam, an •'■
verum jc. 2)05 ber üeuffel einen an TinlS gef(1}Iogen, ba mnn bcn tcit: Kt
incarnatiis est. Et lioino factus est. ^an f)at in p.-ipatu gcmeiuiglici) nibci'=
gct'niet: ®otte3 ©on ift menfd^ Inorbeu. Yidit unum ftel)cii . . . iinb fnorvig
(llä ein Imtuni. 81 Dens dedisset nobis gratiam. ut natus ex natura. Kt tu
audis Deuni lidniincni esse factiun. So fogt mnn 3» bei" 3eit. älVit nii '"
aijniiD.22,aD(Mis pater feinem licBen Son ein liodjjeit nnb reic^ f5emü(f)t unb iieftcLlet rt
vocavit mnltos. S)a§ ^at er nlfo Beftellet, baS er fol fonig nnb Iierr biin
1 ...] Ab .S- . . .] {
') Die folgende Geschickte erzählt Luther midi ünsre Ausij. Bd. 4ti, G>7, 16.
Pii [SBI. 914] .^-»ietion gebenefe itf} einer niten .'oiftorien, im S?apftiim'6 Minlton
unb erjelet (nic^t toeiS id;, o6 fie luür fei)), baS ber Senffef eineft in ber
.<?ircf)en nnter bem fiauffen Bei) bem am^t ber 5)Jeffe gelnefen, bn man in bem is
telentniu be§ (SlanBenS Cfo mnn nennet bn§ $ntrem) gefangen bi§ ftuc! 'Et
incarnatus est de .Spiritu saneto', '(vr ift leififjofttig luorben' ober 'f)nt f(eiicf)
unb blut an fid^ genomen bon bem Ijeiligen ©eift unb ein ITJenfd^ loorben lion
TOarin ber fsungfrnlTien' :c. Unb al§ öon alters ber Brnnt^ f}er!omen, ba§
ju biefen toorten gemciniglid) bie gant; ßirc()e auff bie fnie gefarien, \>a-;.;^\ w
benn ber Scf)ulmeifter mit bem ftecfen bie ©cf)uler unb bie ©emeine öcrmanct,
5nf}e er (ber S^euffcl) einen unter bem "^auffen ftef)en, ftorrig unb fnorrig loie
einen liaum, unb fc^lug jn an ben tjals, SÖenn unB Gjott (fprad) er) bie gnabc
get()an f)ettc, ba§ er umB unfern luißen luerc ein Seift ober IKeufd) loorben,
fo lucrcn loir feiig, Unb bu f^ueft jm nid^t bie ef)re mit eineui !nie biegen, •.'.-.
baä er bie^ fo fio(f) geel)ret nnb degnnbet fiat 3C.
Soldes fei) alfo gefc(jef)en ober lion guten Seilten ertir^tet, fo ()at mau
bamit tiioüen anzeigen, bn§ e§ ein ferfruc^ter unb me^r benn ein 2;cuffelifdf)er
()omut ift, baS Inir fo ftijenblidjc Seutc finb unb biefen ?(rtifel, ber iinfer
fjodjfter fd^nl^ unb el)rc ift, fo gnr loenig ü(i)tcn. 30
SBSil nu (Sott ber 33nter feiiu-m einigen Sou, bcn er fonberlidj lieb ()at,
•ÄniKi.aa.-Jciiic fotdic {)errtirf)c ■'ooc^jeit geinnd)ct (luie bas (funngelium 9Jtntt(). rrü. fagt)
unb bn§ Sieicf) tieftellet, bnriune er fonberlirf) fol Äonig unb •'gerr fein, locil
bie iMt ftef)et, ??ic[)t alfo, bn>j ber äkter ober nnd) f)ciUgcr ®eift bnmit nu§=
gefrf)Ioffen fei), Sonbern, ba§ er (ber ©ou) fol in bem 9feic^ ben itnmen füren 3.s
unb {)eiffen bag ilJeicf) be§ ©on§ ©otte«, unb bie lieiligc .fiird;e feine liebe
3Sraut fein fol, unb foli^e §od},5eit in eigener '4>ei"fuii ungerichtet, babnrd) ba§
er ^Jlenfd) Itjorben, fein blut an nn? getnonb nnb \>a^ ßnangelintn prebigen
lefft, ben ^eiligen (Seift gibt k.
5Rt. 34 [20. SeptemOer). 573
K] fein uou excluso patro et Spiritu saucto. Sed jol l^eiffett regiium Cliristi et
fidei, quod Eeclesia sit sponsa et ipse sponsus si tempore Euangelii. Hoc
leginini ^cifjt QUC^ ein fjintclieid). Iln discrimen inter regmiin patris ot filii.
1. Corin. 15. Filius tradet patri jc. Sunt diio regna gencnnct et taineii i-Sm. is.ii
;. einerlei), tliscrimen est, iu liac vita tft un§ tu(^ für bie äugen gebogen, ncni
vidoinus, sed credimus. übi fides, praedieatio cessat et über auH'ertur et
vcluni, tum videbimus, quid sumus, et credimus, nempe quod broBen fi^en
nnb lüonen iuter Angeios et videbimus patrem, Filium et Sjiiritum s[aiictuui.
Haec audimus, credimus, sed non videmus. Ideo regnura verbi cessabit
10 i. e. man iBtrb nid^t md)X ^rcbtgen '^oren, gleitten, sed videbimus patrem,
liiium, Spirituni s[aiictmii nt sancti Angeli. ut in Euaugelio. Oeuli adbuc >j)mihii. is. i«
ciaiisi, dnciiiiur j>er veihuni fide, et tameu omncs baptisati sunt in eo rcguo,
bcn e§ ein ernft i[t, an \ bn§ Unr-? nidjt ]d)m, liabeo integnmi tiicsaunmi, sod
') -D. i. ohne.
Ä'rl'^StS f)eiift nu auä) ba§ \iimehcicf) (Inie e» (£l)riftu§ felbS nennet), nidit
!:■ aÜein, barin bie feltgen (^«ifter nnb ©ngcl finb (fo md)t ftcifrf) nnb dlnt
f)a6en), boju tinr ami) enblidj !onien folleii nnb mit inen nn-j clmg f reinen,
•Sonbern nnd^ in biejem leBcn nnb nnter ben WcnfcCicn. Senn e§ ift biefc
unterfc^eib jluiffrficn Seiberlel) y(cid) gemacht, be§ S^aterS unb bc§ ©on§, Inic
@. 5PauIu§ j. ßortn. jü. fagt, ba§ S^rtftuS, ©otteS ©on, mn§ fierrfrf)en nnbi«»'- 15,24
so regiren 6i3 ^n feiner ^nfnnfft, ba§ er aüe feine i^cinbe unter feine fuffe lege.
■Dnrnarf) bnä cnbe ifpriiijt Spaulns), luenn er ha-i 9ieid) @ottc beut ä>nter über
nntluorten Inirb.
.'Öie nennet er jlneierlel) .Heid) unb ift bocf) einerlei) Wiä), ®ne§, baburrf)
er in biefem le [9?l. » 1 1 ben regieret, ba er eine beclc für bie angen jeud^t, bav
2.1 mir in nid)t fetjen, fonbern muffen gleuben. S)a§ anber, S)q mir nic^t mef)r
gleuben, fonbern für nugcn fefjen luerben, Sonft ift cS unb loirb ganti ein
bing fein, 5)0-5 luir i|t prebigen nnb gleuben, ba§ luerben mir nie- benn gegcn=
inert ig fdjaloen.
S)enn ba§ prebigen unb gleuben muy anffl)oren nnb bie Dede abgettjan
3ü luerben, olfo, ba§ mir al§ benn mit ben lieben (Engeln beS ©uttlid^cn a\u
fdjamenS einig feiig fein, meldjeS mir atfjie allein int ^oren unb glauben ()aben.
S)arum6 mirb au§ biefem, melc^e§ ift ein Uciä) be§ SCßortä unb ö)lauben§ ein
nuber *)ieid) mcrbcn, ba mir nic^t mel)r luerben tjoren nnb gleuben, fonbern
©Ott ben i*ater unb Rtiriftum für äugen fet)en, luie Kt)riftn5 ''JJtat. rüiij. fagt,
35 3)a§ i^t bie lieben @ngel fdjalnen altjeit ba§ angcfid)t feineS S^ater§ im §imel. -watni. i.s, 10
?\^t aber muffen mir un§ bie augcn blenbcn laffeu unb allein bnrd) ©lauben
unb mort nn§ füren unb leiten, llnb fiub bod) albcreit in bem felbeu yjeid;
be§ ^m^U alle, bie ha getanfft fiub nnb gienben, baS ©ottc§ 6on ift nu§
gleich unb Menfd) morben.
574 5J!tebigtcii bei Snljvel 1544.
Klift DciOüvgcii iiiib ein bcctc biiibcv. (SS ift tjeU iinb llax jur beii uljieii, non
für beu äugen. Ideo Domiuus ipse vocat, quod ei pater comiuisit, regnmii
coelnrnm .saepe in EiiaDt>elio, in quo bereit siimiis, sie committit diseipnlis:
3)ioui).io,7 Ite, praedicate regnura coelonun. Apostoli aftenint reguiiin coelonim. Tamon
uon vidoo, qiioinodo ergo apiirehendam fide? Sa§ bicf) teuffen et crede in s
Ciiristiim, (|iiod pro te missus jc. tum cei'tn in reguo eo, unb feilet allein
baran, quod neu nblatum veluni. Ego. dices, noii putavi nie in regiio
coelorMin, iam video palani. Istud regnum coelorum est tidei, tum \-isionis,
fd)a>üenu. Hie oportet credamus, non videinus, sed tum videbimus, non
uredemus. Kegnat ut tilius Dei et Alariae. Si hoc credis, tum intelligis lo
hoc Caput. Christus est Dominus Dei, filius, ([ui creavit omnes Angelos, et
t)nmes creaturae subditae. Ideo sunt cum eo et apud nos, quia sciunt nos
( 'lu'isti s]ionsam. Ibi ]()(|uitur de aliis Angelis, quia totus liber Apocal[ypseos
i.iHiü i, läjoijuitur de ministris eius visibilih[us. I'et[rus: Vobis praedicatuni folcfj
Pr] 3nfo ift Bcibe? einerlei) 5)?eicf) ntib tnirb bod) jUieiertcl) ^eid) genennet, n
3)aruml), bos c§ in bicfem i'ekn nod) nidjt tlax nnb hcU fnr angen nnff=
gebedt ift, fonbern allein mit ben o^ren gebort mirb nnb im ^er|en gegleubt
Uiirb, Unb l)eiffet atfo (?^t)rifti 9ieid) (ba-J jm ber -.iHitcr befolilcn gu regieren
in feiner 'JJlenfc^eit anff @rben bnrd) ba-J ©nangeliunU ba§ .'pimet 9ieid) ober
ÖotteS reid}, 3Bie er feinen Slpoftcln unb ,:,unigerii befif)let, ba er fie an» 20
iumtif. 1», 7 fcnbet nnb fpridjt: (Mef)et f)in nnb prebigt, baö fie buffe t^un, benu ba§
.^imelreid} ift fnr ber t^iir k. Unb alfo bie IHpofteln folc^ .spimelreidj ju un§
bringen.
3Q5ie bringen fie e§'? fe^c id^ hoä) nid)t§ baöon, unb loie fol id)-3 f äffen ^
5Ufo, luie bu I}oreft fie prebigen, ba§ bu bic^ laffeft tenffen unb gteubeft an r^
ben ©on Ö)otteö, für bic^ ITIeufi^ luorbeu nnb geftorben. So biftn fdjon
ungejtDeiDelt im .'pitnelreic^ , unb ift lein maugel baran, on ba§ bu Inarteft,
bi-3 er fidjtbartid^ bül)er jn bir !ome, STa luirftu benu muffen fagen: 3il)e,
bin id) fo lange Don bem au, aU \d) bin getaufft Unuben, im .'pimel geluefcn
unb f)abc e§ nid^t geinuft, ou bal idj§ I)ab l)oren ptebigen nnb mit bem so
(^Jlauben ein inenig gefafft, 'Jin fe^e id)3, ba3 e» Bereit (angcft gefc^e^en unb
Dolenbet ift.
Sßie uu beibe§ einerlei) 9teid) ift, l)ie bc» ©laubeua unb bort beö fd)alneu§,
C^ileid) Inie aud^ beibe, ber 'i'ater unb 6briftu§, ber ©on, einerlei) @ott unb
•SptSrr ift, one bn§ nid)t ber l^ater, fonbern ber ©ou mcufd)lid)c 5Jatur an= ss
geuomen, non einer ^Aungfralnen geborn, [*l. 5< ij] ?llfo finb and; bie l)eiligcu
C^ngel beibe, im öimel für föotteS angefic^t unb Qud} bei) un§ im 9teid) 6l)rtfti,
fciue-3 ©ons, Inelc^er ift and) jr .'ö@rr unb ©d)dpffer unb fie feine untertlienigc ,
(^'reaturn, luiffen, baä bie (il)rifteu^eit ift bie liebe 23raut jre§ .sj@rrn, Uicld;e
fol famfit jnen bei) @ott bem S>ater unb ©on elüige frenbe unb l)erligfeit l)aben. j"
i.!P.ttii,i-.' Sorumti fagt bielmn ©. -i^etrug j. 5pet. j. S)a» un§ folc^ bing geprebigt
9lr. 34 [29. September]. 575
RJ bing, ha bic ßiigel 011 iinteiia». Idem ilicitm- vobis, qiuid Augeli mit t)er^en ,
luft fdjalDClt, qiiod pater, lilius Spiritus s[aiictus tres personae iinus Deus,
quod Dei filius faetiis liomo, inortnus. Qiiod nos audiimis, ipsi videut.
Idem est regnuui. Eriiut sicut Augeli Dei, quia videbunt id, quod Augeli Wattn. 22,80
5 iam vident. Qui hunc artic[ulum in fl)n, ^er^ bringen, essemus salvi. Tameu
quidam creduut. Nos sunius in benx Derbedten ^imelreid) filü Dei i. e. reguo
Hlii. De hoc regno loquitur lohanues: 'FACTUM EST PRELIUM'. Neu oft. 12,7
loquitur de reguo coeloruru, in quo Augeli Deuiii vident, sed de reguo tidei,
ubi pil iiou videut, sed creduut. Diab[olu.s ab initio niuudi ifl ex coelo
lü l^erau§ gefallen. 6r ^at un» ex paradiso auc^ getiffen per suum casum. In
coelo ergo snpra neu est Diab[olus, pugua, proelium. Sed iu priucipio aute-
i|iiaui l]n(ih gcftoffen et ante lapsum Adae et Evae. Ibi d[octores, (piod bcv
l)ocl)fte 6efte irupiiis Angehis t)at ein nn^ang gcliabt et se opposuit filio Dd,
HiiUiirb, Ineld^e« auä) bie (yngcl gelüftet ,5U fcf)atüeu, @6en haS\ fo \t Ijovct unb
IS gleubet, haS iftä (ipvi($t er), ba§ bie @ngel mit luft unb freuben fc^olnen, Unb
lüiberumb, Wac- fie on nnterliiy fc^alnen, ba§ f)6ret unb gleubet jr. 3Ba-3 ift
hah"^ nidjtS nnber§, benn ha^ ba ift in bem einigen •'pimlifd)en tnefen, ein
tnar^afftiger ®ott, unb bo(^ brel) pcrfonen, barnnter trotte» Son menfd) lnorben
unb für un§ geftorbcn ift unb j^t ]üx redeten [)anb be» i^ater» regieret, burd)
20 itn l)eiligen @eift feine (Sljriften f)ciligt unb feiiget ,'c. S)a§ jlnifd^en un§ unb
jnen lein untcrfc^eib ift on bie furge3ogcuc Xecle, bie fie nidjt l)aben, tneld)e,
fo fie locg getl^üu loirb, Inerben luir anc^ fein Inie fie, Inie ß^riftns ^JJiatt^. in;.
fpridjt: '3n ber Qufferftel)ung Inerben fie nic^t (SBie in biefem Seben) freien i«niti). 22,30
norf) fitf} freien laffen Jc. fonbern Inerben fein \mc bie @ngel 6^otte§', S)enn fie
2r. tnerbcii eben baS auä) felien, baä i|t bie Sngel )el)en, .S'iie aber bleiben luir
nod) in ber Derbedung, ba§ ift: in bem .s^iimclreirf) feineS ©on5 ober in bem
*Keic^ be§ ©lauöens.
y^ön biefem -lieic^ ß^rifti auff erben rebet auc^ biefer l^ert, fo er fpridjt:
'Sä Inarb ein groffer ftreit im i^imel' etc. loie beun bciä gan^c ^uä) ber
30 Offenbarung 3o^anni§ burc^ au§ alle§ öon ber fi'irc^en G^rifti auff @rbcn
unb feinen Sienern rebet, S)arnmb loay l)ie Hon bem ftreit im .öimel gefagt
toirb, hai muä aui) f)ie auff erben bei) ber fidjtbarn Alirdicn gef(^el)en unb
folc^er ftreit nic^t bon ben G)eiftern im fi'i'et. fonbern üou bem ftreit ber
(^Ijriften, bie in (U)rifti iReid) finb bnrd^ ben ©laubeu, Oerftanbeii Inerben.
3'' Senn \)ai> foUn unb muftu nid)t gleubcn, ha^j ber 3;enffel im \Mmel unter
beti feiigen Gugeln fet), Denn er balb nadj anfang ber \wU l}erauy gefallen,
unb nac^ jm auä) bn« menfd)lid) gefrfjlcc^t aua bem parabi§ gefettet, ®arumb
tan in bem uufi(^tbarn .öimlifdjen locfen fein Icuffel nod) Sdylange unb tViu
ftreit fein.
*« Sßielnol etlidje ßerer bieleid^t au§ biefem 2;ej;t gefagt Ijaben, ba§ im
anfang, el)c ber Icuffel oon .sMua'l geftoffen unb ?lbam in bic fuube brad)t,
f,7r. 5ptebtgtcn be§ 3al)ve§ 1544.
'^lidoo (I('tuil):itus. In l'ctiro: est fvieb llllb freilb. Aiii-eli habdl (uft bvnn,
qnorl videiit, qiiocl v(is creditis. Ibi non proelium. Idoo mu§ IjCVllIltci"
i.ftov. 15, 24füincil in rc<j;mim lidei, Christi. 1. Coriiit: 15. 'tradet patri' i. o. toivb |iiao-
dicatiii tidoi aiIJi()OVCll. S)a§ ^eifft reo'iniin i)atri iitiergeteil , ut ctiain
August[iiHi.s de Civitate Dei iuterpretatur. ' In siip[rfnio coelo non Angeli, r.
sod vcri pii Angeli. Ergo in regno Christi, (jiir)d pcragit ]it>r xerhuni,
l)ap[tismnni, Siiirituiii s[anottnii. DQt)iii finbcii fic^ and) bie 'iciiijel. Dens
dedit lioe regnnni Christi. Ideo pugna est in regno fidei. Draco non
(piaerendns inter Angeles, sed in Ecclesia. S)a fillben Unr Anab[aptistas,
Sacra[nientarios. Diseinin.«, quod regnura filii Dei sunins nos et onines pii lo
Christiani ab iniüo mnndi us(|ne ad fiiiem. ®a§ ift regnuni liiii, bQ§ tx
[ivingeil Uni in Dei. Sn i)(it filf) fd)Ind)t. Semper pngna inter veros et
laisos Doctores, ein mal (^voficv, tlciner. ^A^t ift ein gvoS idjiacfjt. Tsti dno
') /. XXII c. 29.
Diibo (jafecn bic fieiligeit ßngel finen !ampff mit bcn anbein iie^aBt, ba fid) ber
()o()eftc Cocift, bcr ©otan, tüibcr bcn Son ©ottt-s ((ffot^t, narf) feiner c()rc is
flcftanbcn nnb jni fjnt liuiflen glcidf) [ein iinb einen nnfjnng fi>l.9Mij| gemiid;t,
".Hber ckn iibcv bem felben \m\ \")imel geftoffen, bnv er nimer Unber bnljiit tan.
?tbcr f)ic tuirb gefügt, ba§ fir^ ein ftreit erl)a6en in bem Ajimel, barinne
Hiir t^f)riften finb, in bem ^Reid) be§ GilantenS nnb tuort«, l^enn bort tan
fein ftreit nod) unf riebe fein, fonbcrn ift eitel freube nnb feligfeit aber bem -m
gefidjt nnb fdjaluen beS, ba§ 6cl) un§ geprebigt unb bon un§ gegleulit lüirb.
SBie tömpftn aber l)ie()er, bn leibiger 2:cnffel, in bcn .'pimel beo SonS
föottca? (Senn ,^n ben feligcn ßngcln lanftn ja nid)t mc()r !omen), Uicld^eS
er bnrc^S toort bc§ Snangclij nnb ben I)eiligen Pjeift hat angeridjtet, babnrd;
mir and) in jt)cney cmigc gn fdjattJcn unb liefitjcn mögen fomen, äCm§ l)cbt sr.
fid) ^ic fnr ein ftreit? ba?- er fid) nod) lüiber ben böfen T^kift meren mii?, ber
bod) fd)on auei bem .'Tiimel nnb gefelfd;afft ber Ijeiligen (vngel cmiglid) t)er=
ftoffen ift. Denn bort barff man jn nidit mel)r fudjen, ?lber "^ie anff (ärben
finbet man in ieiber allju feev, Ta oii ba« feine .s>crlierge, ja fein -Ifeid) nnb
j,i>i). is.aigcUmlt ift, loie jn (^IjriftnS felbö einen (V"i-"ften bev loelt nennet, llnb bod; m
Wottes ©on, al§ ber .SjSrr nnb Sdjopffer unter bem groffen l)anffen be^
menfd)lid)en Giefd^ledjts, fo ber Senffei in bie fnnbe gesellet unb barin gefangen
lielt, aud) ein l)enfflin jm famlct Hon anfang ber melt, ba-j bo fol fein eigen
ilicid) fein, hieldjeS jm ber 'iviter gegeben, nnb barumli öon .S^ii"''^ fomen ift
in unfcr ^leifd) nnb 'i^lnt, baS er nn§ in jene§ emige feine? S?oter§ )Mä) x'.
bringe.
©arumfi fe^et fic§ 'hierin ber frieg uub ftreit an uitb l)at fid; lion
nnfang bi^r imer geftritten nnb gefdjlagen, SCßie bie 5d)rifft beS alten nnb
neUien leftament nnb ber ganlum .fi'irdjcn §iftorien 3ctgen, Iva?- fnr ftreit
-Jfr. .")4 [29. Ssptcinbcv]. Tw?
I!J magui Duccs, Micluiol et niiiguus Draco, et ip.soniiii Angeli suut uiiiüstii,
Michael et Draco pugnat, et quilibet l^at fetll ijett, qui finb cuiusque Angeli.
Secl funbeii nic^t gcttiiinieit i. e. oiectus, (jui seducit. Supnx tot Draco.
Draco est in coclo et pugiiat cum Michaele et piis Angelis. lam dieit et
5 seducit iiiundum et dicit: Diab[olus, Sata[n. Haec iuteliigibilia. Post sequitur: Oif- 12. !<
'per sang[uinem agni'. Angeli non habent sanguineni nee Christus pro eis?;, n
mortuus. Sed isti sunt redeni]iti 'per sang[uiDeni agni'. Est pugna, ha man
iiäj i'djlegt non mit fpie», fd^tDerb, Sed mit bem äeiiguiu irer h)ort. Angeli
jcugen, ^jrebigen i^t credunt in aguum, per quem redempti, et isto testimonio
10 fd)lagcn fie ben Scuffel au» bem ^tmel. Non ergo de Angelis, qui iam feiig
im jdjattieu, sed salvi per tidem puguant simul. Michael i. e. lesus Christus
11 über Michael sie/it Mikael
rrjolljeit ätoiffd^en reinen unb falfd^cn lerem unb Sßrebigern geloeft, unb (jinct
nimer nuff, on bn§ er eiumni groffer unb f)cfftiger, einmal Heiner ift.
9hl in fold^em ftrcit finb ^Irieen groffc Äriegä .Sjerru nnb bie olunften
IS ju felb (f^^ricfjt bcr 2ert), £)ie l^eiffen ^JJiidjael unb ber groffe S)raiJ; (lueUIjen
er juüor onc^ t]at ben roten Xrad^en genennet), Unb beren feber f)Qt ein .s^cer,
bie ha fjeiffen feine 6ngel, Die t^un eine fd^lacfit nnb treffen miteinanber,
2)od^ olfo, hai- ber Dracf) mit feinen ßngelii nidjt fiegct, fonbern ge|d)(ageu
nnb Qu§geh)orffen rtirb 3c.
■20 ©otd^eu legt er felfcs alfo an§, i)Q§ ber Drodie Iieiffe bie nltc Sd^tnng,
ber Seuffel unb Satnn, ber bie ganlje loelt Herfüret. 'inm biefem Ijat ev
gefügt, ba» er ftreite im .öimel lotber bicfen 5Ric^aeI unb feine ßngel, Unb
il;t fagt er, Ta§ er nuff thbon bie gan^e inelt öerfnre, äkJie reimet fid) bav
'lUfamen? ^ia, balb Ijernadj fagt er, »nie etien biefe» Ärieg» |*1. 33 4] fnrften
2s 9Jlic^Qel§ ßngele ben S^euffel, "uBer lüunben {)a6en burd^ be§ 2a\nbB Hut unboft. 12, u
burd; ba-j loort jrer jeugniS nnb []obcu jr (et'cn nidjt gclie'üet 6i§ an ben tob' k.
Tay tonnen ja nid}t bie himlifdjen Öieiftcr fein, bie tein blut l)Q6en nod)
fterkn tonnen, audj nid)t munblic^ in ber ©emeine jcugen unb prebigen nodj
bnrd) ba§ Samti erlofct finb .'c. 8onbern eben ba-S finb biefe ©ngel, bie bnrd)
so bes ^arnbh ((Sl)rifti) ölnt erlofet finb nnb an jn gleufien, Ta§ finb ja allein
luir ÜJienfc^cn.
S)ie ftreiteu mit bem S^enffel, ber bie loelt lierfuret, unb ift l)ie tein
anber trieg benn Unber feine Dcrfurung bei) ben ''}3icnfd)cn auff (*rben, Sarnrnb
gefd)id)t and) biefcr ftieit nidjt mit ()arnifd;, fdjUiert, fpie-5, budjffen unb leib^
35 lieber ober menfc^üd)er madjt, ©onbcrn allein burd) haS luort, loie er audj
fngt, ba§ fie ben ©ieg Mialtcu bnrd; ba§ loort jres jeugni? k. Wü biefem
jeugniö Ibai? ift: burd) prcbigt unb 6efentni-i be-^ toortC') fd)Ial)en fie ben lenffel
Qu§ bem •^irnel, ba ber Senffei fid) unter fie mengen loil unb fie ioiber ftnrljen
t)on jrer feligteit, bort be-? fdjntoen« unb l)ie be§ ©laubcnS.
Villi) et -3 ae-evio. .\i,i.\ 37
578 5{!tcbigtcn be? 3ot)re5 1544.
Rlfelber, Dei filius. Angeli liaheiit (jiiklem iiomeii. Sed hie i-reator ipse est
Mikael unb furct bcn iiatnen redjt allein "MikaeP, '®ot gleid^', 'Quis sicnt
D(Mi.s''' (filier, bei' ®ot flleid^ ift. S)a§ gebort uemini quam Cin-isto. @iit
fonbevlic^er i\U, ber gleid) ift. Quidam, bev (i)ot gleidj ift vel luie @ot.
stoi. 1, 15 Krgo competit soli Dei filio. Alibi 'imago Dei', uobis invisibili modo. Scd '■
Angeli vident et iios videbimus. Filius ift im aUerbilig glcid^. Sic in
Titn. 3, 2.^ Daniele Miciiael princeps. Item Daniel: 4. incedit, ae esset Dei tilins. 6v
i.Woie IS, 2if. t)at fic^ geftelt qI§ ein (Sngel, ut venit ad Abraliam Gene: 18. Item cum
i.moif32,24ff. laeob pugnavit. Angeli ex nihilo ut nos creati. Sed is est creator, (pii
pugnat. ^^de, cjuanta oonsolatio. Vcre beati baptisati, trauslati in regnum >"
coelorum, nisi quod non videnuis, sed in fide. Et tanieu tale regnum, bn
ber leufffl liiltev ift unb feljet fricg an contra verbum. bap[tismum. Sacra-
IiilT*)6r Snvft aber bicfe» !rieg», beu er 'JJHcfjael l^eiffet, ber ift nnb fau !eiii
anber fein lüeber unfer §err ^'ÖcfuS 6t)riftu§, @otte3 ©on, S)enn ob lüol
snii.io, i3*JJJid)ocl fonft oud) eine? SngelS namcn ift, Daniel r. Uneldien er (jeifft ber i:.
furnenieftcn Jiu'ften einer), ©u ift boct) i)ie nidjt ein foldier perfonlidjer nauie (line
ein jeber Wenfd; non beut aubern mit feinem nomen unterfdjieben \v\xh) mä)
ein Cfreaturlidjer name, ©onbern be-J §®){!Kyi unb Sc^epffer felbö, Ter fnret
biefen Flamen allein.
Tenn er "^eifft aud^ eigentlid^ unb, loenn man§ rec§t \ml fol Seubfdjen, so
nid)t niiberS benn '(Sott gleic^', Ta§ ift ein 5Jame, ber niemnnb on ber ^JJtaieftet
,]uftel)et, lüic bie ©(grifft offt faget: (iuis sicut Dominus, (Juis similis Domino
inter filios Dei'.' Unb bod) einer foldjen i|>crfon namen ift, bie ba fteifft '(^Jott
glcidj', nid)l tuie bie (>-ngeI unb 11lenfd}en oud; (Sötte? .ß'inber tjeiffen, ©onbern
Qnidani sicnt Dens (alfo tautet eigentlid) ba§ (äbreifd; "".'Jiidjael'), (vin fonber= -'5
lieber, ber (Sott gleidj ift ober Ooltomtid) loie 6)ott, äBie jn fonft bie ©d;rifft
fiiii. 1, IS '^eiffct ein einig, ©ottlic^ Silbe ßoloff. j. 'ÜBelc^er ift ba§ 66enbilbe be§ un=
fidjtbarn (^)ütte§', ba§ ift: (Sott, beut Ü'otcr, aller binge glcid) unb bod; un$
vfbv. i.amfid^tbar, Unb (^-bre. j. '@r ift ber glonl; feiner tjerrligfeit unb bü& p-benbilbe
2.U1 3,2:,feinc§ toefen§' etc. Söie jn and) Taniel. iij. jeiget, ba ber ^onig ^JJebucab 3u
■iUejar unter beu breicn 'jJtennern im gluenben Ofen einen falje, gteid) al§ luere
er ber ©on (Lottes.
(»i. 6 1] Senn er hat fid) aud) ben l)eiligen Uretern erjetgt nnb fel)eu
(äffen aU einen (Sngel, fonberlid) ?lbral)am unb ,^vat'ob, unb baljer l)in unb
Uiiber- nuä) ben namen be§ Engel? ©otteä füret, ^JJemlid) barumb, ha-i er üon in
(Sott gefanb, aber bod) ein fold)er ßngel, ber ba @ott gleid) ift, ha^i ift: .S^i(Srr
aller (?reaturn unb felb§ ©d)epffer. ©old)er ift ber anbern feiner, \vdd}i
bal)er Cngcl beiffen, hac^ fie gleid) loie toir 5){eufd^en Oon föott gefd)nffen finb
an-j nid^t?. Der iftS (fpridjt alt)ie 5. :jlol)annes) , ber mit beut 'Drad)en,
/•s' er^fVfferl @cl)Bpffpv.? 11
9lt. 34 [29. ©cptcmlierl. 579
R] lueutum, et (juicquid est Christus. S)a§ ift bei; ftieg, i(uali;i ceitamina in
Ecclesia facta. laiii est piigna cum Anaha|)[tistis, Saera[menlariis, qui ab-
iecerunt verbuni vocale: '®cift\ lani beit ined)tigeil S)rac^en, SSapft, uon est
Dostra inigna, sed MiUael, qui est ^elbljciilitinaii, qui est Dei lilius. bellt ift
5 ber Seuffel feinb, Draco, bie ligen gegeneinanber. 3|t ligeit fte ^ort lt)ibei=
einnnber über bev Xauff, @acra[inetit, semper subiude novas pugnas excitat.
61; tuil im l)imelreid) fein, uon curat Turcam, papam. Si volumus esse
Christiaui, praesertim bie @otte§ lüort füren follcn, non sperent pacem, sed
cogitent se ,^vieg§teutc, qui aud[iuut nostiae p)aedicationi, bie ligen mit Un-3
in 3U felbe. Psal: 68. Nou auffl)6ien be§ hieg» k. Xos vocati ad cxeicitum, tfi. es, an.
ba 6t)riftu§ fclbt)cu6tman, unter bie finb luir eingefdjiiefien unb foUen fedjtcn
contra Diab[oluni. Ubi 'Dens exercit[uum ', foltu fonberlic^ auff (Sljriftum
Piibem Jeuffel unb ©atan, ftreitet in feinem .§imeheid), baS ift: in feiner
6^riftenf)eit.
15 3)QrumO fit)c nu, lüa§ iuir al'^ie jn lernen unb jn troften tjatcn, S^a§
Hur tuiffen, baS inir, fp getaufft finb, Inartiofftig feiig, gefegt finb in bii§
■'oimclreii^ , bnrin ©otteg Son feI6§ regiret, on allein, ba§ nl^ie (lueil luir
be§ fölnnbenv unb nii$t beS ©(^attienS lebm) nod) ber 6treit 9et)et, unb ber
Jeuffet unter ©otte>3 tinbern ift (Ivie er anfenglid) im 'iparabiS aucf) luar)
20 nnb feljct bofelbu einen !rieg an loiber ba« 3Bort, ©acrament, Sanffe unb
afieS, lüa§ (5l)riftu§ ift.
f\^i l'on lefc, luer ba loil, bie .^iftorien, Inaä für Ä?rieg Hon anfang in
/ ber .Rirtf;en gelneft ift Iniber oEerle^ fi'e|erel) Unb j|t ju unfer ^cit nn
nkr 3inen|ig jar loiber unfer 'liotten, fo bie S^auffe unb ©acrament (cftcrn
2r. unb ba§ mnnblii^e loort Incglverffcn, nnb fouberlic^ U'iber ben groffcn, niedjtigen
2;rad)en unb groffen Gngel be-S leuffelö, ben Sapft.
S)iefes ift nid^t unfer, fonbern biefe§ '•MdjaiU .Vtrieg unb ftreit, Sem
ift ber ©otana§, bie alte Sdjlange, morblid) feinb fan^jt feinem ganljen iHcidj
unb uuterftef)et fid; baffelbe ,;u tilgen, Tarumt) mn§ er aüc ^eit loiber jn
30 3nfelb ligen mit feinem ^eufflin, bod} eine jeit Werter benn bie anber, äßie fie
ben i|t tjart ,^ufamen treffen über bem (S)Iau6cn 6()rifti, STauff, ©acrament
nnb bem Siiangeliu, benn ber 2cnffel (funbcrUd; ,5u biefer legten ^eit) Umnber=
lidjer lueife ne)oe fte|erel) unb Siotten anrid;tet, !l)enn er lüil nitjeit baS
•Öiinetreid) befiljen unb .Soerr fein in ber K£)riftcnf)eit, Tenu nad) bem S^urcfen,
3.'. ä^apftumb fraget er nidjt biel Itneil fie äutinr fein finb), one bas er biird) fie
iDtber bie Äirdje ftreitet, bn Uiit er fitieu unb regiern, in bem reinen, ()ei(igeu
Jetnfel (Motte«.
5tll lüic foUcn lüir jm tl)un? 3)eS mögen mir uuu, fouberlid;, bie ba
®otte§ hiort füren, frolidj erloegen unb f)ie feinen friebe t)offen, fonbern
^" bencfen, \vix fein .^rieg§leute, bie ba muffen ,iu felbe ligen, fa ftets ,',ur lVH'l)re
gcriift fteden, ba-?, uio ein trieg auffl)oret, gefiet fing-? ber anber an, Tenn Unr
580 ^Prcbigten bei >t)re? 1544.
RJ beuten ', quanquam etiam patcr eilt 'ijiXX bei triegSöoMS, sedet ad dext[eraiu,
sed revera Bei) un§. Hoc est, qiiod dicit: Mikael pioeliabatur cum Dracone.
Est piigna, qiiae ^iä) ^eit itBcv bcr Sauff, veibo, tide, pugnamns adversus
])apaiH, Anabap[tistas, Tuicain, unb ift bariimb jut^lin, quod ista fidos veill
bleibe, ut habet fides nostrn k. S)a§ loil bev Seiiffel nic^t leiben, fudtiet ;.
liberal in bap[tismo, verbo. Angeli getuinnen beut S^eiiffel an. @r [tetft mir
ein luife U'ort inS I)er|, quod nie Hersagt macfjt peecatis, vol (pioil Dcum
leftern, unb gibt ein falf(f)eii bcrftanb. 8i Ijonus bellator, treffe in Unber.
(inaiKjuani et Angeli etiam nobiscum, quia ubi Dux exercitus, ibi ad.sunt,
et apud uos, ubi Dominus natus. Adoraverunt eura dicentes: 'Domi|nus lo
nobi-s natus'. Ubi is, bo finb fie aucf). Sed ( 'hristiani finb biefe (Sligel,
praesertim qui luHU an ber fpitien ftel)eii. Sic ipsi vident, et no« vidcbimu.s
') Vgl. 'Ein feste ßmg': 'JesH» Christ, der Herr Zehaoth'.
Dr] finb bcrnffen biird) 6I)riftnin unb ft^on angefdirieBen (in ber fsi. P ij] ^^nuffe)
unter ba§ t)eer, iaa ha unter (Sfjrifto fricgen fol luiber ben leuffel, 'Xaljer
pj. i.s.iaaiid) 'l^fal. Ijbiii. bie ?Ipoftel unb $rebiger f)ciffet .Könige ber .söeerfd;nreu nnb r.
fprii'^t, PUitt gebe fein loort mit groffen .S^ieerfdjaren.
S)arumb ^eiffct er audj felb§ ((i^riftuS) allcntr)aU)en in ber Sdjrifft ber
.Sp65K9{ ober Giott ber .§eerfd)arcn , llnb tno man biefeii namcn fiiibet, mag
inan§ fünlid) nuff ba§ 'Keidj be3 ©uuS ®otte§ beuten, Senn er ift ber P)ott,
ber ein .^ricgsfurft ober redjter .'öer|iog ift unb fein 'Kegimeut im ftrcit füret, so
nidjt brobeu in bem .s'iimel unter ben Ijeiligen Cieiftern, ba e-J teiiie-J ftrcitenS
bebarff, fonberu alfjie auff erben in feiner ,ft'ird)eu, ^sa, er ift felbe§ bei) feinem
.Kriegs bold an bcr fpiljen (ob er Uml ^ur reiften be-J U^ater» filjet) Unber ben
'^einb, bem fein ''J]ienfd)(id)c geUmlt nod) Iroffen Unberfte^en tan, ftenret unb
lriel)ret fm biird)§ SKort, fo er jnen gegeben jc. 2.1
'5)euu barol) t)ebt fid) nud) allein fold)er ftrett, ba§ bie 6[)riften biefe§
.CitfiP^JJ Uunt t)6ren, gleuben unb prebigen, '3)a5 mit unb fan ber Senffei
nid)t leiben in ber loelt, 3)arumb fe|et er fic^ mit aller inad)t batoiber, beibe,
biird) Sugen unb ^Jforb, foldjeS 3U tilgen, Darumb mu§ 6()riftu§ fampt feiner
.^firc^e gegcuUiere tl)nn unb ftreiten tniber be§ .'pellifdieu 2)rad)eny l)eer, 33apft, no
S^urtfen, ^i'^i^". ^Hotten, baniit ber ©laube unb betcntnis (Sljrifti rein bleibe,
ba§ er fei) ®otte§ Son, Don ber 3iungfraluen geborn, unfer .<>69{SH unb .sjeilanb,
ber uns burd) fein Slut erlofet unb feiiget (luie unfer @l)inbolinu unb ^Se^
tentni§ fagt), S)a§ luolte ber Solan gerne au-:- aller ''lT}ciifd)en munb unb
l)erljen reiffen nnb fu(^et§ auff allerlei) Inege unb lueife, i^t in ber l)eiligen m
S^anffe, i|t im Satrament, ild im Sejt be§ ©naugelij k. ha?- er ben fölnuben
felfd)e unb bie Seute berfüre.
.'pie muffen nn be§ §erru 6l)rifti (ängel and) nid^t feiren nod) faul fein,
fonbern getroft unter ben 3'cnffel-unb fein .S>eer fd)lal)en unb jm abgetuinnen
5lr. 34 [29. ©eptembei;]. 581
i't MOS puguamufi, siciit iiot^ acliuvaiit. Mikaol, bu» ilii[id)tbar Bilb Dci fticitct
]ii(> iiobis Ego fiiis Angoliis et alii bcllatiu-c.-. Diab^olu.s meinet lliiu prebigev
foubcvlid). Ubi caesi, \o ift ber \)an\\ niidj felbfliKfjtis. ^(^ Ijub flut fliegen,
cum Clirit^tuti nobiscum ju fclb et suo spiritu. Sicut Cliristus secuuduni
tUvinitateiii liabet Aiig[elüs et veros, Diab|olus post falsos, EpisciJi)us, ,^c|cv,
lii habent Düiniiuuii bell niteu Svudjen. Ut Christus uoster tlux, ita iste
ij)soiiiin Dominus. Etsi pura cl(nH|riiia, sumus eins Augeli et ftiegSlcutc K.
8ic ipse habet etiam Augeh)s et exercitiis. S)Q§ fjcifft bcy üeuffelS Ijeev.
(§ngel in iioc libnj )3vcbiget, S9ifd)0lic, pvebigev et qui Dei verbum fnien, i|nia
lo(|uitui de regiio Christi, baö im Cöot bcv Uatet kfoU)en T)nt .jiifnven im
ijtnuku. Xos Angeli fidei ut illi visionis. 2ßiv lucveu Draeoni jn fdjtünJ;.
1 über Dei slclä (Jolus: Ileli;
P>1 'bnvd) brtö lüoit jves H'i'fl'ii'-'/ ^^-nn fie fonnen !i'in i\m§ nod) fcf)U'eit bnvdf) jn
fted^cn, fonbevn glcid) luic ev fie on U'oftcu nnb id}lueit buvd) leine nerinrnnft
nngveiffct (fünft huibc er nid)tä an jnen gelüinncn) iinb gibt etlon einem ein
IS bofe luovt ober gebandcn aU einen gifftigen, tierlipten pfeil in-3 (jerlj, babuid;
er miüunbet, @ott Icfteve obev falte Com ©lauben in falfc^en bnndcl unb
lievftonb. 3lIfo muftu, fo bu ein guter ßrieg§man ß^riftt fein Kult, bid) frifd;
nnb getvpft Uief)ren unb Unbcr nad) bem Senffei \)a\vm nnb fdjicffcn bnrd)
(%itte§ li'ort unb bein tefentnig, baburd) feine Sngen unb tricgevcl) .^u nidji
aü genuidjt unb fein '.Kcic^ gefdiluedjt luirb.
[9}t. 6iij| äßietDol uu aiiä) bie §imlifd)en (Sngel in foldjem ftrctt bei)
Ulla ftnb unb biefem 5?rieg3()errn (5t)rifto, tiio er ift unb ju fclbe ligt, untcr-^
tl)rtii finb, SBie fie jm and) gcbienet l)a[ieu, ha er geboren luar unb nodj in
ber trippen unb ber Sungfrnlüeu, feiner ^Xtntter, an ben armen lag, unb felbä
« bic erfte prebigt tion .liimel l)ern6 Derfnnbiget (lueil folc^g nodj fünft uicmanb
prcbigen funbe): 'Ü'ud; ift geüüren, ber öeilanb, (it)riftnc' ber .V)ß-rr\ lUit xiik.
loeldjem Uuirt fie jn aud) aU jren §6rrn erlenuen unb anfieteu, @o )üirb
büd) bio Uicrd be» ftrcitS »niber ben Seuffel unb feine üerfurung luui uni
'.Uienfdjeu (bic bo tifjriften finb) gefagt, »nclc^e muffen f)ie aud; fetfiS fteljeu
M unter bem J^enlxn biefc» .sjerru burdj jren ölauben unb tietcutnis. Unb fjeiffeu
aud) feine ©ngel, fonberUd), fo an ber fpitic fteljen unb aud) anbete bnrd)§
luort leren nnb unterridjtcn, Unb bauiit alle ben lieben kugeln gleid) bem
felben •'ö(?rru bienen nnb aud) jur felbeu feligfeit unb l)crrligtett tonten foUeii,
gürcn bm ftreit uüt jm unb unter feinem namcn, fc§u^ unb l^ulffe, baä fie
35 an bem ioort unb jeugniy feft galten.
Xtnn and] f)ie foubcrlid) bie 5prcbiger ben l)erteften ftreit muffen tf)nn,
luic fie aud) ber ücuffel furncmlid) meinet unb angrcifft, Senn er U)ei§, too
er bicfe l)intucg Bringet, baS bie prcbigt uid^t geboret tnirb nnb bie Sacrament
nic^t gcijcn, ba mu5 ber f)auff auc| balb bal)iu fallen.
582 >4>«'>i9''-"'' ticä Qaljicc- 1541.
R] Satan habet, qiii Sacra[ineutiiiii, Baptis[muiii Ucrbcitieil. Airiiis eilt Iiofcr ÖllScI,
i(iii dixit Cliristuui Deiim, sed nomine, iion uatiis naturaliter, nun be-;- ftaiUi?. Tl>i
ftfUet ftcf; (5^rifti!§ jd^rtod^. Hilarius, Athauasins tuarcit tctüer (5iigcl, Ijieltcn feft,
^(vrÜlS luar ein fd^eblid^ev illjait^a. Dens ift fiel) um. Sed tarnen timeamus,
ue cogitemus Diab[oluni niurtnuni. Nondum suuius in regno visionis, sed
fidel, liabemu< verbuni. Ideu muifeit getöiitnet [eilt für beii fd^enblic^en getfteni.
Et isti finb iiiitev uiiS imb öe{)eii öon iiiiS aiid;. Diab[ülus nou est in bei
l)eli, noü tantuni in Twrcia, cai)tivavit Kumani, iioutificeni, Episcopos, mit
bei" lere barff er§ iiic^t anfedfjlcn. Est proelium, iuijuit, iu coelo, Jnarnet niiy
Ullb inuftert un^, feine frieger. Estis in meo reguo, videte, orate, praediuate.
10 über regmi stellt exercitu
Pv] 5l6cv »ueil ßfiriftii-S mit nn§ ^n felb ligt nub 'i>in !rieg iiub orbnnng
fiiret nitb l)elt biirc^ fein luort, fo fjofien biefc feine (S'ngel gut ftroitcn luiber
bell jleuffel unb feine Engel, nicfjt allein bie, \vili)t auc^ felb§ Seiiffel finb,
bereu er aucf) l)icf 6el) jm f)at ifo luol a(§ Cf)riftii§ bie feinen), fonbern and)
fiilfdje i^iffd^oüc, Äetier unb Sfotten, Sie f)eiffcit aud) beö Scuffel-j (ingel, mcil i:.
er nucf) jr .'öevr ift unb fte jm gef)orfain finb nub feft nnfjangen, 2Bie ß{)rifto
bie feineu, 2l?ic ba§ Bnd) ber Offeu6nriing über Ö)efid)te 3ff)auui§ 6eibe, bie
guten S?ifd^otie nub '^H'ebiger be§ (.fnnngelij nub aucf) bie fntfdjen Oerfurer nub
iinfenger ber fieiserel) iinb 'Kotten, attentijiil&cn (fngel I)eiffet.
X^^lS i'-^ "11 niiff Ptbeii (tüie bie ftage ift) aud) in ber Äitc^en u6el ju geljet so
burtf) nutnifieiiel) ß^rgcruie, ,',lrifpii(t unb nerfnruug, Sa§ ift uiemanbä
beim ht-: leibigi'u leuffetc- fi^iilb, ber uod) in ber luelt ift, 1er nuiä feine
(Sngel aud) l)a6cn, bie bas Q^uaugclinin, OUaiiticn unb alles ^iiibern unb Uer=
ftoreu, ©oMjer id)cbüd)cv leiiffel.j tviigel ift geltiefcu ber ße|er 5lrin-? in ber
.^ird^en 311 vHIeranbria, ba er feine gifft nub l-iigen auogefdjoffen, babnrdj Inelc -•■
uon 6f)rifto tierfnret unb faft bie gan^e loclt uergifftet, bomit, has er biefen
fürfteu ?Jlicf)acI üerleugnet unb fagt, fi«(. K4] er luere ni(^t (SotteS ©on öon
luitur ober bcffelfien ftantS unb tnefenS, be§ ber $>ater ift, 3)a ftellet fid)
(?f)riftn3 fd;luadj, unb limrb ber Seuffel fo ftarrf burd} biefen feinen ßnget,
bau \&)h aEe ^-Biffd^oüe unb j?trc^en an jm f)iengcn, ausgenomen ein luenig ao
l)eiliger iBiffe^ulic als .s'-)ilnriii§ nub 'Jlt()anafiuo, bie jin Uie'^reteii unb linber=
ftnnben, baö beunod) biefer '^Irticfcl gegteubt unb etloo reine Äirrfieu crfjalteii
tuurben.
^ßfü gibt uns biefer Hext, luie id) gefugt I)aBc, Beibe, bie ?ere unb Iroftuug,
ba§ (Jf)riftn§, ©ottcci Soii, Uiarljafftig &ei) feiner ^ird^eit fei), bie ba fein 35
äßort f)at nub g(eu6t, unb burd; fie feine !rafft Betueifen loil luiber "ifm %t\\\d,
bau fie burcf) freu ©lauOeu unb 6e!entui§ bem Seitffel obfiegen \n\h er()olten
TOaitii. 16, 18 werbe, lüie er D)lattt)ei am rüj. fagt, DaS ber .öeüe liforten bie .<?ird^c, fo aiiff
•Jlx. 34 [2!). ©tpleitiBev]. 583
R] cavete a Rottis. Si faciimis, beiie, liiiii liabcimis Diicein exercitiis, qui ailest
iiohis, tum .siipenibimus Tuicain, iinpaiii. (SottCy Uuni Hcitt Cll'ig. ©tvcitcit
lUllffcil Unv llllb IjclBeil feine lUgc. Tamcn Cliristus victor iiiaiict et Doiiiinu.s.
Sic iiostra \ita nihil aliud quam pugna, susccpit iios 311 (Vngelll. Libenler
^ \cliiu credcrc t't i>i'actlicaie, ut alii cieilunt, quod Dci filius Ikhuo faclus
llllb fid) fü liaTjC JU UU5 getljnn, qui dicit, quod sim eins Angclns. Ipse
baptisat, praedicat, dat Sacra[mciitum, luie fitnb tx mir liefjev foilicii. IIb«:
bo§, quod caro et sang[uis, iiisi ([uod . . . non. ^ft ill 11U§, UUHlct bei)
unä, troftct, ftraffet, iiaä ei lüdjt iicrjev fimb lüiiieii, nisi quod uou vidumuH,
S . . .] p
PiJ i" biclcin gvuiib ftctict, glciibt iiiib befeniiet, bivi a bc3 Icbcnbigcii @ottc3 ©üii
fei), iiid)t iulleii ubevlüclbigeu 3C.
aiUe ev bell biäljev fold)5 kluiefeii, baS beiiiiorf) bcr fölaiitie iiub McutiüS
biefeS 5h-tictcb3 blieben iniber nlle giaufame luütevel) beä Seuffel-J, beibe, bind)
A?e^cv, ^al)pmet, gilben nnb ben Söapft (lüeld)cr and) bie Seilt Hon bicfcin
'^ ?(itiM üuff bc'3 Scuffels geljorfniii gcfuret, Cb ev lüol mit bem mniib (5bviftiim
®otte3 Son nennet), SaS bennod) bie, jo bn ^aben IvoUen ©otteö luoil feft
I)alten, bavbnvd) bi§ ba^er ertjalten finb.
Senn neben biejem Sroft linben luir and) bie luarnnng, bn§ lüiv iii(I)t
|'id)ei- luei-ben, als fei) bev Senffei lucit Don iiitö, S)enn lucil luir nod; in
2u gicifd) unb S^lnt leben nnb allein ba§ »ooii Ijabeit nnb finb iiod) nid)t
fd)oli)cnö, jonbcin allein glanbenS t^ngel, So mnffeit mir aud) load)eii nnb
geliiarnet fein fnr biefcm S)rac[)en nnb feinen i?e|ern nnb ^Rotten geiftern, bie
limd)feii eben ba, ba mir finb, ja fie finb nnter iinS nnb bei) nn§, »nie
©. 3iol)anni5 ©piftel faget: @ie ge^en Hon nns ou§ unb richten nnglnc! on i.ion.a.i»
-'■> miber unS, Sarninb bende nii^t, bcr Senfel fei) in bcr §eEe ober jlienfeib
S5abl)lonia ober allein in bcr %nxU\] nnb ,5n 9iom beim SSapft nnb feinen
ßarbineln nnb S9ifd)oi3en, S)iefe barff er mit bcr Sere nid^t aufe(^ten, beim
er bat fie fd)on bnrc^ feine lugen gefangen, 011 ba§ er fie leiblid) ),'Iagt mit
hicg nnb morb nnter inen felbg. ?tber l)ie !rieget nnb ftreitet er, bny er
30 iin§, bie mir im .'pimel finb in 6l)rifto, and) l)crau§ reiffe.
S)arnmb mil er aud) l)ieinit feine ft'rieger gemarnet nnb gemnftert l)nben:
:5r feib in meinem .'pecr unb unter meinem J^^enlin, 3lber fel)et ju nnb luarlet
beu geinbeö unb mehret end) miber feine (^ngel, Senn er ift iiid)t mcit bon
eud), 2:i)iit ir ba§, fo ^at§ nid^t not, S)enu [s*l. ® i| mir f)aben einen .s>&irn,
35 ber l)at auc^ @ngel nnb mad)t gniig nnb r)eifft ber |)(Srr ber .'peerfd)arcu nnb
bcr rcd)te ©icgmaii bee Xrad)enc-, bcr iinö beiftcl)et, ja für niiu ftreitet, baö
boii^ ber Seuffel mit allen feinen (Engeln niuä niber ligen unb Herftoffeii tucrben,
Senn PJotteis mort bleibt einig, '•^lnfed)tiing mag eä leiben, nnb bie tft'irc^e
oon bem J-ciiib fein riige tan l)abeii, nnb ctlidje aud) bal)iii fallen, bie inen
584 ^Pvcbifltcii bo-J 3nt)rc^ 1544.
K|.-cil uiKliimis. quod debeiiius in eum credere, dat corp[us et saug[iiitiniii. Cum
in aures et ))ei' aiires, certe venit etiaui in cor, non vides in ba])|tisuiu,
Sacia[mento, sed tautiini aiidis. Qiii eivd[eret nostruni verbuni dei verbmn,
Certe bei" lüuvbe frolid^ luerbcn. Sid i[ma non faeimus, non credimus. S)cr
Icilffel, alte Sdjiang rid;tet an, si praedicatur, nt non acci])iamiis. Ideo s
t()iit mirS Uicl)e, iinod jta i-ontcmnitur verl)um oc. Sed ift bie ©djlaiige, ^ücil
cvy nic^t )v)e[)veu tan, ha-i man? iiidjt fol prebigen. Ideo facit, ut contctunant
liomines k. Ta§ ift iiirfjt mit pfcilcii, ipiefien flcfoi^ten. Sed «ttt ben Bofen
3v]ba§ äßovt iiue. bciii l)i'it;cii iiemcu lajfcii, 'Jlbev i'-j iuu§ bodj bleiben, jo (Sr)viftU'j
•.oiaiiii.icitifQflt: "S>n .'pelic Pforten foEen fie nic^t libeiiluelbigen '. i«
Süi). 16,33 2cnn eg f]eifft: ' ^sä) l)nbe bie luelt iiberlunnbcn', Siefer EGO viri
luivb unb mn-j anä) .§@J:r bleiben, S^enn er l)at bie @6ttlid)c gelualt unb
hafft (5)otte§ nnb tjat nno ,yi feinen (Sngeln nngenomen in feinem 'Keic^, lueld;§
ift ba§ 9ieid) ber fraffl unb lluirfjt, •'öeilS nnb fiego, Uiie biefer S^ert aud; fagt.
Senn luie id} gefugt Ijabe, luer ha tan gleuben, ba§ ^"s^efue 6f)riftuä, »*
CS)otte§ @on, ber ba ®otte bem SSoter gleid) nnb fein eluigeä luefentlii^S bilbc
ift, fei) Uiarl)afftiger IReuid) nnb nn-5 glcidj Inorbcn nnb firf) fo nalie jn un§
gctl)an, bn§ er uns ]n feinen (vngeln mnd)et nnb felbo ber redete @r| (?ngcl
unb Gberfter 5''>i-'ft ift, ber mir t)orge()et unb mit mir ftreitet, jn, ber mic^
fclb§ teuffet, abfoloiret, feinen Ceib unb SInt gibt bnrc^ beS 5^H-iefter§ I)anb -^'
nnb mnnb nnb ben ■'öeiligen Pieift bn.^u gibt, äl^er bao Inn gleuben, inoa
litil ber Seuffet mit feinen (Jngeln nnb ber gnutten .sielte jm fi^aben ober nb=
geluinnen?
£)enn lony bebnrff id), fo id) 65otte-5 Son (}abe, llnb loa? fol er melir
an mir tt)un ober toie tan er mir nel)er fomen, benn bnc- er nid)t allein ift •-■■
mein ^leifd) unb '-Blut Uiorben, fonbern an(t) iljt fo ualje bei) mir ift, bas er
Bei) mir loonet, mid) fpeifet, teuffet, (cret, troftet, Dermanet, ftraffet 3C. ? £ieun
ob lüir lool eiuanber nidjt feljeu, fo l)ore id) bodj bnrd) fein loort foti^eö Uon
im, baä er fei) lüart)afftiger ®ott unb Wenfd), ber mid) bnrd) feine iauffe
Hon funbeu reinigt, mit feinem Seib unb 33Iut fpeifet, bnrd; feine IHbfoIutio ^"j
Hon funben entbinbet, Tag l)öre icf), unb fompt mir in bie obren unb bnrd)
bie o()ren inö (jerl^, ba§ e§ mir nic^t tnnbc ne()er tonten.
0 liier ha?- gleuben tonbe (fage id§ aber mal) unb gelui§lid} in feinem
berljen fd)lieffeu, baS nnfer loort nid)t uufer, fonbern (S^rifti lüort, uufcr
teuffen (5f)rifti lauffe, unfer abfolHireu unb Sacrament reidjen 6f)rifti fei), «
ber muftc bod) jum Inenigften einen tag [»(. Tii| ober jlucen frolid) Inerben,
Werne loott idj«? felb-j gleuben nnb alfo prebigen, hac- ec- anbere and) glenbten,
?lber bo'j Inir nid)t l)ert^lid)e frenbe unb Inft Ijielum cmpfiuben, baö ift ein
,^eid)en, ha^ e§ uns nid^t jn I)er|en ge|et, lüie e§ folt.
2)as tf)ut eben ber letbige Sradj, bie alte ©d^lauge, ber liicl)ret mit ■lo
atter wac^t, bac- e» cntlnebcr uid)t geprebigt ober nid)t gegleubt loirb, llnb bie
mx. 34 [29. ©e»)tcmkr|. 585
I!] ©eiftci'll ut Eplie: (3. Scd lucilij bal)in !onH)t, filU]t llUUl: "Sww vidoriu c'tDtt.iViV
Christi xtiä), madjt, fjeil ift feines Gfjrift'. ©incrlcl) Üicid) Dci ot tilii. Ubi
verbuni pure praedicatur et hoiuiues ciecluut unb bie £rtCia'LlUCllt rcdjt 3c()eil,
et ipsi rccf)t leben, tum est regnum Dei, irao filii Dei im glauben unb fol
5 fomcn iu§ fifjatüen. Pelagius, Arrius, SSapft Itgt. 2)aS ift lobficfanii naä)
bei fc^lad)t. Divi folget natuili^, ut, ubi puigatur Ecelesia unb l)cf)elt hm
©ieg, sequaiui- laus et gratiarum actio. Jdeo letabimiui, (jui estis Clu'istiaiii,
(piia vicistis per agnuni. i|ui fudit .sang[uinem. S)a§ 6[Ult t^ut§. Sßontit
3t] Seilte fiif) fü fc^enblic^ fteHcn gegen bem Ijeiligen ®uangelto, ba§ je mcl)i-
10 man§ pvebigt, je erger fie »nerben. unb je fc^hjcc^er ber @Iauk bei) uno ift.
2BoIan, eji ift bev nite Jeuffel, bev allzeit inni nnfaiig nlfo trieget, bov
et ©ottes tooit unb 9ieic^ l)inbere unb bempffc, äBeil ev nid)t ber offeutlid)cn
^uebigt tueren !an, fo maä)t er boc^, ha's manS nic^t glcubet ober öcrad^tet
unb foltf} ergernts unb bofe Spinnet Don einem ober jloeen unter ben gnnljcu
15 T)nuffen bringet, JaS finb feine fpieffe nnb budjffcn, Ijarunib Ijciftt cä nidjt
mit fleifc^ unb btut ober l'tenfc^lidieu »uoffen, fonberu mit ben biifen föeiftern wn. n
unter bem •pimel gefod)ten, »nie $Qutu§ ©pbe. »j- fngt. Tarumb iner nu ein
t?f)riften luil fein, ber rufte nnb fd)ic!e ficf) baju, baS er fid) tiute für fotdjcn
S^enffclö Pfeilen unb ftidjen unb »oiber jn menlid; unb getroft ftreite nnb
2" fdjlalje unter biefem groffen 53U(|ael. bem .&@rru 6t)rifto.
SBenn cä aber ha^^n !ompt (fprid)t biefer Sejt), ba§ ber Satan iiber=
lüunben burd) ber (4l)rifteu ftreit unb an§ bem .s>imel be& 'Heid)u (5f)rifti oer=
ftoffcn »üirb, fo offt ge^et bie freube an, bo§ man barob ®ottc bandet unb
frolid) finget: '^u ift ia^ .s^eil unb bie Ärafft nnb baS ;)ieid) nubcft.ia. lo
■'i bie llinc^t unferu G)otte§, feines C^^rifti, luorben'. 1)a fe^et er felbu
bcibe§ äufamen, hah ba§ Meiä), bie frafft unb mad)t 63otteS ift feineä (5^rifti,
ha^ ift: einerlei) Steid), gelualt unb ntad}t beS 'initer» unb (if}rifti, beS oonS,
3lber l)ic auff Grben toirb es 6l)rifti "Mä), luenn ber S^euffel anSgeftoffen
n)irb, ba?j 6t)rifti toort rein geprebigt unb gcgtenbt nnb bie Sacrament red)t
■M gcbraud}t tüerben. ^a, ia§ ift baä SieicO feineä SonS im ©lauben, nidjt für
©Ott unb (Sl)rifto (Senn er fi^et nnS, unb ift für jm nidjtö nerbedt), fonberu
für unfern angen .ju gebecft, 'Ülber baruinb gegtenbt, bas loir audj ,5u eliugcm
fdjalüen tonten, Jüenn bie jeit fompt, ba er ftd) ioirb tum allen (^rcaturn
offcntlidj fi^akien laffen.
35 ©old) freube uub gefang ge()et i^t imerbar in ber Äirdjen. ©ott lob
unb band, ?triu§ ligt, Sßelagiu» ligt, S)e§ gleidjeu anbere lenffels ©elfter
nnb ^Rotten, bie ba luolten Issi. Tiij] 6^riftnm oou .'öinicl ftoffcn uub bie
arme Cf)riftcnt)cit betriibt uub .pirruttet l)abcu. JiefeS lob folget gelüi«lidj
nai^ bem ftreit unb tompff, h)o bie Kl)riftenl)eit gereinigt unb be§ XeuffelS
« li'igen ^u fd)anbcn Inirb, SBie ©ott tob itd aiid) gehet uub gc^inet loirb, ou
hau- fid) leiber toenig beä beffern unb bandbar ba für finb. Qi fol aber jold)
586 qjtebigtcn bei 3n'^rc§ 1544.
Hlklücijct fid) bcr ©icß, qnoi] ]iiafdicant, tc-^tniitiii? S)iivd) bie (.ncbigt fc§lc(^t
mnii bcii Sciiffcl Ihhu f)imcl, nnii mit falucr )e!^eii ut Mounchi. Scd sitng|\iis
lilii Doi imiä in bic ()CVt;eu tüaUcii, 41Ü pro tc mortmis homo et oblattis
af^nelliis. S)a I)alt feft libcr verbo et glailku, tum vicisti. Non curat
sapLieiitiani aut arma, sed verhum JC. Ideo saepe dixi hoc Exciupluui de
Mulicre, quae tentata dixit: 'C'hristiana ,sum'.^ Si vere dicis lioc iionien,
lüil biv Icif) ?yU pfonb fe^en i. e. credo, quod Dens misit filiura, et factus jc.
Dif. 12, hHoc fateor K. So ge^ct eiy bat)in 3C. Sed e§ ftcl)ft bafiel): 'Nou dilcxerunt
vitam'. Nos Augoli, (|ui innffen uhn bcm nvticM sufciicii iinb Jungen vitam,
') V(/L Uiimt Ans(i. Bd. 25, 32.% 2r>ff'.
j^iiloti niib band fein bercn, bic bn u&crluinbcn bnid) biiä iHnt bicicö Santbo 10
nnb an^ \x Seben bavnmB md)t lieben.
Off. la.i:; S)Qvmnb Dcrmanet er nu 3n folrf)cni loli nnb bnncf. '^•'Kcliu't mä), \i
.Öimcr, bn§ ift: jv ß^riften, bie jr bicfeS !i>i^.xxn 'Jieicf) fcib unb in icincm
. .ötinci luolinct, ^u' ^aWi nu l)inbnr(^ iinb bcn Sieg nn bcm alten Svarfjcii
cfokvt, Sodf) nicf)t bnrd) ciic^ fcld?, ionbern bnrc^ bicfcu l'ambS '-ÖInt, 'J^aä u
iftS nnb t{)nt§. Äßomit 6e>Dcifet fi(^§ aber, ba« jr jolc^e erl6)nng erlanget
babt? S;:nr(^ ba§ tuort be-? äcugnis, bno ift: ber (^"bi^iftcn pvcbignmpt unb
be!cutni§, bamit fd)legt man bcn Senffei Hont ■'öimel, 2)enn man !an jm nidjt
abgetuinnen nod) frf)tabeu mit luertffieiligtcit, fntrcr fcf]en unb trefflirfjon
ftrcngen leben, luic bic ':l]hin(f)e furgcnomcu liabeii, Sonbern bicfc-J Semblin •-'»
(^otte§ blnt mu§ im l)crt;cn Itinlteu, an biefen muftn gleuben, bcr für bid)
- ^Pfenfd) Sorben nnb fid) gcopffcrt ()at, nnb foldjcä mit bcm munbe bcfcnncn
unb anbere auc^ leren, baS ift: feft ob bicfem luort nnb ©tauben t)alten.
S)a§ finb bie fd^irert unb fpicffe, bie bcm Seuffel burd^§ l^er^ geben,
bafnr er flicbcu unb loeid)en mu?, trenn jm ba§ SBort unb ©lanbc bcS SonS m
®ottc§ unter angen tritt, ®enn 5Jtcnfc^lid^e mnd)t unb frafft, locic-fjcit nnh
l)eiligfeit achtet er nid)t§, bamit !an er and) burdj feine Gngel unb ©eifter
ftreitcn.
"Dcs liefet mau ein (Srcmpel Pon einer 5tonneu, bie ba (^briftum er!aubte,
tucldjc, loenu fie Pont Scnffel bnrt augefodjteu luarb, unb er nidjt Pon jr ab= 30
laffen loolt, fprad) fie ui(^t mebr benn biefc inort: Christiaua .suui, .Soorcftu
luol, 3;euffel, ^d) tun eine Ptjriftcn, Ta ba§ ber Senffei Ijorctc, flo[)e er al-S
balb Pon jr. Sold) loort fagc bu and) Don bcrljcn, fo loil ic^ bii bafnr Uml
bnrge fein, ber Scuffel loirb Pon bir flieljen, fo loeit er !an, 2cnn er Pcr=
ftcl)et lool, Ums c§ gcfagt ift, nnb timS bcin i}cxh. bamit meinet, 3s
S)enn ein (Sbtiftcn fein l)eifft nic^tä auberö lueber gctanfft fein in bcm ,
Slut be§ Son§ ©otte§, burc^ feinen Sob unb aufferftef)ung erlöfct Pon funbc
unb ber .v^eHeu gclnalt, Hub »oer fid) einen (^b»-'ifteu bclenuet, bcr bcfcnnet,
ha^ er gemiölid) gteube, baä bcr Scuffcl bnrd; biefen Son (i)otte§ nberlininbcn
5Jr. 34 [29. ceJitemBet]. 587
K] iil iniilti uccisi. Ilatr est viotoria: Maub llilb 6cftailbcil Ulib l'CVl)(mct in
ea confessioue et bvail gelmii]t Icib Ullb IcBcil. Haec est pus;iia, ijuaiii iiKrjiil
Deus in paradiso, cuiu dicit: ' ponaiu iiiiniicitias'. Sic nKcä jutljllll iinitn- '-J""!' ■'' "
Ihesuni Christum, qui homo factus. Savüu ia']\t un-i f)altcii et persevcrarc
5 usque iu fiuem.
?i1iiiib unter feinen fuffen ligcu mu§, 2Ba§ bavfi er ftd} bciut für jnt fiinfjleu
nub erfi^redEen'? ^i\, er iueio unb fjntS erfaren, \m-i ha-i [331.14] jm fnv
ntorbltd^ fpieS unb lüoffen ift, Ino jn ber (SlauBc mit beut nanien ßljrifti
begegnet unb tröget, 2)atum6 tan er bafur nic^t Bleiben.
10 ^8 ftef)et ii6er batei), bas bie 6l)riften über folc^eni 8ieg muffen jr Vebcn
{)inan feigen, lüie er fprtif;t: 'Sie f)aben jr Seben nic^t geliebet bis au bcu--rt i-'."
XoV, Senn ber ©laube, prebigt unb 3?efentnii biefe§ 3(rtideI'o muS Derfotgung
leiben auff @rbeu, älJie ber (Jf)riftent)eit aüjeit bom 'Seuffel Iniberfnren unb
uod) uon unfern gcii'ben nu lenger beii rr far ber armen Mirrfjen niet (.'lag
'■■ eingelegt, hiVJ üiel barob finb getobtet, unb ber Seuffet mä) gerne uiel uiet)r
getf)an Tjette.
I^arumb mu5 t)ic feft geftnuben unb bet)arret fein in bem Wtaubeu imb
;^e!eutni§ burd; lieben unb tob, bi-3 ber Scnffel lioUcub gar anogcluovffcu
lucrbe burd^ bie frafft unb ben Sieg bicfeS .Sjeilanbä (S()riftt, Hon bem ÖJott
■•"' iHiu anfong ber ^irc^en lierr)eiffeu , baö er fol ber Sdjlaugcu beu fopff ,jn--
tretten, fo lang, 6iä baä er and) aufffjoreu muv feine fcrfeu 3u fted;en. 1a=
()tn gel)ct bie goii^e Sdjrifft, unb ift aEe§ jutfjun umb biefen 6on töottes,
ber für nuy ^enfd) liuirbcn unb fein '-Blut nergoffcu, bas er bcn leuffel mit
feinem .'ocÜifd^eu Ajecr unb luoffen, 5unbe, lob, .sjeltc unter unfere fnffc trclle
-•' unb burd} feine frölidje jutunfft auä biefem ftrcit beS (ülnubeuS jn einiger
fidjcr()cit unb l)erUgfeit beä 5djalüen-j unS bringe. ^IIJIG^I.
588 ^J'tcbiflten beä 3a1)tc§ 1644.
35. 5. Dftobct 1544.
bei iicr C*^tuuicil)uuf; bcr Srf)lo^firri)c 511 Türgnii ßclirtlteii.
1!) Duiiiiniea XVJI. Tur^iK,' in imva.
M^c'i aiiiici, uuiUeii i^t bis iiclu i)an]c ciufcgcncii imb iLunlieii iiiiiicvm
T)LCivii of)cfii, ivddyi iiiiv iiidjt nttcin gcbiirt, sed folt aiid; oii fpveiiget iiiib
^{cild^faS, iit ba l)iu gcvic^t, ut niliil in ea Hat quam iit iji.sc nubisciim loquaUir
j)cr vcrbiim et nos ]ier oratioiicin et loBgcfaiig. Idco UioUeil li'iifjt fci^cncn
uiib tm'iijc uuid^cn, noii ut papLa, sed aUc ju fniitcn t[)iiii.
siif. i4,M|. Lucae XIITI. Euangelium.
äBoIaii bic Cviubcii finb geplagt gclucft suo sabibato, fo ptngt bei .•ijerv
nud) unb tl)llt§ vcdjt gcriu', i't bcue est factum; (|uia comnimiiler auff bie
■J vor luoricn 6lc/ä loiv sp iBoIIcii c in jotleii sp 3 mich ;5f)cju sieht S^tiflo ■■7)
nach sed Mehl \x np 4 nach SRcuc^faä sieht grciffcn sji nach iit (I.) sieht hec (Idimus
ium;i sp nach ut (3.) steht Doniiims sp (! nach tl)un steht Unb ciu Uatev tinicr fplcc^Cll sj>
H nach flogt sieht fic sp i) über qiiia sieht quaiulo
:ii
Dr) CiuUiciiOuiig cincö .iSclucii ftaiifcö yim picöiganuit *!?>nttlltl)ö IPoitj; w
cibiiUict 3!m Cliurfiirftiiiljcii .§>rf)lo)'Q 311 (Conjalu.
|3*t.25l| "^^'^C^'iii licticn Jvvciiube, 2LMr iollcii j^t bi§ nertc fgau^ ciiiicgiicii imb
U)cif)cu uiifcvm .'o(f5Ki-ii ^nM" P-'p'Kifto, 2Bfl(f)c? mit iiidjt allein
geinat unb 3uftcl)et, eonbcvn ir folt anä) ju gicid) an hm Spvcngcl
nnb JKeudjfajS gvciffcn, anff ba§ bi§ nclue .söau» bafjin gevidjt lucibc, baS i^
iiid)tv anbcv-:? bovin gcid)cf)c, bcnn bn-S uiiicv lirtcr A>if ]dh5 mit un§ lebc
biird) fein ()filigcv äl^ort, unb loir luiberumB mit jm vcbcn bnrdj Wcdct nnb
l'nCigefang, ^avumt', bamit t-i rcdjt iinb Cljtiftlid) cingctoeifjct unb gcfcgnet
luffbc, nidjt >üic bcv ^^opiftcn .^ivdjcu mit jrcm S^ifdjoffö (?l)refcm unb vcndjcvn,
lonbcvn nad) (^ottcö tiefet)! unb luirien, ä\JoIlen loir aniaf)cn ftottcc- tiunt ju 2»
Tioren unb 3U I)anblcn, Unb baS foId)ä fvudjttnirlid) geid;ef)e anff fein (M'ot
Hub gucbige ;,nfagnng, mit einanbcv jn anvuffeii nnb ein '-Batet nufet fprci^cu.
ßuangclium liuce XIIJI.
3}on beut ä'Bafferfüd^tigen am (Sabfiatl) gcTieilct ete.
J^ 25
I J'JtS ec' begab |id), ba§ er !am in ein .s^auc' eine« iDbevfteu bei
■^^ 5)3r)avifecv, anff einen ©nbbati) bn§ Srot ju cffcn. Unb fic
t)icltcn anff jn, WJIT fifje, ba toar ein IRcnfd) für jm, bcr ttiar
äßafferfiic^tig. U'JiX 3t)cfus antlnortet nnb faget ju bcn Sd;rifft=
5Rt. 35 [5. Ottobct]. 589
II] fabIBat geprebigt, quo cniiveiiit popiulus ut nobiscum ©oiitag, auff bic
prcbigt genteiiugli(^ ein loiinberjetcfjen getfjoit unb leuten geljolffen, ba§
inxbtgcii fimben fie letbcn, -i nou fdfjatt, >rmnber3eic^cn htnben, <|iiia ()ct§ ben
iab|6ntl) gctrodjeu, (£§ gcC]ovt in ben (iatec^iifmum ba§ ftjUdE, tonbieiiid) iU>
s 8ab|bato ut in 3. praecepto: 'SabLbatum sanctif|icabis\ S)a§ \vax ein evnftlidj
nnb I)odj gefiot ut in l. tabpila et 3. praocep^to. Ideo uon fd^cr| Tudois ben
)a6[(iat ^n fjalten, ut liodie de nobis d|icunt Noy praedicai'e ('at[ocIiisiinui),
sed üoii servare Sic d[icuiit Christum blasph[emare, rjui
S|abbatum uon servaret, et iuste filium de! , nnb Inn-S fie brnn
geloonnen, videtui-, mnffcn öon ocf;fen, efeln lernen.
10
1 über nobiseiim sieht die doininica sp 2 nach ptebigt steht '§at er sp S über
nou steht ipsos sp nach fuiibeii sieht fie ntc^t tctben sp 7 über CatLechlsmmii stellt
Decaloguin et .... «p S ] ein Stück des unteren Randes weggeschnitten
9 iion sp über servaret ] quae cf p] iuste erg zu iustificatus per ipsos sa|iicntia
de! sp r 10 über videtur steht in )ioc Euan^gelio «^
T>\\ gelevtcn nnb ^pfjortfeern nnb fpradf): 3fft§ nuc^ recfjt onff ben Safibatf)
f)eilen^ Sie aber jdjtuigen ftille, Unb er greift jn an nnb l)ciUM
jn |Sö[. ssijj unb Iie§ in ge()en. 119JS) antlöortet unb \\)xaA) jn jnen:
•iBclcf)er tft unter eurf), bem fein Oc^fe ober 6fel in benSrun feilet,
1.'. nnb er nicfjt al§ 6alb jn t)erau§ ^cuc^t amSabBatf) tage? ll^JiS) fie
!unbten jin barauff nic^t toiber antlnort geben.
(S9{ faget aber ein ©leirfmid ju ben ©eften, ba er mercf'et, luie
fie erhielten oben an ju fitien, unb fprad} jn fnen: äßg^Jhi bn lion
ieutanb gelabeu loirft jur^od^^eit, @o fe|c bid) nid;t oben an, ba-j
so nid)t etloa ein e^rlic^er benn bu Oon jni geloben fei), Unb fo benn
tompt, ber \>\6) unb jn gelaben bat, fpredje ju btr: lueid}e biefem,
Unb bu miif jeft benn mit fd}am unten an fi|en. S09tbern lueun
"bw geloben Inirft, ©o gebe l)in unb fe^e hxä) unten au, aiiff boS,
Uienn ba fouipt, ber btd) gelaben {)ai, fpred)e 3u bir: S^'^nnb, mite
2s l)inouff, S)enu trirftn e^rc Ijoben für bcnen, bie mit bir ju S^ifdje
filmen. S)enn toer ft(| felbi erl)übet, ber fol ernibrtget inerben, Unb
\vix fidö felb§ cruibriget, ber fol erbob^t inerben."
"^^"i© ©nnngelinm \]di un& für eine T)if),nitation, fo l)ie fif)riftns mit ben
3i'ibcn ballen mu§ Ooii bem oabbotl), 2)enn fie finb fonberlid) Uiol
M geplagt gclucfen mit irem Sabbatl), So plaget fie ber öerr l)iemit aud) nnb
tljnte red;t gerne, tbnt and) h)ol baran, (?r, ber .s^G^RiH, l)at gemeiniglid) auff
bie Sobbotl), baran ba§ 5i*old ,yifamen fani, trie bei) unS am ©ontag, geprebigt
unb auff bie prebigt ein loniibertuerc! getbon, ben armen Senten |iU. 5lMij| ;,n
belffen unb fonberlid) fein ßere boniit ,5ubeftetigen, Tiw fnnbten bie '^nhm
3!. folrb prebigen lool leiben Ooo er fie iiid)t fdjalt), '.Über bov er am ©obbatb
590 ^Prebiglcn bc? 3ol)tc§ 1544.
K] Scimiis, niioiiioilü servaiHluin .s:ib|batiiiii, (jiiia didiciimi.s a ikuniiio.
Verum est, e§ Jnat bem tiiolcf ^u bct geit bev fonbcvjtid^ taa, sab]batum t^eftimpt,
iit et locus et jonbedtcf} tril)ii.< t}i perfint, et ex tribu inuftcn ^rebigev Uievbcii
et niilla nlia. Nos non haberuus noii ex iiua tribu, Puimis sacerdotes, .sed
cui data gratia. Sie euin S|abbato: snmus domini facti, dicit Christus,
iSabLbati, tilius liomiuis iiiaior sab[bato, ijuia domiuus. Sic et nos. 3)ort
I)at§ muffen fein, ut certum h|aberent diem, tribum nnb perfon ()ie'(ten usq[ue
ad Christum. SqS (inlteu \vh n'6cr in iiotcstate, si dominica non gefeit,
3 nach peirfon steht sie sacerdLutes et leuite s/) nach ex steht sola hac si> 4 über
iion (2.) sieht tantuin sp über sacerdotes stellt 1 pet. 2. Korn 12 sp 5 über gratia steht
l)raediLcaiidi sp 6 über niaior steht Mar: sp nacli Sort steht cum Iud[aico poppilo sp
S über toh steht ß^iiftcn sp über non steht tmibtn sp
I>v]mit ben frandEcn umfigicnije unb tuunbcr tfjate, be§ Ratten fic feinen gefallen,
nnb f)ieffen§ ben 5ab6at() gebrodjen.
'Hin get)oi-et bis ftiicf bom <S>abhatl) in bie pvebig be§ (Äate(f)iimi, bii man
lum bem Gleöüt fagt: "In folt ben ©aMatfi (ober (Veievtag) '^eiligen', äöeldjc-j
mar fonberlid; ben ,5(nbeu ein ernfteo gebot aU ba§ britte in ber erften 2afeln
unb Quff ben fonbern fceftimpten tag (nemlicf) ben fiefienben) ju r)nlten anff=
gelegt, T'ornmb Uiar ey jnen lein fdjerh nmb ben SaMatf), llnb bnf)cr lier=
brcnft fie e§, baS (i^riftnS eben am Sabbat!) bie franden gefnnb nunf^et, Unb
geben jm fdjnlb, al§ I)alte er ben Sabbatl) nic^t, 5)iu6 fic^ alfo bie mei§f)eit
Hon jren tinbern rert}tfertigen laffen, mie fie anc§ noctj tjeutig? tag« nn§
(•»'[jriftcn fc()cltcn, ba-S mir bie 2ti.)m ©cbot nnb Dom Sabbatt) prebigen
nnb bod) ben felbcn nad) jrer meifc nidjt ()alten. 5I6er ma-j fic mit jrem
fd)elten nnb leftern an (if)rifto nnb feiner i?irc^en geniinnen, ba§ fif)et man
and) in biefent (vunngelio, nemlic^, ba§ fie muffen fid^ felb§ in bie jungen
beiffen nnb burd) jr eigen thenipel an Cd^fen nnb (vfelu nberlneifet, offentlidj
fd)omi-ot luerben.
Whx aber Unifen Hon Pnitte-? gnaben, mie ber Sabbatf) ]U Tiolten ift,
bcnn mir l)aben-5 oon btefem nnfern .s^iy'Jirn, bem Son Wotte-:-, gelernet. äBar
ift e«, 6§ toar bem ^übifd^en üolcE ^n ber seit ber fonberlic^e tag bes 8abbat()v
boftimpt, baju and) ein fonberlidjc ftete unb fonberlidj gefdjlec^t ober '^^H'rfonen
nnb ein fonberlid) i|>rieftert^nmb ober ©otte-J bicnft, Tenn ba'5 atle^ umftc
allein in jrem V'anb unb bei) bem Sempel ^n ^ei'ufnlem gefdjetjcn burd) bie
^eüiten, fo 5pricfterIid)S G)efd)led)tÄ maren, aus tt)eld)em nnb feinem aubern
mnften aüein Äirdien biener fein.
?lber Inir, fo im iReid) iinferö .sjgrrn (Jl)rifti finb, finb ni(|t olfo an
ein Oiefi^Iec^t ober ftete gebunben, ba§ Inir aüein an einem ort unb ons
einerlei) Weftfjled)! ober |a?i. 5*4 1 einerlei) anSgefonberte ^^erfoncn nnifteu I)aben,
i. Sieivis.si^onberii luir finb alle |Uiefter (luic gefd^rieben fteljet j[. 'IVt. ij.,), ba-3 mir aÜe
9it. 35 [5. Ottolict]. 591
R] montag vel freitag, uiib die tag untert^aii llobi(^, ut fucinmiis diein cl()[mi-
nicam, f|ii;indo voluniu^. Sod ba? miia aiic^ baBcl) fein, bn§ iinS ntten gelegen
fei), ut non uuiiis tempu^^, Pii))La, sed ut neccssitas forbeit. ^on dobet tiiiiis
praedicare, sed toti cetui. Sic couvenieuduni, debet tag, locus Beftilllpt fein,
'. ubi convcniamus , qiiando ihmi placent et boniiues ficf) muffig llinifjcil a
laboribus ju l^evcn 3c. Wemc ein not für, ba» ^eiit nidjt pvebigeii, folt maiici
lUOVgeil. Cum autem coiiununitei' accepimus S]ab[batuiii
Non est, sed iinliift, ut luolt eilt iielveS anvid^t|en. Sed omnes madjeit fiifj
1 vor montag steht iicmcn Wiv ben sp nach montag steht jo bienStog s/i 2 nach
ba§ ('J.) steht ein tog jel) ber »/> 3 nach non steht sit sp nach tempus steht mutare
alirjiiiil liuc S2> 4 nach iirneilicare steht sibi s}) ad ijaneipiiim r 5 über muffig steht
fjanbcl tjaiitiviing sp 'iji; et ptx\onni baju cvluelet r 0 nach ba§ steht mon sp T nach
morgen ■•t'-ht tljun sp ] die unterste Zeile weggeschnitten
Hr] ,',u aller jeit unb au allerlei) orten ©otte» tuort unb loerd berKnbigen joUen,
1" Unb QU» allerlei) ^perfoneu, ©efc^Iei^t unb ftenben mögen foiiberlid^ jum 5prebig-
oiiipt beruffen loerben, fo bie gnabe unb nerftanb ber Scljrifft liaben, anbcrc
3U leren, '^llfo finb luir aniij l)errn be-S 8ali6att)'3 mit ß.sjJHifto unb bnrd)
Ctl)riftnm, loie er fel6§ 5Jiatt. jij. fpric^t: '2)er Sabßatl) tft umb be-i menfrf)en w.uf. a, jTf.
tüiUen gemacf)t unb nidjt ber menfd) uml6 beS @a6bat^§ loillen, Xiarunil) iftw.uiD 12,8
1.'. be§ nienfd)en ©on ein .Soerr aui^ beS ©abbatt)»' nnb bemnad) aud) alle, bic au
jn glcuben, finb be§ gleid)en and) beffelbcn §errn.
Sort mit bem ;3übifd)en 'üold l)at e^ muffen olfo fein, bn§ fic einen
flctuiffen, fDnberlid)en, beftimpten tag (glcit^ Inie aud) ein fonbern ftam, perfoneu
nnb ort) l)ielten biy auff 6l)rtftum, bamit fie burd) fol($e eufferlid)e lueijc,
ai. Don ©Ott jnen felby georbnet unb befo()leu, Pon ben Reiben untcrfdjiebeu locren
unb fic auc^ eufferlidj jengniS f)ettcn, ba>3 fie (S)otte§ 33olrf Ineren, unter
lrield)em Ootteä Son folt geboren loerben, \'l6er nu ber fclbige nnfer §(j;Kr
fomen ift unb ein nein, elrig 9{eid) burf§ bie gon^e toelt angefangen, finb hjir
(5f)riften nid)t mel)r an folc^ enfferlid)e, fonbere ^^altung gebunben , ©onbern
2s t)Qben bie freil)cit, fo un« ber Sabbatl) ober ©ontag nid)t gefeit, mögen ipir
ben ^JJontag ober einen anbern tag in ber Inoc^en nemen unb einen ©onlag
barauä mad)en, l^od) alfo, W'i e» l)icmit and) orbenlid) jugeljc nnb ein tag
ober 3eit fei), fo nn§ allen gelegen ift, unb nic^t in eine» jeben gcloalt ftel)e,
jm ein fonbcry ju madjcn in bem, fo ben ganzen t)Quffeu ober gcnieiiu"
30 ,ft'ird)eu betrifft ober aud) georbuete geit ober tag 3U enbern, eS erforbere benn
eine fonbcrlidje gemeine not, W\t benn and), ber 3um ampt beruffen unb
befet)l l)nt ju pvebigeii, fol nid)t jm felbs allein, fonbern ber ganzen (^kmeine
prebigeu.
Tarnmb fol maus aud) alfo ()nlten, ha^:: fie alle auff bcftimpte unb
y., gelegene ,]eit, ba fid; ber geuu-iu l'ian Oou feiner l)anlieriing ober arbeit
592 *4-'tcbigten bc? 3al)te3 1544.
1>] fertig nuff bcii juiitai^ tag, »■ouvfiiiaiuu.s bcö ©oiitage. Ir^tam lil^ertatcm nou
habeiit liidoi, si uon suh tecto, fit nuff bcilI pta|, tarnen in loco,
iibi conveiiiat. Äan ieglittjciii nic§t ei^u fontag, picbigftuel, loonm. piaxx=
Ijeru machen. Istam lib|ertatem liabemus nos, lianc etiam servare jc. Ista
(lonnis joU gebaloet fein i>ro iis, qui in arce. Si nou hoc, iuxta poxn. 5Pro= s
$i 42, s pljeteii achten uiif)t fo groS temphnn. In ps. 42. S)a man finget, lot'cn,
i'nntbnii jnm ©|otte§ l^aufe, nt audiani. Sic clamant, tarnen eupiunt ad
l)anffen, bcv nutv ein vanin uiib haä) ijoben, ?io tarnen iit ticqnem fei) aliis
2 ] cum cum sit [fj 2\3 vt Pliilipipis Ifem Eutyches sed prohibiti con-
ueuticula Aii:ib[ai)tistaruin sp r 3 über j?an steht man •</> über ieglic^cm steht eilt sj)
über eigen sieht ein sj) 4 über machen steht fiefteüen sp nach lianc steht studehimiis sp
5 lioc ery zu in lioe Inco sp über iiixta stellt Ihims sp 7 über clamant steht proplietae sp
über ad steht jum sp S wich tjauffen steht ijuae coiiuenit ad doinuni dej sp
Hl- 1 muffigen tan, au [*l. ^"i| eiucu getnifien ort, bn fic jreu prebiger luiffen unb
{)6reu utiigcn, jufanicu fomen, 2Bo aber ettt)o foI(i)c not furfiele, ba-^ ntaii lo
Ijente al§ auff bcu Iicftimptcn tag nid}t pvcbigcu ober jufamcn fomen fnnbtc,
So mag manä \X)o\ morgen ober auff einen aubern tag tljuen.
ÜBcil ntier nu in gemein ber Sontag für unfern ©abbatf) ober Feiertag
augenomcn ift, fo Bleibe cS alfo, allein, ba§ loir t)errn barnber fein, unb nitljt
er über uuy, S)cnu bas ein iglirf}cr Umlt ein neloc? marken feines gefallene' i;.
mit tag, ftitube nub ftet, ba§ Uiere audf) lüdjt xt6)i, Sonbcrn füllen Ijierin fiel)
,piglci(^ alle einig unb fertig utacf)eii unb jufamen !omen ©otteS SBort ^w--
I)oren nub ju loibevumb mit cinaubcv auruffen unb jubctcn für allerlei) uot
unb für empfangene luoltl)at baucteu, Ann m nidjt gefrijel)eu nnterui bad) ober
iu ber Äird}en, fo gefdje^c e§ auff cim pla| unter bem .'pimel, unb loo räum 20
?iMie, 13 ba',u ift, Sßie 5. ^^auluo am 5ßaffer prebigtc ,]u ^^ilippi-j 3lct. roj. Hub jn
«ivfl. 2o,.sij. Iroabe CJlct. jj.) auff einem Saal, boc^ hai ein orbeuli(^e, gemeine, el)rlirf)c
uerfamlnugc fei), SBeil man ni(^t fan nod^ fol einen: jglic^eu ein eigen ort
unb ftet beftetlen, unb follcn nici^t l)eimlic^e loinrEcI fud}en, bn mau fidj oer=
ftccfe, mie bie SBibbertenffer pflegen. ».s
S^iefe freil)cit l)aben mir Cljriften audj nn§ ber Sere bes fjcutigen (Suau=
gclij nub folten üx\6.) barob l)alteu, ba§ Inir bcö ©abbatl)* nub anberer tage
unb ftete f)errn finb, Hub nid)t barin fouberlidje beiligteit ober Wottc-Jbienft
fekn Uiie bie ^ix^tn ober nnfere '"^^apiften.
?llfo fol bii .^auS folc^cr frci^eit nod} gebolnet unb georbeut fein für 30
bie, fo ail)ie im ©d)lo§ unb ,^n •'oofe finb, ober bie fouft I)ereiu geben luollen,
-.liidjt "ifm man barau« ein foubere iß'ird^en mad}e, al« Incre fie beffer bcnn
aubere t)eufer, bo man @ottc§ luort prebigt, ^iele ober bie uot für, 'bü?- man
nidjt iDolte ober Ifinbte t)ieriu jufamen tomen, fo modjt uuiu lool bvauffen
beim "i^rnnnen ober anbcr§ Um prebigen. T>enu bie '4>ropl)cleu l)übeu aud; beu 35
9lr. 35 [5. Cftok-r]. 593
R] auditoribLUS. Et dciis "^ota tool Qligcritfjt et Sa(ia[m(iit;i ciligefc|(t, Lit c-ou-
veuiauius, oremus, g|ratias a|geinus. ©oI QUd^ ill Jotltlid^ejll regiiiuent, si
quid agendum, convenit in curia, multomagis hie. Et iioc fortetl, (juando
conveniunt Christiani, quod oratio iioi^ fo ftarcf gt'Tjet al§ conveniente turba.
5 Ubiq[ue orandum, sed uon fo loartll, efficax oratio, quam adest tiu-ba. Hoc
dixLerunt etiam patriarchae, qui unter Beutnlein ein Ijuttlin coram et sacrifi-
carunt ovcs et praedicarunt, hoc temphmi gen '^itnel
gefd^idt. Et Christus: 'ubi 2 vel 3'. Si uon alius fructus, tanieu satis, i'Jaiti). is, 20
4 nach noc^ steht einft sp ö nach UI)iq[ue steht quidem sj) nach quam steht
quando sp 6 über ^uttlin steht aiiffgejd)l09cii ri^t sp 6j7 über sacrificaruiit steht altov
niiffgerid^ sp Sic Paulus r 7 über oves stellt fc^o))? sp nach hoc steht eorum sp
] der untere Hand abgeschnitten 8 über 2 steht duo sp über
3 steht tres sji über fructus s(eAr sequeretur sp
?f] Sempel ju [SI. 6 tj] Serufalem nidöt fo gro§ geachtet (fonbcrlid) loeil fie bie
10 .s>o!^enpiieftcr nid^t bofelbl leiben toolten) no(^ üEjeit barinne geprcbigt, ©on=
bein l)ie luib ha, \ük unb \vo \xä)S jugetvageu i)at, aU in jren ©(^liffteii luot
3" iet)cn ift.
9I6ev gleidjlöol begevten fic offt gu fein bei) bem "^auffen unb nn bev
2tebtc, ha man offcntlid^ juiaincn tarn, 9Bie ber rlij. 5pfalm faget: ',3ii) loolt t'i. «, r.
li gerne f)ingcE)cn mit bem ()auffen unb mit jnen malten ^um ^aufe ©otte^ mit
frolorfen unb bancEen unter bem t)auffen, bie ha feiren', Diu mu3 ja ber fclbigc
t)auffen etluo einen räum unb fein tag ober ftuube ijabcn, fo ben 3nf)öreru
bequem jel), S^arumb fjat c3 G5ott luol georbnet unb angcridjt, ba-3 er bie
I)eiligcu Sacramcut cingcfcht, 3nf)anblen in ber ©emeine unb an einem ort,
20 ba lüir äufamen fomen, beten unb ®otte banden, Sßic benn ancf} im loelt=
liefern 9iegiment gcfdji^et, luo etluo», ba§ bie (Semeine betrifft, ,]uf)anblcn ift,
ä*iel mc()r fol eä f)ic gef($ebcn, luo man ©otte» loort ^oreii fot.
Unb ift £)ie ber öortetl babet), »nenn bie ß^^riften alfo gufamcn fomen,
had ba» ©cbet nod) einft fo ftarci gebet al§ fonft, ^Fcan tan unb fol luol
25 uberal, üu aEcn orten unb alle ftunb beten, ?lber has (Sebet ift nirgcub fo
!refftig unb ftard, aU Itienn ber gan|ie ^auffe eintrec^tiglicE) mit einonber betet.
?tlfo l)aben fid) bie lieben 6r^0cter mit jrem gefinblin, unb \vn fonft
fiel; 3u jnen gcfdjlagen, etloo unter ein ;^eumlin gefunbcu ober ein .s^nttlin
auffgefd)lagen, einen 9lltar auffgcridjt, Taä ift jr Sem^jel unb ©ottcS bauS
30 geloeft, ba fie bon (il)rifto, bem ^utnufftigcn Samen, ber jnen oerbeiffen tuar,
geprebigt, mit einanber geovffert, ÜiCtt angeruffen unb jm gebanrtt bi^beu.
Hub alfo aüegeit gerne lloo fie getunbt biiben) bei) nnb mit einem beuflin
geloeft, Sßie lool fie batieben ancf) fonft bei) jnen fetb§ allein ö5otte§ loort unb
jnfagung betrad)tet nnb gebett b'iben.
3s llnb loeil loir offtmal in ber ()eiligen 3cl;rifft tefen, bal aud) eines
einigen menfdjen Webet feer trefftig geloeft ift, ?n§ |9.u. ßiij| ©en. roiij. Ta i 'iU(»ioi*',23ff.
ßutljcrä aßede. -XLI.V 3s
r,94 ^tebigten be§ 3at)tc« 1544.
B]quod promisit se adesse. Ibi, (imindo umis Ab|raham orat, et efficax, multo
inagLs, si coaveninnt et simiil oraiit in una vel 2 Ecclesiis, si magna Civitas.
Ibi orandum contra dinbLoluni et pro oninib|us statibus. ©in iglidjei" TjOuff
est liber, locus, tag, tribus be§ prieftcv aii^ fvel}, ut non ca[)tivi ut Iiidei,
sed tarnen, ut nemo 3ertrennun9 anrieht, sed mit bem '^auffen, tum oibentlid)
regintent iinb Inefen iinb ß^riftlidje frei^eit, quod montag [iro ©ontag tjatteii,
sed (juia non not, cur debLcain me geben in ein ungteic^cit'^ Xulli loco
gebunben, sed ubi '^auff, ibi JC. Ibi in Chriistiaua Iib|ertate et utor tota
libertate, quod sumus doniini sab|bati, in jn je|en unb legen, ubi.
1 über adesse sieht adfore sp nach orat steht Gen 17 sp nacli efficax sield eius
oratio sp i über 2 steht tluabus sp 3 über diabolnni ste/it muiidum «p nach ^auff
steht fitdf) sp S nach tjüU]] steht i)alt id) llli(^ sp nach lib|ei'tate steht viuo sp 9 nach
iibi steht et quo die 47)
Si] ^^bratjorn ju (Sott bittet für bie Seute jit Sobom nnb beiligenbcn ©tebtcn lo
unb jn fo lueit einnimmt nnb gclninnet, ba§ er, luo auä) aHein jcljcn @erecf)tcn
!D(iitii).i8, 20. lübnvinne jn finbcn loevcn, l'erfdjoncn ttiolte, Unb ß-S^'^iftiiS iHnttl)ci röiij. noi$
ein unb ftevctevc jnjognng tf)ut, \vo nur 3ti)ecn ober brel] in feinem Flomen
jufamen tomen, fo iDoUc et mitten unter jncn fein, nnb lüe>3 fie mit einnnber
eines tuerbcn jubitten, ba? fol jncn toibcrfarcn Don feinem tjimlifd^eu ä^atcr etc. n
Sßie öiel mef)r fol firf) ber jnfagung troften eine gnn^e ©emeine ber (Jfjrifteii,
mcnn fic eintrec^tiglic^ mit einanber in (^'^rifti nanien ettoa» bittet?
Unb luo !ein anbcrc frnd;t baüon folgete, fo loerc bodj bi§ nberanö gnug,
jr fein ^loeen ober brel) ober ein ganl^cr l)auffe beieinanber, ba§ (J§9}iftn§
felb loil bei) jnen gegenlnertig fein, S)q luirb geloielit^ auä) @ott ber Isoter au
unb f)eiligcr @eift nict)t auffen bleiben unb bie ^eiligen ©ngel nid)t Ineit
bation fein, S^cr Scnffel aber mit feinen .'gellifrfjen l)anffen nid)t gerne naf)e
babel) fein.
3)a§ fei) gcfogt ^nm anfang be§ Guangclij Dom Sabbat!) , loie nnb luo
;,n nnb lueld^er moffe luir 6l)riften bcs braudjen follen, nemlid) barumb, bac- 25
luir auff jeit unb ort, ba h)ir be§ eine§ finb, äufaraen fomen, @D2tc§ äUort
Raubten unb tjoren unb GSDtte unfer unb nnber gemeine nnb fonbere not fnr=
tragen unb alfo ein ftard, trcfftig gebcte gen .Sjimel fluiden, l'tudj mit ein=
anber ©DSJeS luoltt)at mit bandfagung rt)nmen unb greifen, 3Beld)eö luir
loiffen, ba» e§ ber rechte ®ottc§bicnft ift, fo jm t)cr^(ic§ luolgefeüet, unb felbS 30
babel) ift, Taä luir jin !einc fonbere .fi'irc^cn uoc^ lempcl bürffen balucn mit
groffer !oft obbcr befd)loerung nnb an feine ftetc nod; jeit anj not gcbunben
fein, Sonbern ba§ er un§ bie frei^cit gönnet, ba§ luir fol(^a tbun mögen, luenn,
luo nnb luie offt .luir !6nnen, unb be§ unS öereinigen, bamit, luie luir fonft
im ganljen (5[)riftlid)en leben fdjutbig, unfer freil)eit in foldjcn cnffcrlidjcn 35
bingen, in ber liebe ju bienft nnfer§ net)eften ju brauchen, alfo and) hierin
[it<i. tMj eintred^tiglid) unb mit nnberii gleidjcit balten.
Uir. 30 [5. Öftober]. ^95
li] 2. ba§ fie fic^ (jabbein iibcv bem, ciuod dicit, nuoil jdjcnbc .-iabibatmu
unb bred^e, et meinen, fic i)a6en löol tvoffen ut sup^ra iu capLite 18. tjtit ber
pfarl)er an ca]). 1:;. et dicit: fjafct ir nid^t 6 dies k. hodie sal)|batuin nnbäHMs.Hf.
jd^ilt \)n impiimi. Ipse: bu t)eii(fjler, Si fanft od;fen nnb @|fel oBlofen, et
5 ego uou Ab[ralme tiliam lofen. Es od^fe unb efel unb Wietbft, ber efel mu§
bid^ ubetlefen unb od^» jur fd^ul tu propter sitim
das potuiu. ;3i"t ^oä nid^t fein geantloottet, et quomodo sit servaudum
Sjab[batuin? Ipsi piohibjent iuvare hominem et tanieii iuvant bestiam, öd^§,
1 'Jobbern] ^albbevn itac/t quod steht ev sp über jc^enbe steht 2 sjj 2 über breche
steht 1 Sj> nach t|a6en steht eä ap 3 nach dies steht in ber tood^ «/) C^ap. 13 r
6 ] der unterste Rand abgeschnitten 7 nach pofvmi steht boui s/)
8 nach prohib|ent steht dominum sp
?i] '^llm anbern fef)en Irir, »nie 6§9{iftn§ ber ^üben Blinbl^eit ftraffet nnb bie,
lu ^^ fo jn meiftcrn unb tabeln lüoEen, ^ufdjQnben modlet, llnb ufcerlueifet fic
au§ jrem eigen (*rempcl, lüie man beä 6obbat^§ inn ber freit)eit tuand;en
möge nad^ unfer unb be§ nefjeften notburfft, 2)enn l§ie fa^^en fte an, fid; mit
jm 3uf)abern u6er bem, ba§ er ben SBafferfüd^tigen gefunb mad^et, geben jm
jdjulb, er bred)e ben Sabbatt), meinen, fte I)aben§ feer Inol getroffen, ©leid)
«5 tote fte auä) juDor im i'iij. 6ap. Suce, S)q 6^riftu§ ein arme» SBeib, ba§2»t. n, uff.
ad;|e^en jar gefrnminet gegangen, in ber ©djulen am Sabbatr) gcfnnb modlet,
ge^et auc^ an ber öberfte ber @d)ulen ober (hiie luir fagcn) ber '-pfai'Ijtrr
unb fprie^t ju bem ()auffen: (i§ finb fed)§ Sage inn ber SBodjen, baran
mon erbeiten fol, baran foltet jr fönten unb cud^ t)elffen laffen, itidjt am
2" ©abbatt) tage, baran man feiren fol unb nichts beginnen, SBil mit foldjer
prebigt 6ö5Hiftitm feer gcf(^olten tjaben, bem er bod) nidjt tt)ar felb unter
äugen reben.
6r aber gibt jm aud; ein redjte antloort, baä er luit feinen gefelleit
barob rot loerben unb Ocrftummen muffen : :;>r ^euc^ler, ift bod; cluer feiner,
« ber ntd)t feinen Oct)fcn ober @fel bon ber ß'ribpen löfet am Sabbotl) tag uitb
füret jn ^nr trencfe, »uenn jn biirftet, Unb id) folte biefe, bie bod; 3(bra[)am§
Aod;ter ift, öon irein banb nid;t Ibfen, fo ber Scuffel ganl^er od;t3ct)eii jar
gebunben ^at? ©leidt) alfo fprid;t er ^ie abermal: '2Beld^er ift unter euc§,
be§ Dd^fe ober @fel in ein iBrnnticn feilet, ber jn nid;t fo balb l)erani5 jitjc
3" am Sabbatl; tagef
Sßolt gerne auff itnfer grob beiibfd; p jnen fagen: 3r feib bod; felb
grobe D(^fen unb 6fel nnb grober benn bie, fo jr aufflofet, unb bnrffet itol,
baij eud) ber (Sfel über lefe unb ber Cd;5 jur ©d;ulen füre, Senn er fait eud;
fein leren, Wä jr jn aufflofet, toenn jn burftet, unb .ju trinrfcn gebt am
ar. 6abbatl) ober aug bem ^yrnnncn l)ebet, fo er barein gefallen, ha-i er uid;t
üer= [4<i.2ljberbe, fonnet jr benn iiid)t berfteljcn nod; lernen, luie Hiel nötiger
590 *|ircbigtcii bf§ Soljrc;- 1544.
Kl!ue iDUrbe nid)t bltvft ftevben, si die mm bib|erent et modo 2 horas left in
burft leiben jc. ©eib folc^ filmen, «luod asini not gvoffer ^alt quam hominis
Kecimduni dei imag|iiiein creati. ßcg§ in bic vccf^niing in dei verbo. Si est
sitiens asiuu.-;, et folt ein folt^ev 1 cnfcl jciii, ut hunid, cui debet Heb nnb
frcnnbjfc^afft per dei praecep|tum, ben fol er liegen laffcn in not, et fol
I)elffen bestiam? et tarnen feeeruut. Ideo finb cfel, oifjjen tluger ()naiii ipsi.
Jpsi s^unt doct|ores alios docentes et Ijolteu S|abbatuiu für ein foftlidj bing,
si dant potum asino. Ideo jinbä toUc K. Idco filmet niid^S an, <inod
siif. 10, 31 ff. S|acerdos et levita Luc. 10. bie ubevgiengcn iinb laffcn liegen, piaetereunt,
I vor die steht sabbati sp 1 nach sitiens sieht biis potas eos sp 0 nach finb
steht bic sp
l'r]e§ tft, ba^ man bcm iiienfdjen fjelffe, lüo er e§ bcbarff? Sonbern fcib fo grok lo
flo^c, bog jr ucvBictet einem mcnfd^eu ju I)clfien in feiner not, fo jr bod) fclb«
cluerm iMefje iiidjt UmHet in geringer not nnge'()oIffen laffcn, Senn e§ tuiirbe
eloer £ä)5 ober Sint nid;t fo batb burft ftcrben, ob jr fie fdjon am Sabbatl)
nidjt trcncfet, Unb meinet bod), jr mnffet fic umti be§ ©abbat()§ iDiflen nid)t
laffcn bnrft leiben, ^Idjtct alfo eines tljnnien ^iUeljcs not oicl gvoffer bciui eine-ä u
^JJtenfc^en, bcr eUicr nel)efter ift, nadj töotteu bilbe gefdjaffen, unb eurf; fo t()eucr
yuf.io,27üon ©Ott befo()len ift ju lieben, ha er fpric^t: S)n folt bcinen 5?cl)cften lieben
luie b'iä) felbs.
lieber, lege e« anff bic äBoge nnb in bic ;}{cd;nung nadj ßiotteä luort,
Sn nieincft, es locre ein groffc nubarml)crl^igteit, fo bein !i^iel) bnrftet, nnb 20
folteft§ nid}t 5ur trende füren, Unb bift ein foldjer Senffei, ber einen menfd;en,
bcm bi\ nnd) @otte5 (Öcbot aüe liebe nnb frennbfd)afft, aud^ bein eigen leben
fc^nlbig bift, Icft in feiner not ligen, unb loilt nod) rcdjt baran l)abcn unb
mid) ftraffen, ber ic^ einem franden t)elffe, @o bu boc^ gerne molteft, bo§
man bir, km biro not loere, am Sabbat^ ()elffen folte, Hub Unirbeft f)ic nidit 25
gerne Ijaben nod; für gut l)alteu, fo bid} bein ncl)efter in bcr iu)t ftcctcn licffe
nnb öiel Uoni Sabbatl) bifputiret, loic bu j|t iuiber ben uef)cften tf)uft, Unb
loilt baroB für einen groffcn l)eiligen gefd)olten fein nnb ben ©abbat!) fc^on
gel)alten l)abeu, ä>crfte()eft bod) nidjt», ma>3 ber eabbatl) unb mie er 3nl)altcn
fei), ba§ audj bein Äue unb @fel l)ie fluger ift loeber bu Sc^rifftgelertcr, bic su
birf) leren, InaS bu gegen jucu in ber not (oiel mel)r gegen beincm nel)eften)
tt)un folt.
3l6er alfo finb fold^e .^euc^ler, fo Dom Suangelio nid^t§ Unffen nod;
l)üren iDoHen unb fidj bimden laffcn, fie feien aEer SäJclt ^JJcifter nnb ßerer,
nnb finb bod) bie blinbeften unb nnoerftenbigften, Unb fil)et mic^ an, bae 35
biefe, mit bcncn (iöSiiftno bicfeu [)aber l)at, eben finb gciocfcn bcr |*i. 2 ij|
^^.^riefter nnb SeOit (ober jn berfelbeu gefeHcu), baoou (^briftnc^ l'nre am r.
cuMo, 3ofj. gefagt, bic für bcm ucrUiunbfeu, bcr ba lialb tob an bcr ftraffen lag, iurnlicr
*JJt. :'.5 [5. Oftobev]. 597
i;| et lionio fol l'o tot, tovt(f)t fein, ut left bcii tob bluten. ^'S luivb gc>in|tid)
Quff ein ©iaft[6at aefc^c^en. 3?e'^ut mid) @ott, bo§ td^ ben nirfjt angrciff.
Ut lioilif faciunt. Sccl ein gan?, f]un, cfel Tjulff. Tales stulti, nou fingt,
l)crt pfeiffen, uon iau^en ncc legt ein apffel, fo lauge Ijaltcui ben ©aBbaf^
s et iuterim occiduut (So geltet!, qui v iilt dei filium
uieiftevn, mufy toßer fein iiuam asinus, vacca, nt Umufingcv nnb rafenbcv,
ut praeferaut bestiam homiiii. Sed did|iceruiit eitel unluii"lul)Cii^ig !ett , uu=
2 vor JBc^ut sk'ht dixevuut sp H nach Ut steht adlmc j>^) nach t'acimit steht
Iiulei sp 4 über pfciffcn steht die sab: sp über jautjcn steht niiisica sp nach apfjel
steht 6taten sp ,i ] der unterste Rand abr/eschnitten 6 nach mü]S
steht v^am faljcn et sp nach vacca steht od§§ sp
]giengeu, lieffen jn ijalb tob ligeu uub, fo oiel an jucu \vax, in feiner not
Uerbcvtien.
Tn-5 >oirb gcUnglid) auff einen ©aHiotf) gcfd^eljen fein, ba fie liatjeu ju
jvem ©otte-.'bienft gef)en Umllcn uub tjute uvfad) looUcn liaden, ben lierUniubteu
ligen p loffen unb gefogt: (yt), 6el)ute uii($ ©ott, ha§ iä) biefcn uidjt l)eut
cingveiffe, ^ä) mn§ midj itit nid^t unreine mQd)eu norfi meinen ÖSottcäbienft
nerfeumcn etc. Sßic bie uBerige gruubfuppc jrer f)uren!iuber nodj ^eutigS tag-S
oud) tfjun, Xk an jrem Sabbotf) nid)t einen ?lpffel buvffcn braten, üiel
UH'uigcr einem armen 5)ienfd)en in feiner not eine Ijanb veit^cten (fonberlid)
einem 6t)rifteul, l)ulffeu oiel lieCier bietoeil alle Cl)riften jn tob fi^lalien, ^Iber
maö jren l]afs unb neib, ba.^u tt)ud}er, frfnnben unb fdjabcn ber 6l)riften betrifft,
ba nemen fie fnen gar fein geloiffen, adjten ineber Sübbatfi mij ©OSteS
©ebot, £'a§. Wo es auc^ umb jren Oorteil jut^un ift, ba lieffen fie umb be§
iSabbatl)C' luitlcn (ben fi.e bod; fo ftrenge furgeben ju Ijalten) nid;t ein §uu
ober eine Ö3an§ umblomen, Uub Summa: fie finb eben ber fromen, Ijeiligeu
liiiber (Inielool fie bes geblntS balbeu nod) felb-J nid)t ioiffen, mol)er fie finb),
lueld}e md) ber '.^Irop^et Jfaiü am Inii). über bem jren Sabbat l) ftraffet, ba§3o(. ss.s
fie baran nur tl)eten, Uia§ fie gelüftet, mit ocrbotenem ©otteSbienft unb bei-=
adjtnng ober befdjuierung bcö uebeften, Dnc ba-5 bicfe nod) niel erger finb, bie
ba loiber (5l)riftuni unb feine ß'fjriften jmerbar Hol blutburftä finb nnb bod;
groffen ernft furgeben, ©ott ju bieucn mit fciren bc§ Sabbatl)«, So bod^ fie
felby fefjen, ha§ nu mal mit jrem @otte»bicnft, 5Prieftert^umb, Sempel unb
Sabbatl) auS unb nid}ty me[)r ift.
Satumb gefd)i^et biefen .öeud)lern red)t, ba§ fie muffen für 6t)rifto
fd;amrot unb offentlid) jnfdjanben Inerben, ?llfo («M. Siijl fol es geben benen,
fo CvsöSfiftum, ©otte» Son, mollen meiftern unb tabbeln, ba§ fie an jm rl)om
fal)en unb »t)ol)ufinniger unb toller ertaub luerben benn ein €>dß ober (Sfel,
lueil fie fold^e unbernnufftige Xl)ier me^r unb l)o^er ballen loebcr einen
llleufd^en, Unb finb alfo rcd)t unb bar über bejalt oon (S'piKifto, bas fie für
598 'IStcbigtcii bei ^ai)xc^ 1544.
R] frcimb|Iicf;feit i'X l^üc conti'a |irux;iiiinin et bestias t)6'^cr ()nltcil i|uam. (h)
ba§ man fic nt(|t mit faulen eiern aufflüicrffc. @v behalt fic cjnr iibcr oi
ilicit. (inod (Sfct "^ofiei ad)teil quatn lioininetn, dei iraag|inem. qui fo tetoer
Befolgen fein. Si vidos pati inopiam et claudis inauum tVatri. -^ilfftS
nid^t, ber efel, oä)§ iitus für ge^en, quia est S|auctum sab|bath. Num lioc 5
praet'Ciitum est? Sic dielt praeceptuin: 'Sal)batuni sauctifices", fet?C briÜeil JC.
((uid est sauctificare, luei'^en? i. e. aliquid facere, quod deo allein jufteliet,
ba§ ift principiuni omniiim, ut aiidiamus verbum dei, ut ])raedicator prcbige,
1 über bestias steht »nueinunfftiflc sjt nacli quam steht homiues ad iinagineiii dei
creatos sp rh 3 über fiejott steht dominus sp nach fie steht abn sp 3 vor dei steJU
ad «/) 7iach imag|inem steht creatum sp Diliges proximum sicut teipsum r ö vor
nid^' ''''^''' iw '^P nach est steht seruare sp H nach 6ritten steht auff bic nafen sp
Pilivc c()i-c nnb uieifterldjafft, bie fie an jni gefndjt, fid^ felbS offi^ntlirf) fi"-" i'-'t'ci'
man ä" f(^anben fe|en 10
Tarumfi lerne l)ie uon (».sjvifto, Inas ber recfjte üevftanb fei) uom ©abBotf),
unb iDie man fol bie nnterfdjeib l)attcn jUnfc^en bem eufferlic^en braud) bt-i
Sabbatfyj, fo bie jeit, ftunb obber ftete betrifft, unb ben notigen tucrden ber
licfie, bie Sott alte jeit, ftnnbe unb an aßen orten, ioo e§ bie not forbert,
toil gef)alten l}aben, bas man loiffe, Inie er anberstoo fngt, bas ber Sabbatl) is
•Matt. 2,27f.gcorbnet fei) nm6 beo llicnfctjcn loilleii, nnb nic^t ber -JJIenfcl} um6 bes Satibatl)-?
luiltcn, Hub alfo ber menft^ be§ (&ab6att)§ l)err fei) unb fein Brauche iiad)
feiner ober feine« nel)eften notburfft, alfo, ba§ er bamit biefe-5 nnb anberc
©otteS ©ebot unOerf)inbert l)attcn fönne, Senn bie rechte nieinung bcs brittcn
®e6ot§ ift etgentlid; biefe, ba§ man fol bc§ ©aBbati^S ha^n Btandjen, bo§ man w
6)otte§ mort l)orc nnb lerne, loie man foÜ alle anber ßcbot beibe, gegen
6)ott nnb bem ne^efteu, ()aüen unb anbern anä) bü,3n biene nnb ^elffe burcf)
bie liebe.
'.yon biefcr unterfdjeib luiffen bie .'öeud}ler nickte unb tonnen nid)ts baimn
Uiiffen, äßeil fic allein baö euffcrlid) loercf, ben tag 3U feiren, in bicfem gebot «
anfcl)en unb für nötig galten, Unb borf), irieiiu eS jneu nut; ober not ift, felbS
folcl;e5 ni^t Ijalten, loollen jren Dd}fen ober @fel nid^t ungctrentfct laffen,
'^Ibcr jreä nel)eftcu not achten fie gar nidjtS, Ta loollen fie iai- @ebot fo
ftrenge (lalten, ba-i fie feinem bie ()anb reid;eteu, loeun fic ju feljen, jrer l)nlffc
bcbnrffeu, Hub mn-5 t)ie ber Qäß ober 6fel Oorgetjen bor bem nel^eften unb 30
ben ©abbatt) nid)t gebrodjeu l)eiffcn, loa-J fie baran tl)un, '".Jlber fo fie folten jreni
nel)eften jn [3*(. Xüij] feiner not bieneu ober l)elffen, ober Ivo fie foId)e5 oon
auberu fe{)en, ba§ mu§ ben Sabbatt) entl)eiligt nnb auffgelofet fein, loie fie
3of).9,i6flnber'jloo im ß^uangelio Don Pt)rifto fageu: Sl^ic tan ber on§ @ott fein, ber
ben Sabfaatt) aufflofct ^ 35
SGir aber loiffen burd) 6)Dttc§ gnabcn, loie bi« ©ebot Dom Sabbatt) ju
ocrfteljcn ift, Senn e§ lautet alfo: '%n folt ben ©abbatl^' ober '^■eiettag
9lr. 35 [5. Ottotct], 599
R] nt vein et uou unveill, ut oäß Beffcr quam hominem. 1. nt verbum dei
rciiilid) geprebigt et aiKl;iatur. 2'a5 ift fprcngel, barait alle gi'ciffcn et no.s
et alios fegenen. 2. ut fcft "^altcft et dicas, cS fei) toar unb bvoii {jalten vel
vivus vel mortuus. 3. ut ein gemein Ixicljiaucf} unb vcuc^luerg I)iu auff tont
■' für @ott. 3)q§ tft im nngeneme, ut simul ores, g|ratias a|gas, cum cou-
veuimus ad tnrbam, ut audianius verbum et oremus. S)a» ift rec^t sauctificaie
sabjbatum, et fit fortior oratio, quando couveniraus, non est meum verbuui.
Ego propter vos omnes praedico, unus oportet sit
2 über vein steld (itcbigc sp über ut bis quam sieht p!)a[risaei scribae rjiii esiiina-
uerunt sp 2 nach gc()rcbi(5t steht luetbc sp vor fprcngcl steht bcr sp vor alle steht
mit 5/) 3 über ut fcft steht honore al'ficias sp nach unb steht ttolft sp über btail steht
am Wort sp 4 über 3. steht 2. sp S nach sit steht qui loquatur sp
Pf ' f)ciligcn\ •'öic f)6vc ouff bie luort, 2ßn§ tjcift .^öeiltgen ober Jöeifien einen
1» tag, ftunbe obev Inocfjen'? gvcilirf) nidjt, lüic c« bie 3!nben unb uufer tolle
l)eiligen treumen, gaulj niuifig fitscn unb nid^ta f^un, ©onbein junt erften
etiUQg bavan t()un, bns ha ein lieilig tnevä fei), bn§ ift: bog ®otte allein ,yi=
ftef)et, 5temlii$, boS mon Hör allen bingen ®Otte§ Inort rein unb l)ciliglicf}
prebige, nic^t lt)ie biefc Scf;rifftgelerten nnb 5))l)arifeer, bie ©otte^ ©cBot tier=
li fclfc^en unb Hertereu, Söeil fie and) ein Od^fen ober 9Siet)e beffer l^alten loeber
einen -llienf^en, !?ergleicf)en, baS bie anberu ©otteS luort Ijoreu unb lernen
nnb ba^n tjelffcn, ba« e§ rein geprebigt nnb erhalten ttierbc, XiiS ift rerf}t
feirtag galten unb bie ftet ober ßirc^en tnei^eu ober !§eiligen, toie tuir (Sott
lob) biefes §auei einlüei'^cn, ^sn, bi§ prebigampt ift ber ©prengel, barnn >oir
30 alle jn gleitf; follen grciffen, un§ unb anbere bamit jn fegenen unb 3U ^eiligen.
3um anbern, ha^ ton @otte§ toort, fo lüir geboret, in unfer Ijerlj faffcn
unb uns alfo bamit bcfprengen, ba§ eS in nn§ hofft unb fruc^t möge bringen,
nnb nnr unS offentlid) boju betennen unb babci) lebenbig unb tob 3U bleiben
gebenrten.
2^ 3uit britten, fo loir ©otteä Uiort geljoret traben, baS toir aud^ ein
gemein 2ßet)rau(i} ober JKeuc^tücrcE l)inanff für Öott bringen, nemlid; ba§ iüir
mit einanbcr jn anruffen unb beten, lücldjec? inir tniffen, bn§ eS jm geloiSlid)
angeueme unb gefcüig ift (jonberlid) in gemeiner öerfamlung), Hub baS tüir
eiumntiglid) and) baneben Wott loben unb banctcn mit freubeu für alte feine
30 lüoltljat, ,5eitlii^e nnb cluige, unb alte lunnberlnerrf, fo er bei) |SI. öl] feiner
Äirc^en f^ut, Unb ift alfo aüe§, h)a§ ba gefd)id)t in fold^er ©amluug ber
ganzen ©emeiue ober ,ffird)en, eitel lieilig, ffiöttlidi gefdjefft unb iucrd nnb ein
liciliger 5abbat(), bamit beibe, ©Ott red)t unb l)eiliglid) gcbieuet unb allin
menfc^en ge'^olffcu inirb.
;/ tteumet .1
(;00 '4.lirbigtcii bcs ^ol)vcd 1544.
K]()imies, qiii auci|iiint, ctiam loquuutur. Sic puer baptisatus iion per pfat^jCW,
sed etiam pnten at§ jcitgen. Ec[clesia, ipiac tota haptisat vel vcrLiim,
Christus voster et omnium oomniiine bonuni, beten, fiticjetl, ^.ivebigcn, teuffeit
mit ein aiibev, et iioc est saiictificare 8|abLbatum.
3. opus, ut deiim loBct, biatidct pro onmib[us immbciloerdf, i>ri> alle 5
ftenbe orctur tota cougT(>|gatione. et biiS ba§ toben, fingen mit fveubcn, (|lu(h1
deus creavit, dedit filiimi, ipii lib|eravit a inorte. Sie sauctificanduni
sab|batuni in 1. tabula. Post Ijcrnnbei" ad proxiiimiiii. si vides ei aliqnid
deesse, ut ei ei'äeigtgi Inolttint, f)ulffe. Sic Dens laudatus, dilectus in p|riiiia
tab|ula et pro.\|imus. S5a§ tjat @)Ott geboten et in istis 2 conipreiiensus 10
.3 vor vester steht est xji iiher cuiniuiiii stellt nustriim sp (! nach fvcubcn steht
a,c]ä)e%t sp 7 nach lil)|eravit steht 110s sp 'J nach ^utfff ■''«'<' 'Mt' ''P M nach
proxiimiis steht in 2. sp über coniprehensus steht flefoft sp
pr| S!enn ba§ \ä}, fo Uiiv in ber (Senieine .yifnmen fomen, Jjvebige, bn3 ift
nidjt mein lnort norf) tf)uii, Sonbcvn gefdjii^t nmb emev aller mitlen unb Hon
lüegen ber gan|eu ^ire^en, one, ba§ einer mu§ fein, ber ba rebet nnb \)a§
lüort fnret ans befel)t nnb Herluillignng ber anbcrn, UicW)e fiif) bod) bnniit,
ba3 fie bie prebigt Ijoren, alle ^n bem Sßort betcnnen nnb alfo anbere and) !■'•
leren. 9(lfo ba§ ein ünblin gctanfft Inirb, ba§ tlint nic^t allein ber -ßfar{)er,
fonbern aud) bie 3?aten al§ .mengen, ja bie ganlje Äird^e, Tenn bie Sanffe
gleid; loic ba§ Jßort nnb P.WHiftnc' felbS ift ein gemein gnt alter 6l)riften,
?lIfo and) beten, fingen nnb banden fie alle miteinanber, unb ift "^ie nid)t§, baS
einer fnr fid) felbs aüeine l)abe ober tl)ue, Sonbern ItaS ein jgltd^er '^at, haS 20
ift Qud^ be§ anbern.
Sil)e, alfo loirb ber 8abbatt) red)t geljeiligt unb ©otte red^t gebienct ,^n
nufer feligtrit, Unb luirb eben bamit aud) bem nel)eften gebienet bnrc^ bie Serc
nnb CJebet, nicld)e§ ift ber Ijobeftc bienft unb nuiltt)at, babnrd) jm emiglid)
get)olffen luirb. Dariiad), fo bn l)crnnter f'omeft in bie anber lafel, fo in as
fonbcrbeit unfern nebefteu belanget, ba§ bu jm auc^ in leiblicher not l)clffeft,
unb Ino bu fibeft, ba§ er beiner ftnlffc bebarff, S)enn foId)ev l)at C^jott and)
geboten, nnb fol fein föcbot nid)t aüeiu anffer' bem ©abbatl), fonbern alle .jeit
nnb ftunbe ge[)olten Serben, S^od) alfo, ba§ benuod) ha^ .ttivd)enan4)t föotteS
toortS nnb ®ebet§ nid)t nad)gelaffen merbe, S)enu e§ ftnb and) in bem ©ebot 3u
'S)n folt bell ^^iei'tag Ijeiligen' nid)l Derboten nod) get)emmet bie Incrd ber
liebe unb anberer gebot, Sonbern allein bie, babnrti^ baS prebigampt föottlid)?
tüort§ unb ba§ @ebet Uer^inbert Inirb.
[SBl. 6ijj 3llfo ift in bicfem ®ebot lumt Sabbat^ begriffen aud) bas ganlje
@efe^, baS bie anbern @ebot iud)t barnmb foUeu abc unb tob fein, 2U§, >do 30
IT SotcuJ iöotcn A
') niiffcr ist Druckfehler: es ist noM zu lesen an.
gir. 35 [5. OttoOei']. 601
R] totam legem, ubi iion fol 'Öciffcn tob, tob. Si viileo [nuxiiiiuiii ut T^evitu et
S|accr(lns uiib Ia§ in ligcn, non eiiiii iuvo et nou )inl bn§ !or'^embb, boa
f)eift sab|batuin gef)a[teit, ijuia est deo gebtetict secundiiiii praoceptimi et
prox|imo ge'^olffen. Sic prcbigen fie oontrarimn, ut ueiiiiai bene fa|ciamus.
5 Sic Constant|iiio}i(ili barff fic jun fc^loffeu legen. Sic muffen
feinen armen man unb fralo für fel)en, Sic lucvben nnrcin nnb unlicilig
babon. Si hiic vcniient et aiRl|irent haue Post
Befprengen, loafdjfen. Si uou legierem iu Euangelio, non cred|ereiii, quod
liO|uio tarn cecus, ut praeferat boveiii liomini. Ita d|icunt eum frangere
10 sab|batum, ciuod? quod deus praecepit? iion, lueutiris, sed ((uod bu Clbic^tcft,
Don servat, vadit in Synag|Ogam, ti^ut picbigt unb dettct unb lobt 6)ott,
gemetnltd^ aEe ©loBBaf^er ge^jrebigt iu GaHlea. PHuium eius opus auff
2 non (1.) (Uabe) nach for^cmbb ale/tl ncnieii ut im bie »unbcn tuüjfd^cii «crtinbcn s/)
•5 ] drei Wui-le iinleslnr über jun ji^Ioffcu steht OmBS jd^loä sp Ipttc ^f'üä'^"
finb auä) in 2.»vdE vrnb feine »■ 6" «6er icticn ^fehi inen s/< roi- @ic -steht vel sp über
unr ein steht vt et in Esaiia sp 7 ] der unterste Rand ab(/eschn!tteii,
lesbar nur Tui'ci s/j 8 nach Hiajc^jen stcld fie fitf) sp 11 nach servat steht lliesus
sab[batum sji 12 vor gcnieinlii^ steht ^at sp
?i] iä) fe^e nu'inen ne'^eften in not unb faf)v feine§ leiti§ unb lebenö, bo-j idj nic^t
für jm uBcr gef)C tuie bcr ^rieftcr unb Senit, unb jn ligen unb lierbcrtcn
15 laffen, SBerbe alfo eben in beut, ba^ icf) furgcbc, ben Sabbatfi tein 3ul)altcii,
ein 5Jicivber an uteinem iBrubcr, Sonbern baä id) jm bicuc unb f)c(ffc, tuic
bev Samaritcv ben OerUninbtcn Oerbanb unb auff fein Zijkx leget, bia cv in
in bie öcibeige bxaä)t.
9llfo fe^en loiv, ba§ unfer §69i'Ji (S§riftu§ felb getl}au unb mit feinem
•■!u Stempel un§ ju t^un geleret I)at, Senn mie bic "piftoria be-S ©nangelij jcigct,
ift ha§ feine lueifc gctoefcn, ba§ er gemeiniglid) am Sabbat!) in bcr Sdjnlen
(tuetdjc bct) jucn geloefcn toic unfere 5pfarfird;en) gegangen unb ba fclb eine
prebig get^an bem t)auffen, bcr ba gebettet unb ^^^falmen gefnngen, Unb bafclbs,
loenn bie prebig aui geloefeu ober tjernad), loo er lum jemanb gelaben, über
" tifc^c bic frandcu, bic Oürt)anbeu geioefen ober ,]n jm gcbrad)t, gefuub gcmadjt,
2)a§ finb feine gute Sßercf unb ?IImofeu geioefen, ba§ er umb fidj loirfft mit
bcr fd)6nen ^^artcfcn, bcr l)cilfamcn Scre, unb gaben bcr gcfnnbbeit unb bajn
üergcbnug bcr Siinbcn unb Wotte§ gnabe gibt alten, bic e§ bei) jm fndjen,
tuic er nod) bcutigö tagS ttjut in feiner il'irdjen burd) baffolb 5t>rcbigampt, fo
:iu er fclb gefüret.
S^agegen ift an biefcn ■'öcudilcrn, bic ba (^briftum tabbetn unb ftraffeu,
al3 ber ben Sabbatf) uidjt l)altc, nid)ty ,jufc()eu bcnu nur baä Uiibbovfpiel
biefeS nnb bcr anbern öebot, beibc, mit jrcr l'crc unb (eben, Xicnu fic leren
/■' id) id) .1
002 *4.U-cbig(eii bc* 3nf)tcl 1544.
Kleinen ©ab]6at[), (niod ift gongen iun pfar, auffgctvcten unb gcpvebigt, nhi
lioc, Icft ftif) laben ut hie, si uou t'ecit miraculum iu (lomil)[U.s, taiucii tt'iiiplo
\T'l gnffen, ncm dedit gut, gelt, riedit sanitateni: sis rein, toivfft Utub fid)
mit bcn fifjunen poitefen gcfunbfjeit leib§ et dare reLmissionem peceatoiiun.
Xmn uou servare sab|batum, ut deum recte ag|UoscaQius, ered|auuis, timeaut, s
item ut giratias a|gaut, orent, scd quid aliud institutum sab[batuiu, uisi ut
couveuiamuf;, aud|iaiuus vcrbum et leben unb Beten, ut nobi^^eum sit, si non
ad lioc ordiuatuni? Nou, sed man fol fcf)lQ(l)tcn. Nuni hoe uou geefbcitet '^
frage lauium. ^sft§ uicfit jemeiiic^ bing, ut diabiolus sie exeaecet, ut uou
aguoscatui-, sed l^alten für eultu et alios dauiueut? Ut hie gef)et. Et ego lo
possem ejempel fe|en ex papatu, quoiuodo fui 15 auuis
queniadmodum ipsi fac|iuut exterue ijlasph|emaHtes, fdjlnfjeii tob mau unb
1 vor auffgctrctcn steht ift s/) vor flcprcbigt steht fjat sp 2 cur templo sieht iu .?;>
3 über gaffen steht auff bcf sp nach gcrt steht sed sji i'or sis steht (l[iceiis sp rk über
Tcin steht fe^enb sp .5 non crij zu lioc non esset sp cor ilenni steht honiines sp
7 nach Icficn steht bama^Ö sp nach sit steht et niane.it sp S nach fol steht btoit sp
!l nach ut steht tantuni sp 10 nach agnoscitnr ateld pro peccato sj) nach alios steht
benel'acientes secnndnni praeceptura dei sp 11 nach auiiis steht impiissimus idolatra sp
] der unterste Hand abgeschnitten li iMch queniadmodnin
sieht adliuo liodie «/<
Pi] erfttitf) nt{^t rec^t, lier!ercn ®otte§ P5ebot, leren tnebcr beten uodj ßottc
banden, ja fic leren bic redete luerrf ber ^«!icbe nac^laffeu gegen bem net)efteu,
jm beibe, getftlid) jitni W\ä) Cootte§ unb Icibliifj in feiner not, ju fielffen, ®o i^
fie bo(^ felb am Sabbat^ foldje lüerd t()un (unb baran red)t luollen gct()an
()a= [Si. Küjl ben), ba fic jr eigen uotburfft auSridjteu unb jrem SSaud) bicneii,
als, S)a§ fie ircu öd^fen unb (Sfel, fo jnen bürftet über etlno iu eine ©rubeii
gefattcn, uidjt laffen not leiben, otcn ba§ fie am Sabbatf) tage (toic Pljrtftuö
anberglno fagt) Dc^fcn, Weiber unb ©d}afe fd)lad)ten unb 3urid}tcn 3um Ojiffer -m
unb baö iuilcf leren, baS fie nur öicl foldjer Dpffer jnen anbringen, 3ft >>«§
nidit auc^ mit ber I)anb geerbeitet, fo frage einen 5I"fd)l)atDer barumb.
Hub tl)uen foldjeS nid)t umb ©otte? iuilleu, Inie fie für geben, fonbcru
nmb jl)re§ 35aud}ä unb genieffeö loillen, loic fie bainit felb§ be3eugten, ba§ fie
auff bie groffen f^eft im Sem^iel ©d^af, 0(^fen unb Rauben bcftellcten ^u ar.
l'crleiiffen, ha^j mnii jnen nur be§ opffer§ öiel ^itbrcdjtc, ©onft Ijettcn fic and)
s.'iit. 13, M lool fönnen ,5U bcn l'entcn jagen, luie ber Dbcrfte ber ©d^uleu fagt: Ö'ö finb
fed)§ toge in ber Uuidjcn, bnran bringt unb bereitet eloer Dpffer unb nid)t
am ©abbatl) tage.
9llfo l)aben tnir bisfjer unter bem Sapftumb aud) get()aii, be-j id) mici§ -.w
felb tüol !an ju einem ß^rempcl fe|en, Ser id) mc^r beim funffjeljen jor in
lauter 9(bg6tterel) unb föottee lefterung gelebt, im Unglauben an Sott unb
falfd)cm HertraUieii auff bie tobten .Zeitigen, fo id; anruffctc, jtem auff meine
'Jit. 35 [5. CftobcvJ. 603
R] fl|QtDCn, et tanioii esse obsecjiiium et nos (lamnaiit. Suiil eeei cccoruni,
ii(f)tcn deiim et suos et putaut sc sap|icntcs, getjorn in bie cfel, odjfcii jif)ucl,
^a iiou digni, \)a?^ fic f^tncitt ge^en. Sic satictificandum Sjabbatum iit Christus.
Contra ludei tot, toridjt, barff nicfjt tnciil aiiff ein fenff, mm cantare, uon
5 saltarc, omuia esseut liorribilia, hi veri sancti, qui sie fcrias agunt in
Sab[i)ato, ut deuni frfjcnbcn, leftern et suos occidunt, bic lucil fjnten, ut nnn
apffel. Sic Papa et Turjci. Ideo gratias den, quod scinni-^, qnod verum
verbuni, oratio, g[ratias aLgere, et ut conservetnur. 1. pars Euangelii. 6f)Vtftu3
/ nacli tarnen steht putaut ^7; nach oljsecjiiiuiii steht dei sj) nach coi.'urum steht
(luces «p 4 nach ludei steht finb sj> über fcnff steht gieffcn sp 6 über liorribilia steht
])eccafa sp 7 nach ieo steht agamus sp S ut] vt vt nach coiiservomur steht iii
veritate fidei sp
i'f] '•Htcffen unb Glofter leben, Anette baro6 (lutc fie i|t tt)nn iit jicr lu'iftorfiing)
1" aud) '^elffen frome, unfc^iilbigc ß^riftcn Hefbammen, Verfolgen unb tobfd^loljen,
fu fütdjc ^ttigotterel) nidjt t)ctten tuollcn loben, nnb bnmtt gcmeinct Wotte einen
giolfen bienft jntbun, bielueil jmerbar mein teglicfje ©otteSbienft nnb feiren in
ber ^tcf)en mit groffer tinbad^t gehalten.
9lber nu ijat mid) @ott gnebiglid) bal'on eviofet nnb gegeben, ba-i id)
1' fct)e, ba§ folc^e-j eitel Devfnrung unb ©ottlog luefen unb bn§ gnnlje 3?cipftumb
nid}t» nnber'j noi^ befjer ift rtebev eitel foldje grobe ßevev unb @d;ülev, bic
ba in bie Oc^fen nnb @fel f(^nlc geboren, ja noe^ nidjt »nerb finb, ba§ fie jnen
üergleie^t toerben, [9?1. (f4| benn fie nod) nidjt fo gut finb ali bie ^ni^en, bie
ob jrem ©abbotf) bieten, ber hoä) Oon ®ott geboten Umr, ?(ber biefe b^bcn
2" nid}t§ für ficb benn jr eigen erti^ten ^tenfd)cn tanb nnb fclb erlüeletc Inerrf
unb leben, bie fie loeit über ®otte§ gebot bi-'bcn.
2)enn jn bem, ba^i fie mit jrer ?Ibg6tterei) unb ©ottlofer lere &oü
tcglii^ fc^enben unb leftern, fo ad^ten fie auä) !ein§ tvadä ber Siebe gegen
jrcnt ncf)eften, ja lieffen ebe jbermon in feiner not fterbeii unb Uerbcrben, cbc
« fie jm bie [)anb reic^eten, Unb finb l)ie fo Dieijfig, bai^ fie nidjt bnrfften eines
barbreit'j loibber jre menfdjen nnfffe|c, ^Kegel unb Orben tbnn, gleicb ioic bie
gilben nni Sobbatf) nid)t biirfften ein menig nbcr einen Senff gieffen,
5Jteineten, fie tbeten unrecht, Inenn fie folten bie Inertf jreS eigen ertid)ten
@)otte§bienft nnfteben laffen ober Derjenmen umb be§ nebeften IniHen, Giemen
3" jn tein geluiffen, baB fie bietoeil bem nebeften nidjt allein nngebolffen laffcii,
fonbern anc^ jn mit falfdjev t'ere Herfurcn unb jn ba^ii umb gelt nnb gut
betrigen, bamit fie jren band) fnCen unb alleö guug fjabcn nnb an bem jclben
jnen nic^t§ abgeben loffen, geben für, fie muffen folrfje al§ Äirdjenn gntcr
üerteibigen unb feinen obbruc^ baran gefd^etjen laffen, (?§ gebe bielueil ©ottc
3'' ober bem neljeften, luie e-5 looUe.
(504 'l-rcbigtcii bei 3n()vc-3 1544.
Klift lüol ju f rieben, nim bcii tng, I)aiifo, perjon, (|iiue idonen, ikmi es tiejlouiigcii,
sed (juaiido coiivenimus et verbum ;iudinius, uoii soluin tjaxvi llicif)cn, simI
DOS ipsos, quia Dens sauctus et dat verbum et sanctif|icat omiiia. 5o lüoCctl
loiv bi§ l)au§ gelnet^et ijobm.
2. pars. 1. de fide, Don bem SabiBatl) gerebt, (luoinodo sanctiHcandiim,
aiidieuduiu verbum, ut deiini aiidiamus, et nos vicissim audiat, (juando
oramus et gjratias ajgimus, praesertim in coetu, ut ogo lib|enter iu cetu et
s^eutio fortiorem orationem, tameu etiaiu iu penat|ibus, ubi Ijelt ein
Hie tantum convenimus. Post benediceuduiii ut dices.
7 nach ego steht suiii sp S nach peuat[ibus sieht oraiiduiu est sp Sj'J
] der unterste Hand abgeschnitten 'J nach convenimus steht nun talis
occasio sj) dicas unsicher
?'■] SoWje ticrfevtc, tofle .vjeiligen , ja tovid)tcr beim Cdjfcn iinb (?iel finb lo
and} be» ^IJ}a'^omctf)§ rinitff, Surfen unb, ixiic fie ()eiiien, allcfnnipt, ']o (^.s^riftuiu
nid)t I)iiren nnb nnncincn, Jaiumt) \üh Bittid) ©ott loben unb bandfcn fotlcn,
biv; \mx fein 2ßovt rein unb lauter fi&reu unb Tiafien, Unffen, loie luir nn?
teibc, gegen (Mott unb beut nefieften, t)alten foUcu, redete Öotte§bicn[t üben
unb nnfer ganlu'C' tcBen in aftcn bingcn rcdjt füren mögen. Hub foUeu ane^ '-"•
mit ernft ®ott baruniti anruffen unb Intten, baS er un-; babei) cr()altcu morte,
bnä loir bei) feiuem uuirt in rcd^tem glauben unb loartjafftiger t)eiligung be§
@nbbQtt)§ bleiben.
S)a§ fei) gnug imm erften ftuc! biefe-j Gunngelii, Uom Snbbatr), bai un-5
le= [St. gijret, tute er jn Iieiligen ift, bas loir nidjt an bie ^jeit, ftebte, l)au§ 20
obber 5peijonen gebunben, fonbern biefelben ba3u nemen unb gcbraurf)en nad)
uufcr gelegenf)cit unb notburfft, ba§ Irir niiteinanber ©ottcc^ Sßort boren, mit=
einnnber Seien unb baurfen, UieldjeS am beftcn inn ber Samlnng gcfdjitjet, ba
man allein umb be§ Uiilleu ,',ufanien fompt, unb l)erii unb gcbandcn uienigcr
,',urftrcn.ict fiub iueber fünft, ba ein icber für fid) felb obber mit anbcrn ^uttjuen .-i
bat, "ünfo unb bar,5u fol aud; jttt bicfe§ .öaus geloeibet fein, lüdjt umb fein,
fonbern um6 unfern Untlen, ba§ Unr felb bnrd) Wottev loort gef)ciligt lucrbcn
unb bleiben, 3llfo baä h)ir baffetbc, fo uno ©ott gnebiglid) gegeben, aud) tjelffcn
erbalten unb ousbreiten.
S^olget ba§ anber Stutf. 30
J^\'l© anber Stutf biefe§ euangelii ift eine ^rebigt, bie 6§3I,^ii52US fagt
'^^ »oibber bie, fo ba erlneleten oben an jufi^en etc. 3QßcId)es, luielool e§
fd;einet nid}t ein fonberlic^e Sere fein, fo ift fie bod) aud) not gelueft, ber
;;juben I)eud^elel) unb folfc^en öerftaub juftraffen, fo ba mciueten, e§ Joere nur
borumb ;',utbuen mit jrer .'oeiligfeit unb ftotteä 'Dienfte, ba§ fie m6d}ten bod) 35
faren unb für nnbere angcfet)en unb geef)ret loerbcn, Unb gteid; toie fie ba§
•kt. 35 [5. Oftotet]. r,05
R] 2. Multi elegerunt oben aii^iifi|en. 2)amit I)at ilumiiius niel jut^uii Mut. 23. wntt^.ne
Öutet eucf; 3C. 3[ßpllcn flcvn oben nnfiljcii uiib laffen firfj gerne gruffcn, ^nt
Diel mit baju t[)un. 2)n§ Hold Univ ba Ijiii geiidjt iiiib lafen scrip|turas
oculis ceeis, rjimsi ^JiOLfey gcpoteii, ioltcii feinem armen man fjclffen, sed
:< tantum am fa6;Batl), oben anfi|en unb {jerrn anff erben luerben. Et hodic
tulliiie cog|itant, (|U(i(l (Idiiiini snpia Gentes, iios ir !ncif)t, per oiiiiiia, iit
Tiirca faciet, ber gcljet mit ebelteuten, muffen !n()irten, baifuS, ba meint er,
tfjue ein gotteSbienft, ijuod sie cxtollit Turcas. Sic eben Indei. 3fl' tliurt
gerieft geloeft et praedicanmt, ut iiiimisericordes, superbi. 81 lioc docct
10 Moses, Dou legaiii. Siciit faciiint aliud sab|batum, sie alium Moseu. Oben
]I2 Malth XXIII )■ -J über i)at sieht tS^viftu? sp 4 nach 9JiOifc§ slehl ^fttc «/-
nach gepoten steht Sic at§ 47) nach folteii .steht fie sji 6 nach uos steht fottcii sp
nach tne(|t steht fein sp 7 nach mufjen steht fein sp nach fiarfiiS steht nc^eii sp
8 vor t^ut steht er sp 7iach Sic steht t^UlI sp vor 3r steht aU sp nach t^Ull steht ift
ba^in sp 9 nach et steht sie sp 10 nach Sicut steht ergo sp OBen cm fifeen r
lii]@ebot Dom ©abbat^ berfereten, mctcfjen fie allein ba3U feireten, bn§ mau fie
für ^eilig tjielte, unb bamit nid)t ©ottc und) feinem ©ebot, fonberu juen felb
bieueten, 'Jtlfo ttjueu fie and) inn jrem enfferlidien ftanb nnb luefen für ber
aiu'lt, ®a§ ridjten fie ni^t bat)in, ba-3 fie bamit ©otte obber bcm ncfjeften
li bieueu, ©onberu nur fid^ felb ju ertjeben, Safcn bie Sc^rifft unb TOofen mit
blinben angen, aU loere e§ nid)t geboten, ba§ fie fid) ber armen unb geringen
fültcn anuemen, jncn \\\ biencn unb f)elffeu, Sonbern [*i. (Vii| attcin, baS fie
nm ©abbatf) oben an fitjcn unb §errn auff erben toerben folten, äöie fie and)
nod) »netjuen, jr @efcl^ bringe c§ mit, ba§ fie fotlen bie §errn über bie .speibcn
20 unb mir jre fined)te fein, ©teic^ mie ber Xnrd aud) gicnbt unb fjelt, t^v
muffe ber SBelt berr fein unb mit feinen '•JJfaljometiften unb 5Jtameludcn inn
golb nnb feiben gelleibet bat}er prangen al§ eitel .Soerrn unb ©belleute, äBir
aber muffen al« jr geringfte Äuef)irten bnrfuS gel)en nnb jnen unter ben fnffen
ligen, 5Jteineu, fie tbuen ©otte einen groffeu bienft baran, nub Uieun fie eS
■a baju brad)t f)abcn, ba§ fei) ein 3eid;eu, ba§ ®ott jr freunb fei) unb mit jnen
l)alte, ®leic^ luie nnfer SBiberC^tjrift , ber SBapft, aiid) barnad) gelrad;t unb
folc^eS gelert liat. ?lIfo ift and) biefer .Speudjlcr prcbigen nnb tl)nen alleä
bat)in geridjt geloeft, ba§ fie nur Hon icberman gro§ unb l)errlid) gel)alten
Unlrben unb frei) gegen bem nef)cften unbarmberlug unb boffertig fein modjten,
30 nnb luolten red)t barau getfjon l)aben, lUadjeten alfo einen anberii 'JJJofeu
unb @efe|, ©leid) Inic fie ben ©abbatl) anber§ madjeten, Incber @ott jncn
geboten !^attc.
Sarumb []at ber \-)6;Kr aud; biefe« ©tiidä ()alben üiel mit jnen juttinen
ge[)abt, loie er aut^ lUott^ej jrfiij. Uiet) über fie fdjreiet unb feinen o"i'flei'na)i„itii.i3,6j.
3.'. fügt, fie follen fiel) l)iitten für ben '|U)arifcern nnb ®d)rifftgelerten, bie ba gerne
oben nn fijjen inn ben @d)ulen nnb laffen fid) gerne grnffen etc.
(iOO 5pvcbigten hei 3al)ve5 VAA.
K.]anfi|eu fol iiirfjt rcdjt fein, et tamcn ved)t fein, ul, i(ui ti' et illuiu invita\it k.
tu tlicis null obeiiatifc|!Cit et taiiK'ii dicäs deberi. S^n ftel)ctii aitfj bem Inort
'üilüelen' k. nt .sii|)r:i: 'fie I)ielteii aitff in', fe^ mu§ oben iiiib unten nngefeffen
fein, iit dixi: Non cuilibLet loous, teiiipus eingeben, tcmpel, iQUel, altav. SCnr
!|nnnen nid^t alle furften, gvoüen fein, ^vebigev, ©bclleut, bnrger 5
. .♦. 6§ mu§ mand^eviei) ftenb, et (iluis(]|nc satis in
feinein ftanb. In nuindo [jat man§ nidjt gerne, bai ein gvaff ftd) eini furften
iinb cbeltnan, sie inter cives et matronas. Sed ha ligt§ an, ut recte et
1 nach tarnen steht jot sjj über ut, qui te sieht seciuitur in textu s}) '2 nach noii
steht gelte sp 3 nngeieffcn] ongegeffen 4 über Non cuililiLet steht 9Jion ton nic^t vt sp
öjG ] der unterste Band abyeschnitten 0 nach satis
steht Labet unod faciat sp T über eiiti furften stehe fid§ gtcid^ fjalten loil «/' ö' nach
cbetinoit steht eint ©tauen sp nach cives ste/it distinctio sp
i'r] TTll, irie reimen fid) benn bie jlticl) äufonien? Oben onft|en fol nit^t rec^t
fein nnb fol bod; axiä) rctfjt fein, Senn Cu i[t ja nidjt nerboten, nnb lo
siiit. 14, 8i.6.§riftuy felb§, loic im üert folget, alfo fprid^t: 'So bn gelaben Inirft, fo
fe^e bic^ nntcn an, auff ha^ ber, fo bic^ gelaben f)at, [jeiffe bidj l)inanff
filicn' etc. Sßie fagt er benn, -ötan fol fid) nid^t oben an fe|en. nnb fpriif)t
bod; and), ba§ ber, fo nnten au fi|ct, fol oben au gefetzt luerbeu? iHutluort:
.§ic fte^et§ auff bem lüort '©rtoelen', fo ber Scjt fagt: 'S)a er fatje, \me fie i.-.
crloelcten oben an \-i^i rvüj! ,]n filam ', ©leid) Uue fie broben öom Sabbati)
£'iit. 14, linu bem gcftrafft loerben, ba gefagt loirb: 'Sie l)ielteu auff jn', fe niu-?
lieibc, oben an nnb unten, gefeffen fein, Denn (Irie xä) broben gefagt 'ifaic)
'JJJan tan nidjt einem jcbeu ein fonberu ort nnb ftet, ,^eit, Scmpel obber
(£apeU inn ber gemeine nuidjen nnb reumeu, '".JHfo and) tonnen »nir nidjt alle 20
J^urften, (Sraöen, '|H-ebiger, (iMIeut, Jyürger, 5JJenuer, Js-ralncu, §erren, .^ued)te
fein, Sonberu e» mfiffeii mandjcrlel) Stenbc nntcruanber gef)en nnb ein iglid)cr
gnug 3utl)nen t)at inn feinem Staub, ''^Ufo foUen nnb tonnen >oir nidjt alle
gleid) oben ober unten filmen, Hub muj bie iiuterfdjeib fein, uou t'oott alfo
georbnet, ha§ ber inn t)ol)ertn Staub ift, and) r)o!^er fi|e, benn bie aubern, a.-,
Unb fol ja nid)t fein, ba§ fid) ein WraHe über ben (dürften, ber ^ned)t über
ben .sperren fc|c, 'ällfo mui5 and) eine iuiterfd)eib fein unter aubern Stenben,
SBurger, Söaurn etc.
''^Iber ba ligt§ an, ba-? bu rec^t biefe meinung unb SBort Gf)rifti üer=
fte^cft unb loiffeft, ba» bu l)ol)erä Staub» ober foiift für aubern etloac' bift, 30
bü§ ^at bir ®ott gegeben, aber nic^t baju, ba§ bu auff fold)e gäbe bid) brftftcft
unb empor fareft über jeberman, all fel)eftu barumb für Sott bcffer benn
nnbcre, Sonberu l)it bir befol)lcn, ba« bu bamit unter bid) fareft nnb beiueui
uel)eften bieneft.
91I§, ha§ id) ein ''IH-ebiger bin, ba^u I)at mir ®ott bie gnab gegeben, y,
aber baueben befol)leu, ba» id) mit fold)er gäbe nid)t mid) ubevl)ebeii fol.
9lt. 35 [5. Ottobcv]. 607
K] cliiistiaiie iiite]|lig;iiiius seusum Christi, qiiod ego praedicator , ba§ l)nl luiv
©lott gnab bajlu gcten. Sed befol'^en, nt illo dono non superbiam, 8ed unter
mic^ far)ic et serviam pr(>X|iiiio et serviam Uli. Sic i)|rincip[os, ebel|lcut unb
gelevteii Ratten, docti unb cbdmau, fuubtgen am meiftcn baian, sie ctiam
5 civis et Baut ftol^. 2s^ fol fo benden: Habes donum dei et doctor. Si
snperbus: tum paganus auff borff, ipii noD tibi par, sed gvoffer, et sie ipse
gen ()iinel, ego ju '^eü. Si pirineeps, ebelman, b|auer, Bürger Uni ftoll.aern,
cog|ita: Dens ii(in creavit soliini p|rincipes, ebel|leut, menner, «luid öodjeft?
I über ego steht ein s}> nack praedicator steht Bin sp 2 uon sp über dono
nach sed steht bj ic^ sp ■'.' nach illi steht iu salutem Hom 15 sy 4 über fetten steht
muffen fein s^) vor fuubtgen steht seil sp über botan steht qiiod superbiuut sp Iiihet
sipiritus sanctus honore adfici magistratus r ö vor doctur steht es sp 6 über paganus
steht pastor sp nach gtoffet steht fein coram deo quam tu sj) 7 nach fjett steht ju sp
nach Si steht es sp nach Burger steht et sp
iivlionbern Ijerunter foren unb jeberman bleuen ju feinem tjetl, tnic ^^aul. iHom. );ü.3ti)m. is, af.
'0 fagt: '©in jgU($er unter unä ftcUc \\ä) alfo, ha^ er (nii^t jm felOy, foubern)
feinem uet)i|ten gefalle jur Bcfferung, @Ieic^ trie 6'^rtftuy utd)t ein jm felB'S
gefallen trotte' etc. 'Jnfo ^at er aubere 3U fy'iiften, .'perru, ©belleutcn, ^Wegenten,
©eierten gemacht uub boju gegeben .Cierrfc^afft, gemalt, eljre, l^o^eu tierftaub etc.
Unb loil, ba§ mau fte fol inn e^ren f)aUen unb oben au fe|en, 9l6er aljo,
li hü^ fie fic^ nid)t barumb felbä über alle ergeben, U'ie fie benn am meiften
mit [St. gf4] ftolt; unb '^offart fnnbigeu, fouberlit^ ju btefer jeit, ba e§ alle§
Übermacht ift mit trot; unb pocfjen unter bcn fnrnemfteu, bnrnacf) auifj mit
grobem S^aurftol^ unter anbcrn.
Sarumb tjaftu bie gäbe öon @ott, ba§ bu getüültiger, l)of)er, gelerter,
20 (fbier bift benn aubere, fo bencfe, ba§ er bir befof)len, auberu bannt jubienen.
äßo uit^t, fo miffe anc^, ba§ luol ein armer §irten!nabe, ber gegen bir gar
nic^tä ift an gaben unb anfel)en für ber älVlt, für (Sott unb (fngelu niel
gröffer ift unb empor gen öimcl gel)obeu tüirb, S)u aber mit bciuer fdjonen,
l)ol)eu e^re unb ft^mucf jur AoeHen ticrfloffen luirft, Senn (^5ott l)at ntdjt allein
»5 5'uftE"' SraDen, ßbelleut, .sJuf^Wclcrten gefcf;affen no(^ jn feinem Dfeiifj gelaben,
Unb ift im einer eben fo gut al§ ber anber, tner ein ©Triften ift, Voie iinfer
Ollanbe fagt: 3if) gleube an 6)ott Scfjepffer .öimcl§ uub ber (?rben, 'Savnmb
bencfe nid)t, bu muffeft aüein o&cn a\\ filjeu obber bürffeft niemanb ioeiif;en etc.
S)enn ber (^ott, ber bic^ gemacf;t t)at ju einem |)errn, üiegenteu, 2)octor obber
30 Serer, ber ift eben fo h)ol be>j armen 33etler3 (55ott für betner t^ür, unb fef)eu
feine äugen eben fo fteiff auff jn alä auff ben gröftcn .Sjerrn obber g-nrften
niiff erben.
Unb Summa : bu fi^eft oben obber mitten obber aiid; unten an , fo
mad)et§ ber (Glaube allev gleirfj, ber ba fprirfjt: 'SBir gleuüen alle an ciium
Coy 'Ihi'biiitcu bc^ 3n()vcä 1544.
R]An(li: i[t cilll'V l'bcil, tpii rst (lcH-lLn>, iit iiiirri .'^ynil)|(>l(): ('iratdi' ccli. Is
(leus, qiii te fcci( ad Inivi^ievmetfti'v, Doctov, i^ ift be§ arm ntang ©ott, (|ui
«■st burgei", unb fein nm^cn iicf)eii fo ftciff auff '6|UVf\ev, (iiaiivu aly ii|rin(iiiem,
ebeltliau, qnia oius oidiiuitio. Sic ergo discenduni: Si gefetU lüOl'bctl oteil,
Witten, nntcn, taiucn (ides: credinius non s
snperbiret alius contra alium. Ideo dcmitteiidum in cor et diicendnm: Dens,
r]ui mc fecit j)|rincipera et eaiii niulic|reni fecit matrem, et uiiiil plus an bcnt
®ott, quniii minus rusticns. Imo si in beinern fuiftenftonb K- ftol^, tum
deus einen fncrfjt, qui in bemut ^er9el)et et ornat illum, fol in anfeljen nter
tflufent feifev, "ilül curat coronain regiam, quia eque ereavit deus. Ergo lu
1 nach eben steht fo gut atä btx anbcr s;< nach pueri steht in sp nach cell steht
et terrae sp i' ii/ier iiinnS steht ictlev? sp ö nach unten steht on sp nach fides steht
(licit sjt ] der unterste Hand nbyeschniiten 7 nach plus
steht tjabc ic^ s/' *' ""CÄ si s<e/t< Bift sp über furftenftniib -^leht Butgermeifter sp
9 über ileus steht lünipt sp nach illum s(e/i< iide pulclierlrima sp 10 über crcuvit steht
paupereni s]>
iiilföott, ©ifjcpffev .^imel§ unb ber Stben'' etc. S^arnmü l)at feincv nx\aä)
luibber ben nnbcvn ftollj ju fein, ©onbern lucr ber l)ot)cft ift, fol bicfc l'crc
(y.^rifti jn t)cr|en nenicn, bn» er fic^ nic[)t felbu crf)6t)c über anber, nnff ba§
er nicf)t mit fdjanben Ijernnter gefegt locrbe, Sonbern benrte, ber ®ott, ber
mid} i)c\i jnm gnrften gemadjt, Ser l)at ond) meine nntertljanen gcmadjt, iad is
id) nid^t§ me()r "pct) MfcrS tin jm l^atc lueber ber geringfte 2?aliicr nnff bcm
Sanbe, Z^a, fo bn iun beinern .^^ervnftanbc luilt ftollj nnb Ijoffertig fein mit
iH'vnifjtnng ber nnbcrn, @o nimpt föott ctluo einen 39alDer§ fnedjt, ber
|U>1. (5ii| inn bemut bal)er get)et, nnb fol jn Inol anfet]en nnb crr)el'cn iit'cr afle
Aloifcr nnb Äönige, 2ßic er mit ^sofept), Taüib nnb Saniel getljnn l)at etc. 21.
3a, fprid}ftu, <Bo muft ic§ nid)t ein ^önig, gfirft, .{icrr, !roctor obbcr
etUmC' über nnberc fein noc^ oben filien ? Slein, and) nid;t alfo, äonbevn fei)
nnb bleibe, \vnVi bn bift, unb t()nc, loa-? bir befol)leu ift iiub bein Staub mit
bringet, 9Iber bn fil)e m, ba§ bu für biefem .f)errn, ber bid) unb anbere gelnbeu
()Qt, nidjt ftotlj feieft nod; bid} felbs erl)ebcft, 5/eun ber (eibet-5 nidjt, bnä fid) -j;.
jemnnbä felbS erT)6f)e, ■ ©onbern loeldjen er (^mpor feliet unb er()iil)et, ber ift
mit gutem geluiffen nnb cbrcn erljofjct.
Unb ob gleid) einer nn t)oberm Ort nnb Staub gefctit ift, fo finb fie
bod) fnr jm alle gleid) fein liebe Gieftc, fo fid; feine? äBortS nnb befel)lö f)nlten,
3)ay ()ie ein jglidje S)ienftmagb ben rl)um t)at, ben bie t)errlid)fte iieiferin obber au
Königin, 2)enu fie !an fagen: Osä) gleube eben an bcufelbigen G)ott unb bin
inn feinem ^lamen getanfft, ruffe meinen .t)G3{9i*5} (?.'ö^)i,\Slnm (\n, 'i^'m
■-'0 etc.] !tc. .1 -JX ©tanb aefcljtl ©tn bnaejefet A
') Anfuny ilcs bekannten Liedes,
9lt. 'i-i [5. Öflobei:]. f,09
U| non b|<jmiiii usse pirincipeni, doctincin? iion, sis et niuueas, sod jolt iiic^t
ftol| fein. ^JJfagb <iiiaelibet habet bcti r£)um, quem p|riuceps, quia dicit:
Credo in demii, orat. Si non ©belfiatü, <|iiid tutn? 25enno(?^ fo Hiel Ijab ic^
al§ fie. Et si luimiiis et eontenta eonditione, ipse deus nie resp|icit et Itjii'b
5 leijeriii laffen fi|en. Idee nemo ift orme inter Christianos. Si non habes
tantuni ut biivgevilicifter, An non habes deuni creatorem celi et terrae,
Christum, orationem? Imo Eeifer ^ot ntd^t nÜ)iX, bteifie in tiio statu, fi^ft
oben vel unten an, et maneto in tua vocatione, sed t)ute bic^ für bem u6er=
ftetgen: tueil iä) ein furft bin, nihil alii. Sed die: deus, t)imel|iid} lioter,
10 bc^ut mtc^ für ber t)offart. Dens creavit etiam minimos, qiii befjei' tan fein.
/ über non stellt est sp 2 über pirincejis steht Joiligin faijovilt sp 3 über orat
steht Ijaptisata sp 5 vor fcifctilt steht bie sj) öjG Niliil li.ilieiites oniiiiu iiossideiiles r
T über CÜiristum, oratiouem steht vt Epistula hodiei'ua Eph A sp 9 nach alii stellt sunt sp
10 Uli (lat pecuniani, hoiioreiii, rustico incokiiiie corpus, magen r
Sr] id) nicfjt ein @ble t5>^atu obbcr reidje Sßürgevin, InoS fd^nbet nur bno? Ijabe idj
bodj für ®ott ihm fo öiel al§ fie, Unb fo ic^ sffi'^'fl uiii^ bemfitig bin, liiffe
mir an meinem geringen Stanb genügen, fo h)ei§ iä), bau midj t^ott anfil)et
unb !an löol bie groffe ,Q'el)ferin laffen fi^en.
15 S)arumb {)at unter ben Cbriften nientanb auflagen, ba§ er arm obber
gu geringe^ Stanbe§ fet), Sieber, ^aftu nid)t foOiel al§ ein ^onig obber l'anb^
t)err, gülbiu firoue, gelonit, gut, etjre, So f)aftu bod) benfclbcn ®ott, Sdjcpffer
.C-)imeIy unb ber (Srben, benfelbeu 6ö')i3ftui"' 3;auffc unb fein gau^e» §imet=
reid), 3Bie 6. S^auluy öon ben ß^riften fagt, ba§ fie 'nid)t§ inne ^aben unbä. sfoi. c. lo
M bodj üKeS {)aben', Senn 'afle§ iftS einer', fpridjt er, j. ßorin. iij. '^r aber feibinm. :1,2s j.
e.^3{ifti, e^^HSftug aber @ottc§'. Sarumb biftu unter biefem A>rru ili'eid}
unb feiig gnug, haB auä) [spi. ® ij] !ein ^el)fer mcl^r lan ^aben lüeber bu,
?(f(cin bleib tun beinern Staube uub fei) jufriben, bu fi|eft oben ober unten
au, Unb t)ute bid) für bem uberfteigen, ba§ bu nii^t bendeft: ÜÜcil idj ein
20 Surft, Gbel, (Meiert, ©elnaltig bin, fo mu§ man mid^ oEein anfe()cu unb l)üd)
l)eben, Sonbern alfo fageft: 3?el)ntc mic^, .Sjimlifc^er Später, für ber •'öoffart,
!?enn \ä) IneiS, ba§ ber geringfte Vlrfcrfuedjt tau für bir bcffer fein bcnn
idj etc.
©il)e, olfo madjet ®ott einerlei) locfen unb gleid;eit inu ber gvoffen
?.o nngtcid)cit ber mandjerlel) ©tenbc uub ''perfoncu, fo er felb georbnct, loie fie
bcnn inu biefem leben fein muffen, bod) alfo, bau ein jglidjcr fein l'lmpt furo
uub beffelbeu befotjlen Inerd übe unb tf|ue, luie e§ fold^er ftanb crfoibert, inu
ber Xcmnt, fo alle Steubc unb *|Vrfonen für (^ott gleid) machet, al§ bie er
alle jii glctd} gefdjaffcn, unb jm einer fo gut ift als ber nuber, ^au fid) nie=
31 manb barnmb fnr C%tt brnften unb luibbcv ben mljfteu erfur tljnen fol, bau
er inu l)o^ei;m Staub ift, Sonberu luiffeii. Um er im t)ol)en Staub nid)l iiiu
SiitlietS ?Oetfe. Xl,l\ U'J
610 iJSrcbigten bcS So'^teä 1544.
R) Si deiis Fafit ein luejeii in ber öl^^oBch ungleid^eit. Oportet mujfeii o6en unb
unten ftenbe fein in bicfeni leBen. Sed erga deum jol|t bein onipt broud^en
Dens omnes creavit, et tu in nltn statu gielli=
lid)er funbigen, ut f)0^er Derbampt. Nee laut, ut aucilla dieal ad matrouam:
i(^ 6in \o gut qI§ bu, tum impia. Non, Mag[istratus et doraiuus, doiniuus ■'.
nietuenduK, uou linU pncf)en enntra eo^^, ic§ luil bemntig fein. Sic . . . fo e?<
mit .... unb IjoffLait, ba bev SLeufel l:)inber[n an luirffLt. Sie ia[ciunt
Christiani, blafen fid) nic^t auff, uou ftol^. Dens dedit officium, ut servias.
Quid opus prineipes, iiobÜLCs, si uou ba i)astores, Couci<)u[atores, si ipsi
scire docere. Oportet siut, qui agrum coluut. SI quisq[ue Inerff oculos gen i»
/ liier miljfeil nleht ali^uos sp o ] der unterste Rand
liesclmitten, nur leslmr ftanb sp 4 nach Uetbampt ^tdä luctbeft sp über matroiiaiii ätelit
(Ixminuiii sp (> . . .] ein Wort nnleshar 7 . . .] ein Wort unleshar i) niibil^es] iiobili
?r]bev bcmnt bleibet, bnS er üicl gvelolicfjer fimbigt unb nie! tieffer fcrbanipt
töiib bcnn anbcic.
äBibbevutnb ob löol bie petfonen beibe, inn gioffen unb geringen ©tenben,
für (^)ütt gteid) unb alle» einerlei) f)aben, luie bie t)eutigc ©piftcl (?^pl)e. iiij. fagt:
ei)ii.4,4f. 'giii ^'cib nnb ein Öeift, (Sin §err, ®n Urlaube, föne Jan ff etc. i2d lautet»
boä) unb gilt and} ni{!^t§, ba» ber '.Jlderfnec^t ^inber bem ^4-'fiw9 "^^i" fi»c
S)ienftntagb im f)aufc luolt f)erfaren nnb fagcn 3u .sjerrn obber grüliien: 3d)
bin für ©ott fo (Abel unb fo gut aiä bu, barumb barff id; bir nic^t unter=
t()an fein nod) ge^orct)eu etc. 2Bie e» it(t leiber oud) gar gcniein unb uber=
Ijaub genomen, ba» aud) bie untern Stenbc bie oüern looüen ubcrpodjcn als
bie ^uiirf^ei-*^'' '^'■'•-' '•JlbelJ jre .s'ierrn unb ^"i^ftc"' ja m'd) Änedjte unh 'JJtegbc
jre §aui3()errn nnb 3'tQh.ien mit allein miitlinUen, lonbeiiid), luo fie feljen,
bae mau jr bebarff.
"Sag ftct)et and) feinem (5^riften ju, [*(. & üj] bcnn e» ift and) eben
lüibber biefe JKegel unb Sere (iljrifti, 2)enn lüeil e§ bem ^ül)crm Staube oer=
boten, ba'^ niemanb Joiber bie geringen ftol^ unb trolj üben fol, oicl mel)r
luil e^ (Sott inn geringen unb unter perfonen Derboten l)aben.
Siefe bemut geljoret ju einem (^"tjriften al» ber furnemften nnb uotigftcn
tugent eine, 'JBeldje aud) ift ba§ furnemft banb ber Sf)riftlic^en liebe unb ciuig=
opii. 4,iteit (U'ie atiermal @. ^^au(n» in be» l)cntigen Sontag» (5piftel fogt), baö er
firi) nidjt auffblafe unb ubcrtjebe inn feinem '2lmpt ober ©taube über unb
luiber bie anbern, ob er gleich niel)r ift benn anbere, ©onbern loiffe, ba§ er
bariu feinem .sjerrn bieuen fol gteid} anbern , loelc^er einem jben fein ?lmpt
nnb äßcrd gegeben unb jn felb» al» einen lieben (S5aft iuii feinem 'Keidj f)erfiir
^ieljen unb au feinen Üifd; fetten loil, fo er in bemfelben treulidj bienet.
J5 etc.l Jtc. A
■ilx.So [5. Ctlubt'ii. fjll
H] l)tllicl et d[icit: deus crenvit ali fteilb, et nt'UKi 31t iiiber, ijiuiin (jui snperbus,
qiii poram deo Befjer, ()ev unter iDirff. Sum (Hiidcm magnus, Sed si in
iiidioium uilb anttuorten ihm honi.s, <iuae accepi, fol ttio( ergei" ijuam iuef)trt.
Mfiuiui: dives, doctLor Iuris et Tiieo[logus, ha haä [tuilbliil faill, habebautur
■■> liices nuiudi, ba entfiel parret doct[ori: qui nur ein fetoljtrt gelueft. S)en bie
fnrften ju vet[)en, angebet, et fol dicere in finem: utinam bubulci. Si hoc
fecisscs bei) beim leben, deus dixisset: bu bift unten, veni ^erouff, quia ift
I)offai;t funb. Ideo dicit: 'qui se exaltat'. Idco dedit varietatem cuniü"'. u, 11
statib[us. f^urft mu§ nt^er I^aben, unb ebelmon plus quam baut, et doctor
10 Sed eogita haue huniilitatem ([ua dix[^eruDt: utinam
bubulei. Fae tentationem. Dabo tibi ODroiiam, faeiani te doctorem. @bct=
[nuiun, niac^cft bic^ ^ocl;, crljebft, ba§ beS S^LCufelS. Deus vult videie, au
/ über uemo stellt ftonb 10 ] der unterste Hand leschnitteii
i>i] lenn er ntu-5 titel unb montfierlet) (ämpter unb Stenbe baben, bnrunib
gibt er audj luanifjcrlel) unterfdjtebenc ©aben unb nuid;et5 aljo, baä jmniev
IS einer be§ anbcrn bebarff, leiner be§ anbcrn geraten law, SBa» tneren gurften,
'Jlbcl, ^h'egenten, luenn nii^t and; ba loeren anbcre, alu ^^f^rrer, ^^rcbiger, Screr?
.^'item bie ben ''ilcler balüen, ■S^'^nbrterdEeleute etc. Tenn fte lüürbeuv unb üer=
mögen» nic^t alle-?, allein unb felb» leren no(^ tl)uen.
©arumb fol ^ie Icincr allein uff fic^ felba fe^en, fonbevu rterffe ein
20 jebcr bie äugen gen .Viimcl unb fprecl)e: OJott l)at alle ätenb gefdjaffeu, unb
ift für jm feiner ber gcringeft, luebcr, ber ba ^offertig unb ftol^ ift, unb leincr
beffer, benn ber fi^ jum tieffften herunter tBtrfft, .§ol)e§ StanbS unb inn
gvoffeni ^Imjjt magftu tüol fein, 'Jlber trenn bu für bie ©oben, fo bu empfangen
Ijaft, füll rec^nung unb antlüort tl)uen, So foltu luol ubeler beftel)en loebcr
25 ein armer .§irtenfnabe.
9Bie id) fclb& ctlidje groffe Toctore-3 gefanbt fjabe, bie man für Sid)ter
ber Söelt l)telt, unb inn groffent anjetjeu bei) .V)errn unb Jiu'lten luoren, loeldje,
ba Wi ftünblin !am, ba fie fterben folten, anfiengen ju [«[. @4| fegen : l'ld)
.s3(v'li'H 6ott, »Der nu ein Seudjirt gelneien luere' etc. ^sa, bcttcftu iold)Cv
:io juüor bei) beinern leben, ha bu in groffen cl)ren unb linrbcn Inareft, uon Ijert^en
gefagt unb bid) alfo t)eruntcr gelüorffen, So bette ®ott auc^ \\.\ bir gefagt:
iJreunb, bu filjeft unten an, tont berauff etc.
Tenn barumb orbnct unb gibt er mond)crlcl) ISntpter, Unb {^.s^iMJsftnS,
(SJottes Son, fo jur red)tcn beS Siater« fitiet, mand)erlei) (^aben, auff baö er
■ii uns Derfuc^e, ob luir il)n barin furd)ten unb jm bienen luollcu unb nn-^ befte
mel)r bcnnitev laffcn, Tcnn bicfe Tcmut (luie gefagt) \v\[ er imn uu-? \)aim\,
l'.i jol| jo .1 -'■> avincr- armen A i'.v ftuiib m A
') Dasselbe iMleii S. tiöt, Ui. :!J und in der I'mlvjl um :il. Mni l.'il'i.
612 ■:t?tcbigteit be§ 3at)rcl 1544.
R]tn emptern et ilatis bonis ergeben luoUen .'C. Sed non facimus. Si aspice-
reinus supra: Dei tilins sedet ad dex[teram, dat dona honiiuibLUS, quib[us
berfucf)! fid), ab fie ®ott bamit tooHen fur(|ten, ut ec)g[iteiit: bett tnid) nibev
unb geringer ftaiib madjt 3t. isiam Inimilitatem loil er i)abm, uiib gepurt im
and). Si non discimuy in hac v[ite, tum certe f(i)Jrier erunber gefturjt. &
l'liMii libri e.\empli)nnn. Est from, ©[Ptt iütl gniig geben, tantnni, ut cogLitcni,
ut nict)t beffer i)ab quam minimus homo, non aliud tu luagLUus. .Sic Christus
([uaiu altus et tarnen nobis gletd^. SQßeib mu§ toetb fein, non man. 3ft and)
ninfcrc' IjLcrr @[Ott§ ftanb, dedit corpus, ut finber jeuge, Icart et curet donuun.
3)eu ftanb ^ab id} nil^t. Num ideo superbiendunr? Ego uou mulior, ergo lo
sui)erbiani K. sed deus laudandu.s, quod mulierein in Iuuk- .?tatum gefegt 3C.
fani 3fiinÄfi"n ^eifft einer ben anbern fd^reiber, quid boni soquitur? pfnff.
Xnin nou creaturn dei? quis fecit nie et aliuni ])raedicatorein? !l)er brobcn.
6§ fei;, luQ§ luülle, est dei creat[ura, fol nid)t (jenen, Derad)ten. Qui Deradjt
Drl unb gebfiret jm and), Sfjucn luirS nid^t inn biefem leben, fo lücrbcn tnir bod) n
enblidj int tob aljn fd;liiei einiber geftnr^t loerben, ßr lüil alte Stenb unb
i^erfonen .^ngleid) i)aben iinb fie aUe Uerforgen al§ feine ®efte, fie fc^en unb
eljren, has jr feiner ftagen bnrffe, ?lltein, bay fid) jebcrtnan an bem feinen
genügen loffc unb nidjt fclbä über anberc crf)ebe, ob er glcic^ Diel l)Ol)er unb
giöffer für ber üBelt ift benn anbere. 20
(isj^liiftus, @otte& Son, ift fa aud^ l)od^ unb ©bei gclneft unb I)at fid)
büd) unä armen menfdjen gleid; gemad)t, ja fid) nuter alte gcbemntigt, (iin
äBeib nui§ ein il^eib fein unb tan fein dilan fein unb ift and; ©otteä gefdjopff,
unb ein @ottIid)er ftanb, ba fie fol tiiibcr tragen, Uuirten unb auffjieljen, ©0
bin id) ein 5Jian, ju anbern 5lmpt unb äßerdC gefc^affcu, ©ol id) aber barunib 25
ftol| fein unb fageu: ,\d} bin fein 'ißeib, barumb bin id) für ÜJott beffer^
Hub nidjt uiel uiet)r ®ott loben, bao er beibe, ba§ 3ßeib unb mid§ aud), burd)§
äBeib gcfd)affen unb mid) in biefeu meinen ©taub gefclit.
Sßeld) ein und)riftlid) bing ift eä, bao barumb einer ben anbcvu üer=
ari)ten löil, ba er fit)et jn inn einem anbern ©tanb obber ettoaS anberS tt)uen, 30
benn er ift unb ttjuet? Sßie j|t unter ben 3uncff)crru offt einer ben anbern
nmb (ieberlic^er urfad)eu luiUeu übergibt, .öeift einer ben anbern einen fd)reiber,
unb barob ein anber bürffeu ermorbeu, ä>iel mef)r tljuen fie e§ anbern
armen ^^farrern, ^^.^rebigern obbcv geringen £'eu=[*t''Pi]teu, Sßolan, filje bid)
für unb ()ute bid) für biefem ©prud): 'äl>er fidt) felb erf)ül)et, ber Uurb «
eruibrigt luerben.' Scun föott W'd unb tan fold)en ftollj unb ubermut
uid)t leiben, S)enn lua§ l)aftu, barauff bu fo ftolti bift, äBa§ l)aftu Oon bir
felbö? Unb ift ein anber nid)l eben fo UjoI ®otte§ Kreatur al§ bu, er fei),
luer er Inolle, Sie luil er uid)t i)erad)tet l)aben, Senn lucr feine (neatur lier=
"„•'';"■ ad)tet, ber Derl)6net aud) feineu ©d)epffcr, fpric^t ©alomo, Unb un-r einen w
©taub fdjnu'ljet, bev fd)iiu'l)et in, ben .S^ili'h'vn felb«.
«i:. 35 [5. Oftober]. 613
li'l fein acnliiv, [djinii' in, ii( S;iI[omi), Ijonct croatoi-ein eins, ©djcpffev r)Limmi'I§ ®'"-,}^Y"'
llllb bcr Clbcil iccit onmcs istatus, si iinum, idjmcfjC iiisiiiii civatorem. Si
principis inandatiini. Si matfc^al. Si (|uis cum oecidlt, ob Cl'y Ictbon lütt?
(vbclmail, i|uid faccrcs, .«i qui.s famiiiain loderet? 8o fcft bll f)clt llbor bcill
^ l)imb, pfcvb, jo fcft (Sott iifiev feiner (5^reatiir. Ideo die: finUieu ftnub ift
fdjloedjei (luaiii [jenen et tarnen dei instriimentiim. Si (5belman, i'V fi'l bcni
Dl] Siuniint) foltcftu bod), \w bn fnnft nid)t? (infetjen nodj fdjiluen Uuiliefl,
t^ottcS bavnn fdjoni'ii, ©o bn n&ci bcn lu-vndjtcft, fo Iniijc, bn-? er bidj Inibbi'v
licvnd)tcn nnb ticrfd)mcl)t modjcn tan, nnb miib bid) I)entntev ftnr^cn, Uicnn
iD bn nod) fo fjod) fcffeft, S?enn bn l)a)'t Ijiemit nid)t einen ^rtcnfdjen, foiibevn
bie llinieftct im .Vitnicl nnff bid) gclnben.
Ä»ü ein Uicitlidjci- gnrft einem ju .^ofe ein 'Jlmpt bcfof)len l)ette nnb
ein anbei' jn bavnmb tjotjnen, id)nief)cn obbev evmovbcii Umlt, bn fnlteftn luol
fe()cn, ob e3 bev g'ii^ft ^p" i'» l^'ibeii linirbc. äi>0C' liuVlteftu (^-belnian t[)nen,
li lucnn bir ein nnber innHuiflifilidj jcmanb Inni beineni gefinb einen l)ü()n bcUiiefc
ober beleibigte? So t)Qvt bn fielteft wbcx beinern .^"^unb, ^*fevb ober veifijien
.^fnedjt, fo fe[t fjelt nndi ®ott ntiev feiner 6reatnr.
5)nrum6 ob gleid] eineä nnbern Staub geringer ift beim beiner, Soltn
bennorf) Unffen, ba§ er and) Hon ©ott gefc^affen nnb georbnet ift, SGibernnib
■^') foltu loiffen, bii§ bn auri) bajn in beinen Stanb gefc|t Litft, ba§ bn bid) I)er-
niitev fott [äffen unb aubern bicnen, 'M'i ein ©belntan feinem giu'ftcn jn .s.iofe
ober ]\i JVelb, ^ntäjt unb ^Jiagb jren .'pan§t)errn nnb {^raloen, Unb folt foldjeä
tl)uen nmb f^btteS luillcn, 'S)a'3 T)icffe fid; bcnn redjt fjernnter gelaffen ober
ernibriget, loie es 6t)riftn§ nennet. So Imube bic§ @ott bagegen ioibbemmb
■i:< er()ö[)en nnb empor Ijebcn fnr aKer äMt mit allen eljren.
li^i.-fiiij ®a§ fei) jl^t gnng gefagt Hon bcm Snnngetio ^n einlücljtjnng
biefeS .^"»anfes, llnb nu jr e§, lieben 'Ji'ennbe, Ijobt [jclffen befprcngen mit bcm
red)tcn Ul^ci)t))oaffer ®ottcc> 2Bovt§, So grciffet nn and) mit mir an bai: iliend)=
fa§, boy ift: jnm Riebet, llnb laft nno @ott anrnffen unb beten, (Srftlid) für
:io feine Zeitige fl'ird)e, ba§ er fein tjciligeo äöort bei) nuy erholte nnb a[lent=
[)a[ben ausbreiten Inoflc, ?[nd) biefeS foaifi rein erljolte, tote e§ j|t 0)ott lob
cingetiH'i)()et, in bcr ■'pcilignng bnrd) ©ottcS 3Bort, bQ§ e§ nid)t bnrd) ben S^euffel
eutlieüigt ober uernnreinet luerbe mit feiner fingen nnb fnlfd)en lere.
Tarnad) and) fnr alle 'Kegiment nnb gemeinen fribe in S'enbfd)en fianben,
■ih ba§ ö)ott anc^ bcnfclben gnebiglid) erl)alten unb fterden loolte, bc§ Senffel§
unb feiiieö §ofgefinb§, SabftS, SBifd)offe nnb ^apiften bofen tncfen luercn,
Jßie e§ benn eine§ ftarcEen ©ebetö not ift, benn es ift ein groffe ptage fo[d)
nneinigfeit unb cr^bofe tiiöc be§ S^enfcld unb feineS "^auffenS fe^en unb leiben.
3n Ictjt ani) fiir unter liebe Oberfeit, ben fianbö dürften nnb gnnlje
4u .sjerrfd)afft unb alte Stenbc, tjolje unb niber, ^liegircnbc obber llnterttjanen, ha-i
(il4 *4}rcbigtcH bcä 3al)tc? 1544.
U] fiirften ja felb vel fjoff, S)n-3 fol er tliim iinb lutii ®[^ütt [>ciolf)cii. Si facis,
U'irft bicf) cniiitcr vel ccciutia. T't liic Jaä fcl) gnug jiir (fiiiiiicifjuiig be-3
Ijaufcs. .s^nbt i()r f)clitcu jpi'engen, gveifft aiid} in? leiid^faä \el lu-einus pro
Cesare^ est max[ima necesLsitas et i)la<ia inax[iiua, (juod rliscordes, ift ftardcii
gcBetS not, unb bem 3?La)jft, 35ifd)OLfeii, Icibigcm Teufel lnl)ercii. Ttem pro
4 nach ift slclit einc§ s/t 4J615, i vt deiis conseruel veibiim purum t't bic (ivdjcil
tciii ctfialt in bev fieitigimg ne ^^icufet ooiitnmiiiet et jiollual )• (rermv.Ükh von CrHcir/ers Hand)
Piific alle föottcS äBovt pf)rcn, ÖJotte bafiir bancfcii, irem ^liupt Uml fiu[te()eii,
"JrcUi iiiib ge'[)ovf(im fein, gegen bem !ief)Cl"tcu Pf)riitlicf)e lieBc ev',cigcn, Xeiiii
foldjey luil Ü)ütt luni nii& nUcn fjat'en, unb baö ift ba-; iai)te •licudjlucrcE bcr
K^iiften, ras man fnv alle biefc not ernftlirf; Bitte, ?[5Ke51.
^^
[ssr. .f)itj] Der LXXXTIIT. 5ßfalm.
^sft ein Svoftpfnlm, bcr ).n-cifet GiottcS Sßovt T}cvvticf) nficr alte bing lliib
reibet iin-J, ba§ luir gern alle-;- giito, el)vc, gelimlt, frcnbc nnb luft mangeln
foHen, bamit inir ®otte§ aBovt tiet)alten, Unb folten \vix gteid} ber %ij\a Tjntcn,
bau ift: bie geringften fein im Icmpel, 9iütf) merc c-i tcffer bcnn inn aüer
Öottlofen 5tf)lDffevn fi|en, Unb ein tag t)ie beffci; benn taiifent fvoliifje tage
inn ber ä^elt.
S^enn (Sottes i!}oi-t (fpricfjt er) gibt Sieg, Segen, Knabe, @f)re unb alleS
(jnt§. O Selig, bie eg gtenfcen unb alfo fid) f)altcn. i^a, 2Öo finb fie? 2,'Beun
man Icftern unb neradjten folt, S^a fiinbc man bic gan^e S*oclt öol unb bereit ]\\.
ip;se lietJIid) finb bctne äßonuuge, mU^ 3e6aott).
'^ ^IJieine Seele Derlanget unb fet)net fid) nad) ben SBorljiifen beS
.Ö(i9i3{Ti, l'iein Seib unb Seele frclueii fid) inn bem lebenbigen Wutt.
S)enn bev iuigel t)at ein <§au§ funbcn, Unb bie Sd)malbe jr
^ifeft, ba fie ä^ungeu Ijeden, ^)iemlid) beiiie ?lltar, Igikmi ^ebautl),
Mein i?6nig unb mein (Sott.
3BoI bencn, bie in beinem .spaufe Uioncn, Xie loben bid) jmcr=
bar, Sela.
aSol ben ''ilienfd)en, bie bid) für jre Sterrte fjalten Unb Hon
()er|cn bir nad) manbelu.
Sic buri^ ba§ Samcrtal gcljcn Unb mad)en bafclbs SBrniiueu,
Unb bie Serer tuerben mit lud Segen gefd)mi'idt.
Sie erl)alten einen Sieg nad) bem anberu, Sa» man fcl)en
nuiy, ber [S(. $4| teerte @ott fci) ju 3ioi'-
.soS^lh- (^ott Refill otfi, f)6re mein Giebel, "iPernim?, @ott 3arob,
Sela.
'Ult.M 1-^. CftDbevl. Gl. 'S
U\ principe et t;ui.s, ut siiaiii regioiifiii litTh)I)avc, ul liactciius (mi, iioii sine K.
Jlein pro civitate ut curia, ut cog^iiu-cant Dci verbuui et i:|ratiab a.naul et
iuvcnt proxinio.s. Pro iiiis üiiiiiib[n!^ iiecessLitatibu:-. Sqö ift redjt ieud)fa§.
Dr] (viott uiiicv Srfjilt, fd)ali)e bod), ©i'^c au biv; ilicid) beiiicö
i öcfcirbctcu.
5}ciiii ein iac\ iiiii bciiicii '-i'or()ofcn ift licffcv beiiii foiift
taitfent, ^iä) luil lieber bcr STf^uv r)uttctt in meiiieS ©ottcä .S^nufe,
beim loitgc Uuineii inu ber Wntthijcu l)uttcii.
S)cnn töott bci-.'pßvr ift ©on uiib ©djilt, Tier .s^i (Sil ivbtßuabe
1» iiiib cl)rc, cv lüivb fein ©iitä mangeln laffen ben f^vontcn.
f^^<Sfi^ 3cbaütr), -Bot beut Wenfdjen, bcr fid) aiiff bi(^ uerlefft;
3H. r>, Oflübcv 15'I4.
'^Mciiigt am 17. SüiiHtnn und) irtititutt«, uiirfjinittngi*,
in Torflnu gclinltcii.
li] A prandio ex Epistola.
'Adliortor vos vinetus in domiuo.' 'Uniouiq[iie inter uosi^ci! M-m
data cf^t." 'Ideo dicit: Asccndit in altuui.' 'Quod ascendit, ijuid,
ir, <{iiaiii (lund descciulit.' '<iui dcscendit, idein', ".supra', 'ut omnia
i nipleat.^
TTacc Ep|isi(ila gcljct luenig Icut au auff erben unb gcljet cigcntlidj ju,
i|ni geU)i)lid) C^^riftcu finb, non mit nnmen unb jol, sed tijat unb Inar'^cit.
Qui taics non sunt, burffen fi(^ bc§ uid)t auiietneu. Sic dicit. Ilic Roniae
•..,1 caiitivus suin et tanien pro vobis soiicitu^ unb bit, öermane, UioHct leben,
luaubelu unb Ijaltcn, baS e§ clürm beruff ctjulidj unb tool anftef)et, tnie fidjö
gcpurt. Quae sit vocatio nostra, foÜen Inir ja töiffen, ncrape ))er verbum
vücati in Ecclcs[iani SLanctam, ut sinius Christiani et filii etornac viftie, non
vocati, ut hie torris eternnni simus unb feiig »uerbeu. Sen beruff mag ber
25 feifer f^un, et cpii ucrmag. Et T|nica f)ilfft and) baju burdj bieberet), ben
bjaud) las Inir ber lüclt Vos vocati ad fonb[erlid;cn ftanb, ba bie )t)[clt
llidjt lueiS ncc fragt, nt cogLitet post h[anc vitani in aliani, ut fclig cum
(Jhristo eternuni ;c. frolid). Ea vocatio vcstra, ad (juam vii(!ati per E|nan-
gelium et hap[tisninni. Iiico geb|Cn!t, ut sie vivatis ut vocati i.e. mad)t§
30 fo, ba§ C'3 mä) lool anftet)e, ne (l|icatur: Ts baptlsatus et gloriatur .sc de
('hristiana tide, Euaugolio et de verbo et est tiol faiu, geitjtüauft, ei)iii\uä)CX,
morber. 2)a§ reimt fid) ui(^t jn beut beruff. 3)er gel^ort nidjt gen tjimel,
13 Kpbe 4 r
ß2(3 ^icbiiilcit bcä 3at)vi:» 1544.
R]sed fcficiibct iciiicii kniff uiib IcBct bei' Saiiff, liuino ddiniiiu 311 aUcx fiijiiind)
iinb fc^anb.
Da I)utet eiic^ fui, nv vestram vocationem ju ergevniS mndjeu. Ubi
sunt isti, (jui mit evnft Qniiemeu? Ideo dixi de Christianis, (|ui veir sunt,
non mit vcrbis ftljeii. 6in t)ciriiif)cr Bevuff iftS. Sed ft^laTjcu uns lüimb, s
P]t ciigLitaniur;: lueil bicfev Une^vet, ergo et nos. Sic dieiimir lilii i-ogni et
-uimis filii beS l^ellifc^eu f[euer§ unb l^eü. Dens adliue tam niisericors, qnod
verljum non tollit, ut tarnen sciamiis, ([uid desit. Si autem ablatinn, mm fit
Csoi). r^, 35 f. iit hodie de Plia[risaeü, qui niagis facit tut. Ideo dieit: Ambulate in Inec.
Item 'credite in lucem' cj. d. Secnientur teueb[rae, ut veuit, tum neseitis, (juo lu
eatis. S-ag iiabtn ludei 1500 et pap[istae 1000 unb 9{ottcngctftcr. I^ix
lueet "^eE gnug, sed nemo lüil barnac^ Umnbcln. £a§ ift unfcvc vocatio
pi'cifct, t|uae Ijen'Iid^ ift, soilieet ,^um f)imlifc^en Icbeit. Quomodo fol fein
üv-i) 4,2 nostra vocatio? Sic: '9J{it nUevlel) bemut' 3C. Hodie etiam dixi, (]uod
Cliristiano ju gel)ort, qnod fol unten an fi|en, se pro niiniiuo Ijalten. 3)a§ »^
Ijcifft ()ic 'aücvlel) bcntnt'. Neminem contemnere debeo, non ftoI|trn, quia
deus tan ein geringen 1)oä) l^eBen et econtra. Hoc facit et quotidie, q[uan-
quam mundus non videt ncc curat, ipiod Ijcrunter ftortiet superbos jc. Sed
nihil curanuis, Uiagen§ getroft haijin. äÖer bran geloinnet, experieutur. Ipse
dieit: fjerunter, Hier i]oä} iuil fein, econtra. Oportetistahumilitases.se apud -'o
Christianos: ego baptizatus, sed non tam from, ftarcE (S^rift, ut deb[eo.
Stel)et iüol brauff, (piod ancilla fortiorem f[idem hab^et ((uam ux[or
Et me sepe consolata persona (piam Joannes. Cum ergo
humiles inspicit, foüen \vix I)eruntcr. 5io(^ mu§ gefcffen unb regiert fein unb
üotcr, muter. Sed tüie mancher fon, tod^ter ift über üater, muter gefticgen -ji
coram dco, et tamen parentes über iilios. 6r fttjt f)Ocf), nihil habet ju fel)en
über fitf), tarnen unter fi(^, quia est altis[simus nee quia nemo
fi|t im glei(5. Ideo deus suum videt, quidq[uid gering unb bemutig (jalt,
haS' ift lieb Iinb, qui superne, non inspicit, «juia er \ml über in foren, non
s.'uf. 1, tstimet. S[ancta Maria virgo sie canit: 'Respexit'. 3Bar ein gering, arnieä 30
afcfjenb[robet , toais, qune nihil feeit, quam "^auS ge!crt. Ta faffcn bev
Äaip{)La§, §annas toc^ter, qui mag^ni domini, groffe furften, g^ru^ gelt, gut,
ipiia reic^, fpar unb ratfam Ooltf, In templo Icro|solymitano tantum uuo anno
funff tonnen golbs, et magna obedientia. Sie gnlbenen, fif)onen negligit et
nisi ein affdjenbrobel k. äBer non ®ott ücrac^t ft)il, Hat ftol^ ac. (SS beni -a,
Ijoffertig fein ein faioer toirb, qui vult superbi|re. invcnit alios, qui impedinnl.
Ideo ttiirb§ in fatuer. Praedicatur alias, sed non auditur. S)o§ ift 6l)rift=
l|ic()er hianbel i. c. bemutig. Conqilectitnr: ©eib bleiffig, ba§, h)ie bic bemut
unb gcbult gar fein. In mundo !an man fein, sed oportet unterfc^eib bcr
22123 ] der unterste Hand abgeschnitten 27 ] ein
Wort unleshar 3ö vor 6§ ste/U luielool «^
3tt. 36 [5. Dftubci]. 617
HC
lilrmptcr, ><'tl naä) bcv 2auff et verbum jitvedieii, ilii ciiievld). lli
uteiffig, ut ooucordcs. 1. memb[niiii ein grobev tert gelcicu. Warn mus
lücf}t fratt). Ibi (lissimilitudo. Scd hie praceipue inter pracdieatorcs
fol§ angel)eil, ut paroelii in uiio spiritu docerent, ba§ fol fein apnd
5 Christiauos. Et si ein untoiEc 3utvQg, nt ju famcn tlju'^n unb bic ciuigh'it
bc§ geift nic^t jutrenncn. 2^a§ ge^et eud) nidjt an. Taniüii seire delieti^, ut
Scli\\ei'[iiieri admoneantur, qnod sint eiusdem doinini irorvi. Ideo scrvare
deb[emus itc rottcrel) unb leren unb leben in nnitate jc. i|iiando isti uneiui-
lucrben, finb 2icufel iiber alle Sicnfel. ,!>\ft niifjt fein, sed bei' i[inifcl, i|uaii(lo
lu reges in cinaiiber faücn, luirb blutDergiefjen. Sed Ihm- bcr I)enbttcuiel ex t)dl,
(|iiando Ecclesia gertvennet, qimndo bie prebigev fid) bruftcn, nnb Ijcnget fid) bcv
an bcn, aliiis nn bcn nnbev, et ipsi iiabent hift bie Icutc ^utvenncn, S)a3 ift
bev crgfte S^i.eufel, i^cd \o foI§ jngefien: Nos M[itteubeigcnses cum vcstris
parochis einerlei) leren, nt non liab[eaiuiis aliam doctLriuam, ut hie baptizatur
15 nnb lebt unb leret, ^ic )ibiq[ue, ba§ f)ie§ ein geift. Si i.sta unitas esset jc.
tauicn haee gratia, ubi unitas doct[nnae fit, multus fruc^t uub guter, (^r'atio
et giratiarum a[etio fortis et mnlta, quia deus ibi. Ubi diseordia. Ista unitas
tan man nidjt '^aben in toeltlicfjcm tl^un. Si Christiauus essem et ci^seni
e\uu eo uneinig im geift, dicere ad uxorera: quid fol mit bir f^abbercn?
2u cgo suni in eodeiu bapLtisino baptizatus, ut sequitur: 'unus ba])[tisnuis\ 5Ulff '-^>'''-*'
bah tDort fol iä} fef)en: 'Sin'. Si sumus In {)ol)cii ftnrfen ein«, (juae est
reg[uuni eeloruni, quis diab[olus uxi^ores discrudes [)roptcr obnhun? Si
deus, Christus, bLaptismus, fides, vocatio, fol ha§ einige gilt iiitfjt iibcrtücgeii
bah gcringft, pertinemus in ein feligfteit, touff, feligfeit. Non cogitamus an
" unfeir bcrnff, '^errltic^leit boni, in (|uo gleid), .-^ed tantum in quo diseordcs, fol§
nud) eintred)t|ig. SI Christian! essent nobiles k. lieber fd^lragcv, über ba§,
quod blutfreunb unb brubet, sumus etiam in uuo b[aptisnio, et unus deus,
et eodeni sangLuinc rodempti et voeati in reg|Uiuii celo[runi, lüolten liur lUlS
umb ein lue, borff? (5ä gef)e f)in ba'^, quam ut istn unitas fol untcrgcljcu.
30 Sed non fit, nidjt ein l)Lc(Icr, tüort narfigelaffcii, ftracl auff fdjorffft ic. lam
ligen !eifer, ftonig ju felb, tiiel gelt unb leutc !oft. örandus deus, bah gut
niad^c. Si vellent sie eogi^itare: Siebcv let)fc[V, f i onig, fuven ben fcf)oncn nanien
bcrnff: 3ii;<'hrist[ianus, öonfiürftcn, feifer, fd^n^l)er(5f)|riftlid)er!iirdjc. Christus
et deus fol fdjnnbbecfel. Nou bonum, ut d|icant: tüir finb unein§ propter
35 Civitatem, lanb, ta§ bcn Jorn nid^t fo bo§. In codcm b[a|)tisino, bcruff, sub
uui) sang[nine, jiertinenuis ad candeni salutem. Eadeni salvatii>. SBoüCn
h)ir ba§ jutrcnnen iinib ein§ lanb§'? Episcopi, Card|inalcs follen ba Ijiu
erbeiten: cogLitate an vestram vocationeni, Caftö jli Ijenbcln tomcn, bleibt
g,k\ä) im geift, ob ungleid^ in maiestate. Sed ba »oirb nidjt brauö. Scd sie
40 i>api^a, Car|dinales: ()alt bu, Icifer, tLOIlig, feft, utcunq[ue. Nuin veri Episcopi,
21 tDOttl rcolt 2!j fides] fideni
(',18 *;kcbiglcn bc? 3nt)tc-J 1544.
Ict si v(>ri Episeopi et Christiaiii, gölten fo tl^uii, ut liic >crii)iiiin. Mco
p;uici:^s[iini neiiieti ficf) Dei verbi all. 91u tl)ut 'ipalift iiiib (Snrbjinak, ha-i
fte otiani tvoltcn ein§ )cin, fo tragen f)unb I)or ein. Si hi dno poteutatu.s
cin§ lüeren, fol üiel gut§ gefdjcljen. Hed .sie cog[itat pap[a: si isti 2 con-
cordei?, Imirben auä) nlios pnneii)es ein§ Incvben, idco iam ci'c \ax gctoef)ret, ^
qiiia ricd^en bcn braten, f)a6en fein fd^nu)jpen, qnia muften k. «lui deb[ereut
coiisiilere ad iiuitatera et Dei verbiun docere, leren diabLoii verbnm, ideo est
cubcc^rift. Omnes vocaiuiir et priucipe.s, uobiles, cives, et taiiieii Wertrennen
g|ciftli(f)e cintgleit, ja gebenifen ntd^t bran, quod fo naf)e jufanien. 2)u bift
mit mir in vnlueribu.-; Cbri.sti geftedft, pretio.sus .sangniis Christi, qiii nie i»
lavit et te et bapj^tizavit. (|ui e.\ mi)rte gefurt et te, gefpren U|n)erm f)[err
©i^ott ncl}er jn t|uain pLatri et matri. <|uia. Ideo mugen brnbev vlinnien in
('liri:^t<), geb[enfe an bte g[roife, treffUd) cinigfieit, (niam liabe.s. Xum Christi-
|ami.s non fol eoo|itare: Si ein§ llhn bent l)imelifd^en gut, si est coniimme
oiiiiiibu.s et bLa))ti.snuis, r[egtnim cel[orum, nuiii |)i'opter ben bretf ein» tuorts is
liiul[len tüir nneinig tncrben? Nemo credit, ut hodie dix|i. (juod ho[inine.-^
fo toi unb unfinnig "t ludei. ProxLimus est baptizatus et ex vul^ueribu.s
tomcu Christi et hab[et erbe, quae unicuiiiue futura, cur fol im feinb fein,
ut istani unitateni 3c. Xum ad te, ic^ loer lücrb, ha^ man nücf) mit fetttcn k.
Et verum. Tdeo nuuulus est tol, toridjt, f)at nic^t !eten, ftrict gnng ba :c. -'«
rafcnb lente. Etiam in geiftlid)em ftanb, ba e§ am meiftcn fein fol. Qui
Chri.st|iaui voluut esse, bie licmcn fte e§, qui v[olunt Christ^iaui et nuhuit
auib[ulare, ut @ott ^u cfjreu nnb ben proxLimum ju beffern. Coutrarium
iuax[imum coutra Turcam et Luthe[ranos. Si verc docuimus, ijuod isti, (pii
sunt .... ioere inen beffer quam bis in reg|ione, iam in elenb discunt iu- 25
voeare. SBcnii beni efel lüol ift, get)et auff§ ei-5. Non videmus, quod fo
fc^enblidf) leben contra voca[tiouem. Uude, quod fyerb[inanb fo tiiel leute,
gcfil)n| tierlorcn k. Non v^nlt audire verbum. Et !etfer loil fein gintf rtiber
farcn: non est concordia, ut adversus T[urcam. Si non essent Cliri-^tiani, et
i|ui sub eis militaut contra Turca.s, non hab|erent nomea Christ[ianuin, plus 3u
iiaberent dlucf. T[urca fi^legt un§ mit Ieicf)tcr f)anb fif;ier fcfilaffcnb et iam,
<|uia füren ben namen et volLumus Christi iani, dei ünber fein et vivimu.s ut
lieufelu ünber. Si hab[eres ein borff bofcr banrin, et tl)et aUeö hiiber
bid), fo Inirftn gern fet)en, ut quis fir fie nmc^t, quia sub fd)u| unb tl)ut,
h)a3 ben ebclman üerbreufft in§ '^erti, bcr fie ^eug. Sic: mir HmUen feine .a
ünber fein, quos cmeruit sang|uine suo. Idco cog[ita: löo ncme id) ein
iiad)bar, qui gloingt? Videte, ba§ un§ iüd)t fo ge'^c. lurd ift Icufel über
(h-ecos, Reifer unb franjo?, uunquam liabLucrunt glucE contra 'J\nrcam, ift
alles Kerloren, nichts ml)er ben fd;aben getfjan, <iuia non est t)err. Nihil
quam ut invocenius deum, ut det i'eg[ibus, p^rincipibus concordiani. ut 4u
veuianl in cognitionem spLirituaiis unitatis. Ego ßl^ttft, furft JU S3[atern, nos
26 . . . .] J)f8 (y darüber in Turcia
9lr. 36 [5. Dftobct; 619
K] >iiiiHi^ liettcril in S[piritu sjaucto, in bei Sauff, tum liclhiljiiuus, seil luilb
lücOt braue. Interim taiucu oratio !^elt, ber Snirc! l)ctt uii-S lenfift gefreffcii.
.Si aii>;oli non hielten auff, toteren lang iiiitev bcm 2[ürfen, c[)c fLüifcv, fionige,
fitrfteu anfjebcu k. unb gibt @ott gnab, baö er ni($t treibt, breiigt, fctjeit im
5 lanb auff, quis loderet? aügel[i, oratio, iuvocatio, bic lol^er, bte fid^ bred)eu
contra Turcain, contra seipsos. Impii mad^en bie fier[rlic^e Beruffuug, <|UoiI
f)intel et terram nostrani tierad^tetl proptcr levem rem. ba f)ilfft SSapft, leuffcl
jU, ba mogeu Inir Hagen et tarnen gratias agere, quod habLCmus verbum,
i|Uod osteudit viam. Est vebLcmeiis et amplificativa: £) f)aU tllit tilci'3 an
1" ber einig!eit be» geift[e§, si altera non. 5Jtan, si d[ieeret mulier: quod tu
es, ego etiani, quod tu babes, ift mein, ista taug ni(^t unitas, ibi mu§ unter=
fd^eiben fein. Sed bic ^orftu«: !eifer, quod tu bift et babes, bin irf) unb fiait.
Et tu uibil Ijerltereft, sed lucrum, uiax[inuim forteil. Si boc, tregt ftc§ ettöaä
äU, bif§ )iä) in bie äugen: est meus dens, nob) exeutere, digitum rescinderc.
15 Sic dicit PaulLus Rom. 12. Inspicite corpus, quomodo gliebmau ^u famen '■>'"'"• '^^ <
f^un. Si feit bcm fu§, ibi statim oculus, finger: tt)a§ feEct bem fu§? et
omiiia solHcita pro uno. Uude boc? Est eoncordia inter membra, semper
curat aliud pro alio. OcuUis videt, lt)a§ bem fu§ feilet, si cadit, sunt manus
ha. Ttem inbonestiora membra e'^ret man am nel)ften, augien unb angefid^t
-" fdjmuÄt man nic^t. Sed ba^ man auff fi|t, fd^murft man mit fammat
praeeipue jc. et bauc^, ijui t)oI, öol, ftd§§, toie Ijerlicf) fic^ left tragen. Ibi duo
crura et mauus. Sic bie geriugften, quae ftincE[en unb unffetig, finb bic
bcftcn. Sic inspice corpus ttuim, quomodo te docebit unitatem. Sic in
Christo unum corpus, in Cbristo unum cap[iit Ecclesiac habetis, babetis
2.1 .S[piritnni sanctuin, vestrum corpus et omnia exem})la: in doniino colendam
unitatem. Ideo ^cfftig gnug gcrebt, ut secundum cbaritatem K. et einer bcn
anbern tjcrtragen, si gelieb grinbig jc. propter tuum ulcus mag bid^ nid^t ab=
l)Ch3en. Sic si es Btcd^Iid^, nolo te tregluerffcn, quia communia bona k.
Ideo dicit: cogita[te, unde cstis vocati, 'ein leib, eilt gcift, sicut in unam
30 spem vocationis'. ®ic l)cfftigc Uiort !an feiner fo reben nisi s|piritus s[anctus.
3fr feib ja beruffen in alind gut, quam ut judEet. Qugndo bic liabes, quod
durabile, bodic babes, cras non. Inspice veras opes, idem baptisma, fidem,
deum, fidem, patrem, semper 'ein', 'ein', et tamen nou auditur iiacc unitas
in fo bielen ftudEen. Quem hoc non movet, ille non audil. Is deus, quem
3i tu dicis deum, est eins, (|uod credis, speras, iiabes deum, et ec;(>. ®er ift
über eud), tuie fan er reben istud vera re . . . . @r ift über eud) allen,
non tameu fjuper omnes creat[iu'as, etiam ang[eloK et diabjolos, non de bac,
sed bon ber bcruff, '^erfd^afft i. e. estis in uno bap[tism(), domino, et nemo
inter vos, qni non bab^eat cundcni deum. (?r nennft non niundum, sed
4') Chi-istianos i. c. "galtet cud^ jufamen, bemutig, quia nemo unter vos, babetis
21 (ic^§) wie 3H . . . .) eiti Wort unlesbar
020 ^'vcbifltcit bei ^af)xeS 1544.
lt| ciiiidcm (loiiiii. omiR's dicerc paritcr: ip.se cknis mens, i]).se Ili('s\i> inpiis.
'Xuxä) ciicf) nllc', t)ic biird} biefc !iid)C gctjct b^itrc^ iiiib biiid(), t.ivcbic\t uiib
t^ut, .sicut siipia 110.S xeg^ixt, iüi crbeit, boa biiid^ uub b[iiid) ficlit. Kl 'in
iiobis', scilicet liabit[at, dat S[piritiiin sauclum, dat bona gniig. äljcn bic
cilltflMt ilid;t I)elffeil loil, (jnod deus fo nQl)e 'super', 'per', 'in', i't nulia 5
'"■rasio 311 ,^Untroc^t, scd eitel feurige urfatf). Ideo nunqnam gebLeuft einer
jluitradjt. .'pci) bid), Satan, Inil mit meinem 6[rubcr nidjt jurnen, sed est
frater, ge'^ort mid} an bev tanff Ijalt, f)offnnng, dei, Christi, sahitis. S)a§
T)ctft Ciiristianos bemianet 5U Gf)vift[Iid)em loanbel, unb jievt Cin[istianani
vitam, Ol imtrbe ein pnrabiS anrid)ten intcr veros pios, (jni bereit in parad^i.so, lu
il)i onniia fanfftnuittg f)er|en, non disconlia in d(K-t[iina ])er praedicatores
et vitam. Ubi verbtnn fnictiferum, ibi condonatio, non geilen n'. sed nl)i?
non in mundo. Ncc iuter no.s plnics. G[ratias a[ganius, quod tanicn liabenuis
verbum, bn§ fo fol fein, et nobis furgcbilbct per s[piritum 8[anetum, tuic
naf)e tuir .^nfamcn gel)orn, nihil cum consauguinitate, quac tanien fol Ijelffen, 15
sed tcufel ha [)Cljt birnbcv eonlra fratreni et habet fein reg[num. Sed vos
l)ii aiub[nlatc, ut onietur vocatio, et h)ol anftel)ct, ha fie prcbiger fein einS
I)nUen et popLuhis from, non fc^inbcn, fdjaben. So fol§ fein. ®al f)a6en
tüir urfcid), (]Uod vivimus patris fiiii, ubi etenii iuMcdcs et (ilii. Vide.s, i|uaui
Ap|o.stoiu.s solicitus contra nneinigfeit onridjten, contra praedicatores et ^'«i
doctLorcs, lüen bic anfieben, rtivb nidjtä gut§ branö, I)cugt fidj bcr bofel.
Dens dcl, tpii |)raedicat. etiani s^piritum s[anctinn, ul tl)lin lUlb bnrnnd} lebcil.
37. 12. Ottrt'cr 1544.
^I^rctiii^t (Uli 18. SDiintni^ itndi 'S'viuitntic'.
m Dominica XVIII.
I.Sov. l,.ltt.
1. Cor. I. Ad hunc moduni incipit Ei)[istohi ad C()r[intiii(i>, ut legi,
et dicit sie: @ic finb (i()riften, el talcs, (|Mi gar fein mangcl hatifu an einerlei)
©oben, sed sie jugeridjt per ministerinm suuin, ul nihil ani|)lins iiab|eant
expieetare, «piani ut di>niinus veniat suo e.\trenio die et icvelet se, S)a§
mnffcn treffli(| C5t)riftcn fein, et tauieu post reprehendit in nniltis ftiiden,
jMopter (piae coaclus scrilicre iiane Epi[stolani, S)a§ nillnftig jligicng, trcniiclcn
fidj prcbigcr et alii ,k.
29 über fjuae stellt peccala sp mich Ulllllflifl fteht flinifl K/t 30 vor VvcbiflCl'
steht bie S2>
S] 12. Octobris. ]. t^)r: 1.
9üfo f)ebt ©. '|^onlu§ bie (^'biftcl an ;,iin 6ür[int^crn nnb ipridjt nlfu:
fie finb 6()rifteii, nnb fo(d)c, bic gar tein mangcl liabcn an feiner gäbe, fonbevn
alfü gcfd)idt nnb 3ngcrid)t bnrd; fein prebigampt, ba? fie nidjts mcr f)abcn
9lt. 37 [12. Öftober]. 021
R] 'Gratias ago', iuqiiit, 'deo iiieo'. Ego gratus siiiii iioii tautum, i. ffov. 1,4
quod deus me vocavit et salvavit ex p|eccato et morte, sed (luod et vos
venistis ad candem gratiam et salvati per eandem, iiiliil minus liabetis <iiiatu
ego, Disi quod Apostohus, a (juo didicistis. Ipse me fonbetlidjieii bieuft et
s ampt vocavit, sed per lioc vobis in iitilitateiii, ut salvaremiiii. Ego uon
Irustra praedica\i, non iiiefficax miiiisteriuni ineum, sed veuistis ad eam
giatiaiii, (juam ego K. et be» 6in id) t)|Oii [)er|eii fro et ore. Et tameu iiidicat,
(|uod ipsi füllen öiel m^er bandEöar fein pro gratia eis: si enim ego, nuilto-
iiiagis vös. Ego liabeo gratiam meain pro me, et tauien et pro vestra, quod
10 deus respexit oculis misericordiae. Ideo x'idete, ut et vos grati sitis, quod
dedit deus. S)a§ ift bev oit, de (|Uo praedicaudum, de bandbavfeit iinb
uilbnndEbarfeit. Xiliii deo pt)ssumus facere vel öergelten uisi gratias ei agere,
laudare. Sed quid possum facere pro gratia accepta'? est gratitudo, ut gratias
ag|amus pro dono et ita agnoscamus jc. Videmus leibei", toie ba§ opjfev
li giratiarum actiouis ein fel^am bilig ift, ^^n Sil' fetnerltd^ eonteumitur. Houiiiies
audiuiit, Iaffeii'3 gc^en iiiib iiemeii fid^§ nic^t an unb ftnb auffS Qllcvfc|enblic^ft
uiibüncE[6ar. *iuiii scquatur, videbimus suo. Ceite auff ein fvoli(^|en gruc'
1 Gratias ago deo nieu. r 3 über eaudem (2.) steht gratiam sj) 4 nach qiuni
steht Silin sp über Ipse steht Deus sp nach me steht jum sp 7 nacli ego steht pessi-
imis accepi sp 1. Tim. 1. r über ure steht confiteor sp 8 über eis steht donata sp
über ego steht gratias ago sp y iiucIl vestra steht gratia nou possum uon letus gratias
agere sp 13 nach est sie/tl tantum sp 17 nach suo steht tempore s^j
s| ]n turnten benn bie offenbavung 6f)rifti, S)a§ muffen tiefflirf;e C()viften fein,
nunb fc^ilt fie hoä) ()cinad), 3)a§ >inift unb löüb gnug in ber ftufjen 3iiftnnbc,
■21) Soldj» luoüen \mx inn ber orbnnng f)oren.
'^ä) band nll3eit.' t.stoiM,4
3J(^ bin bnncEbar, nic^t aücin bafur, ba§ mic^ gott bevnffen unb felig
gemacht, fonbetn hai i()v an^ feib (jcr^utomen unb bnrcT) bie gnab felig Uiovben,
babutd; ^^c^, on allein, baä tl)i§ Don mir, ^d) nidjt oon endj gelerid l)abc,
i's (^üä) t)Qb Zsi) bamit gebienet, 9Iu gott fei) gelobet, mein ampt ift nit unfrnc^t=
bar geluefen, ®enn iljr feib aur gnaben lomen, ba 3idj f)in tonten bin, "SeS
banrf ^\d) gott Don t)er^cn. ^Jlit ber bandfagnng gibt er jnUerfteljen unb ein
gro^e üermannng Ooron fe^t, Saä audj fie Diel mer bandbar fein foEcn, 2)ie=
lüel)l er für fie bandet, foEen fie Diel met)r für it)re >Doltl)at banden. 5)rnmb
30 fet)t ju, fprid)t er, feib bandbar, ÜDi» ift nu ber Locus de gratitudiuc, »oir
!onnen gott nichts mer ioibergeben mä) bejalen nod) Dergelten, fonbern aüt'i,
baä »Dir tl)un tonnen für bie gnabe, ift nur eine bandfagnng, 3)aS mir gott
ertcnnen unnb lieb tjabcn unb banden für bie gaben. 5Ui fe^en tuir Iciber
inn ber ipelt, mic baä Opfer ber bandfagnng jemmerlirf) üeradjt loirb, bie Icnt
M t)oreny, lafsen-? gel)en, ncmene nit an, finbt fdjcnbtlid; unbandbar, \vai barauff
folgen tuirb, hierben tnir and) feben, Tenn ba<< ift ber l^enffel inib tob4, Ino
(;22 $tc'bigtcii be« Snljre* LVII.
'" DL'rtiiiot. i>-|r;iti;u'iiiii aictii). Si iion, aiit'crct (.'crlc \ci-l)uiii, iit 12. lnli. "Adliuc
luodicutn teinpiis apiul vos. Aii)b|iili\tc' in liice, dum luceni liabetis, qiii enim
in teiieb|i-is'. Hoc uobis oninil)[ns dit'tuin : §alt eitcf) jum liedjt, donec hnbotis,
non diu durnbit, iit t'actiuii. Duravit ctlOO 40, po.st lag§ in bei' af(f)CU, ut
iicc lajds, et adliuc in tonel)ris per Malio[tuet, sectas, per papam. Nescinnt, s
(|iio vadiint, (jiiia non habeiit certani doct|nnam donuni, ut hie dicit. Ideo
(iuis(j[ue sit iiratus. Alibi pü omnes giratias aguut pro uobis, (juod liabemus
iianc giratiaai datani a deci, ut nihil dcsit. I>ei, Angeli et omnes sancti pro
dono nostro <i|ratias a|gunt. Et ocontra nos non. Gerte deus auferet Bib[lia
cl dubit fc^ltievmciel). Ideo gratias ag|at, ipii potest. SBilb lüdjt lülig iDCfbeil, lo
«|iiia bereit aiiff bev bal)ii, ba» man öiel fiubcn föpicurer. Nescio, (piid fut|u-
rnni post obituni priiicipis. S)ie ^w'iQllcvi'n ]lü f)ofc fjabeii im fiuii nUc
fdjiikii iinb pfaul)eii ;c. fiiib unö fpin feinb, omuibns fdjulen uiib pfiul)eii.
Si ii|ufer l)err jol baS l)eubt legen, fo liiei§ mit ben fd^nlen nnb pfa|nt)en
9efd)e^en. Uieo orate et sitis grati deo, ue deus irascatur et auf erat verbuni. is
Kt nidjt ubcvbviiffig lucis, si ita aufert, irer bcn anbern benn tvo|t f)nt ?c.
Jdeo (jeifft: cgo grutias et vos. Sed töo» man gering tjelt nnb ift uirfjt
/ nach 11011 steht nlia poeim seciuelur sp i'h loh. 12. r 3 nach teiielj|rls xtchl
agit iiescit quo vadit sj) loli. 12 r 4 iiacli iiutuni stellt tempore Christi Apostolonim
Lege veteris tKst:i[iiieiiti historias 47; .j nach lapis nleht bnuon Jtjjc^ctc i]> Hier sectas
stellt 2 sp über papaiii sieht 1 sj> nach, papam steht Tyraimos s}) darüber li sj>
,S aaih ilesit steht iiübis doiiorum s]i 11 über qiiia (eieit steht benn cä ift sp über
fiubcn steht 2 sp nach finben steht mitb sp über ©piciivev steht 1 sp Vi über
irf)lltfn (I.) stellt i|iii |iraosunt sp It! nach \''.t steht tofjt Bnä sp nach lucis steht
lui'vbeu sp luieh aiUert Sicht videliimus s/t IT nach nili^t steht (jvoS anjujcljfn ncl)l
nton sp
>i]\xs'ix nit nnff ein frcunbtlir^cn grn§ banden, 3o^- 12. 'loanbelt im Iicd;t, tuet)!
\i)xi l)aU\ (So tan bar3ii toinen, ba-J luibcr loeggenommcn luerbc, (5--i U'ivb
uidjt lang Uu'rcn, f).irid)t (5l)ril"tnci, tuie a:- nudj gefdjarf), faniu li> jar ftnnb 20
ba§ ätegiment, ^sUm £ried)en(nnbt ift in§ finftcrni» lonicn bnrd) lliadjomct,
(lifo tan c§ nnö and) geljcii, lln-J mangelt nidjtö an gotteS gatien, anbere
blinden für nnS, nnb lüiv ioHen ielbc- nit baiufbar fein, \va-i folt borano
folgen? (^)ott Unrb fein tuort nunb bnd;er la|en lueg nemen, prebigftnl lafjen
.',nfd)Iieffen nnb finftcrniS lafjen fomcn. ''^Ibd nnb banr l)alten fid) fo fein, -ji
bas fie cittel (ipienrcr luerben, liui'? gcfdjetjn modjt, meiin nnfcr g[näbiger
1)1 err abgieng/ S)ie gebanden finb ba, ba§ fie Inolten gern fd)ulen nnb
bfart)en jugcfjen. tö§ fontt) luol bnr3n fomeii, Senn bic jnngcn Ijerrn l)illeid)t
inn -0 '.^\ami 'junt ^Wegiment nidjt tnd)tig, Xirnmb iftS balb ge)d)et)en, luet)!
bie feinbe fdjon lebenbig finb, bic gerne pfnrl)en nnb S(^uleii Derliniften Undtcn, m
Trumb beifts: '^d) bände', bände bn and), 3a banden !an nmn nit, lueii
man bic galicn gering ari)tct, loen mir einer fd)on ino f(; gebe, nnb ,\d) l)icltv
9lr. 37 [1-2. Cftobev]. 623
R] unluerb, iwn giiati;ie aiguntur. 8i qiiis mihi daict lUU f;;, uilb ^ielt» für
jalbt, iioii g|iatii)8 aigerem. 8i ergo gratus debeo es8o, fo inu§ id)^ telüV
f)ocf) galten, ©o gering lialt, ift§ ein jdilefferiger bnncf, i|uid mihi, si uun-
(liiam aiidiam pasturcm".' Nos (Uxiiiius et h(jrtamur: Amb|iilate in hit-e, (s-g
5 luirb nid^t lang ^in ge^en, et amittctis. Interim tarnen libjenter servimiis, si
iKiii vis curare, hm bein jel luol entbcren, si nou vis curare, Ia§ fef)en, Itter
ben anberu ukrtro^t. Sed dico: l)Qlt, telor luerbe \erbum, SacraLmentum et
dominum Ihesum, qui dodit, et haboto pro maxjiiua ginob, quod habetis et
auditis. Ego gratias ago, item et vos. @§ Joere Oiel JU jagen de ingratitu-
lu dinc K. Hoc est donum, quod ditati i. e. data vobis g|ratia in Ihesu Christo,
et per huuc ditati estis in allen ftucfen an oEer lere unb er!entni§, in omni
verbo et scientia. 3ieid§ sumus non secuudum muiidum. Haue dominatiouem
dedit 1. cap. supra terram, voljucres eeli. 2)a» finb toelt guter, (juae dcditi.wuii
veutri, (ätben, Inafier, lufft, et q uidquid barin lDed;ft, de hoc dono hie non
IS loquimur, sed de opibLUs, quae sunt in Christo, qui non Rex in torris, qui
det jeitlid^e guter, sed faeit vos toetfc K. In donis. Si pastor praedicaret
mihi, ubi numerarem Diel tater, bier, U'ein. Ad hoc non missiis Christus.
Si non dives auro, loerbe ^ie reic^ i. e. ^alt bic^ an bie gnab gotte-i, quae
2 über ättlbt steht ja( Pfennig sjt 3 nach ©o steht id§§ sj) 4 diximus] duxiinus
nach hortamur steht dicentes s/) 7 nach dico steht et fideliter admuneo sp S nach
Iliesum steht Christum sp 10 nach ditati steht estis sp Quod ditati estis r V2 über
dominatiouem steht dcjminiuin sp 13 über 1. steht Gene sp nach finb steht ber sp aber
quae sieht deus sp Gen. \. r 15 über opib^ns steht douis sp nach non steht est s])
li; über vos Weife sieht in spiritualib[us douis sp 17 über numerarem steht ei darein sp
nach non steht est sp
S] für Notpfennig, luurbe 3ic^ ntc§t biet banden, S)enn lüenn '^sdß gering adjt,
20 fo band Sd) nic^t, fe^t, n^iel i|t gef)t, loanbet akr im liedjt, tüel)t bu e§ l)aft,
e§ »Dtrb nic^t lang )rcren, trir fragen auc^ nid}t öiel barnad;, Uiir prcbigen
lüol unnb fagen§, aber f)ilfftä nic^t, ^d) lau beiner ja fo balb cnipereit al-J
bu meiner, la§ fet)en, lüer ben onbcrn |)oc§en teil, ?l6er fil^e, la§ bir ben fdjalj
eine groffe ga6e fein, has bu bie 3cit erlebet, ba bu bie grog gnab cnipfnugen
25 t)aft, unnb fei) bandbar, 2>ie gäbe befd^rel^bet 5|.saulu§: (Jud) ift gegeben bici. .«oi
gnob gotteS in ß^rifto Si^efu, S)urd) bie felbe gnab feib i^r reid; Sorben in
ntten ftudeu, teort unb öerfteutuiS, iReic^, nit nadj ber toelt, S}a§ f)at er uuS
itiu ber @d)epfuug geben, liicltlid;e guter t)at er beut band; geben, »nenn crö
nit geben, t)etten rtirä nid)t, baüon reben tüir ^ie nit, fonbern uom 'Ji'eidjtumb
M in j^euem leben, in (S^rifto. Sie luelt t)orcte trol gern, loie man reid^ loerbeu
foU, '3(ber barumb ift (Sl)riftu5 nit tonu'u, 5panlnä fpridjt: 5Jimb ben retd)=
tumb an, t)a[ltt bid; an bie gnab gotte-3, in Ct)rifto geben, ba'5 bu gott»
»Dort unb ertentnis reidjlid) ()aft, beun es ift iiidjt ftudifd; gebenn ober par=
tedifd) auigetei)lt, fonbern reidjlidj nbcr jrfjntt, bn? ein (5t)viften fngt: bab ^d;
524 l'rcbifltcii bcä ^aijrti ihii.
K]data in Clirij^tn, iiiiod luibi-s vcrhuiii et coginitioiiom dci rcidjlid;, '[iiin lum
est ftucEifc^ geben, scd reid)lic^ uberinacfit bev reic^tumb in ß^rtfto. Ideo
dicat Christ iauiis: Si nun liaheo Ivegnuni tenvnnni, hahcn niolins Inngissime,
ba ber iBüpft gar nii)U Don toeis. @r i)abi jo oiel tonnen golb§ eiujntomen.
Ego dive.s, quomodo? bQ§ föDlt {)Qbe id§, per quod audio deum Creato[rera 5
lü(jni, teufft inid) et f'acit dei tiiiiini, dat Sac ra[mentnni, fortificat fideui et
docet te oinnia, (juae scire debes, nad) bem glanben juni etöigen leben, qund
credis in deum patrera Et in Ibesnni Christum, «piod sit mens dominus,
natus, mortuus pro pieccatLs, et mortem meam, f'udit .<angiuineni suum, i[t
Ijinauff gefaren k. et ego debeo sequi, unb fol gertiflic^ fein, bec tob jol mir '«
iiit^ts tf)un, bcr tob nidjt jt^oben, "^eifft ba§ nic^t reic^tinn? (|uid non daret
'J'urca, papa, hci-j securus a iiiorte, ja si je^en mal fo üiel ein jutomen? Bi
o.s gratus, diceres: Ego sum raiser mendicus, servus, ancilla, merceuarius, et
tarnen nou fame pereo. Sed in hac inopia non velira accipere pro meis di\'itiis
bc§ Jurcfen gut, si centies jc. quia credo in p|atrem, ffilium, s[piritum s|anctum, !•'■
liaptizatus et seio }>|eceata mea ablata per dei filium, ijui sang uinem, et data
milii v|ita etei'ua. Quid em'o be§ !|eifei"'3, iurdifd)en gut? Deus imposuit
niiiii ein {|eiferlic^e hon, erga quam ein ©etutrctf 6^von. Ego coronam vitae
3 über melius steht 2 sp über longissime steht 1. sp .5 nach Creato[rem steht
codi et terrae sp 7 über te steht me sp 9 über natus, mortuus steht couceptus ex
si)iritu Siancto jc sp nach i)|eecatis steht meis sp nach meam steht abstulit per lioc
Hiiod sp über fudit sang|uiiieui steht vitaiu douauit »7^ 10 über gefallen steht sedet ad
dextleraiii patris s]> 11 nncli tob steJd fot mit sp nach bo§ steht er sp 316er tjat ein
forteil (juDd non credit vitam i)ost lianc r 12 nach jutomen sieht §ette jc sp 14 nach
inopia steht ita aft'ectiis quud sp über divitiis steht spiritualib^us sp lö nach centies
steht ditiiir s/J Kl nach liaptizatus steht sum sj) nach sang|ninem steht suum ertudit IC sp
17 nach Suvififcljen steht ttjronnen^ sp 17J18 phil. 3. r IH über erga quam steht negen
inelc^er sp
.S]nid}t fal)ierö gut, ^ah 3i^ bod; Diel gvoBere guter, !^sd) fei) reid) ober nrm,
bin 3rf) bo(^ rcid) im loort, S^nS Irort Ijaben luir, baS gott mit luiS rcbet, 20
(eret, teuffet, ju ünber gottes madjt, fterrtt unb abfotinrt, leret, >ua§ Zs^) Iniffcn
l'ol und; bcm glauben, 'bau i|"t: ,^,um clotgen leben, S?a§ !^sd) getuis ielig iol fein,
lobt, funb fan mir nidjt jdjaben, 2Ba§ geb fai))er, Stapft brumb, ba§ er inod;t
gelöis iT^ijjen, ba§ er feiig toer? äßa§ I)aftu bcnn nu loeniger benn alle potcn=
taten in bcr Un-It? für ben fd)fl^ loolt 3!^) »'cf^t iiemcn be^ Wurden lolifcrä ss
fd;alj, 2:eiin ;ld) gleub an gott, Oater, fon, l)el)lig geift, bin gctoufft, ift mir
fd)on geben ha^ ehjig leben, lüo» bebarff 3i^ beö lurdifdjen !al)fer'5 gut? Ijab
2\i) locnig, barff %ä} loenig tierforgen. ^ii^a« ift Jalifer-S hon gegen ber, bid)
'M) t)ab? brumb brudet bid) bein ormut, fo fil)e ben fd)tih an in (ibrifto unb
gleubs fcft, bo bin ^sd} gelni? unb tierfi(|ert burt^ gottc-J luort unb Sacrament, so
ba§ mir geben ift nit reid)tnmb ber melt, fonbern eluigc fid)erl)eit für fuubc,
tobt, Jenfffl, l)eU. Ä^emi bu nu bie goben erfenteft, lourboftu fagen: .sjob
Tix. -M [12. Cttobcv]. ß2r)
R] eternae, salutis. Si nihil vcl [)anini iiabcs, InH[)ic(> tliesaiinim, (jiicm deiis
dat per filiura, ^alt feft bran et die : bog tft gelütS, finb berfid^eit suis sigUlis
et Jl'ieöe, per verbnm ot Sacra[meutum , ([uod milii non datiie opes, (|uas
adrairatiir mundiis, sed eteruao salutis, vitae, für bein tob, S^eufel et l^eüe.
5 8i hiiiic thes|aurum ag|nosceres, tüutbeftu tüol JU frteben et d|icere: Si non
liabes golb, f^aler, fc^Ioffer, potestatem, haben verbinii, baji|tisraum, dei
filiura 3c. loa» mangelt bir? qnod 'bauä) nic§t bol. S)er hauäj tuirb eBen fo
faat aU be§ letjcr, unb [teilet Inol brauff, ba§ bir ein truncf Bier befjer fd^meät
unb Befompt i|iiain !|etfer jein !6ftli(^ ntalüaficr. Hoc dicit Pjaulus: Estis
10 divites. Qiiomodo? per Christum, qui ipse vester totus, hie in fide unb bort
cloig im fc^atoeu, quam incomparabilis ret(i)tum, ben gegen atter feifer xtiä)=
tumB, prae meo bap|tismo h)oIt nicf)t etn§ reidjen alle reii^tumb. Certe
magui domini principes, uobiles impii non habent nee curant, imo perse-
quuntur. Sßa» ijobm^ benn, tocnS gtetd) 1000000, hunc thesauram non
15 habent? Ideo muffen etotg Bornen in aBgirunb ber IjeÜcn. UBer bie fd^re^
et die: 31^, tüie ein crBermlic^ btng ift§ umB einen reichen fürften, qui hunc
thesaurum non habet et tameu est omnium ditissimus? est omniuin paupier-
rimus, quos sol Befc^einet. Estis reiti^ gemad^t, non in golb unb filBer, sed quod
habetis aüerlel) ttiort vel lere, ^t Unft reid^lid^, Uiie man tauff, (Sacra|ment
20 üerfteljen fol unb Ireu^ et quam efficax absolutio, quando te Sacerdos absoivit
4 nach mundus steht quid tu sp nach vitae steht habeo ceKtitudinem sp 5 nach
frieben steht jein «p 6 über potestatem steht in populos sp 7 über bir steht mir sji
nach Dol steht delicatis cibis sp nach ®er steht »ergenglid^ sp 9 ntatoafier] nialfiev
10 Hie in fide bort im fc^aloen sp 11 nach quam steht est iste sp über bcit steht 2 sp
über gegen steht 1 sp Ulli nach xeid^tumB steht ift nic^t? 3U rechen sp 12 nach
xtiäjtn steht groffen reichen furften gemalt tinb np 14 vor hunc steht et sp lö nach
muffen steht fic sp IT ttag r 17 nach ditissimus steht corani mundo, coram deo
vero sp lSll9 Ditati estis in omni sermone r
S] 3ic§ "i^t gelt giiug, IjaB ^ä) bod) Sljriftum, ba§ ©uangeltum, ha-i chnge
IcBen, ©0 totrb ou^ bein Baudj ja fo bol al-3 !ül)fer» Bond), fdjmcdt bir autf;
offt öicl Beffer ein trund Bir benn jenem malöafier, 3l6er inn bcm f(f;a|i finb
luir Sieid), Senn toir t^ljriftum t)aBenn nidjt allein am !rculj, fonbcrn aud) l)ic
2s im glauben unb bort im elrigen leBen. Solc^§ '^at ber Sapft nit, laljfer
DiHeid)t aud) nidjt, fonig IjntS uit, S)enu er öerfolgetS, 5lbcl t)ats aud) nid)t,
oB fie fd^on reidj finb, brum6 finb» Bettler unb muffen cluig inn ber t)cU
Brennen, unnb oB fie fc^on l)ie lOOOOO ft ^aBen, InifeenS bod) nid}t, oB fie e§
eins tage Be'^altten. äßenn Inir folc^§ cr!cntcn, Unirben Inir gott banden unb
so fagen: 2ld; Voie reidi Bin ^sä), loie finb jene» Bettler, äßort nennet l)ie 5Paulu§
lere, ha§ un§ offenBaret, loie loir gleuBen follen, ioi^eu, loa? lauff, @acra=
mcnt, aBfolution fei), luoS frafft fie BaBen, 2)a§ l)eift ja reid)tnmb, luenu bu§
nur gtcuBen loilt, unb Beift icid)(id), uBcrfdilucndlid) nberfdiutt, ja ba-J luir
üuttictü SBevte. Xl.lX In
026 *4-'«bigtcn be§ 3oI)tc§ 1544.
K] i. e. qiiomodo prae(i|ican<luni Euangelium et credendum. S)a§ ^eifft ja ein
fdja^ mib bajlu reicf;Ii(f}, uberfc^Uienglidj iiBerfc^uttet unb olfo, bn§ toh efel,
ubei'bvitfiig ut ludaei in dusurto jc.
i.sor.i.f, '^jn allerlei)' i.e. auff aEevlel) loeife leren tLotum verbum. trag bn
luiffcn folt, credere in deiim p|atrem, f|iliuni, spiiitum s|anetum, (jiiid tides K. s
dicis : Ego inisorrinius coram imindo. Sed I6in fo reicf), boS nic^t Uninber
lucrc, ba§ \d) für giroffer l^offart, quia magnu.s dominus jK'r llicsum C'lni.stiun.
Muudus, diaboliis uou pote.st anferre corouani i. e. vitam eternani, saluteni.
S)q§ l)Ctfft rei(f}er 5Jian Ciu-istianus. Si \i.s, es über aüc fonig, letfcr reic^,
sie fpritfj: Credo, l'bi infirmus, die: Adiiiva. 9}Jau tan-i nid}t gnugfam mit i«
groffcn hjorten reben. 6§ ift ein uBerfc^utter reid^tuml): dominus super p|ec-
catiuu, mortem, diab|oluiii, inundum. Diab.olus niaguus, dives dominus, (piia
mundi jc. Si vero Christiauus, trit in ntit fliffen, (jui dominus tameu mundi.
Num uon dominium hoc? potestas? Et tarnen habemus. Dens nou mentitur.
Nos excusati, ir IjabtS reil^lid) et quotidie anditis. ir.
i.stov. I,.', '(grlentni§/ SBort vcl lere ift, ha tvh beö glauben burdf) leren, (|uae
dielt talia, quae ratio non compreiiendit, quod Christus mortuus, et onmes
art|iculo.s fidei, saer|amenta, absohitio, baptismu-s. EuaDge[lium f)ct bn§ in
2 nach e!el steht bran ^alicn sj> 3 nach uficrbrujfia steht locibeu sj) 4 tLotum
er// zu t|otam sciiptuiain sß nach verbum steht dei S2> In omni sermoue r 5 über
iides steht Kplie. \. sp 7 über ^offart stellt fteubeit sp nach l^offart steht ftufte sp über
iiuigiius steht (litissimus sp S über coroiiaui steht iustioiae sp 10 über fptic^ steht
ciiim ilico sp nach Credü steht in deum pa[trem omni^um et in I^esum (^[hristnm sp über
iiifiiinus steht pauper niurilnindns sp nach Adiuva steht me doniine iuxta pri)mis[sioueni
tnam sp 11 über grofjen steht ^cvtlic^cit sji 12 über mortem steht in vcrbo ßde sji
■nach Diab|olus steht est sp 1-') über nnindi (l.) steht princeps deus sp nach voro steht
est sp 16 nach glauben steht foc^en sp bittc^ ery zu boblirc^ sp nach qnae steht
loqiiitnr et sp Agnitio r ITjlfi Notabene r
S|au(f) etfel ItJerbcn linc bic ^u^fi uberm l)iniclbrot. S)u Ineift, loie bu gleuben,
beten unb ^offen folt, brumb tanftu fo fagen: !^ä) bin ein armer man, aber 20
fo reic^ bin 3^). ^a§ 3cf) ""i^ für groffer l)Dffart an balrfen rcirf)c. Senn
3d; Uiei'3, ha-j tobt, funbe, Seuffel, Uielt mir nidjt fd}abcn lonnen, luenn fie
fc^on leben. S)a§ l)eift ja ein reicher man. Srumb loiltu reic^ fein über biel
reitf)tnmb, fo fprid): :,^vc^ glenb, uunb luo ber glaub all jn fdjluad} ift, ba§ bu
nmb fterrfung bitteft. ©old) reidjtnmb lobet l)ic *4>'TiIi'?'- äBeltliifje fnrftcn 25
finb aud) rcid), ja ber 5leuffel l)iel reicher, nod^ ein ß^riften tan itjn mit
fufjcn tretten, l)eift baä nic^t rcid), ^err, geloaltig^ gott leugt un§ nidjt, baö
lüiffen »üir nu unb finb fc^ulbig bandbar ju fein.
i.Süi. i.i '6rfentni§.' ^^aulu« brand)t bie 2 loort. 'äBort' l)eift er ©uangelinm,
baburd} mir ben glauben leren, luic ioir glenben, fterben f ollen, Sarnadj 3"
'evti'iitniv' gebet l)eran-? ini onffcrlitl) (eben, S^ocs Hunt füret baS innerlicl)
9h-. 35 (12. Cftulii'v]. 027
li] bte inett Bracht per uos, uos ab Apo-stolis et ijati-ib[us. 'ßfletitiüä' ge^et er
au§ in exter|nani vitam. Est sap|icntia, qua iudicat de Omnibus opeiibus et
vita, Non cog[nitio, quam habent luristae, niedici, sed ha iä) richten tan,
quid pieccatuni, (]nid etiaiu tttf|um vel doc|trina saiia. Ut quaiido quaeritur,
.=. An die S|exta earnem edere, item oB er anberc fleiber tragen, (Sijzlxä) ioerben
vel uoD, edere suillam apud Iad|eos, quando geutes ninctabant fc^opfen treu i. «for- s, uf.
go^en et vendebant, luen§ jU Oiel Inar. Ibi Chri.stiani quaerebant, An edere
poscsent carncs idolis sacrificatas ? Christianus ibi doctus dielt: @§ ]et) ben
@|0|en vel Seuffel, Caro per se bona, non facit peccatoreni csfa, non i.Sim. 4, 4r.
lu sanctum, non e.sca, qui iiitirmus iu fide, ber !^ütc fi(f| für bem go^enflietfd^.
Dens ^Qt gebult mit int. Christianus fortis dicit: Non est aliud mittel, per
quod salvor, quam tides in filium dei, qui omnia j)|eceata abstulit. Idet)
omni Christiauo nulla caro imuiunda, fo ic§§ onberS firauc^. Ut Tit. 'Muudis Tit. i, ir.
omnia munda', quia Cliristianus habet haue eognitionem, quod el^elid) luerbeit,
15 f($liiQr|, rot tragen, Burger, ebel fein adiaphora. Si non vis ebel, fleifc§, ede
Brot. ludaei habent multa prohibita in lege. Christianus: ego fc^a| Ihesuni
Christum, in hunc baptizatus. Ideni est mihi, sive edain carnes, pisccs.
Haec est agoitio, bie bienct baäii, ba§ man bie leute nid^t öerlnirre ut ])ai)a,
1 nach nos (1.) steht hoc postremo tempore sj) nach patrib[us steht accepinuis Sß
Agnitio r 2 nach qua steht pius sp 3 cog|nitio erg zu loquitur de cog|nitione sp
4 nach p|eccatum steht in externis rebus sp 5 über S|exta steht liceat sp 6 pap: An
in teniplo atlesse possim saora r 7 Naaniau r S 1 Timo. 4. r 9 nach Seuffet steht
(jeopffett S2> nach non (1.) steht commeiidat nos deo sp Matth 15 r lOjll Daiiidis
exuniplum )• 13 über caro steht cibus sp über anbctä steht in fide sji VijH Klcclis
cooiierantur omnia in bonum, Mundis omnia mnnda r 14J15 Adiaphora r Kl nach
multa stellt quae erat sjy nach ego steht habeo sp Non est seruus Über )• JT vor
pisces stellt siue sp 18 Agnitio r
S] leBenn, aBer cvfcntniä ift ber berftanbt, nid^t, ben bie ^uriften IjaBcn, fonbeni,
20 bo Zs^) richten !an, InaS ba fei) funb, irtt)umB, Betrug ober ni(f}t, Une foW)ö
Kap. 8. tlerltd) Bef(f)rieBen inirb, qI§ de Jdolothitis unb anberm bing, !J)arinn i.«oi s, ijf.
bie fr^lnac^en I^ertien irr Unirben, oB fie nudj ha^ ffeifc^ modf)ten effeun, \>ai
ben Pfaffen, ben f(eifd}ern jn üicl, unb auff bem morcEt Oertonfften, To fogt
ba§ 6rfentni§, ha^ ni(|t effen mic^ ju feinem Bci)ttgen machen, aud) e^en
2.', nid)t Hcrbammen fan, ^sd) lueiS fein onberu mittler benn t?(]riftum, burd) ben
^\d; feiig luerbeii fan, briimb ift mir (51)riftcn fein flcifdj bcrBotten. %\m:
'Xen reinen ift oßeä rein.' 3)enn ein ©Triften !§at ben öerftanbt, S)a§ effen, zw. \, is
tvinrtcn, ef)elid) IcBen if)n nidjt ticrbampt nodj geredet mac^t, (vjn Ct)riftcii
fragt nid;t nad) fold;en cufjerlid^en bingen, im gefeit DerBoten, fonbern er l)at
311 ein Kfjriftnm, ber ift fein fd)a^ iinnb erlofer, an ben t)eltt er fid) allein unb
left anber bing frei) gcl)en, Sold;-3 fjcift 'crtciitni-3', Uield)§ aud) .yi mifien toibcv
ben 3?apft, ber bie toelt and) Hol gefdjuu'ift mit fold)en fatningen, fo reificn
628 ^Ptcbtgteit bc§ 3ol)re§ 1544.
R]qiiae praecepit faften, noii effen am freitag ftcifd^ et totum nninduin uol
gefiotcn. Nos nennen liano partom soilicet erfentm§ unb reiffen t)in burd^ ut
ntulftein unb geben nii^t fo biel auff fein huäjtt. Nou salvat nie 'i)Jhmc^=
ftnnb jc. Dne Uia§ iüeltli(^ orbnnng angeljet, ut magistratus videat, ne dcsit
earo, ha^ bienet ad, jum l^QUJ^alten, narung, nun ad conscientiam. Hoc est s
habere cognitioneni, quae dicit: Si Christum liabeo. laffe ntir !ein cufevlicf)
biug eonscieutiam mac£)en, tüil au§ bem üofter geljen, fteifd) efjen G. die.
Istae externae cereraoniae rillten attjeit m()ev I}abber iin quam fides. Ideo
dieit: ^abt verbum reid^lic^, et untevnd)t reic^lic^, ut iudioare possitis, (|uid
Pieecatum, quid non. 1. iuteliigitis, quid credenduu:, oranduiii. 2. in effcn, lo
tivincEcn, pevfon one ^itax be§ eouscientiae. §at man i^t ein loejcn angerid()t
mit bem onfffjeben. (^uidaui I)alten§ für ein tobfunb, si omittatnr, eeontra.
Nuni niiu es ( 'hristianus? nou Itabes eognitiouem? ®a§ ift liberum.' Jii
Italia fielt ein pricfter ben rüden bem anbern, äolc^e nerrtfc^ bing fjebt enfer=
Viä) bing an. Ita sacerdus traben ein Gafel an vel nou. @§ fol frei; fein i^
unb erfeutni§ dicat: ^^c^ rt)il§ matten, luie iä) \ml, edere G. vel nou. Stul-
titia e.st velle red^t unb gefe^c mad;en. 2)er 33apft ift ba ein 5!Jteifter. Sa
1 nach et steht fecit sj) 3 nach geboten ateht et junbe qui edit 6 caniem peccat
mortaliter sp 3 Äguitio r .5 yiach ad steht communem vtilitaleni sp 6 nach cogul-
tioiiem steht rerum exteniaium .«p nach laffc steht id^ sp 7 über conscientiam steht
conscienti.i pii sp toppcn oblegen r S nach Ideo steht Pau[lus hie sp 9 vor ^abt steht
3r sp nach et sieht jeib sp lujll Qui nou credit iam iudicatu.s est r 12 über ouff=
§cBcn steht beä ®acra[nient§ sp 14 bing c in »efen sp Jß über erfentni? steht agnitio
haec ibi sji über edcre steht carnes sp 17 über machen steht in liitJ rebus s;)
') Vgl. Köstlin-Kawerau, Liitlter Bd. 2, 57S.
S] lüir aiiä) ^crbiird^, h)ie burc^ ein fpinntneb, 5}ad^ bem gehii^en la^en h)ir un§
nit binben nie mit orbcn k. ?lber cu^erlidje ovbnung im ilicginicnt, in bcr
narung, haä ift nu|Iic^, get)t aber nit haä gclniffen, fonbern ben lcl)b an, S}a§
:^eift nu ein er!cntni§ babcn , ba§ fid^ ein bcrts au» ben eufeerlidfjcn folungen
l)crau§ fc^Ici^c: ^sd) i>cib einen tjcijlanbt, an ben f)alt ^id) mii^ unb loß anber,
5Rund), orben, ^Regeln ;c. faren. ^ttqeit bat ha^j U'efen ba>5 Ijcrldeibt gehabt
in ber toelt, ®rumb fagt I)ic 5paulu§: il)r t)erftel)t aKe§, Ina» glauben ift,
3tem lt)ie ibr cud) fd)idcn folt im cffcn, trinden, tleibung unb (Zeremonien,
Uiie i|t ein lüefcn mit bem anfff)e6eu be§ [jleiligen 2acrament§, ettlidje I)nltcn-3
für funbe oufftjcben, ettlidjc für eine funbc ligen lafecn. ÄBa-J ligt nn ben
{Zeremonien? 3" 9ioin boWten fie 5JJe^ einer gegen morgen, ber anber gegen
obenb, mitternadjt, ad^ten nid)t, ob fie fid; gegen leutten leren ober nidjt,
Soldje fa|ung foUen nngcbunben fein, ^J!arrn)ucrd ifto, bas man faljung loil
ntod}en unb bic leut für nured^t fd;eltten, luo e§ nidjt gefd)id}t. 2Ba§ gebt?
mid) on, ob ber ^J^^riefter ein lafcl an bat ober nit, ber 2?apft fyü i)ivi ber^=
leib mit bem bing gel)abt, aU haö o<i) "idjt bnrfft mein ©d^cpler aD,jil)cn in
-nx. 91 [12. öttokvl. 62!»
R] irf) ein ^JJoiiifj limv, luai idj \o gcciigftct in coii|scieutia, ut non aiulelumi ein
fcbber f)a6en uisi consulto prloix'. ^d) ^ctte efiei" einen tob gefcfjlagen (luam
fein fcf)e|Jtitcv nidf)t in lecto l^aben.' Soli^ fpintoeg IjaBenlriv aufgefegt. lam
vL\ 10. pars, quae intelligit, quid inai-hTÜ iios liab|ueriiiius. Idco ctiaiii ikhi
h inteliigiti.s: 'In omni ^sermone et cognitione'. ^sd) '^ette ben fd^epter nnfgejogcil,
tum peccas|.seai, si nionientuui, bcr licufcl fjette mtcfl tneg gefurt. Ideo grati,
vel diabiolus tan tüol ettnaS nubevä finben. Qui v|ult dives esse, audiat
vorbum et discat in Christum credere, et quid cognitio. Nos ItOÜen bic
Öciren fein, qui ben freitng jnin ©ontag mad^t, sed tamen ut populus jc.
ui SlVnn ein fnEe feine, ut tuenn bie (yI6e er ein riffe et omnes ocnirrorent,
loolten toiv ben Sontag an einen S'iagel binbeu. ©onft ein tag line bcr anbcr,
ftet, Ileib, oii baB man umB be» nie^S unb (eute luiUen, ut liab[eant (|uie(eni
et accedant Cd die ad tenipluni, ad verbuni et (nvut.
'2Bie benn bie.' Ex Cin-isto habetis, quod ditati. Cviner fnnbgruB i- ■*'"■>. ^
i.-> ift, ba§ bic prebigt Bei) euc^ ift feft Inorben, Inaniict nidjt, scd dieitis ore,
corde. ba§ tides vera , branff toil iä) ftcrtien, tuic Inir benn für äugen feficn,
(juod houiiiies moriuntur in liar Hde et farcn bal]in al'j liaptizati, coiumuni-
cati. Sic ge^et fides im f($hjang, unb man rilltet fid^ barnac^ im lefcen unb
3 Notabene r 4lö non intelligitis c in paucissimi iiitelligunt, quid sit sp 5 über
^äj steht Wenn sp 6 nach momentum steht non an ^tiit sp 7 nach V|ult steht in
celestibus bonis sp S nach verbum steht dei sp über quid steht complectatur sji
9 üher qui steht 1. sp über ftettag steht 4 sp über Sontag steht maS^tn sp über
mo^t steht 2. sp nach mad^t stcld f)a6cn sp über ut populus steht citra populi scanda-
luin sp 10 ocourrerent c in opoi'teret oceurrere sp 11 nach ©onft steht ift sp 12 über
leutc roiüen steht mu§ ben Sontag Ratten sp vt in veteri lege sabbatuiu ;• 14 nach
bic steht prebigt uon ß^tifto sp 16 nach bo§ steht ift sp
') Sclbst~eitgnis aus der Mönchszeit.
S) bcr iiarf)t, otcm !ciu fcbbern l)a6cn in meiner StUm oiie tichuift bc§ ^^.'riorS,
20 Sicfc Spiiiliic& [joIicn luir gott loB aufgeferct, Glnr ineiiig luifsen briiml),
^l^v feib fjinein fomeu, ba§ il)r folc^eS bredfä nit biet fefjet inn bcr ürdfjeii,
?(ber loir loaren übet gefangen. ^i]x aber feiet bandbar, benn c§ !an erger
löcrbcn, leer nu reii^ tuil fein, bcr ()orc ba-S lüort unb lerne haB cr!entni§,
ha^ töir frei) finb in cufeerltrf)cu bingen, !onnen ben ©ontag juiu frcitag
■ji mad)cn, lin-nS not ift, fonft beS luortS fialbeii Iroüen ItirS betjatttcn, fonft
()ciftÄ alle tage frei), ein Heib, eine fpeif^, lüic bie anbern, on umb§ biV§ »nb
armer leut tüilten mu§ man einen rul^etag, item prebigtag ^altten, ba§ arme
teilt an^ lernen gotteS U'ort, tüie fic leben unb fterben follen.
'2ßie benn bie prebigt in Gtjriftoin eud) ift trefftig lüorben.'i.sor. i,g
30 Sic prebigt ift in Irefftung toinen, f(I)Iottert no($ inandet nit, fonbcrn
cmer glaube ift feft bnrct)§ liebe loort, luic benn lüir aud) fef)cu, S)a§ unfer
leut ^infterbcn auff bcu glauben im friebe unb rugc, Sruiub feib iT)r rcid)c
030 $icbiatcii bc? Salju'Ä 1544.
K|ftei"6cil. Noii blUfit :nii|>lius iii(f)t5, i)uia Hol rcidjtum, seilicet per l)i:4)[tis-
mmn, yacni[iiiwitutii, oratioiicin. "^ft iü(^t jU reben, iiiiaiitus thesaurus. 6§
feilet am reic^tum nic^t, gelt, fcf)l6fiev. Seil sum baptizatus, accepi Sac|ra-
meutuin, aiidivi veibutii et eredo, et pfav^er per mauuni suam absolvit. Sum
eertus de vita aeteijua, saliite, iiukl deest? Si htü siailla et literas habes, 5
»liiod vere Christus pru te, fo barffftu nid^t iur)er quam ista Nouua: Ego
sum Christiaua.' Diab|olus l.iei"ftc[)ct§ lüol. Si tu Christiauus, uou hie niaueo
i.e. siuu baptizata iu saug ii ine ilei filii et liberata per luorteiu , resur[rec-
tiouem, sp|irituui sjauetum, (|uem dedit, ut credat, et für bir ftd^ev. S)a§
iutelligit beue, (.juid sit Clu'istianus, modo eog|Uoscat, (|Uod sis vere. Ibi i«
'Kottcngieiftev: Nou [)a6eu§ gar Wittemb|ergenses , ([uia creduiit, in Sacra-
[uieuto esse eorpus K. Sed, i|Uod pauis Jc. S>a§ h)ei§ bie falu aud). S)ie
luoUcn ein mangel iiuK^en, ber nic^t ift. Scio, quod accepi \erum eorp[us
et sangLuiuem Cln-isti. Ij)si schwer[raeri: ha mangelte. Non, @§ ift aü§ ba.
Tantum exp|eeta revelationem Christi. S)a§ ift ber mangel, si est. Vos is
vocati, Christus et uos fi|en in gefanipten gntern: (jiuidijuid ipse, uos, pote-
statem super p|eccatum, mortem, diab|ohun, 6iu fi(f)er, frei) etiam etornae
vitae, feilet tantum baran , quod iioudum est revelatus. Ego habeo tlouum
3 vor gelt sieA« ob i^ gleid^ nid^t sp nach jc^lofjcr slei'U fiobe sp 4 per mauuni
suam c »4 manu sua j>y nach suam steht nie sp 5 über ista steht 2 ap über literas
sieht 1 sp 6 nach te stellt mortuus sp Nouua r 7 Cliristia[na sum r 8 nach
mortem steht eius sp 9 nach ut steht renatus sp über bit steht o cliabole s/i nach
fid^Et stellt sit .ijj 10 über Ijeue steht diabolus sj) nach vere steht pius sp 11 nach
Sfotteiigieifter steht tonxlfi mit feint ©cift sp 12 nach corpus steht Cliristi sj> nach Sed
steht sciendum est sp nach pauis steht sit panis sp über Sic steht Sacramentarii sp
lö nach ipse steht liabet. habemus sp IS nach revelatus steht thesaurus sp
') Vgl. Unsre Aus/j. JBd. 25, 325, 25/)'.
silcut, bal i^r !ein mongel i)aU, iml, nol feib t^r, benn e§ nBcrfdjnicndlid)
rei(ijtum'6 ift gott§ luort, )iia§ fclct ciirf) ^nm einigen Icten? mit gdt fanftiiö -o
lüt fcnffcn, foubcrn bn l)flft gottS luort, glenbft, liift uon fnubeu gelofet, t'cr=
fitf)ert be§ einigen lekn§, 2)arffft nn nit mcr t()nn, Senn loie jene 5{unne
fagt, ba fie angcforfjtcn Inarbt: Christiana sum. 3a ^M't" "" (?"E)riften, fo
Mciyb vtcf) t)ie nit, fprid}t ber Icuffel, Senn 6t)riften fein l)cift gctanfft in
bem Hut ^efn (J^rifti, ertofct, ficf)cr fein bnrd^ ba§ Blut, fterBen, anfferftcl)en ^s
(Sf)riftt. S)ruml) Uerftclit erä inol, ^Hotten gcift aber mcljftevn un§: Gl) bie inm
äBittenterg luiffenS nit aües, macf)eu alfo ein mangel, bo lein mangel ift. Gl)
e» ift brot unb Incin ba, .3" i>C'i >i'ei§ fi» filo ^^ol, oBer loenn ,^sä) teil Inot
cfeen, lan 3c^§ lool baljeim l)aben, ^llfo marfjen fie ein mangel, ba fein mangel
ift, bcnu aßcin, ba-S loir lüartten anff bie ,3"rtii'ifft Gljvifti, Tenn mir mit ao
6t)rifto fi^cn in gefnmpten gutern, fclct nur, ba§ er nit offenbart ift, 35en
f)errn 1)ah ^d), ">^ cnH)faf)c i()n int liunt, Sanff, ©ncrnment, Slbfolution.
2)ie ba fdjlaffcn, haln-u fein mangel, benn fie anifj eben bcit Gf)riftnm haben,
«r. 38 [25. Scjcmliei-]. CH |
li] in b|apt[ism(), Öacramento, accipio in absol|uti()nc, (antiim cxpcclü, iil rcvc-
lotiir. Qiii (lorniiuiit in cocniitcrio, linu'teil mit Uli«, et mos cum ipsis.
S| bcu luir, nllciuc, ba§ er il)ticu uub uuv noifj iiit offen'ÜQVct ift, auff bie offeu=
lunuuji U'avtcu luiv.
38. 25. Ti'.iiMii&cr \H'l.
^rcbigt nm 3l^cil)uarf)tytiig, iiarfintittnfl?.
Rl5 CONCIONES E. TATKIÖ D. MARTINI LUTHER!
ANNO M.IXXLV.
Vespcri Nativitatis Cliristi.
Hoilio .satis audistis, tote ein gvo» feft, unb tüiv fiitticf} uu§ be§ fiietoeu
füllen, si ( "lu-istiani, quod Dens iiiittit filiuin suum in canieni. Nemo potest
lu t'loqui uec iilic coraiu in coeio cerneutes. Quia est opu:^, ut hodio aiidi.sli.s,
bn§ fidj bie ßngel freien, fo fic c« bocf} uic^t angeljet. Sed iin§ ju gut
gefdjicfjt. Sunt bcati Spiritus, non concepti ut geuiti in ])cccatis. Non in-
digent ergo Salvatore. Et tanien laeti canunt, (juod nobis talis Salvator
iiatus Oiristus. S)a fteljen fic nlte umbl)ei", totus exercitus coelestis, Et
15 tonnen !nnm fjarven, tiiS bev Gngel nuSgcprcbigt f)nt: 'Ecce anuunoio vobi.s'. uut. •.-, m
)ÖQlb mit bcm gantjen fcfjal unb mnd§en beu ganzen l)imel liol fvcube. 'Gloria sjut. a, u
in excel[sis'. Ista verba fonnen tüir ntc^t auSrcbcn, sed bation laEeu x.
Unb löenn un» gleil^ hoc ma.\[imnm oj)u.s. ut Angelos, tarnen debercmus
laetari. Et tantum ista gloria, eijU, ba§ ®üt folt unfer fteifd), Ulli, fo tt)er§
20 ubcifcfjUienglti^ gvo§, ba§ tüir liodie fo i)oä) geljoBcn fein, (juod Dens nobis
S| Ipso die Natalis Dominj Ann] iueuntis
1545. Lucae 2.
li'in gi'o§ luoit ift bai, unb BiEid) foltten luir um fretoen, 2)aä gott
fein Sou fenbe in unfer fleifif; unb Hut, uub !ounen bnS nit goulj ani rebcnn,
25 oud) tuenn \mx in t)imcl fomcn, 2)enn cä ift ein fold) loerd, bes fid) bie
(^nget frcluenn, obS fdjon fie uidjt anget)ct, S)enn fie finb nidjt in funben
geluefen, borffcn teineä crlofcrä, uod) fiub fie Ijcrljlid) guter bing, S)aä nn§
armen, ncrbampten yjtcnfdjeu ein fold^cr l)cl)Ianb gcborn ift, 2)q fonipt baä
ganl^e Ijimlifdje ()eer, tonnen !aum f)arreu, bis ber 6ngel nufgeprebigt t)nb
•w Hon ber freubc, faEen ju mit bem ganljen fdjaü 6ugel, mad;cn ben tjimel öol
gefdjrel] unb freube: 'Gloria in' k. foldje )oort finb uuanffprec^Iid;, muffen i'nt.LMi
baröon lüUeu, fo Oiel h)ir founeu, unub lueuu unö fd;ou bi§ nit angieng jnr
feelen feligteit, bar^u eS boc^ gefd)e^en, unb loer uu baS bie tjerrligfeit bo fein,
©nS gotte« ©ou nnfcr fteifd) unub bint loerbe, (Hnug »uere bie tjerrligfeit, ba§
35 lüir uu-j be» rljumcu funtcn: luotan, ob ^d) fdjon brec! bin, bin ^d; bod; bei?
(j32 5P«bigten be^ 3al)rel 1541.
Ii]siiniliy, assiimeni^ carnem et sang[uiueiu, itier "^crvlidEeit giuig. Ob id) gicicf)
armer 5Renfdf), tarnen eins ii;iturae finb, ctiius Dens k. SBeiiii einer fiirftlic^v
ftaiib, @bel, ©raff, pocf)t imb trotit er: Gl), ift mein ffiater, 33rnber, Sc^limger,
lüil unöertoorffcn, ungefdjmecfjt, nngejdjenbet fein. Sßenn lutr ben tro| "Eunben
nnd) rtjiimen. l'tciiii(|u<' tlospectus, tamen bin irf; ni(^t gefegt, (luod Deii.s 5
liiimanani naturani an fti^ geuomen, UH'rcii lüir t)od) geabelt. Si Caesar tlaret
Hliuiu, luas ift'5 gegen bem? quod, qui Dens eum patre, feret erunter et fit
mein fletfc^ nnb Blut, et econtra. @g ift trefflic^ ijoä) gerebt. 81 uibil inde
(juaru hondieni, qui aiaiou quam oiuuiuui Augelorum, qui ben r^um nidjt
tonnen füren (juem uos, qui tarnen longissinie nos excelluut, et tameu fonnen 10
ben rl)um ntd;t I)a6en. 6§ mere lein tonnber, ba§ fie fcfjeel angcn !riegen,
ut de malis Augelis dicitur, quod Deu» mit ber 3cit fol menfcfj loerbeu, et
quod homo debet dici tutis frater et caro et .sang[uis. Magnuiu, quod
Angeli non possuut gloriari et dicere: Dens factus Angelus, Sed iaouio jc.
©ol ba§ nid^t fc^eel angcn unb neibifi^ (Sngel matten? Et credo, Diab|olus is
fei) gefallen nber bem articfel. BemliardLus.^ Et in Alcarauo fatetur Maho[uiet
vel quisquis autor lapsum Diab[oli, <|n(id nobüt Adaiu adorare.'^ Diab[olu.s
fatetur per Maboniet. @ot ^at im geboten, ut Adam adoraret i. e. fatetur
se vidisse, quod Dens fol 5Jtenfd; Serben unb in fol anbeten jc. Hoc dico:
Jnenn Itir tüd^t mc^r fetten quam glonam, quod Deus bomo factus, it)er§ '■i^'
') Vyl. Unsrt Aim). Bd. 37, 235, 13; Bd. 4(i, 62.% 20 ff. ^) Vgl. Nachträge.
S] gebart, "ba^i gott meine§ geblutS aud) ift, S)enn bic melt !nn fonft oiel rbumeu
Hon 5tbel, flamm, ob§ fdpn ,',u mel)len nit ift, ioil aui^ nit gefd)mef)ct fein,
tuel}I er fold^§ 9(bet§ ift. 5ffietd) ein troll ift aber ba§? ©otleS @on l]ai Icljb
unb feel an fic^ genommen, toie ein 'OJienfc^ tjaben fol, fo tneren mir I)od)
gnng geabelt, gefnnigt nnb ge!at)fert, nnb babnrd) finb mir all geabelt, UuiS 25
luerS, ba-3 mir une tonten rl)nmen, ha^j mir be» taljfere geblut, mic oiel mcr
ift ba§, ba§ gotte§ fon nn§ fo e^^ret? Diefe ef)re ift ^o'^er benn aHe (Sngel,
benn fein (Vngel ben rfinm tan fnren, ben mir, benn gott nid}t eine§ (Engels
geftalt angenommen, (vo loere nit munber, S)a» bie ßnget alle fd;cle augeu
triegtcn, mic öom Seuffel gefagt mirb, S)a§ er im anfong bie ebre gefeben 30
nnb befjbalbcn ben IHcnfdjeu ongefeinbet. (S§ ift brann gros, bo§ ein @ngel
nit bie et)rc baben fol: gott ift (Sngel morben, loiemirboren: gott ift 'JJieiifd)
morben. ©oll ba§ nit ncibifc^e 6nget mad)en? Z^) gleubä, ba§ ber 2euffel
nber bem ?lrticfcl ben fall getf)an, mie im ^.JMdoran gefd^rieben, TaS ber ienffel
bctent burd) ben Wabometb, barnmb fei) G^r gefaüen, baS er nit l)at moUen 35
■itbom anbeten, ®ü bitter ift ber Senffcl, Wi er aud; fold)ö nii^t fan t)er=
fdjmeigcn, menS nn nit mer mer, ba§ mir nur bic el)r Ijetten, bac- gottc§ ©on
TOenfc^ morben, mcrs gnng, benn ba§ ift ein grofjer rbnin, ba>3 gott ift mein?-
fleif(^5 unb bluts, '^6) loerbe fro, menn .jdj bie ©onne fel)cn, folt .^ä) nid;t
5ir. 38 [25. SJcjcmbct]. G33
H] ein SX'offei: tro|. Dens meus frater: excellit omnuiii gloriani leguiu. Gaiuleo
liicere Soleiu ctiani in oceluso carcore, multo magis, quod Dens Iioiiio factiis.
Scd Di:il)[olus viilit in etm ipiegel Sanctae Triiiitatis, (juid futurum. T'tt
Ijillbcit» adluic ut tum, et propter lioc deturbatus est. Vide, quid imindus
5 facit umb ei)X, gutä, 3lbel§ totüen. Si Caesar me amplccteretur, o tüic :c.
(Juaie hie uoii e.xulto tripudio, cum Deus frater? Diab[olus, qui huic operi
fcitlb getoeft ab iuitio.
2. Nor» est tantum houor, quo excelliinus Angeles, quod gloriamur, de
quo ipsi uou. Hoc maius, quod hoc maximum opus fit projiter uos, ut
lu cauit Augelus: 'Vobis natus'. Quod Dei filius nobis simiiis, loevc fat gillig.
Null Heibt babet). Non tantum caro et sang[uis, sed jc. Salvator tuus.
Es sab morte, peccato. Quis hoc credit? Ah coelestis pater, qui I)Ciigcft
filium an einer me|en bruft unb lefft fid§ bertLQtrinten, post an ba§ 6reu|
gctjengt, unb geji^iiflt i)rüpter nos. Quis oou hie laetetur? Cei-t« prae gaudio
n luoreremur, si recte Jc. Sed caro et Diab(olus Joe'^xet. S)a§ ift bev jamev
unb {)ev|leib, quod hoc lego, audio, quod res ipsa est, prophotac anuuneiaiit,
Angeli praedieaut, pastores divulgaut iC- Christus venit, Augeli canunt,
Apostoli miracula faciunt, et Ecclesia adhuc canit. Sed qui fit, bo§ ni(^t in
un§ t»il, ut d[icamus: ([ui tecum est simiiis, creator Deus, sugit ubcra, et
20 tarnen Deus meus, et ideo ut me liberet? Quid facio, quod uou accipio,
12 credit] ciedis
S] fvolicf) luerben nber bcr (icnlig!eit? 6§ ift airn bcc' nlten 3lbniuc' uiuib
2cuffcl§ fid)eil)ett, ba-i \mx uno foldjci" e^re nit anneljmen, lafecnS uuö nit ,^u
l)ei^en gel)en foldjc elire, toie tfiut mau borf) inu ber lucU luub ([di, gut,
5lbcl? Sßarumb fretti ^cf) "li^ 'lit l)ie Don l)cv^cu u6ev bcv f)criiig!eit: Cijott
25 ift mein bruber? 9lu ift» nit aüein bie e^re, fo über bie 6ngcl ift, fuubcvu
and), ha§ Diel großer ift, Xou folc^ Iwxä gcfrf)id)t umb uufev '[)i\)\: 'Sud) i|t
geboiii bei l)ei)laubt', üaä gott bi>5 luctrf (jat gciuivdt, bao lucrc l)crvlidj guiig,
ober er fol bir nit aüein gicid) fein, fonberu aud^ bein bel)lanbt, 3)cuu bu
bift tobt, untfjcr bem 2cuffet, Sarüou lüil er bid) crtofeu. '-IGer loil iiu bay
30 glcuben, £a§ gott fetu Jon l)engt einem Incljbliu an bie bvuft, Icft iljn ein
Icffel mild} triuden, barnad) ftcrbeu jc. nnb folc^a für bidj^ SoU uit ein
l)crlj für freubcu lueiueu? l)aä ift ber iammcr nub l)cvtjlcib, ba* mir nnö
fold)-5 fd)at;c-3 nit nnucmcn, la» mirS prcbigeii, ßngcl fingen^, ^^^xopOeten l'er=
funbigt, '.Jtpoftcl beiiielifcuä mit »lumber.jcii^eu, Xnxä) bie gan^e fdjrifft getrieben,
35 nnd) fiugt'j bie f)[cilige tirc^e uod), nodj fan ^\ij in meim Ijerijen nit fagen:
%d), lieber gott, left bii^ fo berab, fengeft bie bruft nnb Icft bein luarten unb
fotdjs alle-j umb uu'inet luiUen, lüuä bin 3id; beun für ein Elo^ unb trunctä,
3JI35 1 II 2 II 3 II 4 II ü r
Cjfi'i . l'tcbigicn bc? Snljtcl 1541.
K|(|ui noii (latus jinor taiituui matri, ut lac pmcbeat, Sed pro te, u( nKiriatiir
t't lilieret to ab ira mea? Hoc, iiiquain, audio, lego. sed nein lllicf)?' llid)t nii,
Mou serjuitur fructus, gaudium. Nonne sie cogitandum: ^ft ba§ Üllblill
mein, quem amplectitur mater, si est frater, Itiie fol td^ bod) imei" mcI)V
fieberen'? non mirum, (luod bon lernen fiom, si alioqui nulla docti-iua, (Sä 5
folt einen bod) cvUicvntcn nnb gicid) 3ufd)mel|en. Sed caro et sang[uis lefjt
uily jn ber fvudjt nnb frcnbc nii^t !omen. Ubi audio: Is puellus non matris,
sed tnus, et non tantuni iioc modo uberib|us haerens, sed et in eruce peudeus.
Cortiss|imc pro tc datus et tibi uatus. Ibi cor: SI hoc verum, Nulluni
malum tiim ingens, quod nou velim ferre, imo si maiora 3C. Sed fit coii- lo
trarium, et gratias ag[erem ex corde. ut os et cor u6evßcf|C gaudio. (J§ jol
lunl fo ger)en, et fit in piis. Sed bei" rüf)e finuff manct. Ilrc est signum.
quod hoc opus non credis. Alioipii luirftu bidj beffem nnb fvelucn. Söie
luiv un3 t'cffern, ft^e an @eil^, Ijurei-el). Q trctje bem, an bem ba? UierdE fol
nntti fonft t^cfi^e'^en fein, qui ferrei homines et fid) huius operis md)i on= i''
ncmcn, quod per totam scripturam, u6er bie lafjt !(agen, lueinen, ubi uiliil
sequitur gaudii fructus.
Siir. 2, 14 Sic eanunt Angcli: 'Gloria in excel[sis\ ®ot l)at bi§ opus in
nuuidum nid}t gef(^i(Jt mit faloer fetjen, runltic^ev ftirn, Sed ut ad lordaucm:
'jjumi). 3,17 'Hie est filius mens dilectus'. Omnia rident, Angcli, Creaturae, tautum 20
Diabolus, caro non. Pleni gaudio Augeli, unb ba$ opus geltet fie lantcr
ni(f)t§ an. .'öettcn nrfad^ jn l^a? nnb faiuev fe'^en. Sed optimi s])iritus
«!ba§ ScC) foId)S iiit anneme nnb it)n im mein ricl)Ianb ev!enne? Ia§ mir»
l^rebigen, malen, fingen, gcf)c aber barnon, als f)ctt ^d) ein SRciicin gehöret an§
illarrtolf. ©olt ^d) aber nit fo jagen: Sieber gott, ift§ mein t)el)Ianb, mein i-a
brubcr, hoö im hnplin ligt, l'teber gott, InaS fol ^s^ barfnr tfjnn? h)er§ nit
ein ttinnber, ba§ mir für freuben 3nrfd)m6l|en ? ©er jlenffel aber Ijat baö
fleifd) Uergifft, left nn§ jn ber frenbe nit !omcn, ba§ mir mochten fagcn: SaS
ünblin ift mein, ha-i an ber muttcr bruften ligt, ja aud) am !rcnl.i ift fnr
bid) gcftorben, ift gan| nnb gar bein, ©olt ba nit ein Ijert; erlnarmcn nnb so
fagen: '^sä) !an nit gnugfam leiben, S)enn c§ ift ^noiel gemad^t. 9lbcr nmb
be§ Son-3 loegcn mit 3d) bir banden in etoigteit. So foltS lool geljen, gcl)t
andj bei) ben Gbi'iftcn, mad)t t^n bie ougen na^ fnr freuben, 9lber ber roI)e
T)anff getjt-S baf)in, "Jlber ba« finb 3eidjen, ba§ bn ba§ Inerd nit crtfenneft,
Xenn fo loenig bn bid) bcfjcrft, fo tocnig erfenneft bu nnb gIenbft-5. Ta^er »
gc()en mir in ©nnben, fd)anben, frf}tnben, !ra|en, tüe^e aber benen, bie ba§
Inerd' Ueradjtcn, InffenS gclien nnb geprebigt merben. Über bie Taft Hagen nnb
h)el)nen, bie fein befjernng barlion nemen, IMe lieben !^el)Iigcn töngel fingen
batier: "Gloria' jc. 'Senc^lacitum' t^eift molgefaüen unb freubc, 3)cnn gott
fd^idt fein lüerd nit auff erben mit runljeln, fonbern bog mit freuben fol an= 40
genommen merben. (is innren f)erljlidjc (Sngel fein, bie foldj lob über« I)er^
9h. 38 [25. ScjomDci]. 035
K| camiiit: 'Gloi'i;r, scilicet de omnib[us operib[us Dei. De Imc taiiicu piaecipue,
II. d. S)a§ mag ein GJot l^eiffcn, bev ein foI(^§ tf)ut, qui mittit filium, t}engt
metj an T)al§, non tantimi jur et)r, scd ad salutem. ©aS l)eifft ®nnb, Sicti,
2?arml)er^ig!ctt. Safnr ift er toben§ lucrb. Et non solum in eoelo, scd
5 quicciuid lefit, \vebh, fol f riebe, gute tag unb rüge t)dbm unb beu inenfdjen
iuolgcfaüen. Si crederem, ba§ fein f)er|;en hift, lieb unb Don l)cvljen frolicf).
diu teil id^ iDol rüge, frum, üa» ift mein lounbfc^, ^er^cnUift, iiuod misit
filium in gloriani et salutem. Si ibi non saltareni, gauderein, ridereiii, 6l)
\)a§ tDoIt @ot lüdjt, bav fpredfie ein (S[)rift, ut multi de hoc opere cmii
lu gaiidio loquuti. Sic omnes Cliristiaiii foUeu ein freub, luft, '^er^Iid^ tt.it)l=
gefallen f)a6en, quid haec vita? £)a§ ift freub, luft, njolluft, «jlkkI De! lilins
Mariae !^engt am tjalS et propter me Dei filius nascitur, pro mc cnicifixus.
^ur ber el^r Uiolt iä) nid^t im leimet fein, qnod ad hanc gloriam veni. Gerte
luni »oolt im i^imel fein, loenn ber Son nid^t baheX) fol fein. Si essem in
15 inferno et hio frater nieus, velini canere: 'hoininib[us bona vol[uutas'. 2)a
Hutft mid) 2euffel nid^t fd^recEen, Tiellifd^ feiner nidf)t Bornen, nee in eoelo
Arigeli laetif[icarcnt, .sed ipse Dominus, (gifje falüer, ijiü, S^euffel. (f§ I)eifft
beueplacitum, freub, loolgefaüen. tdeo et in terris erit pax. Vide, quomodo
Angeli fier|lid^ gönnen freub. Non videmus pacem iu terris, boneplaeituni
•-'0 ucc etiam gloriam. Pax est, ipii credunt in filium, t^un uiemanb tein leib.
©0 ferne lt)ir§ aunemen, fo ferne sumus leti et habemus pacem et Dens
SI !onncn Bringen, Tenn ber S^euffel !ont§ nit tf)un, 'Gloria', ha^ modfjt in el)r
fein inn ollen incräen gotteS, ?l6er furnemlid) in biefem Wexd, S)a§ Ijeift ben
■•JJtenfdjcn Ijod) geel)ret unb elniglic^ get)otffen, 'Sarburd) fol nit allein el)r ent=
« ftcl)en, fonbern auä) frieb, gute tage unb rüge auff erben, unb ßum brittcii
njolgefallen. Sßenn ^djä glcu6, fo i]ah ^ä) ein luoIgefaHen, Ijerl^cn Inft broö,
fingt unb fpringt unb tro^t, ?f^ ba§ ift mein f^er^, mein t^ron, gott f)nt
mir fein fon gcfanbt ^um brubcr nub [)cl)Ianb, folt .^'d) ^o nit tanljen unb
lacfjeu, bü nuift mirf; ber Jeuffel reiten ,'c. @oId) .... iif)ct man inn (M)riften,
■M al§ im SSonaOcntura unnb S5ern%arb, So folten loir alt tl)uu, ein l)erljlid)
motgefancn tragen u6er folc^en Uierrfen, S)ay fjeift e^r, freub unb frieb, 2)a§
gott I)engt an ber Sungfvalnen bruft, item am frenli, nnb ift mein unb uni6
mel)net toilten gefc^e^en, ^^cf) loolt nit bafur im l^imel fein, baä Z^) fo tt)cnr
er!anfft nnb fotdjc f)errligfeit erlange, unb mcnn ^W; fdjon inn ber gellen
35 lücre, nnb gott ]n mir !em, mnft f)eüe nit ()eHe fein, S)a mürbe '^ä) nad)
bem 2euffel nit fragen, Senn e§ ^eift fi'öoy.la, bene]ilacituni et laeticia.
Srumb finb bie Gngel, bic liclien gcifter, frolirf), gönnen un§ foldje cf)re, frieb
unb freub. Soirfjen frieb unb freub fe()eu mir in ber luelt nit, 2iruni(i fef)en
mir nnr^ bic eljre nit, aber fo fern mirS annetjuien, fo fern t)at gott feine
■J'J . . . .] /deine Lücke im Munuskriiit :;o Setllf)] Samit)
636 ^Pvcbigtcii bei 3nl)ic§ 1544.
R-Igluiiam. Vidc^ in inuiiilina, (juani gloriaiu Dens habcat, qniii' pax. Arides,
(|uam paucissimi. Aiigeli caiiuut fru.<tra. SletBen IjetDcr lüie fci't, taiitmn
luore ijiioclani audiiiuis siiigulis aniiis. honores. Sud videbiiuus.
Sic Graecia, Tureia ^ot§ gefreffcn, Roma ift befd^mifjen oninib[us fuiorib|iis.
5rn§ troftltd) luercf ()inlOcg, idco mm gldiia Deo nee pax nee beueiilacitiini. s
Sie qiiando uiigliiii iibci S)eut)djlaiib, diectur: ift ba§ ©uangelij jdjulb. 23ur=
r)iu loava frieb, liomiucH hieti, nmie k\vex jeit, unfrieb. So gefjct» vcdjt.
2)0 joEcii iDtv iiuluftig, uiinigig, ©ot gefdjcnbct iinb gelcftert unb fidj i'ed}t
gemad;t. &d)tt fein an bic papiften, gcBcit iiemini jc^ulb c|uaiii nobis.
A])()st\)li et iios praedicanni:^: 'gloria in exeel[sis' i. e. imglud aufftljuc. ®a'3 i»
lüoncu loir nidjt teibcii. Sie fiet ctiam nostris, (|uando maluni oritur. Certc
veiiiin, (jUüd aiitea j)ax, beneplaeitiim, ^t^t" Ö'-'"'? aubod)t et Dens gcc'^vet,
ibevman gab, qni poterat. Ibi fiieb. Et c|iiaiiiniain nneinanbcv bifjcii
Monaciii, tarnen pacifici, l^etlig füften 3C. S)a gieng bfir ßngel gcjang: '(üoria
Deo, pax' jc. Est verum, (|uid inde seeiitum? Stnb f)Uvr()LHticr Diab[t)li is
nionasteria unb fonbciiid) Icftevn fie bi§ toerd. Xou factus uiius Mouaebiis,
ba§ [ä) mid) bc§ ßiiib§ frclocu, sod meorura operum. ^ä) loolt fo fvoiii,
ftreng leben ])«• mea opera, nt fltv ®ot tretten et d[icereni: Ilic liabes saneti-
tatcm. @§ liic» @ot gebtenet, geeljvet. Sed Diab[olo, (pua ic^ toax pnello
gram, plus coufidebaui matri Maiiae quam filio. 2)a§ ift ©ot gefd^cnbct unb 2»
3 ] da, tentiä (y
f^lcT)v, Unv frieb unb freub, ki fern iDtr? aber iiit gicnben , gcid)td)t bcr !ein?,
liiic inn ber luelt gemein ift. Saßen un-i liergeblid; prcbigen, 6(el)licn I)enr
tuic fert, feigen ben tejt an, nl» muft man? jerlid} nit ein mal prcbigeit, unb
Thivcu h)ie ein me^rlin, 5BoInn fo f)nben gett)an föriec^enlnnb, ha^ f)ot nu ber
2urd gefreßcn, ba§ t)nben bie forfaren gct[)an, Srumb ()at uns ber 2?apft •-■&
fol mu!)c unb .... gefdiifSen. ?({fo loirb un§ anii ge'^en, S)enn loir fd^ou
fagen: G()e bn§ (^-unngclion !am, limr guter frieb, ilit fompt tl)ciicr jcit, un--
frieb. X\B geljort fid) au^, Senn Inepl mirs nit glenben unb gott fein e()re
nit geben, fo folgt ba§ anber auc^ nit. Snpft-J gibtS niemnnb fdjulbt, ba-i
nit gel)t, tnic fie ioolten, benn beut (Juangelio, bie dngel, boa Runngclion so
prebigt cl)r, frieb, freub, S)argegen mn§ bic inclt fagen: ba§ Guangelium rid)t
auffrl)ur, Weg an jc. 2)a§ lau man nit loeren, mir mufecn belcnncn, ba3
bie melt from gelncfen ift unb frieblid), Ta'^er finb fo Diel ftifft gemacht, bo
trug ein )cberman 3n mit ftauffcn, S^npft gebot fricbcn, ®o gieng ber O'ngelifc^e
gefang l)erein, &l) fo luirb Ö)ott gec[)ret, ba§ ift frieb unb freub, O'i'i >i'a-' ift ^^
brauff gefolgt? floftcr finb eittel '^urljenfer morbcn, barinn man i^a^ loerd
Icftert. S?enn ^(^ bin nur barunib ^undj morben, baö ^\d) molt mein mcrd
für gott tragen, baS ift ein l)el)lig bing, ba tam gott ]ü feiner cl)re nit. Gs l)ie§
2ß . . . .] ime (0
•Hit. 38 [25. Seäember]. 637
B] geleftert. Ncc erat pax nee beneplac[ituiii, quia iä) trolLt nictu [)ax et beiie-
placit|iim bavQiiff fe|en, quod sauctus. 5Ju luil man toi, torid)t lücrben,
((uofl cgi'ediuntur Monaclii. Illic erat Dei gloria. ^a, bei" au§ bcv [)ell ^ev
regirt. Sed tpiod Salvat[or mihi natiis, ut agnoscas, non quod tu facis, sed
:■ quod pater misericors, ut räumen et djicere: @elo6et fet) Deus pater, ([ui
donavit nobis filium. S)q§ ^eifft Doum gert)Umct et 'gloria in excoi[sis\ Ihi
non r^umc ()|)us, (juod ego, sed quod filium Mariae in fcf)0§ gelegt iinb aiiS
6reu|. Xon soium meam gloriam, sed ctiam salutem. Hie gaudeo laolus
et gratias ago itnb freunblid} ^ev^ erga onmes. S)a§ "^etfft ree^t gelungen cum
10 Angelis et ']iominib[us bcnep]acituui\ Non vestris operil)[u.s meremini, 8cd
'annuncio vobis', ut gratias agatis Deo, fiatis pacifici et beueplai-itnui
liab[eatis. Si vol[uiiius Ciu-istiani, (•og[itenins de eniendatione vitac no.strac
Gerte non crodinuis hunc artic[uium horrenduni corte, nilll hiä)S boä) an.
5tim ba§ ünbliu non ^JJaiien l^al§ unb nint in an betnen. Non tantuni
15 matri datus, sed mihi. %ä) mein 6armf)er|[igei; öüter, lt)ie fol iä) bod^ biv
imer banden? tibi natus et datus, et ad hoc, ut gee^ret unb erlofet, Ijer^e
nnb tnffe e§, postea fave mit im in bie Ijell, vel quo vult. @v toivb tnot
bleiben für Senffei, Sob. Post inspice vitam, ob bicf)§ annimpft, ob bu
frolid) bift, Derfud^ bein leben. Si credis in hunc artLiculum. cogita, ba§
20 nic^t tuol nmb bic^ fte^e. Christus tilii otiosus. Non cogit[anduin: satis,
S] iPol gott gebicnet, aber e§ Itiar be§ 3;enffel§ bienft, ®enn ^ä) mic^ in meiner
fjel^Iigfeit anff mid; unb gotteä nuitter berliei. Sa3 ift gott geleftert. Litern
S§ toar feine fteub, !ein toolgefallen inn meim I)er|en, 5^od) ift bie Inelt fo
töricht, murret, itil torit^t inerben, ba§ man bie Ijetjligen Icut aufm floftcr
25 left lauffen unb ^erftort bie ©tifftc. (51), ba§ tnar gott geeljrt. .§ie aber Ijorftu
ein anber e^re, S)a§ l^eift gott geef)ret, nid^t, loaS ^ä) t^uc, fonbern baB ift
bie einige obre, ba§ Unr iljm 3u rljunien loben in etnigfeit, ba§ er nn? fein
fon geben 3um f)ei)lanb unb brubcr, ^a fo rt)umb ^^ mic^ !ein§ lüerf»,
fonbern gotte§ \vaä§, ba§ er mir gefc^endt, 3)arouff folget and§ frieb nnb
30 freub, "üä) lieber gott, Inie meinftu eS boc^ fo trelnlic^, fo gncbig, ba§ bu mir
ben fon gefc^endt I^aft, lia?^ moc^t eine redjte freub unb looIgcfaUen. '^llfo
fingen un§ bie lieben ßngel, InoUen iüir nu (J^riften fein, fo mufjcn mir
mii fe()en, ®a§ toir ben ?IrtideI gteuben, e§ ift erfcfjiecEIid), lüir Serben nit
gleuben, ?Ibcr fd)icE bit^ bod^ brein, ntmb ber ITJarien fon bon it)rem arm
3.', unb [)cng§ an bein t)cr^ unb gib i()m ein fufj unb fpridj: cS fei) bein, T)cnn
e§ fol aud; bein fein, met)r ben er 5Jlarien fon. äßo er nu bleljbt, ha blcl)bftu
audj im tob nnb leben, 3)arnad^ frage bein leben, ob bn c§ and) cnbevft nnb
bit^ bewerft, ob bu bic^ a\iä) fretucft, frog bidj, ob bu and; gleubft unb bid;
bewerft, finbeftn feine bcfeerunge, fein lüotgefallen, fo gebend, ba§ bir ber fdja^
40 nid)t§ nnti fe>), Xu ()nft nod) nidjt angef)abcu ]\\ gleuben, Du bift ,5iüar l)odj
gnug geabelt, aber fif)e unb niuib-5 and; an, baä bu ()erljlid;e freube an bem
636 5(5rcbigtcit bcä 3nT)ic§ IM).
RJgloriam. Vidu in iiuiikIiiiii, (|uaiti gloriam Dens liabeat, (\u-av \y,\\. Vides,
quam paucissimi. Aiigcli caiuint frustra. SIciBcn IlCltiet loie fcvt, taiitiiin
inore quoiiani audiniiis singulis aiiiiis lidnores. Sed videbiiiuts.
Sic Graecia, Turcia ^aty gefreffeit, Roma i[t fcefc^inijjen omuib[iis fiirorib|iis.
T(\§ troftticfj luevt! Ijinlncg, i<kH) nun glona Peo ncc pax nee beueplacitiiin. r,
Sie fjuaiidü uiigliiif iiGci' Seutfdjlaiib, dicetur: ift ba§ (Suangeltj fdjiilb. ä>üv=
t)iu iDatu fneb, homineH laeti, mmc tehjer 3ett, unfrieb. ©o gctjet? vecEit.
S;a folleu loir unluftig, uurugig, @ot gefcficnbct unb gelcftert unb fidj ied)t
gcmadjt. &d)it fein au bic pa^sifteu, gcbcu numiiii fcfjulb i|uam uobis.
Apo^f()li et nos [)i'aedicainii.s: 'gloria in exeel[sis' i. e. unglucf aufftl)UC. S)a§ lo
lOülIcu loiv uidjt leibcu. Sie Het ctiani nostris, (juando nialum oritur. Cevte
\-eruin, (juod antea pax, beneplaeituni, ^stem gi'oS aubüi^t et Dens gcc'^vct,
ibevmau gab, qui poterat. Jbi fvieb. Et (piani|uam aueinnnbci" tiffcii
Moiiaclii, tarnen paeitici, l^eilig faften jc. Sa gieug ber 6ngcl gcf ang : 'Gloria
Dco, pax' JC. Est verum, <|uid inde seeutum? Sinb f)UVrr)CUier Diab[oli is
monasteria unb foubcilid) leftevu fie bil tocxd. Non factus ullus Mouaelnis,
baB i(j§ mtd) be§ Ätub-S fielöcu, sed meorum operura. ^ä) lüolt fo front,
ftrcng IcBcn per mea opera, ut fuv ©ot trettcu et d[icerem: Hie liabes saneti-
tatcm. 6§ I)ies ©ot gebieuet, geel)vet. Sed Diab[oIo, (juia icf) ioor puello
gram, plus eoufidebam matri Mariae quam filio. £)a§ ift ®ot gcfd^cnbet uub 2»
3 ] da, tentiä (f)
Slcf)r, hnr frieb iinb frcub, fo fern ttiir-;- atier uit glcuBen , gcfcfjid^t bcr !ciu§,
luic inn bcr Inclt gemein ift. 2a^in mü Hcrgebliclj prebigcn, tilel)bcu ()eur
loic fert, fc'^cn ben tcjt an, oI§ muft manS jerlitl) nit ein mal prebigeu, unb
l)oren ttjie ein mel)rlin, 3SoIan fo fiatien getljan @riecf)enlanb, haB tiat uii ber
2urd gefrefecu, ba« Ijnben bic foifaren gctljan, Xrumti Ijat uns bcr 2?apft -.'s
tiol niiilie unb .... gcfd^ifSen. ?lIfo mirb nn§ an^ gelten, S)enn tuir fd^on
fagen: 6I)e bns (?uaugclion fam, Umr guter frieb, ilit fompt tT)cucr jeit, uu=
frieb. 2t§ gel)ort fid) aud;, Senn luet)! loirö nit gleukn unb gott fein eljrc
nit gekn, fo folgt ba§ anber auc^ uit. 58npft« git)t§ niemanb fd^ulbt, ba-3
nit gcT)t, tnie fie molten, benn bcm ©uangelio, bie 6ngel, bn§ Gunngelion so
prebigt el)r, frieb, freub, jDargcgen tnu§ bie luelt fagen: ba§ Guaugelium ridjt
auffrt)ur, !rieg an JC. S)a§ "tan mnn nit tocrcn, \mx mu^cn lictcnnen, ba«
bic hielt from gemefen ift unb frieblid), Tat)cr finb fo Diel ftifft gcmad}t, bo
trug ein jcberman ju mit r]auffen, 9?npft gebot fricben, S)o gieng bcr Cv^ngclifd)e
gcfang fjerein, ©l) fo luirb (Sott gecl)rct, bal ift frieb unb freub, o« >i'«'^ Ut -'-^
brauff gefolgt? flofter finb eittcl l)url)cnfer morben, barinn man ba§ mercf
leftert. Tenn ,3d; l'in nur barumli Wund; loorbcu, ba§ o^d) Itjolt mein tncrd
für gott tragen, baS ift ein Ijciytig bing, ba tam gott ju feiner ef)re nit. 6ö I)ie§
26 . . . .] ime (f)
"ülx. 38 [25. SejemBcr]. ß37
R] geleftert. Ncc erat [jnx iiec heneplac[ituiu, (]uia id) iDolLt mein pax et beue-
placit[iim barauff ic|en, i|ii<h1 sanctus. 9{u tvil man toi, toricfit tocrben,
(juod cgrediuntur Moiiaclii. Illic erat Dei gloria. ^a, bei" QUg bcv (jCÜ l^CV
regirt. Sed qnod Salvat[or mihi natus, ut agnoscas, non quod tu facis, sed
s quod pater misericors. ut il)umen et d[icere: OeloBet fei) Deus pater, (pii
dduavit nobis filium. S)a§ ^eifft Dcum gerf)Umet et 'gloria in exce![sis\ Il)i
non raunte oi)as, quod ogo, sed quod filium Mariae in f(^0§ gelegt Itnb an§
Sreu^. Non solum meani gloriam, sed etiaui salutem. Hie gaudeo laelus
et gratias ago unb freunblid) f)er| crga omnes. S)n§ '^etfjt red^t gcfiingcit eura
10 Angelis et 'liominib[us bcneplaeituni'. Non vestris operih[us meremini, sod
'annuncio vobis', ut gratias agatis Deo, fiatis pacifici et beacplaoitnni
liab[eatis. Si vol[unuis Christiani, ('Og[iteiiuis de emendatione vitae nostrae.
Gerte non crodimus Inmc artic[ulum horrenduni corte, nilU hxdß büd) Oll.
9lim bah finblin Don ÜJJorien '^qI§ unb nint in an beinen. Non tantnm
1.'. matri datus, sed milii. %ä) mein 6ainir)ev|[igev öater, tuic fol iä) bod) biv
iniev bonäen? tibi natus et datus, et ad hoc, ut geef)ret unb evlofet, l)er^c
unb fuffc e§, postea fave mit im in bie f)ell, vel quo vult. @r loivb Iviol
Heiben für S^euffel, Job. Post inspice vitani, ob bi(f)§ annimpft, ob bu
frolidt) bift, üevfuc§ bein leben. Si credis in hunc artLiculnm, cogi(a, ba§
2u nic[;t tüol umb bic^ ftef)e. Christus tibi otiosus. Non cogit[anduni: satis,
S] Inol gott gebienet, aber eö tuar be§ S;enffel§ bienft, ®enn ^c^ ntid^ in meiner
f)el)Iigfeit anff mid) unb gotteS mntter berlie-l S)q§ ift gott geleftert. ;^stem
6§ tvax feine freub, fein toolgefallen inn meim l^er|en, 5ioc^ ift bie Hielt fo
toridit, murret, tnil toridjt lüerben, ha§ man bie "^etiligen Icut aufm flofter
M left lauffen unb jerftort bie Stiffte. (vi), ba§ mar gott gec'^rt. .sjie aber l)orftu
ein onber e^re, S)a§ l^eift gott gee^ret, nidjt, ttjol ^ä) t:^ue, fonbern ba§ ift
bie einige el)re, ba? hur il)m ju rljnmen loben in etoigfcit, ba?^ er nn§ fein
fon geben ^um ^eiilanb unb bruber, ^iu fo rf)umb '^ä) mic^ !ein§ luerfv,
fonbern gotte§ \vn£5, ba§ er mir gefc^entft, S)arauff folget auc^ frieb unb
30 freub, 9ld) lieber gott, Inic meinftu e§ bod^ fo trclclic^, fo gucbig, ba§ bu mir
ben fon gefc^cndt l)aft, 2)a§ madjt eine red)te freub unb InoIgefaEeu. \'llfo
fingen un§ bie lieben (Sngel, looUen toir nu 6'^riften fein, fo mn^en luir
aud) fef)en, S)a§ tuir ben ?trtir!c( glenben, e§ ift erfc^redlid), loir loerbcn nit
gleuben, ?lber fc^icf bid) bod) brein, nimb ber OJIarien fon Don il)rem arm
3.', unb l)cng§ an bein t)crtj unb gib il^m ein !ufe unb fprid): ca fei) bein, ®cnn
e§ fol aud) bein fein, mel)r ben er ^Diarien fon. äßo er nu blel)bt, ba blel)bftn
and) im tob unb leben, Xiarnac^ frage bein leben, ob bu eS aud) cnberft unb
bid) bewerft, ob bu bic^ anä) frelucft, frag bid), ob bu aud) glenbft unb bid)
bewerft, finbeftn leine be^erunge, fein irolgefalleu, fo gebcncf, hah bir ber fd)alj
4.1 nid)tS uu^ fet), Tu fjaft nod) uid)t augef)abcn ,5U gleuben, Du bift .^limr l)od)
gnug geabe(t, ober filje unb niuibi? aud; on, ba-J bu ()crt;lid)e freubc an bem
638 5?tfi''9'f"?!'t'-- 3nli"? 1544.
Kliiiunl u<l S:u'ra[iin'nliiiii. Scd (|iio(l Dens te lioiKinuit super oiniie.s Aiigolos,
Creatiiras, bift ifoä) geabelt. Nihil mit Reifer unb >^onig, et ad haec habes
i-edeiiiptiuiioiii, (|uod mors, pcccaliim, l)ellii(^ fetoer nid}t tl)un. Ideo lerne
fingen 'hoiiiinib[us pax', ^ab ein ^imltfd)e frcube, ha'^ biv nichts fo fanfft
ttjue, fuffc |el) al§ ß^riftiiS. f)iiiittam Inc. 5
i^ltinblin l)abcft unb bir nicf)t§ licbcvö jci) bmn bafjelb, loo bii baS Dcfinbcft, fo
fat)c üud) haxuaiS) ein ndocö Wien an, ^llfo luirftu piufcn, ob bu ein ©öviften
feieft ober nirfjt, Senn Jon toebcr frieb nod) freub im f)ev|en folgen, ho ift§
ein anjeignng, bn§ bu nitfjt gleuBeft, fonbcin nur bcr gclüonlicit und) fold^c
f)iftorien geliorct fjaft. 'o
39. 2ti. Scjcmtfv ir>44.
"ijJrebigt nm Tnge Ste^jfjaiii, Hnrfjniittafl?,
R] DIE STEPHANI vesperi Tit: 3.
jii. 3, 4n.
Divcs hoc festum, l^errUc^, de quo mnlta scripta. Non possibilc, nt
. ii-ib[iis dicbLus oniuia explicentur. S. Paul[us appellat ba^ unQuS)pVCC()lid)
opus, fpiod Dens homo factus, i>a§ er fol menfcC; Inerben, intcr no.s cvuci-
fi<i|itin- et de inorte iesur[git. appellat, incjiiani, 'freunblicJeit uub lcutfelig[feif . ir.
Vinbery tau id;§ nod; nic^t S)eutfd) reben, Sautet aber nidjt gnug in aniib[us.
Loqtianiui' de ea re. Vos scitis, quod Deus niisit in niundum alterum legis
alfeniiii Kuaiigelii. 5.Unu mu§ fie Beibc tjübeu. Lex ift ein unfvcunb'Ltid),
nnt)oIblid} lere, bic fcer jaluer fit)et unb ftofft bie lente für bcn topff, unb
mnffen§ bod) ^aben, ut agnoseamus, quid simus, unb tBa§ un§ im l)er^en 20
ftedt. S)ie ^uben louftcn auä) nid^t, toal in feilet, bis bonner in monte, haä
bic Suiten jittevten. Si liomo sc neu agooscit, nihil ei prodest Enang[elinni,
Ciiristus. (vg UUIV faluer Vl^cbigt et mors populi. Israel non potuit fcrre:
i.Wioic'io.is'Ne loquatur Dominus^ et ne videanius hanc tempestateni ant certc morieninr.
S] Die Stpphanj Tit: 3. o^
©n reid;, "^errlic^ fcft ift ha§, barbon biet gefd;rieBen unb gelcfen Inirb.
©. ^Paulus ncnt ba§ unau§fprcd)Iid)c Incvd, baS gott fein Son gcfdjcnd't, bo§
(f-r folt '•JJknfc^ luevben, 'frcunbtligfcit unnb Icutfeligteit ', I1inn Im-i nit
bcntfd;en, ^ä) )oei§ audj f)cut nit Be^er, laut aber gleic^luol ftard gnug inn
oliren, 'bie leutjeligfeit'. S^iuniO tuoHen tnir baroon reben: Gkitt fjat ,5^00 m
prebigten inn bie Irelt gefanbt, gefclj unnb ©uangeliunt. lliann mus beljbe
l)abcn, föefclj ift eine sornige, unfrcunbtUt^e unb unleutlid^c prebigt, bie bie
leut fnrn topf ftofeeft, aber notig, bamit inir lernen, tnag h)ir finb, »nie bie
3uben ftunben am berge Sinai, gitterten, alfo mn§ aud^ fein, Senn \vo bcr
^J3!eiifd) fid) nid}t crtentt, fo ift if)m gf)riftu§ nidjtg mi|, 3n fumma: c? Umr m
ein foldjc prebigt, baS bie i^sfvnelitcn nid;t l)oren tonten, baten '"JJiofcn, (^v
lootte Uu-iller Oertmtcn unnb golt nit ln|en reben, ■'öie ift nit gut blet/ben.
9Jr. 39 [26. S}ejcmtier]. 639
R] S)q Beten unb regen fetur, liie omnes monmur, tu ad Deiiui itd et loquere
cimi eo, et uo.s. Hoc dicohant \ux groffent fcfjrctfen. Sed nou erat cvnft.
Euaugelii praedicatio nun 3oi;n, fahJCV, sed 2t"/öTo[T;/,-, (fdayßgojilia. Libeiiter
vellet ^od) ^e6en ineffabilem gratiaiu iis, qui experti bonncv, bli| legis. Ista
5 est 'bie freunbltifeit unb IciitfcligMt Doi uostri SalvatLoris', siu appellans
freunblideit. Est vir auäbciinnffen gütig, tan bic leute hjol umb fid; Ictbcn.
<I)thirßoojTog: qui ben Icutcn uod^Ieufft unb luil \m\b [ie fein. Ndn ut
meudici, (jui ben Icuten fielen. Sed sie 'leutfelig', ha^ er inen müge Cjelffen,
et ipsi fein mügcn geniefjen. Active. Proverb[ia de sapientia De! i. e. Cluistd. svv. 8, 3i
lu Ladens iu orbe teiianmi et delitiae 3C. 5Jtein legiiutu ift fo getf)ün: ^d) fpicl
gern auff 6rben, fjab mein freube an liomiiiib[us, ut cum ipsis sim, Bin gern
uniB fie, \)ah |ie gern nntb ntic^ unb fpielc alfo cum eis, et regimeu mci
verlji ein freubfpiel, bin guter biiuj mit inen. <l'dardQ07T0Q: ein leutfeligcr
menfc^. Ecnntra bie fiol^bod, Wmx&j, 3Jonncn, qui putanuit se Don leuten
15 tt)un, fülüer jefjen et nemini nn|(id;, trÖftUd}, Et mm posse salvari iu numdo,
man muffe fic^ au§ ber luelt madjen, si Deo servire, in desertum, coeuobium,
fahJer fe^en, neminem aspiciam, neminem conveniam, et hie cogLitant de
Salute. Sn§ l^eifft nid)t umbgougen, sed gerant in bie fjelle. Ad Iioc Dens
non creavit nos, sed ut couversemiu', vir, uxor, finb, feget, regent, untertl)nu.
20 S)a muö regirt fein. 3a, nolo babel) fein. Nonne ibi Deus, ubi pracdicator,
Ecclesia et Diaboli toben? Quare ergo fugis, dicis te non posse salvari'.'
S] rebe bu mit un§, ft)ir tooEen gern ttjnn, @oIc§ fc^reden Inar gros. 3lber bie
anber prebigt {ft§ ßuaugelium, bie ift gar tt)ibber 'i>a% gefett unb ^eift 'freuiibt=
ligfeit' unb 'p[)ilantrüpia', loolty gern fo nennen 5^^anlu§, bo3 er xnvi furftellet
25 bie guabe, benen, bic üom gefeij erfdjredt Umren, 'f-'^untligfeit' ^cift: )tier auy
ber ma|en gutig ift, gern bie Icut umb ftd^ leiben tan. 'Seutfeligteit' l)cift
ein fold) f)cr|, bas ben leuten nad; leufft, "mW umb fie fein, nit loie bie Bettler
umb bie leut finb, foubern fo freunbtlidj fein, baö (Ar ben leuten mag l)elffcn,
S5n§ fie fein genießen, active signifieat, non passive. Prover: 8. fpridjt ©alomon svr s, 31
30 de domiiKu ^ein Jlicgimcnt ift getrau, id) fpil gern auff erben, id} t)ab mein
freub unb fpicl mit ben ^JJJenfc^en, l)ab mein frcub, ba§ 2^ bei) itju tan fein,
Bin gern umb fie unb fpiel. ','llfo ift ba§ Skgiment meines toortS ein l)oltfelig
fpiel mit htn leuten, S)aö t)eift nn iihilantlu-opos, ein ^eutfeliger menfd), law'i
nit anber§ beuten. 3Bibcrumb bie ^Jiunncn, tjoltj, ftein, *niond}cn, bie meineten
35 baä gottlid) leben fei) fid) ber leut entld)U%n, bie nit tonten inn ber loclt
feiig hjerben, muften au§ ber loelt lauffen, benn ha% loeltlid) leben ha^ t)er|=
leibt [)at, 5)rumb lieffen fie inn bic (Flofter in§ icuffcls namcn. ^a 'ita?^ ift
ein feiig toerd, ha.ii l)cift gcroU unnb gangen in bic l)cll mit umbgangcu.
©Ott ^at un§ gefd)affen, ba§ loir follen bet) einanber fein, ®o ift gefinb, finb,
« uutertl)an, bao luil regirt fein, ba uiuy man barbel) fein, ,3in "^uS ift Uicltlid)
über leufflifd), »oie ift^ leufflifdj bei) leuten looncn, rcgiren, leren, Saivanicnl
640 T5rebigteu bc§ Sntirca 1541.
H] ic^ imiS in lunfteu. 2)a-3 ift fciiibfeligtr uicufd;, Miadv^qonoc:, ut non scrviat
aliis, prorsiis coiid-ariiiin liuic voci (piÄnvDoo.-ro;. Si vis manere virgo, vidua:
mane. 3ft cilt tjevvlicf) biiuj. 3öa§, leuffcl, barffftu, ut in monasterium?
(|iiai(; virgo non maues in domo? 5lu ift e§ gcfd)e'^en. ©. ?(u9u[t[inu§, S9ern=
l)[arb unb bie feinften menner finb brin cjclueft. DiabLolns eos excoecavit jc. 5
S)a§ ift iKi niandatniu, bn§ bu bet} ben leuteii fein. '@evii leiif foltu f)eiffen.
Cogita, ul \ivas cniu li()ininib[us sive in Ecclesia, politia, Oeconomia, in liis
inveniri debe.«, ut gern um6 bie leute feieft. Si vis. aceipe gnbernationem
Ecclesiac, politiae, occononüac, guberna ilonunu et t^ue CB gern.
Est gern umb bie Icute, neu nt fures, ba§ fie mer fc^aben t^un. Sed m
sie: ^ä) \vH gern prebiger fein, non louffen ab nxore k. boniinib[us gern
bienen nnb fol inen Suft fein, Suft t)n6en 6cl) ben leuten fein unb ben leuten
bienen, non (anffen Hon ben leuten. ^^ Uni bie Icute laffen jum Seuffel
faten. Ego gen f)itnel. Non oreavit Dens, nt separcmus nos invicem, sed
ut congregcmnr et inaneamus jc. non nt nxor a marito, liberi a parentib[us, 15
sed contrarinm georbnet, fanftu glei^lnol virgo, vidua, viduus fein, modo
niaue in opere, quod hominib[us bienet unb nn^e ift. Politia ideo ordinata,
ut niagistratu.s I)etffe fromen unb ftrnffe Bofen. Xon ego fol im toincifcl fitten,
■sed Ijcran?', ut doceam iioniines, (|uonu)do sai\i, unb foly gem. Misantliiopia
ift 5ltiind)erel), bie fid) enffern alter conöerfation .'c. ba mu§ man tloftcr 20
balüen. Inspice uos cives, tragen fo mol geringe fleiber unb gralu rod. Certe
.sireid}en 3C. S)q§ ^^eift Misautropos, 6in feinb, ber öon ben leuten leufft, Inil
ben leuten nic^t bienen, SBitttüen, 3">'gfL't'n ftanb ift ein gottlid) ftanbt, \viai-
leuffftu in baS (ilofter inö Scuffela namcn, Inoa I)iubcrt bii^a'? Stein, 5)Jein,
e§ ift loeltlic^ ? SBoIan foldj» ^at uBertjanb genommen, ift gefi^e^en, Seuffcl 25
Ijat bie feinften leut mit bem irrloifc^ unb gcfpenft gefurt, aber bargegcn lern:
In fült bei) ben leuten fein, folt t^ei^en 'gerulenf, i)liilantlu'opos, nidjt 'ungern
leut', folt bet) leuten fein, e» fei) in toelt, ürd) ober iiaii^ regiment, folt fagcn:
^ä) ioil gern bei) ben lenten fein, S)u folt l)ciffen pliiiantliropcs, fanftu nit
im Ütegiment fein, fo fei) bod) barbel), SoS l)cift nu 7 ihiydooyTroc, £)o§ einer »»
gern bei) leuten fei), in fcim bernff gern I)er|lid) biene unb feine luft fei) bein
leuten 3U fein unb i^n ju ^elffen unb raten, loie man fein barff, unb nid)t
be§ Xeuffel§ namen Oou leuten lauffen, liicld)e'j gerant, gclauffen ift ftrada
locgs iun bie l)eU, gott l)at uu§ iiid)t gcfd)affen, ba-j mir allein follen fein,
foubern bei) einanber, S)o l)at er bie ^Kegiment gefc^affen, 5Jlan unb Wtjb fol •''••
bei) einanber fein, imter bei) finberu, l)crr bel)m gefinb, lauft glcic^loot ein
lütttluer fein, allein ble^b im t)aufc, t)ilff ben lenten bienen, alfo bie oberdeit
fol im taub unb ftanb blel)ben unb bie bofen ftraffcn, fromen fc^utieu, S)a§
l)eift baö voeabuluni (/'dnvOQcojTia. MinurDoiDnla aber tft ein red)t 6'artl)enffr
leben, bie uid)t tonten ben leuten bienen, foubern muf;eu iun ein (Vloftcr lauffen, ■•»
iftö umb ein gering lleibt ^u tl)uu, Sie '•JJiogb, bie fralo, locnn fie im l)aufe
Ta.r>'.) [26. tcüciiiDcr]. r.41
R] invenies tales in (]oiiiib[us. Öebeti fuv giDÜc ^ciligteit, fiiften, gelinge f(eiber
tragen. @el)e erau? in ^anfe, ista omniajc. Phil[aiithropos ift ein feiner nienjd^,
ber gern beim tenten ift, ha§ er inen gut§ tljuc nnb fei) nii^t jnfd^Qrff, sed
])ationtiam ^oBcn unb burcf; bie finget fcf)en. Sßenn ba§ ampt unb Wxd
s lompt in groffe leute. ^t groffcr bie perfon ift, je t)errlic^er bie tugenb leuchtet.
Si priiiceps, dives fonberlicf) groffer Wan, ba ift§ ein rec^t tugenb, ba fd^einetS.
(Sdjeinet etiam in geringen perfonen. Sed praeci|uip in magnis. ipii prao-
cipua doiia. ^n u[nfernt '^[err ®ot, Iner Jüil bie freunblideit, Icntfeligtcit
De! au§rebeu ? Paul[us sie vocat, non potest eloqiii. Dens non. Scd
10 appamit in tali C'inestotite, er l^at fic^ 3U un§ genötigt, er niit bei) un§ fein
ju troft unb ^ulff. Modo iii adessent, qiios bli^ unb bonner gebcniutiget in
•Sinei, et apud lios solos est. Vides, qnoniodo eum discipulis eonversetnr,
non aliter quam iiiater naturalis i. e. habens raaternum cor cum puero fc^eljid)t,
h)en>3 ein ftunb fol öon im fein, tneinet, ein jar. 3Ba§ ba§ ünb nur teil, niu>3
IS erfur. Sie i)at nid^t§ baOon, sed ex corde facit et natura mnvetur, ut adsit
et curct. Sic Dens est. Sed e§ muffen bie leute fein, qui betrübt l)er|en,
(|ui timent mortem, et peccata beiffen. £ie £)ürten, knorrigen, ftinrigcn leute,
non praedicat, luo fie foüen bleiben, i|\iomodo ftred'bein, bie fiub, quos bonner
2 Phil[anthropos] Philip
S] erbeit, tregt ouc^ geringe cleDber. £)er l^err mu§ oui^ offt four fe^en, iftS
20 nmb faur feljen ^uf^un, SnS ift ein (Jontrorinm. (l>iknyt}[n(on!n f)eift, bei?
ein nienfd) gern bei) tcutcn fei), nlfo ba§ er it)nen bienen unb fie fein genicfjcu
fan, unb gebultig fei), patientiam tjob mit ben gebrec^Iidien. 3i>enn folcfjc
tugent in gro^e perfon fompt, ba leuc^t§ crft, S)enn i£)e grofjer bie perfon ift,
jt)e großer bie tugent ift. älJenn ein furft (fd[dv§ou)7Joi ift, fo iftS üicl grofjcr
S5 benn in mir ober bir, toielnol bie tugent eben fo Inol tun eim geringen ol3
großen ift. ?Iber loeit Übermacht tft§, Inenn man 3U n[nfcrm t)[err g|ütt
fom}.it, loer teil bie leutfcligfeit nufreben? ©ott, fngt 5^^aulu-j, nnfer licDlnnb
ift crfc^icnen in fo(d)er freuntligteit, bie mnn nit fan aufrcbcn, Gr loil bei)
un§ fein ju troft unnb [)ulff, Inenn man nur bei) it)m fein loil, @r luil
30 bienen, ift bei) ben lentcn gern nnb auffc- f rcunbtlid')ft , bie if)n gern babeii,
!Sa§ ftet)ftu im Guaugelio, 5!icf)t'5 anber-? luic ein inutter mi)t if)rem fiiib ober
tranken umbgef)t, fo gcl)t er mit ben ?lpofteln nmb, S)te muttcr, IraS ba>3
finb baben loil, bringt ficrfur .'c, Sie ftat nir()t? barOon, ^Ibcr bie iiatnv unb
lieb bringt fie bal)in, ba? fie bco fvnnd'en fiublinS Inartet unb pfleget, v'llfo
K mu&en§ bie lentt fein, bie ber bonner Sinai) gefcf)lagen '^at, bie ,]ubrod)cn3
■^erl'.en fein, bie gern Inolten fclig fein, bei) benen ift gott, nnfer f)el)lanb, gern,
ift erfd)ieneii, ()at fid) er,5eigt auff» aller freunbtlid)ft. Sold)3 ^at nit allein
angefangen auff bie jeit, fonbern tion anfang. 3Sie fielt 6r fid) bod) fo
freuublid), luil bei) un3 fein l)nlfflid) unb troftlid), bo3 tuir uu3 ;,u il)m füllen
40 tierfel)cn, ber freuntligfeit onneuirii unb iiid)t lievad)teu, (v-J ift ja nid)t ba
Sutl^etä äöevfc. -KI. IX U
64 4 ^rebiglen bc# 3al)re« 1544.
R]U)et)e, Verhuin iiimpt biv fein gelb, tf)Ut fein fcfiaben. Sic 8acra[mpntiiiii
altaris affert gratiaiii unb ]o gvoS, scilieet ad vitani aeternam. ^an fif)Ct
bQ§ groi bing nic^t an. (Jonsideremus niiiiorcin, scilieet protectioiicni politiae
et oeconomiae. 5tn bem lerne ba^ Ql^offe in Ecclesia, ubi liberatio a peccati.s,
morte. Gerte piiilaiitlinijxis, (|ui non soluiii tiietur (loiiuiin, |)olitiani, .sed r.
etiam, (jui dat verbum unb mein pflegt ut iiiater fc^cfiidjt finb, Dat veibiim,
Suiiifi. 4,5Sacra[raeutuiu, Absolut[ioiien). Sal[omo dicit: l)aft jcljonc bruft i.e. ßirdj.
SSrüftc finb prebiger, bic feugen. Sponsa de liis cauit. Est nostra luater in
OTciitii. 11,28 domo, politia, praecipiie in Ecclesia, vult, ba§ töit JU im fomen Math. 11.
2)a§ ift, qiiod dicit raul[iis: 'appaniit philauth[ropia'. 6i; h)il 6et) nn§ fein, m
fein gute ift ju grog. Et hoc fit sine intermissione, nijdt S^anff, inacdi-
Tit. 4, r. cationcni. 'Non propter opera iiistitiae. qiiae facimus.' (5v Ijat ein
lücfen augericl;t per suain philanthmpiam on unfer iustitiam. 5Jlofc§ Uiac^t per
bonnev, blili nudi leute from, unb 'Rentier, ©ein gtunblofe barml)erl;[igfeit
l)Qt in bal)in tvacfjt, bnä et gern bei) un§ ift unb braudjt lavae| luiu, 2)q§ 'wix 15
nelugebüin luevben. l'iior est ad nioi-lem. Sed Euang[eliiiin, Sacra[ni('ntnni,
Hap[tisniiis faeit noviini homiueni, qui non potest niori, et hoc facit on
nnterloS. Si hoc credinuis, prius territi in rnonte Sinai JC. Non sie dicen-
dnni: Hoc factum tempore Apostolorum, uou, sed dicit 'lavacriim regenera-
t[ioiiis'. Idem habes, qiiod Petrus. Et Christus est nobiseuni 'iisque ad 20
WiiiMi 28, 2(iConsnmat[ionem\ @v tl)Ut§ nod^ per Eiiang[elium, Sacra[mentuin, (juod fecit,
cum Clu-istns natus. ^ä) UiadjC mid) mnbc. Plnra de hoc textii dicenda.
s|Sl)nal), fonberu eittel gnob unb barniljer^igfcit beult @r un» an, über
ba§ inn alten ÜJegimcnten, obs fdjon bie luclt für geling achtet, 'l'lber bu folt?
ertcnnen, S)cnn folc^S allc§ uon it)m ift, unb Diel nier tl)ut cr& nit nlleiii 2.'.
int hjeltlid^en Regiment, fonberu gott luartt unb pflegt mein »nie ein mutter
eines fd^cbiditcn fiitbcS, gibt uu§ 2auff, Sacramcnt, iHbfolution, fivdje l)al
.fioiifi. 4, .■, bruft i. c. picbigcr, bie feugen hau finb. Caut. (s'tjviftuS ift unfer mutier.
Dater, im loelt, bciuS regiment, aber Dorau^ in ber ß^riftlidjen firdjen. 'iJlMy. 1 1.
wniih. ii,2s'Vcnite' jc. 2)a§ l)cift ein gott, bofon ''^Hniluv l)ic fogt, ber bcn leuleu nad) ?.o
leufft, ber bei) uns? fein loit, (Si fans nit lafeen, Senn feine gute fano nidjt
lajjen, ®a^er left er bie -j.^rebigftuel unb Sacroment ber 6^riftenl)eit , ha§ er
un-j fotdjö geben, niittcl)le, A^at ein fold; luefen angerid)t burdj fein gernleut,
ot)n unfer gered)tigteit, Senn e» ift nur feine bQrmt)eräigfeit, bie bringt il)n
bnr,5u, ha-i er gern bei) un§ fei), S)al)er "^at er un» biefc loibergebnrl gegeben, nr.
ba§ lüir pm nclocn menfc^en geborn loerben, loiclnol ter bei) ber erften geburt
niid) ift, fouft Umrbe feine fralu ein finb jur loelt bringen, aber l)ie madjl er
neloe menfd;cn. SÖeuu loir fold)§ fönten glcuben unb nid;t bedjten: S" ^nS
ift gcfd;el)en, ba bic '^Ipoftel lebten, Xenn eS eben i^t ba§ bab ift, ha'ä ipetru§
Ijette, 2)0 Unirben loir frotid; merben, 2)enn er menfd) loorbcn, fidj in flippen, ju
Warien fd)0(j unb l)alv gelegt, tl)ut-j and; nod), SBer biv Uml gleuben, ber
unirbc in feinem f)erljen and; frolidj unb guter bing fein.
<Jir. 40 [28. Icjemki-]. C, |:
40. 28. a)cjtiii6ct 1544.
^^rcbigt niu Süuutnij iinrf) 2l*cif)und)tcit.
R] DOMINICA INTRA FERIAS NATIVITAT[IS
Tit. 3. iif.j,4if.
Prid[ie ;uicl[iviiiiiis in Epistola S. Pauli ÖOIIT Qtoffen lücvtf, (jikkI Dens
iiobis aiiparuit in fvcuublirfeit unb leiltfclicfeit. Aliud opus est quam, cum Moses
•■> iu Siuai dedit legem, quae erat horienda facies, ut non possent filii 3C. laiu
iiulicat, quis sit is toercftneifter, qui appellatur Deus Chrestos et philantIi[rop<>s.
'Salvatoris', inquit. 'Non pro])ter opera.' S)a§ ift ein§. Salvos f acicns iu. s, i f.
mu§ @ot fein. Neu hominis, Creaturae opus, sed Dei: Liberare a damnatione,
peccato, morte solius De! opus. 3Bettev difit: 'per lavacrum\ Tbi lo(|uitur Xit. 3, 5
10 de Spiritu sancto, quod aliud sit a Salvatore et Deo, qui uos salvos fecit
sine nostris opcrib[us. 'Salvos fecit per misericordiam suani.' Et
discernit Salvatorem a Spiritu sancto, et tarnen idem ojius est, fpiia dare
iavacrimi, <]Uod regnerat et novos homines t'acit, l^etfft aud) libcrare a peci-ato,
morte. Et hoc fol Spiritus s[anctus t^ltn. Hie non dielt: 'Deus Salvator',
15 Sed 'Spiritus sLanctus'. ©bell ba§ ItJCtÄ, quod Deus Salvator facit, idem et
Spiritus s|anctus. Prius dixit: 'per misericordiam', hie 'per lavacrum'. ©nS
filtb Jtoelj. ^O^-Ö^t ^d^ bl'ittc: '[»er Tesuni Christujn'. Item 'ut per ipsius
17 aber ba§ britte alcld namc s/i über ut per sieht porro sequitur
S] Die Iiinocentium ex cadcm Epistola.
ÜBiv iiabcii am nce^ftcn flc()ort in Epi-tola Pauli tioti bciii aruföeii lucvrt
». flütteo, biuiiin crfc^icncn feine fvcnnbtlirtfcit, \vdäß ein anbev Inevc!, benn bn
n'nfev ii]crv g^ott bn-j gefctj a,cih anffm berge Si)nai, tucittev jciigt er an, \vcx
ber |elb loevifmelifter fei), tuet ba ^ifjc ber freitntlid)e gott k. nenilidj ba§
er 'fcligmarfjc nad) bavmberjigfeif, Ter mwii gott fein, S:a§ Uierrf ift gottlid;, lit 3.5
fteTjt !eiiiev (5rcatuv ,5n feiig madjcn, evtufen Dom tob, funbcn, tierbaniniä, baä
■jb ge()oit gott 3n, meittev fagt ®v: ' ®uvd) ha-i bah ber Inibcrgebnrt' .'C. So
rebet er Dom [)[eiligen geift, al§ fei) er ettlüas anber§ benn ber ^el)Ianbt, ber
gott, ber nn§ feiig maä)d, Denn eS nnterfi^ieblitf) gerebt luirb: t)|ciliger geift
nnb iitiH'v ^cl)lanbt, niib ift bod) baf^etbig tnerc!, benn ein bab marfjen, baä
iiclue nicnf(^en maäjt, [)eift auä) crlofen Don nerbamniS, nein gebercn .'c. unb
30 bao fol ber 1)! eilige geift tljnn, nnb bod) eben bnö rter! tl)nt an^ nnfer bctlanbt,
allein bo§ er-S l)ic nennet 'ein bab ber loibergebnrt '. Xamac^ jum britten:
"locl^eu ^[eiligen geift ^er ou§ gofeen ^at über un§ rei(^li($ bnrd; ^[ef"'»
(^b'-'iftiini'- ^o§ ift ber britte, DaS ift and) nnfer ()cl)Ianbt, gered)t nnb erben
machen l)eift auc^ fetig madjeii. Sa mu§ nu ber bifilis^ flcift flott fein, 6^riftu§,
,;46 ^;Sxcbiöleii bc-3 Snljrcä 1514.
Rlj^Tiitiam, scilicet Christi, cvbeii feilt. S)a§ t)Ctfft aiii) fclig üciitadjt, iictu
gefiovn. Ergo Spiritus sLauctus est verus Dens, cjui facit lavacniin rogciiera-
t[iouis et ren(ivat[iouis. Item Christus, per cuius gratiani erben toevbeil,
oportet etiam Deus sit, quia istud opus feiig mai^eu, m\v geBovn K- ®a§
geljoft ®ot ju. Ibi brei) »oevtfmciftcr, qui ba-i einige Irevd in un» )r)irc!en, &
scilicet fvennblidleit, IeutlcHgf[cit, aliud opus <iuani in Sinai. Sic opus
•salvatioüis, regenerationis est opus triuni personaruni in bei' einigen ©ot^cit,
et idein opus (|uaelibet persona upcratur, et tarnen uuus Deus. Sic in brevi
Epistola äufamen gebogen f(f)iev alle fcfirifft vetjeris et novi testa|u)enti. Sicut
(licitur Bei) bei- Sauff. llaä] feincv fvcunblitfLeit, Ieutfetig![eir. S)a§ f)at ci i"
nicf^t allein getf)an, sed onuies tres persouae. Non sc solura fecit homiiieni,
sed oniucs tres persouae fjaBen bie huniauitatem bereiniget iu hanc persouaiii.
iiit. 1,34 Pater l^at im bie menf(^cit angezogen, sie filius, sie Spiritus s[auctus. Lucae 1.
ubi Augelus loquitur cum virginc, quae interrogat: 'quomodo fiet istud, cum
virum non oognoscani?' Ad uativitatem pertinet pater et mater. Ideo dicit: '■•
Sum virgo et virum ignoro. Respoudet Augelus unb jeiget anc^ bie brel)
i'ut. 1, 35 ^)erfon an. 'Spiritus s[auctus superveniet et virtus altiss[imi' i. e. filius patrls.
Altiss[iuuis est pater. Istae tres ]>ersonae facient te matrem. S])iritus s[anctu.s
lüirb ein finfterni§ umb bid^ '^er machen, ut nee Diab[olus uec alia Creatura
resciscat, quaudo virgo sit mater. Sic pater, filius, S])iritus s[anctus hie 2"
est, bie ba§ luercE öolbringen, ut sit homo filius. Sa^ev rebet script[ura
sjunfer i)el)lanb, mu§ auifj gott fein, !Eenn haS finb eittel gottlii^c tuevcfe, bie
feiner ßreatnv .juftc^en. £rel) inerrfmcifter finb§, bie bah einige tuercf in nnö
ioirdcn, bad ba l)eift frcuntligleit, tiolbfelig!eit. 9llfo leret 51^anlu§, SaS nnfer
I)el)l nnb ba§ Wtxä ber linbergebnrt fei) ein Wnä, 3 fierfon in ber einigen w
gottt)eit, unb ein jebe perfon )oir!t ba?' loercf ba-i boä) ein einige gottf)eit
luircft. Tarau-5 ^eigt "panhi? bie fcf)rifft jufamen unnb fe|t ben '.JhticEel, baä
bvcl) pevfoii ein gotttjeit fei). Ta§ nn ßljviftuc' an un§ luenbet nai^ feiner
leutfcligfeit , f)at er nit allein getfian, fonbern all brel) perfon, Senn er fiJ)
nirf)t af(ein in ber vinngfern h\)b ]\\m 5}Jenfrf)en gemacht, fonbern ber 3>ater 30
liat i()in baö fleib ange^iogeu, ba-j ba l)cift (el)6 unb feel, atfo and) ber ©un,
alfo aud) ber t)|ciligc geift, nnb finb bod) brel) unterfd;ieblid)e perfon ein gottlid)
siit. i,3iiuefeu. 9nfo fagt giicae 1. ber feigcl ^u TOaria, ba fic fagt; Inie fol ;\d)
jnrn Ünb fomeii, fo 2sä) 'oon feinem manne loeiS'? 3}o fagt ber @iigct niid)
sint. 1,3:. öon breien perfonen: '@§ tuirb ber l^Leilige geift über bic^ fomen, 2. nnb bie 35
frafft beä aaert)oc^ften luirb bid) nbcrfc^atten". 1)a§ ift ber ©on, qui est
potent ia patris, nnb ber alIer[)od;ft ift ber öater, 2)er f)[eilige geift lüirb bic^
nberfc^atten, '^ah fein menfd) nodj Seuffet lüi|en fol, lüie ba^ jugetjet, S)a§
eine !?iungfer fc^lnanger loirb one man. '3)o fagt er, ba§ bie o perfon ba fein
fotten. T^aS luercf tt)iin fie alle brel), aber ba-3 toerd enben fie an ber pcrfon «
bc» Son§ allein. Ial)er loirb im ber uater, Son, [)[eiliger geift inn ber
mx. 40 [28. <E;ejeml)er]. 647
li] s[aci'a. Tarn Spiritus s[anctus vocatur luci'cfintnftei:, iaiii pator, iain liliii;-.
Est idem opus. Satis dictuiu: 'Baptisu te in noiiiino patris', Item 'in noniino
lesu Christi', Item 'Spiritus sancti'. Sed foHen« fo laffcil bleiben, ut ipse
ordinavit, ut trcs personae unterldjicblid; evtennet tüevbcil. Unus Dcus, sed
5 iu sua divina poleiitia fo getJJQii feil, tia>3 cv jeiige eilten Soii 3C. Sie Paul[us
iiic dicit: 'Apparuit Salvatoris '. S)q§ ift red^t gcrebt üoni ÖQter, 'apparuit
gratia Dei lesu Christi' ift auä) Xi^t, 'apparuit Spiritus sancti' ift auä)
xeäjt. Item 'per lavacrum Spiritus saucti'. Item si dien: 'per lavacrum
Salvat[oris uostri patris'. Item si dico: 'per lavacrum lesu Cliristi', quia
10 ift auä) fein bab. Item cum dico: '3Iuff i>a^ loir hüxä) bie gnab Christi,
patris, Spiritus saucti', ift alle» rccfjt, <|uia idein opus. freunblicf[eit nnb
Icutf[eligfeit, bay ev an un-i gelüiicEt tiat omnium persouarum, taiueu
persouao distinwueudae, noii. ijuod opus distinctuni aut esseutia, Sed
ut agnoscamus differentiam p[atris , f [ilii et Spiritus sancti. ' §etlanb ',
IS et omnes tres personae ein l^eilanb. Pater habet hivacruni rcgenerationis,
sie filius et Spiritus s[anctus, et tarnen unus Dens. Sic scriptura loquitur
passim. Sic praedicanda fides uostra certo contra iud[aeos et Mahomet,
(|ui mentiuntur nos tres Deos 3C. Si docemus, soribimus, non credunt. Qui
nobis hoc imponit, quod plures Deos, biX leitgt un§ on. Pueri: Credo in
20 Deum, tiliura, alle» ein ©ot^eit, ein ®ot. Sic hie unus Dens Salvator, unus
Spiritus s[anetus, qui lavacrum, et unus filius, qui salvat gratia, et tarnen
unus Dens. Sed non possum comprehendere, lote ge£)et§ jU, bn§ bu ein
ü] S(f)vtfft luercltncliftcv gencnnct, nnb ift gnng, luelc^cr gencnnct toirb, unb loev
gnng, bng nton fngt inn bor 2auffe: Zs^) teuffe bic^ int namen be« ä>QtevS h'.
2:. ober 3tf) tei'fff ^^^ ii^ nnmcn bc§ ©on§, '^IBer »oelil iinfer glniib olfo Iielt,
mu§ man bie brel) pei'fon unterfd^ieblic^ nennctt nnb glenben. 3llfo ^panliiä
nennet Iitc, 'S)o cvfdiienen ift bie leutfeligfeit gotte»', rcbet tiom öater, nnb
liicn§ fc^on Uom Bon gcrebt luirb ober Hoin ^eiligen gcift, iftS auc^ redjt,
®cnn boS \vcxd ift nÜer breiev pcrfon, item luenii 3c§ f^at: "^ui-'tf} ^ü§ Bab
30 ^fiefn C?f)rifti, tnerS auä) redjt, item anff bn§ Uiir burd^ bie gnab (51)rifti erben
luerbcn, itein tncnn ^ä) fagtc: anff haä loir geredet iinnb Grben finb biirdj
ben iiater ober f)[eiligeit geift, ift§ and) rec^t. ®enn bie leutfeligfeit ift aüer
brcli pcrfon, ober alfo inii§ man3 perfoii itntcrfdjcibcii: ilnücr beljtanb, 5oit
[icl)lanb, l)[eiliger geift I)el)lanb, unb bodj ein liel)lanbt. S5ater tiat baS bab
35 ber lüibergebnrt, alfo ©on, alfo ()[eiliger geift, nnb bod) ift§ eine inibbcrgeburt.
3llfo rebt bie fdjrifft, anff baä lotr lernen unfern glauben üertcljbigen roiber
3nbeu nnb 5Jla^ometen, Sie nn§ anligcn, al§ ()aben Itiir bret) götter. (Sin
K^rifte luetS nur Oon eim gott. 3^) 3l''iiB an gott tiatcr, (5l]riftnm, Bl^iligcit
geift. 6s ift ein gott, S)ie ®ottl)eit, bie ber Dater tiat, Bat ber ©on nnb ber
40 ^[eilige geift. 6§ ift ein gott, ber feiig mac^t, ein gott, ber gerecht madjt
burd) gnabcn, ein gott, ber bie loibcrgeburt ()nt, unb ift ein gott. '^a \d)
(548 'i'tebiatcil bCi- 3nl)tc5 1541.
H]inniil f)oft, ba§ bu rebeft, et ali(|Uot milia. mca vox transit in tot milia
aiirium? 2te6er, Inic geljet ba» JU? quisque eandem audit vocem, qiiae cadit
in cor. NoQ iiitelliginius opera, qiiae quotidie facimus. Si nou intelligis
opus, (luomodu artificemV laiii arbores buvr !^ol(|, Quff pfingfteil apffel,
h)0'^ei fotnpti? lam vides esso aridum ligiiuiii, aestatis tempore K. fiotll 5
ligt in bcv erben, Margarethae in ber fd^eluren 3C. Si lioc uon appreheiidis,
quod quotidie vides, quomodo apprelieudes artiticein, quem uou vides, sciliect
Deum? 6ben barumb quod uon iutelligis, ideo praedioatur, ut credas. Si
possem intelligere Deum ]iLatreiii, f[iliuiu, S[pirituüi iS[auctum uuum Deura,
([uid opus, ut audiamV Item Turcae, ludaei omues sine Deo. Nolunt legere lo
J5iblia, scd loquuntur ex su(j eapite. Sed uos vocati ailff ha^ huä) Ullb
bvQuff getaufft. Est ergo Deus unicus Deus et Creatur. Dens salvat uon
per nostra opera, Spiritus s[anctus per lavacrum, sicut pater per regeuera-
tiouem, Christus per suam gratiam. Ideni opus triam distiaetarum personaruni.
Haec epistola disceuda uustram tidem ju fterden. Deiade indicat, quod is
pater 1. persoua, filius 2., Spiritus s[auetus 3., quanquam Spiritum s[anctuni
prius uomiuat quam filium, Hgt nic^t an. Salvavit uos, iaquit, per quem?
per lesum Cliristum, et jier iuuic effudit Spiritum s[auctura. 6f)rtftu§ geuftt
Spiritum s[anctum auä) mit. Imo Spiritus s[anctns seipsum. Sic Ciiristus
-joi). 15, 26 ift Qitd) bet, qui effundit et mittit Spiritum s[anctuni ut in Iohan[nis Euau- -m
g[elio. Pater a ueniine ereattis, factus, filius a patre genitus. Paul[us liie:
Sit)erftel)c es nicfit, e§ ift nid;t jubegrciffcn? 6l) bu feiner ^^ropljet lUiar)oiuet,
■•.UJug briimb erlogen fein, tuet)! bu c-5 ntcfit fiegrciffen !anft? Hiie !anftu ba3
tiegreiffen: liuinn bu rebeft, fo iftv ein ftimni, bie gefjt gleidjlnol inn l'icl
taufcnt o^ven, inie gef)t§ ju? oB ^c§§ fdpn fef)e, Deiftelje ^d|u boc^ nic^t. S>o 25
ninftn feigen, S)u löi^eftS nit, fonnen Inir bod) bie Inerd gotteS, bic luir tcglid)
()ürcn, feljeu, nit begreiffen, lutc luollen Inir benn bie f)Oc^fte lllaieftat erforfd^eu '.
fauftu bie !nd;el nitt öevfteljen, fo loirftu ben topfer nit Oerftef)en. 2ßa§ ift
ilU ber bauin? eittel f)o(ti, aber foin nad; pfiugften, fiubeftu fd;one epfel,
firfdjen brouff. Trntnb ftnb§ groffe narren, bie ;3ubeu intb Surden, ba§ fic m
fpredjen: jd) begreiff§ nit, brumb ift§ nit loor, ^a eben bai bu c§ lüt licr=
fteficft, hjirb bir§ geprcbigt, bns bu c§ glcubeft, toenn bu c§ begreiffeu fontcft,
lüoltcn loir bie Sibel niberlegen. 5)rumb finb bie 3i'beu unb S^urdcu toU
niib toridjtc narren, Srumb loollen fie haä bud} nic^t lefenu. 3lber ivir finb
auff bie prcbigt gctaufft, tonnen belueifenn au§ bem bud^, S)a§ etu gott unb 35
brel) perfon finb, bod) npt unterfcTjicblic^cr natur nttb tnefenS. i^ater nindjt
feiig burdj barintjer^iglcit, l)[eiliger geift burdj Itiibergebnrt , fon biird; feine
gnabe, 1)q§ alle§ ift ein luercf unb eiuerlel) Irierdmeifter, unb fiub boc^ brel)
unterfc^ieblic^e perfoii. ©olc^eS fotten Unr lernen, unfern glaubcu ,^u ftcrdeu
unb fotd}e nieuler .^u bempfeii. ;0»n biefeui aber ort jeigt 5paulua an, ba§ ber 4«
3J 3d)l 3i)ä
9h. 40 [28. SDqeiiibcv]. 04(j
K] pater per filium dat Spmtuni s[aactiiiii. .Spiritus noii iiascitiir u patru, (ilio,
.sed effuiiditur a patrc, tilio et venit etiniii a seip.so. Spiritus s[aiictus datur,
mittitur, eft'iuiditur per patrem, filiutu, habet uaturam a patre, filio, ut filius
a patre. ®a§ tft breviter complexum iu brevi. Vides, Irie S. Pauiu.s ein
5 tilcifftger prebiger. Filius a patre, Spii-itus s[anctus ab utroque, et tarnen
uiiiis Dens. 2)a'j i[t bei" tDCVdfmciftev, iiui foeit opus mirifieuni redcmptioni.':,
in feinetit leutfeltgeit toefen leufft un§ nad), venit ad uos fo licHid), f)ev|ilidj,
non mit Sonnerfdjlcgcii. Si mea opera, toerS tjiel 311 Hein, iiimpt ein anii,
dcnb finb, jung megbliii, pareutes loerben ir geftorfien iein, luirb bd) bcv
1» 5d)h.icl"ter Maria lacobi gebienet. Post dederuut losepii, inirb iii(f}t alt gclucft
fein. Tlan fjelt ein Sungfraiü, bie froni, juc^tig, für IteHid^ 3C. Nou fit
vir, sed infans. Si crcdis, fo inuft ein »erlangen bnrnarfj fiaben, ut iibentei-
videas filium et uiatrem. Ideo ein fveunblic^, leutfelig Irerrf, baS loÄet jn
eitel liefi, troft, freube. S)arna(!^ ba ex gro§ hjirb unb man, nimpt er tob,
10 fnnb, '^eC, auff fein Ijalfi et erfeufft§ in feim l]o.U et sinit tibi [.racdieari in
salutem, toie Innb er freunblicEier fein? Si fnrc^teft bic§ für bcm boter, «jui
primus. Gerte nou, quia ideni opus facit, quod filius et Spiritus «[anctu.s.
Gnbc nnb luifie be§ toerdfmeifterS, ut salvus fias ab omnib[us peccatis, reno-
S] bater fei) bie erfte perfon, jDer Son bie anbete, ®er '^[eilige geift bie britte,
-'u 2;er tiater r)at feiig gemacht burcf) (Ft)riftnm, unb bitrd) ben feiten f)nt 6r
ben {][eitigen geift anfgegoffen, ß^riftuS geuft and) mit au§. 2)er t)] eilige geift
gcnft ficfj fel6§ auä) an«, luie ?tuguftinn§ fagt.' Soldes aKeä ift im ;^H>l)niiiic
derlid), ©ott ift Hon niemanbt geborn, oBer ber Son ift geliorn, l)at alicr htn
liatcr ni($t gemacfjt. 2)aö tieift f)ie ba^: bnrcf) ben 5on feiig marfjt. ?Ufo
2s ber l)[eilige geift loirb nit gcborn, fonberu geljt Uom Hater nnb Son, I)at bie
natitr üom 9>ater unb ©one lt)ie ber ©on Dom öater unb ber ijater Hon iljm
fel6§. S)i§ fol mon nu merden unb felien, Une 5pauln§ fo ein ffeifjigev
prcbiger, prebigt ben tiater, ©on, l)el)Iigen geift, redjten gott, nnb bod; brcli
perfou. 2)a§ ift ein lucrdme^fter be§ loblid^en, feiigen WalB, S)a§ gott menfd)
M iDorben nnb angefangen Ijat juerfdjeincn inn feinen lentfeligen loerden, Icnfft
un§ nad;, fompt fo lieHid;, t)erälid) ju unS, baö nit tic6Iid)er fein fontf),
tompt nic^t fc^redlid) gevant mit Ijarnifdj, fonbern nintpt ein arm, elenb liiib
nnb loirb geborn Hon il)r, nid)t aüein gefdjniljt nnb gemadjt, fonbern ninidt
i()r unb barmit unfer fleifdj unb bintt, loie tonteftn cä frcnntlidjer madjen^
:'■• @§ ift ein armeS 5JJcgbeIcin, üilleidjt one (Altern, ein armeä afdjcnprobetein
gctuefen 6ct) 5Raria ^Vieo6§ iljrer fdjloefter, So Ijafien fie barjn getljan, bau
fie bem 3iofepf) bertrainet lonrbe. 5tn ift§ ein freunbtlid) bing nmb ein 3nng,
e()rlidj ^m'gfetlt'in Hon 15 2s(^un, %ami fo loirb er nidjt fobalb ein Waw,
fonbern ein tinblin, äöenn bu foIc§§ il^t fel)en fonteft, tuurbeftu gen 6on=
i'i ftantinopel lauffen, S)rumO ift§ jfjc ein liebtid) loerd, nimtd barnad) meine
') So nicht iti finden. Vyl. Mitjne 3H, lOö'J.
r>50 5.kcbi(ifcii bcs 3nt)vc§ 1544.
H| veris et regencivris, ut iiistificatiis per giatiaiu lesu Christi ot liaores aeternae
vitac. Hie hahctis opus cum artificc, quod Dens isalvos facit per filium
cniu Spiritu sauoto, flat plura nomina. Qui hoc nunc posset crcdorc. Con-
iii. 3, 7chidit: '9Jac^ bcr tjoffnung'. Hoc factum est, ut renascamur. novi fiaiiiiis,
evbcii, üiiber actemae sahitis. S)c§ finb \v\x gcluty. Sed ba lunmjcttS noä) :<
an, (|U()d uoii liabcnius im flcfidjt, ut IieQrciffcu !iinbcn ut haue vitam. Sed
habenius in spe. Euaugelium praedicat, dat. Sic Sacrameuta. Certe habonuis
et accepimus per fidem et expectamus per spem. Discrimen regui mmidi
et Clu'isti. Certe teiicmus, sed adhuc iu spe. Et hoc est, quod fo falb
l)iii9cT)eii, laffcn-j prcbigen, sed fol in corde gegleuBt fein, brouff lebcii itnb '»
ftcvtieii. Etsi corpus moritur iiiib tnivb fd)cnblicf)ev '6egi'a'6cn beim fein o§,
scito te esse haeredem, sed lievbccft in ^pe. lam tenes ccrto ]ut fideiu in
s)ic. £>n3 I)cifft opus mirificum. 6§ fol fiel) gleid^ lnol houio üben in houis
operib[us. Ceite verum, quare dicit hoc? ut .... Certe mundus: 6ö ift
erlogen, praesertira Turci, Tudaei: (§§ ift gelviiSlid) cviogcn. Solus Apostohis i;.
hoc dicit, bem gel)ort gu, bnS er getniy unb fvel) baUoii pvebigc nnb rebc, al§
fet) e3 im ein rechter ernft. Non fol concionator fo ftel^eii iu coutione et
14 , . . .] ein Wort nachyemah, oh iloniinus?
s| unb beine funbe auff fein ^al^ unb nm treu|! k. SeftS bornnd) prebigen buicf)
bie lüclt, bQr3u f^ut er§ nit aKeinc, bnmit bii bidj nid)t für bem öatev
fuvif)teft, Senn bev tinter unb ©on unb f)[ciliger gcift tfjut ein Wxü. oli§ -.'o
frfjon bie perfon bey 8on3 ift, bie utenfd) tnirb unb gnug fuv bie Sunbe tfiutt,
unb ba§ ift§ cnbe barljon, ba§ hu geredet unb ©rbe feteft buvc^ bie gnnbc
gotte?. S)a§ ift nu b(i§ lücrrf, bn§ un§ unfev ^kxx gott gerecht mad)t burd)
hm ©on im l)'Leiligen geift, '5}ad) ber {)offnung, ba» ift jl)e geluifilid) Uiar.'
2)a§ ift gef(f)el)en, ba§ inir netu, feiig, evBen unnb ünber Ittevben, 3)a§ ift •.■:,
geUn§ unb lein 3ti)et)fel, ahn bnran mnngeltS, ba>3 tnir? nodf) ni(fit im gefidf)t
fiobeu, fonberu inn ber (Hoffnung. Tie Snuff, loort, Sacroment, prebigt,
unb gibtS un§ gehitft, fjnben \mx^, a^ix burc^ ben glauben empfangen unb
tuatten fein gelxnS inn ber Ijoffuuug. ©ns ift nu bie unterfd^ieb be§ h.ielt=
lidjcu uuub gotteS 9{eicf)S, Sen fcljaf, haben luir, altx ineljl luir il)n nit fel)en, .-.o
gleubcn luir?< f(|tnec()li(^, foltten aber geUiiS unnb beftenbig fein iu l)offnuug,
ol' fd)on ber leljb fd)entli(f) begraben trirb, gefd)ic[jt§ boc^, bo§ bit Inifeen folt.
Du feieft ein erbe bc§ ehiigeu lebeuS, Ta? ift bein, aber bu bnfty inn f|off=
uung, 3)a muftu mit bem glauben bid) üben nnb in guten loerden. 'S)a5 ift
gelüif^lic^ Inar.' 3lufgenommen, ha^ eS öerbedt ift inn ber :^offnung, limrnmb r.
fagt (?r a'ber: '3)a?' ift geloifelid) loar?' Darumb ha?, bn fagft, eS fei) gelnifjUd)
erlogen, toie lurden unb 3ube fagen, (i« gel)ort ein "Jltioftcl barjn, ber ba
füge: Ob fc^on 3c§ fag, e§ fei) erlogen, gletd^luol fo getoi» bobon prebige, al§
fei) e§ fein lautter ernft. 6ol nit ftebeu ouff bem ^rebigftuel, al? gleubt er
fclb§ nid}l, foubcrn rebc bcu Icnteii zugefallen, Inie üorjeitcn bie fabeln auff m
"Jir. 40 [-28. Jitjcnibcrl. (;5 1
Kl I()(|ui, ac ipsc noii crcdat, tit liacteDus in papatu, ift iilClt fclbu tcill eiuft
gclücft. Sic de Ciiristo: 'doocbat non ut pharisaei' i. e. ita. nt iioiiiiiies watin t,-.-»
fiigitareiit, c» r)ette '^enbe unb fuffe, leBet Qlle§. ®v prebigt eritftlid) bing, ift
eitel ffammen, fetoer. Pharisaei ten|elten fo l^ev, al§ gleubten fie c§ fcIBS
5 iitdfjt. Et tarnen gratia, ba§ fte fltngeit üU ein fc^etle, sicut imtcr bem
Sapftum, ha öiel leutc bte ])assio gcf)Drt. Ipsis conciouatnnb[us \vax fein
crii[t. Viilgus merdte beu tert baöoti. Sed Apostolus et concionator fol bei
fad) gctoia fein, ut sef]uitur i. e. ue sis !^umpler, qni faul, !att lerct. Sic
doce, ba§ man§ fule. Hoe vult. euin dicit: Certe verum, ipiod |)ater, filius
lu et Spiritus s[anctus iiiifer einiger Ijeilanb per jc. ©o getin?- loiiitcu luiro
iiicfjt niacf)cn, tarnen lofft un§ jc. Apostolus rebet cs mit ganticni crnft, bno
CO Bornct. ^sä) unb bu fein jufrfjluac^, tamon volumus sequi vestigia, baS
lvtiv§ un» aud) ein crnft laffeu fein. Hoc tiet fo mit crnft. Hoc opus fol
nelurung machen, regenerationem , salutem. Si autem inanes in veteri cute.
13 tum uou habes spera: est mortua iiraedicatio, non fis alius, non regencratio,
reuovatio ad salutem. Si ^elt§ für ein crnft, certe aliter vives, non eril
inane opus hoc in te. Si non potes ostenderc tuis operib[us et vita, an sis
renatus. Si non, fo ift§ getoialid^ erlogen, arguo mendacii patrera, filium et
Spiritum s[anctum et eins verbum. Nos, qui pueri, certo volunuis discere et
20 cog[itare, quod vera est praedicatio.
2 über docebat steht Math: 7
S] bcr taumeln geprebigt fein, 2)o ftl)t manS, ha-i ilim lein ernft Ijot. Tabou
fagt aucf) ber ßuangclift, 6t)riftu§ prebigt cum autlioritatc, baä ^iäß anfeljcni""ii'i-'.-s
lic'j, aly l)et§ ^enb unb fufee, oIs loereuu eittel feuerflammcu. 5l6cr bic
5t?t)arifeer prebigten, aU tncreä if)nen nit ernft, Inie bie pfeiffeu iuu ber orgcl
25 fidE) jur ftimm la^en gebraudjen, ober rtie eine f(^ell. 51u ift bennocf) gut,
baS fie noc^ fo tiiel tfiun, ba§ fie e§ prebigen, toie 6()riftuä fagt, ift ja bcfscv,
bcnn ba§ fie fatfi$ prebigten, loic unter bem 2?apft bie leut benuocf) bic pafjiou
gefa^ct I)a6cn. ?lu fagt ^autuö t)ie: Sie follen fo prebigen, nit luie bic
f)umplcr, fonbern bo» man§ fule, ha'5 ernft unb bie lauttcr lt)ar()eit fei), cu
30 fjat fonft mu[ie. Saä ift nu, bas ^|^aulu§ fagt: 'tah ift gcUuBlidj toar', '3)a3
ift: 3^} loci», ba§ toar ift, unb prcbigc auc^ mit foldjcm crnft, baS bic Icut
mcrcfen, bal ^enb unb fufee ^at, S)a§ bie leut gclots glcuben, cv fei) alfo,
Ten e§ firint im '^er^en unb ftcl)et gctui§ brauff. Tiu oli luir fd)Umff) fiub
unnb nid)t fo ernftlitf) glcuben luie ein '^Ipoftel, fo lafts uuc- bodj uod; tl)uu,
35 laft un§ beffern unb mit ernft bar3utt)un, S)cnn toeun ioir baf)in gefjcn unb
unä fo ft^cutlid) f)altten mit dofem leben, To ifto lein crnft, Tarumb mnftu
lernen, ha-i bir§ gcluif^liclj crnft fei), ift birS nu ernft, fo loirb§ nit Ucrgcblidj
geprebigt fein, fonbern bu tnirftS mit bem tucrf unb leben bcioeifen, ba3 bu
gcrcd)t uub ndo geboren feicft, folget folrf)ci niff)t, fo gebt bir§, ha§ bfif^t:
40 5[it gctoifjlid; Umr, fonbern gOuiBtidj erlogen.
Ctfg^Q^-ai;
^^^rcMntcu i»i\^ 3nl)vcö' ir>4r).
R]
(«nl.3, 23 rt.
(SnI. .1. aa ;
*, 1. 3
1. I. ^muiiu 1535.
dip: ciKCUMciyioNis.
Vespcri Galat: :!.
'.\ iil(.'(|ii;iLn vciiiret fides.' 'Etsi sit Doniiiiiis omiiiuin.' 'Sic
et DOS (Mim esscinus parvuli.' Istao epistolae gcr)OVeil jtlfnilteu iCnn-
iuiixit aiiiha;^). S§ ift ein Unf^etronltl^ prebigt üs, (|ui iunorant, <|iii(l Lex,
Eiianjiicliuiii. S. Paul[iis meinet, ba-5 Wot ilueieticl) UH'iic mit iin§ f)anbclc
luib übe. (yinmal |)ei- legem, ba n gebeut, lüa§ tnir t^uii foEcii, 2. per pm-
iinssioneiii, bn er iiuS 3U?agt, (piid vclit facerc »iue iiobis. Por legem loc|iiitiir,
tonö lt)ir t()liii folleii Oli in et iion possumus. Per Euaiigeliiim, (|iiifl ipse
velit facere et potest. Quisque iibi aiulit, putat se Doctorem in ea. Sed
nun fd)iiler. Diefc äiuelj rec^t fein ju untevfdf^eiben, ift nicfjt jebevman« bing.
a. aiiii. 2, i&Paiilti.-s vult Episeopimi esse Doctoreiu, (pii verbum novit teilen WXb fdjcibcu
et sie, r|U()d iiislo niilla lex, peccatorib|iis iinlia promissio praedieetur. @in
lievftoÄtev, fiiüiviger Iflenfcf) fol fein Inidjftntn'n 1)oren de prumissione, «-d
12 l'auUis] l'.uiliiiH
'■^J
Cireiimeisionis Dominj. is
(;*fy ift eine nngeU'onliifje Icrc bencn, bie nit Uii^en, tüoS gcfch nnnb
(fnnngelinm ift. S. '.l^nuli nu'innng ftef)t gvniitlid) bn , Sne gott ,^lticicvlcl)
Uu'ife mit nnS l)QnbcIt nnb lebct, Cvin mal bnid) gefcl;, bn§ anbev mal bnvd}
l'crl)cif}nng, bn ev .yifagt, !iio§ Gr t{)nu Uni. S^uvd) gefe^ vebt tev mit nnä,
U)a-5 tuir tl)nn follen ol)n if)n nnnb !onnen>3 nit, 1)as, anbcr bnvcl) ltev()ei^nng ■,»
vebt ev, tunS ev tl)nn Inil ii()n uns, nnb fan« fcev tüol. 5l5cv fold;c leve ^u
•i. Jim. 2, uunterfdjciben ift nit jebermanS, ^^anlu» iuil t)aben tiom prebtger .sccare verbum,
S)ns (fv gottcö Uiovt Uml fdjeiben lonne, ®n§ bem gevecfiten lein gefcij, bem
©unbev leine üevt)eiBnng gepvebigt ioetbc, 2)ev fnovrige )ol eittcl gefetj, jovn
15 1545 r
mx. 1 [1. 3nimar]. 65P,
R] eitel btilj, boiiiicr, evbBebm, luie ©obo[ju, ©omor^ra Derfuncfen ot diluviuin.
S)ic fotlen impii tjoBcn. Ratio: (juia promissio %ei)et fie itid^t an nee Dens
locutus eas, ut aiuliaut. Contra pius fol !cin ©efelj ^^orcn, geljet tu iiidjt an.
Sed promissio de Christo. Sßev bie 2 unterjdf;eib ^aitm tonht, esset Doetor.
'■ Onines meinen, lüir founen». 8ed quando ftunblin \enit, feilet un§. Dabo
flfeidinis. :5m lucUlidien rcgimcnt mu§ aucf) fticug icc^t nhev bic tiofen. (?§
ninC' aber bie gnabc bancben, <|ni lucvb hex gnab, nt illis tüibeifarc, et econtrn.
S)a§ xeä)t loiberfav bcn unbuafertigen 83u6en sine ojimi misericordia. Econtra
iihi qiiis gefaüen, nt tnmy.nn. Slöev bie tuelt ift ber S^euffel, fie Bvamijen
1" lueber hai ve(^t noc^ bcv gnaben, lüo fie follen, sed ubi lüoUcn, nt tit in ania,
iDo bie @(^6ffer regieien, loem fie toal »ooUen, ber hiegt gnabe. Vw non,
bem begegnet ledjt. 8inb bie nein gvalüen rotl unb barfuffev 5Jhinci)e, bie
nelü 23i-nbei-f($afft, tompt aber jnleljt ber lürde unb bridjt bir bcu i)üU. In
nnnido fan uid^t eitel recf)t, eitel guabe regiereu. Sed tuer bie fünft tan, ber
I'. fau§ tüol, et (luos ruret. 311-3 ba§ ©efetj vel redjt gebeut: S)u folt uid)t auber
ftotter {)ahtn, nid^t tobten ,'c. Sa§ ift foftlid), gut unb fein gebot, bie fot
man l)aben, et Dens vnlt sini])liciter. "^a finben fid) nu jlneierlel; ©djulcr.
ötlic^c fiub ftol^ unb Ijoffertig, nihil cnraut, ob @ot gebeut vel breloet. isii
13 über SütdEc stellt Sfuffet
S] Dom l)imet ^oren, Don 8obom unb ©omorr^a, bom diluvio unb alten greu=
so (idjen ftraffen, fo inu I)eibnifc^eu unb gotttidjeu fc^rifften ftef)t, Tcnu lier=
t)ei^uug fol er uit ^oren, luiberumb ber geredete fot tein gefe^ t)oreu, gel)t il)n
uit an, fonbern altein (i[)riftum, löer nu bi§ uuterfd)eibeu fontl), Iner ein
Soctor unb (Sl)rift. iMel meinen, tonnenö, aber Inen» ftunblin tompt, loifjeu
fie ni(^tö baröon. -Jltfo in loeltlidiem ;}icgiment mus ge^cu ftrenge gcredjt,
i5 and) guübe, Sem aber, ber uit guabe luert ift, bem fol rcd;t Unbcrfareu, al§
ben uubuffertigen, ftorrigcn buben, aber fromen unb bie gering gfallen, foltten
tTiiny.nrir erfarcu , tnenn fie aber ,ju lnoUeu, mu>j redjt leiben, tuen fie luol
luotten, gefdjic^t guabe, fo gc^t» im Üiegiment unnb furften t)ofeu, luem fie
3U ttjollen, ber mu§ ^erljoEtten, Sie gratoen 9iod treljbeu folc^S gu l)ofe. 3""
3ü ber iuelt mu§ mau gnab unb red)t £)abeu, fan nic^t eiltet gnab, aud) nidjt
eiltet red)t regiren, fonbern mu» bei) einauber fteljen. äßer nu bas mittel
tau treffen, ha fte^t§ h)ol, .&eilig geift unnb G^rifteu fonnenS. ®efet^ leret
bic ,yid)t, boy man nit nugef)orfam, ,^ornig k. fei). Slber bn finb uu 2 fd)ulev,
et(id)e finb l)offei;tig, Epiemei, bie gel)en nit in bie firc^en, frogcn nid)tö nad;
r, gotteä lüort, Don benen veben toir nid)t. Slber barnad) finb uod; 2 5d)uler,
Gtttid) »üotttensi gern l)alteu unnb fonnen» uit, 2)arnad) hypocritae, meinen,
fie Ijatttenö unb iDoüen burd) )üld)e eu^erlid)e ttierd feiig mad)cn, bic fjorcuö,
Uiotlen gclert finb im vcd)tcn, finb ftollje t)cl)ligen. 3lber bic anbern luotteuö
gerne tl)un unb tonneusi uit, Srumb fiub fie traurig. S)a5 gefetj martert fie,
4" fd)vcien ftcto, liuUtcn gern ein gncbigcn gott t)abcn . So ligt bov gcfct.: über
(551 $tcbiatcii bei 3Q{)vca 154.'i.
KJgeljOVU in SpiCinx'V .3""nt ni''!' L-imintcs tcmplimi, pixbigcv. Post 2"~ <|ukl;iiii
fulen, qiiod non foillU'll I)alteil, lltcgcu malaiu c'ouscientiani , (juidam ftolk,
[)offertifie öeiUgcii, bic meinen, fie Ijaltcn. ^tuff biefc fol man ba§ ®eie|t i)axt
treiben. SnS jiub ftollje Ijeitigen. Sed iirimi, bic gern luolten. ^V' itiet)r fie
tl)un, je »ncniger fie ncrmogcn: 3lf) ^ette iä) ein gncbigen ©ot, ftnb armfelig t
uoId, <|uia Lex l)nt fic troffen, gebrnngen nnb gejUningcn. £enfclkn ift jcit,
haä ©cfelj ftiE fcf)Uieige, i-tiLs gefjorn Dert)eiffung, aliis non m Matli. 11.
Wiittii. 11,5'l'anperes euangeli.'^antur.' Non praedico nisi leprosis jc. elenben , non ben
bettelarmen, >ed betrnbtcii l)ert;en. Istis niissus, ut audiant n inc promissio-
neni. '.Jlnff bie getjort bao ©efelj nicf)t, quia ift bereit ba, Ijat fie gefangen, lu
martert fie jc hleo fol verbmu gratiae !omen K. Sa§ ift Ieicf;tli(^ gefugt.
Qui aiidit, meinet, er ■^obs lool inne. SIber iierfucf;§. Midtos vidi Poctoie.<,
luristas et Theologo.s, (jiii omnluo nou sciveruiit et jcmerlic^ geftorbcn. Gtlidje
luulten fie' retten, ba§ fie- in ^3JJundj§!oppen lieffen begraben, iüen§ ans tobbet
fompt, ibi le.x faeit suuin oflfitium JC. Uli fjiii nunc fuisset ©elol^irt, fui i.">
^nrift et Theolog[u.*. Si etiani biibulcus, certe non über a terrore legis.
. Tales nuiltos vidi, quia veniente lege, ut solet in hora mortis, %a ift§ bin
gerid^t et dicit: Tu es bnrii)QU» fiiuber, quicquid fecisti, ift unred^t. Si Dia-
b[olus nie impugnaiet , si Dens ine vellet derelinquere et d[iceret: bn l)aft
li) dereliiuiuere] derelinqueiet
') = sich. ^) Erpän:e: fiel).
sjfie unb juraartert fie, "^o. ift jeit, \iai man fage, Saä gefeti fnl auffl)orcn, 20
unb bie üertjcifsnng prebige, benn tf)nen ge()ort5, loie 6()riftn§ fagt: 'S)en
ajaiiti). 11, 5 armen Inirb baö (iuangetium geprebigt', 'ätrm I)eift nic^t bettter, bie offt ftot^er
finb benn 9{eid)c, ©onbern arm i. e. ßlenb, betrübt, ba ge()ort bie üerf)eifÄnng
()in, nit \)ü5 gefeti, Sann ba-? ift \ä)ox\ ha getnefen, S^rnmb fol tomcn baS
U)ort ber gnabeu, nit be§ jornS. Solc^ö ift balbt geprcbigt, Su nieineft, S}u 25
I)abeft§, aber tierfud^S, Inirftä inol erfaren. 3^) liiib Diel gefeljcn, I)cd]gclertc
ToctoreS, bie cS gefnnbt fjaben, aber finb aud} jenunciiic^ geftorbcn, andj
ettlic^e inn !appen begraben. Senn am tobbett, bo ba» gefe^ fein ompt an=
grcifft, ba [)cbcn fie an ^n jagen: 3(d) inerc Jd) ein ©clnbirt gdncfen, foldjer
l)ab ^6.) tüol ein lo gefetjenn. ' Tenn »nen-S gefelj fompt, luie eö benn gern 30
fompt an ftredebein§ ftunb, bo fprid^t-3: S)u bift öerbont;)t be§ tobs, Senn bn
bas gefel^ nit gef)alttcn, fo Hiel unb fo Diel fjaftn getf)an, nad) bai- gelingen,
ba« nnrcdjt I)at, %o fan ba-J genji^en nit blei)benn, Xo ftel)ty unb luirfft mid;
inn abgrunb ber f)ellen, ift fein§ anffbaltteng. '.Jtlfo fetten bie Toctorcy bie
gebancEen, %o gfet; fam unb fie anclagt, bo muffen fic DerjUiciffeln, Ino Inollen 35
fie bin? S)enn ba§ gefctj, Uien§ fdjon lang an^enbleljbt, tomptS boc^ anff bic
ftnnbc, Uiiltu nit f)oren inn beim leben, inolan fo Inirbä !onuMi jn ber Stnnbcn,
bo bn am fd^loedjften bift. 'Drumb foUuS boren, nieiit bn gefnnb bift, fonipt
') ly. oheit S. (lll, Jö/j.
9lr, l [1. Samiat]. 656
R] papae Ecclesiani jc. ijiiid tili. Ibi Lex occidit et luivfjt mid) in abgvuiib bei'
I)eCe. @0 tnar inen aud^, bcnfel6en Doctonb[üs. Diab[olns inculcat legem,
cui nemo potent resistere, (luia est veiitas Del iion niendaciuin. r)oiis ip.>^e
contra te et eins ira. Lex, ((nac iiista. 3)a mu§ er öerjloeiffcln. Ergo ^oft
i lool in iiac scliola ein Sieblin lernen fingen. S)enn I^ex tanden) venit liac
lioi-a, si vis non audire in \ita. 2)u fnor \v\U bicf) nid)t laffcn jifjrccEen et
coiiverti: tnin veniet in hora, ubi infirini.ss[inuis, bil bu folt ben I)ürfjften tanipff
nnafte^en. Tdeo audire debe.s, folt bic^ laffen jnc^tigen, si venit ad mortis
lioiani. ©iJje jU, non fcnueft ben Magistrnm legem. Ideo fol man legem
ui inierbar prebigen, nt iioniines agnoseant peecatnm. Isti Doctores, de (|uil)[us
dixi, funben bie jlnel) nid;t fifjeiben. Tristis conscientia ba unb altned;tig
unb nuuBcrtüinblicf; @efe^ loar anä) ba. Ibi gar ungleich fanipff, ba iun§ baS
®etT)iffcn Unterligen. Disce, loeil bu jung unb ftortf, ut scias contra Demu
ftreben, non solum legem. 8i debeo contra legem, conscientiam et Den
in
,n fechten 3C. lam Valens nihil ciuo Deuin. Sed vide, quando venit. 9Jian
fogt öffentlich de J~>octore (jUGdam, qni contra nos scripsit. Nemo j)otnit
enni eonsolari. Ego contra veritatem scripsi. Tantum pro Christiana Ecclesia,
contra quam Lnth[erus. Sed ego inaeternum berbompt, quia contra veritatem
scripsi. Is etiam non potuit discernere verbum a verbo, Legem et Euau-
20 gelium. 6§ ift tur^ gcfagt. Lex dicit: Honora patrem. S)a§ ge^et crunter
et praecipit nobis. Sed contra gefoc^ten am tobbet et periculo. S)a fdjreiet
ba§ '^er| jetter morbio. Ibi non rettung. £)er ift üerlorn et nemo potest
liberare. S)a gef|ort benn jU ber rechte ©d^eibman. An non alium habet
Doctorem Dens quam Mo.scn? ^ift ein guter IReifter. Ego feci coutrarinm.
25 Moses: S)u muft fterben in bein äugen hinein. Sed Dens nou solum dedit
S] bir§ aber jur ftunbe be§ tobe§, fi^e, \vo bu bleljBeft, bo tompt er attju medjtig,
ber 3uc^t'"'!ift'^'-'' ""^ "^i' ^ift aE^ufc^ltjacl}. Srumb fol matt bau gefe| immer
ftardt prebigcn, 2ßa§ feiet il)n nu, ben groffen iljeDlogi», bog fic nit f unten
übligen? Sie tonten bie lere nit fdjnciben, S)rum6 lern, loel)l bu ftarf bift,
30 S)aB bu mogeft fempfen luibcr ba§ gefe^, ^a tüiber gott, £ienn lDa§ gefel^! fagt,
fagt and} gott fet6§, S)rum6 lern iljt, fonft luirb biru ^u t)art, luic iljt gfngt,
uon eim Soctor im 5Uberlanb, ber inn ber lierjlveifelung geftorben ift: .^uf)
bin etniglic^ üerbampt, tjab luiber bie linu'l]eit gefd)rieben. S)rum6 bavffS
ftubircna, toa» bie 2 Icr geben. Wcfe^ fagt, loaö bu tl)un folt, Oerljei^nng,
35 loa» er t^un Inil, gfelj leret bid) unnb tuil üon bir fronifeit ()aben, geved;tig=
feit, gefctj unb arm gelDi|cn ift ba luiber einanbev, ba gct)ort ju bei redete
fc§eibe§ man. Sott ijat mer prebiger benn ^JJfofen, c§ ift lool redjt ba5 gefetj,
■"Fiofe» ift ein guter prebiger, ^d) aber l)ab i^m nit gefolgct, brumb berbampt
midjö, aber gott l)at nit allein gefetj, foiibern and) üerljeifjung geben, 2)vumb
40 geb mau ben ftorrigen, fnovrigen ba>3 gefetj auff, ba« er f)erab fall unb tvcxbt
gebemutiget, ift er gebemutiget, fo foll man il)m bie lievl)eif!ung für prebigen,
Gr,(3 iPrcbiatcit bc? ^aljvr? 154ri.
R] legem, sed rti;iiii inninissidin'Mi. To Ulltcrl(f}eibc legem rec§t el die: 'Jlbic»
fjonicr lui'tnbic^e brii ftinvif^eti !6pffen, nt Immilieiitnr. Uhi Immilinti, deiieere
debeci. &-i ift iiod) ein luovt ba. ^JJojcu tjot l)arte ftimme, et lex madjtä 511
flioO, ioil einen i)ahm, hex lieblich fuf» reben fan. 2)q§ ift filius et Dominus.
ai.'iiiiii. ii,5Seiviis habet blesam. Doniimis sie lo(juitiir: 'paiiperes euaiigel[isaiitiir', ben
clenben, bo§ fie feltg loerben. S)a§ ift promissio, nbi Dens j)romittit in iiiio
leinis.sioiiem p[eeeat(inim, regnum coelornm gratis propter filiuin, qiii in eum
credit. ©0 toiv aücin nuff bcm ©efclj fte^en, sumus perditi. Sed accedat
])romissio. Si Lex terret, occidit, ideo non desperat. Si hoc verbum forte,
(|iiod te condemnat, Dei verbmn fortius, (juod to erou§ teifit unb |iiict bid)
c\mn l)tmel. F-x lioc vides, qui sint, qui audire debeut promissionem. £)ie
()inten fopffe, bie norf; llid)t jllinalmet jinb, dicunt: Christns pro me mortuus,
Itllb jiel)Cn promissionem 311 fid^, vis te beatuni dieere propter promissionem,
(|nod Dens dedit filiiini, is ad SacraLmentum et nteris jc. unb HetBt gletd)
Uiol nlt, !alt, ftonig, Endrrig, inie fevt, ftilft, routift, mit fnlitfjem Biev. An
l)utas tibi dictum promissionem.' Dnplieiter toivft eigci" l'erbampt, Ciuia ultra
Iwie, qnod legem nou imples, abuteris etiam verbo gratiae. ^ä) lt)il Itlid)
DerUiffen auff @ottc§ gnab, Icie bic 311 l)ofe t[)un, bic (^Jraluiodev, fie finb bie
lieben l'inber. ^ax fort. 2)u bift oufj bem xed^ten lueg. Non solum trans-
grederis Dei praecepta, sed etiam funbigeft Quff gnab. S)a§ löil fdjier ein
fnnbe in ben "^eiligen ©cift fein. Debebas agno.scere te peccatorem et eon-
verti, nnb fpridjt bir haä ied)t ju et illis unred^t, qnib[us ein falfd) nvteil.
Nos exensati. Hoc est fimdamentum hnius eontionis Panlinae. Duplex J)('i
verbum, Lex et promissio. Lex fobbcrt, lüQ§ lüir tl^un foKen unb nid)t t()un
siTtnn Wio)('i ift id)luad) int vcben, er latlet, bvumb jnn>? man ein anbern
fudjen, bev h)ol freuntlidj prcbige, ucmlid} ben ^errn, 3)enn 5Jtofe§ ift fned^t,
(•»"(jviftiiv nbev ift lievv, bev beut ba-j bintclreirf) an, ucrgebnng bev Siinben,
gevcdjtigfcit nnb einiges leben. ®vnmb nennet ipauli'ä öevt)ci^uiui. Wotte-r-
5on ift ftevrfer, bev bidj an§ bev Hevbomni? T)erau§ vei^e, bavein bidj ba-3
gefel', geftoßen, Stovvigc folife, bie nodj nidjt gefelttevt nnnb geniatmett finb,
bie bie Uevtjeifinng ^n fid) jiben. (i^()viftny ift fnv mid) geftovben, unb Uiil
bod) bleiben ftovvig nnnb bavneben ein Ptjvift fein, jnm Sncramcut get)en,
bavneben fein nedjften betviegen mit falfd}ev \vax, Tie nbev baS fie ba§ gefelj
uit (laltten, niif5bvand)en fie aud) bic lievt)ei|ung, Tvntnb Uiivb-? ibnen and)
ergev ge()en benn aiibeni. 'üUjü gel)tc' and; ju ()ofe, bie gvalu vodev bic leiit
betviegen unb .jitjen bod) bie liev[)eifeung ,^u fid), finb ahn ju Ijofe augeneme
unb t'cvbieuen ben gvalücn xoä 3U tjofe al§ ©d)0J5ev nnb anbcvc k. Tie abev
Uievbcn e-i lüel evgcv befinben, benn fie ba-i Inort nidjt vedjt tcijlen. Tavanff
ftet)t nn ©. "InmlnS, mad^t 2 Itjovt, gefet!, ha'5 loiv tt)un foltcn , bvan levnen
evbeitcn unb bavau evtcnnen, bas Uiiv>5 uit tt)uu touneii, Trunib v!)um
bid; iiidjt, bav bu ein (^l)viften bift, fonft luivftu ein jtucifeltigev '4-''>P'l^ """^
Hr. 1 [1. Soniiar]. 657
Rl fonnen, et tarnen foßeii brau erüeiten k. imb tited^en jur Herbei liumj, ßnnb,
ad puellum, qui promissus, ut Dens det gratiam et iiistitieet, ut hie saliitem
ineipiamus. Si non times Dei iram, non 'glorierif; te Christiarmm, scis te
vivere in ©ietiftal, ^a\t falfc^ toein, Bier, ift ein fold^ fielen, bog niemanb
5 bofut fid^ tan belüoi'en, et nemo arguit. Ornas te sub nomine gratiae. Vis
filius gratiae unb fiiüidf) bift filius irae, et dicis te Christianum. Söirft
uLnfern ^[err @ot nidjt teufd^en.
'Antequam veniret.' £)a§ ift tier^eiffen. @laub gebort auff bie oer= tJ^'H- a. 23
{jeiffung, 9?ec5t reimet fid) ju ben ttercEen. Promissio affert, quod Dens dedit,
10 donnvit. Per iiieiini opus non ettioio, ut Christus nascatur. Dens proniisit.
Da» ift ni(i)t ntein loertf. Sed si non ftele, ^elffe gern. Ex lioc non fio
f'hristianus. Sed ex hoc: 'misit filiura, qui factus sub leg[eüi.' S)a§ ift fein
ga6e, quiequid Dens operatur, per fidem acquiro. Papistae toiffen nic^t babou.
Fides, Opera, promissio, Lex omnino contraria. Fides "^elt fic§ an promissionem:
n Sßil fönt, mein lieber @ot. Ibi imlliim opus, Lex, sed mera promissio, quae
apprehenditur, in§ Ijer^ gef^toffen. Lex est aliquid, non possunuis earere,
per eam iocfjre ben ftorrigen, ne aüerlelj fc^anb unb lafter, auff ba» bu ba^in
tompft, ut praedicata fide consolationem accipias. Qui nondum tristes, ibi
operetur Lex. aud^ mit ber fauft jufd^meiffen. Ubi Lex cornib[us effecit, fol
20 ber ©laub ju l^ulff tonten. Nnn frustra data Lex, sed fot carcer, baö man
ben ruc^Iofen toe^re, donec fiat erfd^rocEen unb berjogt. Ibi fol carcer auff=
I)oren unb 5)bfe§ bie f)orner einjie'^en, quia feeit officium. 'Paedag[ogus':®iii.3,24
S] %uxd fein, S)enn bu ligft on unterlaS in öffentlichem DiebftaE, nnnb Incifi
ein jeberman, tnilt gleidjlnol (if)riftcn fein unb geneuft ber öerljcifjung, aber
2.^ n)tfc^ maul, bu luirfta nit fein, luiltu ein ünb ber gnaben fein unb bift bod) ein
finb be§ rechten, ba§ ift: be§ jornS, loirftu aber unfern ^errn gott teufdjcu, mirftu
lool fel)en, ob bu ben f)[eiligen geift jnm narren lauft mad^cn. '(?l)e benn ber e^m. 3, 23
glaub tarn', bac- ift: bie HerlieiBung, benn ber glaub getiort ,^ur üerl)eif5ung,
toerct aber auffs gefe^, burd)§ merl lan „"sdf) nit gotteS fon jutn ^JJenfc^cn
30 machen, aber burcf) öerbciBung [)at gott ,5ugciagt fein fon, ber Inelt ju {)elffen,
S)urcf) tocrf toerb ^ä) nit (SottcS fon, fonbern bnrc^ gnab, unb Oerljeifjung
ift nic^t toert, fonbern gottcS loerrl, Unib aber mein burd) ben glanbenn.
Solc^ unterf^ieb ift nud^ lool 3umerdfeu, glaub unb toer!, gleii^ Inic gfclj
unnb gnab, 5papiften lonneng nit uutcrfd)eiben. 'St)e benn ber glaub taut,
35 luaren lüir unter bcm gejet; bcfd^lofjen. '•Man mu§ gfeti tjaben nmb ber
ftorrigen topf »niffcu, bamit eine guc^t fei), lueret aber borumb, bai man ben
(il)riftum annelime, tocun er gcprebigt tnirb, Tic l)orner ^JJlofi foEen flogen,
bie l)oren, fe()en, uod) nid)t lani, crfdjrocfen, «erjagt finb, bie \oU fd;recten,
n)en§ nu erfcijroden fein, S)o fol ber glaub unb bie öer^cifeung ju l)ulff tomen.
40 2(ber gefet;, fol ein tertfer fein, Ta§ man ben ftorrigen tncre, menu fie nu
crfdiredt finb, bo fol ^ofe-s feine l)orncr eiujiljen, unnb ba6 gefel; ablafjen.
Ö58 $tebigtcn be-5 ^a^xti 1545.
I'lSoI fteupetl, iDC^ltU etiam externa. Quando autem intus, ha fol lliatl
vcibuiii XCC^t teilen. 'Usque ad Chris^tum.' Quando mors apprelioiulit
nie et Le.\ bifputiiu lüil: hoc et istud feeisti. Wix ift bie jeit offt lülig
geloeft uBer be:n ßalenber, et soepe redit. äßer ba nid^t tan fünft, quae hie
fielet: f)6rftu, Lex, Moses, bu muft§ nidjt ehiifl niQcijen, sed e§ jtoinflcn, s
blinaeu 'usque ad\ Piopter te uoii doserain Cliristuui uee desperabo de eius
uiLscricordia. Neu feci opera. Verum. Ergo uieus es. Nego cousequentiam,
(piia bein jtüingen fol niifjt tueiter gctjen uisi ad Christum, iiui affert aluid
verbum. Muses ftammcit, ift im giiug getoefen. l^ä) barff beinä vedjteny
nic§t. Audiam verbum Dei filii. 'Ustjue ad Christum.' (Juisque diseat. lu
3cO ttiu§ ^ert)alten veuieute lege. Sed e» fol uBer (5[)riftuni nidjt fc^vciten.
Le.x iioii abroget promissionem, et promis.sio neu beiupffe legem propter
ftovvigcn, ad quos nou pertinet proniissio. Moses servus fol nid^t ubev lilium,
Doiuinum fi|en, huic servit. Ergo 'Lex usque ad Christum' 'per tidem' ,h".
Quando Lex me damnat, fol \ä) mid) l)altcn on 6l)viftnm et fide euui evgveiffcn. is
Credo in lesum. l-"er haue lidem es iustiticatiis. IJbi fides venit, ubi paeda-
gogus te ursit ad Christum, tum desine. üumes filii Dei, nolo te am[)lius
audirc, Mose. Et tarnen o|K)itet adsit. (piaudo homines ftou'ig. Söenn CV
abtx alle Flinten an mir ^urfdilagen l)Qt, Tum dico: Ego Dei Uhus. Xum
per niea o|)era? Roga Moseu. Dieet tibi. Sed Dei filius, per fideni in -i"
lesum, (|uod eins verbum audimus. In Mosi Scliola fol iä) legem ^oi'cn.
(sint. 3,27lu Christi Schohi fol iä) ein freier 3iUnd^err fein, sed in fide. 'Baptisati
Hl'Senn fein nmpt cnifgerid^t, @§ fol enfecrlicl) unb innerlich Ineren, ?lBer trenS
fompt anff (St)riftum, bo folS auffl)orcn, >uen» fompt jum fcf^rcdenliein, bo ber
Jeuffel fnrlüirfft: bo» unb bas l)aftu gcttjan, loenn 3icf) ^o i"le, loer bo bie 2:.
fünft nidjt tan, t)orftn fdjrcder, ^i'cljtmeiftcr, Su muft§ nit eloig mad^cn, eä
ift bir nit kfotljcnn, ^^\ä) mnc- bciinod) nutti beinet Unften 6l)riftnm nit l'er=
leugnen, ^'^d; l}ab 3n "'f^t gelebt, luie buü l)aft motlen [)abeu, "sa brumb biftn
uerbampt. ^Jiein, fonberu 3^) neme mein ^erru 6l)riftnm an, ber mein t)el)lanb,
mir .^ugefagt ift, Do fol WofeS ftiE fd)Uicigen, fol il)u nit mer f)oreu. ®r m
jol ftammeln, Senn bo fol ,3d) t)orcn bc-i onbern lüort: Üiotte§ Son ift fomen,
foli^§ lern bei) beim lebenn unb lern unterfdjeiben, S)enn bu muft t)er Ijaltten,
loenö gefcl) tompt, tierl)eii;uiig )ol§ gefelj nit betupfen, gefeti audj nit bie t)er=
l)ci|nug, gcfelj fol l)lel)t)en ben fuorrigen, üerljcifjung ben betrübten unb iur=
fdjlagnen, S)rumb bienetS bar^u, ba§ lüir auff (5()riftum follen loarttcn. äücnn :;.-.
mid) nn baS gefcli Derbampt, fol 3^) ""i^} l)alten an 6t)riftnnt uunb fagen:
^d) glenb k. baS er mein l)el)lanb ift k. lueuä bal)in tomen ift, tuenu gefetj
fein »öerrt aufgeric^t, fola t)eif§en: gefe^, l)or auff, benn 3(^ ge^or nit unter
bid), >t)il bein ©dmler nit fein, fonberu ^sd) bin (5t)riften, bin gotteö fon,
lüenu 3d) aber ftorrig bin, ba fol '•JJJofey feine ruteu an mir ,ierl)aUien bi§ 4»
onff (>l)riftnm, ba fol er auffl)oren, benn al§ beim bin M) gotteö ©on, uid)t
gft. 1 [1. Saimat;]. 059
R] incliiistis Christum.' Oniati estis. Quoinodo? Lege? Xon. Secl Christum
Dei filium induistis. Quoiiuido? Si eum indui, tum eius iustitiam, tum
incedo in eo oruatu, quo Ciuistus, qui Dominus, Iudex super omnia, Dia-
b[olum, mortem. Non ergo videt peccatum iu vobis nee Spiritus s[anctus nee
5 Angeli. 'Ihi iiou ludaeiis' ic. 'Sed uuus in Christo.' @§ ift ^offertig ®ni. 3, as
gepvebtgt. ^n bem ftiicE nulla distiuetio. Lex habet unterfd)cib, ein aiiber
rec^t Dominus, Domina, Servus, 2)ta9b. Non est, quod dicas: ^^ bin jo
Uiol ein 6^vift alä S)u. 'Estis unus.' Sed secuudum legem non estis unus,
ilji inUu unteiid^eib bleiben, Caesar, pastor k. puer |)rnmissus et indutus, non
10 ftol^en jc. Sed ^oft ben leibigen S^euffet angezogen. 9Jac§ bem vedjt ift bie
fvalu bem ^eirn nic^t gleil^. Sed hie est verum. Si es humiliatus et paiipei-.
de (iuib[us Christus, fo biftu gleicf}, quando morimur, mulier moriens iu fide
salvatur. In hora mortis nemo cogitet de se, an sit vir, sed quomodo in
Christo iudormiat. ®ai ift nad) bem iDort gratiae gereb. Si homo durus,
15 non poenitens, tum abuteris promissione et gratia, quae bir '^elffen fol eontra
pc(!catum. Promissio, 2auff, ©acraLinent ift nic^t ha, ha^ fic bid; foUcii ftollj
müdjcn. Sed quando es ber elenben einer, tum promissio bir belffen contra
red)t. ludaei: Nulla differentia inter ludaeum et gentileni. Nos habemus
catideni gratiam et promiss[ionem, quam ludaei. 'Unus', ein bing, tnd^,
20 !ucd)t, ^err, jung, alt. Quia omnes gleid^ getaufft, idem Dens, Christus,
Uaptismns nber nns nlle, in un§ allen. Extra Christum feib ir nidjt einer.
S] burdj mein \vnd, benn bag fagt 2)fofe§, bu tjobeftS nit getjaltcn, ober bnrdj
bcn glauben, ^n G^^jnfti id}ulen fol Z^i) berr fein, 3n 2Rofey fdjnlcu fol ^sd)
ein fd;nler unnb tmä)t fein, aber inn fö^rifti fc^ule fol '^\ä) ein beir nnb tinb
25 gottca fein, '^iix feib alle getanfft.' Zs^n feib gefc^mudt, ]vo mit? mit bem®"! 8, j»
gefe^? 5iein, fonbcrn Inir t)aben 6l)riftum angezogen, 2Bie bei'ilic^ ift ba§
gerebt, bog loir ben fd)ntud fjaben, ben 6b>-"iftu§ l^iat, gerec^tigfeit jc. Xrunib
fagt (.h: it)r feib alle ein Iel)b in G^rifto, X'o ift fein nnterfdjeib, gefelje Inil
nnterfd;ib ^a6en, ein anber red^t ber fratcen, be§ man§, regcnten .'c. nnnb
:;u Uinnn bn fd)ün fagft: "^sd) bin fo lool ein ßbi'iften al3 bn, brnmb bin 3d)
audj fo gut ,'c. .sjorftn«? iiod} 'DJiofen biftu nit ein faijfcv, fonig mit bem
feljfet, S)enn bo finb unterfc^iebe ber pcrfonen, @ott bot oberleiten gefeilt umb
bcinS ftol^en mutC', bas ber gcbrocl)cn mcrbe, ^Jhift nic^t ftoljirn miber einen
anbern nad) bem rechten, benn bo ift einer nidjt bem anbcrn glcid), aber im
■ti (Suangetio finb mir gleid;, menn loir fterben, fterben lüir alte inn 6t)rifto, bo
ift fein unterfc^ieb, Sacramcnt, lauffe madjt nic^t nnterfdjieb, 9lber WofeS
loil l)aben fold^e nnterfdjieb ber pcrfonen, i'crfieiBung ift nic^t barnmb ha,
ha§ l)of fertige tropfen fol gleid) mad)cn, fonbern e§ mil bie betrübten alle
famlen unter bie jal ber tinber gotte§. •'öie ift fein untcrfd)ieb unter Wvicdicn
tu nnb 3uben, Osuben, rjeiben finb nit Gefeer, benn bo ift fein nnterfdjieb, ob bie
;^Viben fdjon bodjen, ha-i fic Oefjer benn Unr, aber baö (^uangelium madjt alte
660 ^Ptebtgtcn bei !^di)xe'i 1545.
„,,^J'Si Christi.' 5lu ^eifjen tvix t)eibeii '2lbra:^[am§ jamcn'. Christii.s est
y>tll. 3, 29 CT • - /->! • TT •
i.aii'oic 22,18 Abrali[ae promi^^sus: In seinine tuo . Semen est Cliristus. Hoc seinen in-
dnistis uub geholt in an. Ergo estL* Ab|rahae seinen. Per quem? per liliiiin,
Nou Mosen, ber unterfcEieibet alle personas. Sed semen inter uullos discernit
uub UiQC^t alle ein§. Si ornatis vos in eins iustitiam, estis Abrahac, non s
lUid) fleifdj uub blut, sed secundum proraissionen), et haeredes vitae aeteniac,
rogni coeloruni. Ista est vera distinctio legis et Euangelii. !ric üeijagten
füllcu legem nirfjt fcrucv f)üien, -ed an bie tierfteiffung 'Mengen. Econtra
ludjIoS.
Sieiu», ?llle gleii^ getaufft, fein auber ober Befiev tauff, ßf)tiftu8, fonbcrn lo
6l)viftu» uui(f)t§ aücy gleid), oEeS in allem i[t (ir, 3" <il)vifto fiub luir eins,
unter bcui gejeti aber finb \mx nit ein§. Slbra^aniS jameii l)ei)aen loiv, Senu
i.3Hoicä2,it.K^vi[tu§ ift 5lbiat)ae Deiljeifeen : ',>n beinern iamen' ic. unb loir t)aku beu
Samen angejogeu unb finb oE 6t)iiftcn inn einem Icljb. S;rumb finb ioiv
and) '^lbiat)ae famen, (if)vi[tu5 mad)t aÜ5 ein au5 uub burd} fid; jelbc'. Srnmb i=.
Um luiv unö fdjmuden in fein !Ieib, jo finb irir ein» uunb merbeu erben be§
cluigeu leben». Jo§ ift nn lool geteilt, unerfdjrofne foÜen fid) ber nerticifjuug
nit aiuuafjen, betrübte foUeii ba§ gefelj nit fte,; ,5um ^udjtmcifter bel)altten,
fonbevn fid; ber üerl)ei^ung anmaffen, bie iljnen aUein gel)ort.
2. 4. Srnnuar 154.'-..
^^Hcbigt nm Sümitng mä) beut ^-cftc bcv üBcfdjueibuufi.
R] DOMINICA POST FERIAS CIRCUMCISIONIS. Esaiae 9. 20
3t(. 9, c ff.
Man mo(^t lianc epistolam etiam auff Dftern \el pfingftcn Icfen. Si
non omiiia iiiteliigiraus, tamen ein Inenig. 6» ift JU lang, ut una vice non
possit jc. @r fingt mit un§: '(Sin finblin fo loblid^', ac si liic staret pro
contione. gfaias fo lang ')Ulu)r gcfuugen. Non solum alt, sed gut lieb.
2ßol er Dörfer rebet, ift 311 lang. Item 'sceptrnm.' DaB fo ein gro» biug 2:.
:iö übe)' rebet, ift steht pop[ulus sed[et in teiieb[ris
S) Nouis lunuarij Esa: i).
©oldjc ßpiftel mod)t man aud) lefen auff§ Ofterlid^ feft, aber gleidjUml
fol§ ond^ auff bie 3eit blel)ben bei) ber fird)en, bamit man ettlua» baruou
rscj.9, rinog miBen, fonuen» aber nit alle-^ auflegen, lootlen babon reben. '(ji)n finb
ift un§' K. njie mir anc^ i|t gefungeu Ijabeu.' ©foias fingt» mit un§, olä •'«'
menn er ild auff beut prebigftule ftunbc, Denn e« bor 000 jaren geprebigt
') Gemeint das Lrech 'Ein Kindeletn so lobelich'.
mx. 2 [4. Snmiar]. 6C-, I
R] gcfdje^eii fol et p(H)[iiliis non in tenebris, fol f)ell fe{)en, et sceptniin fol ^u--
bvoc^en tncvbeii. Non hjirb 3iigcT)t'ii ut in Uit'ltli(^[em vegLimcnt, sed hino,
(|no(l iiobis pucr natiis. S)a§ ift nervifcf) gerebt, fo gro? fac§c ouSxitfjten, et
nddit: '|)ucr natiis nohis'. Sie et nos canimus: '9Bei" llltS ba§ Ünblin nid^t
5 gr^oiii'. SBomit finb toiv ad istam seeuritatem fomen, baB toh ntd^t t)er=
lovcn ? Tn-S ünblin T)at'3 gctfjiin, imb beS finblin§ IriHen !otnen tniv bajit.
@in t'neblin ift Un§ geBorn, lial)enius infantem et filium, illo veniente ,5ni'nC, i'l- »'S
ircr ba tnoüe. 5)a fol l^inhjeg sceptrnm k. unb leicEit ut Midian. Et fvteg
fol lininberlid) 3ugcl)en on lernten nnb Wnt bergteffen. 'Prinoipatns super.'csci 9,«
lü (iuid niagis niinim ;c. 9Inbere Ijcrm muffen getragen Inerben, Saitb, £cut
muffen ftc tragen unb erljalten mit gelb unb gut. Hie coutrarium. @r fol§
tragen. Hoc observemus, quod dielt: 'puer uatus', et pronomen foÖenSft-''«
Joir tüol jetc^en mit gulben tiuc^ftaten , ut et nos canimus: 'Sßer un§ ba§
finblin ni^t geborn'. Quid piodesset niilii, quod filius Dei natus et datus
15 non mihi? Sed quod natus, datus mihi, ®a§ moc^t ein freub, tro^ unb
l)0'^mut malten in C'hristiano corde, quod deb[emus hunc puenim ju un§
lUMUen unb in bie arm nemen. Qm's potest exprimere hanc praedicationem?
Onmes, qui baptisati, foüen fid) be§ finbe§ annemen. Neu ift öergcbcity '^iu=
geborn ut alins infans, sed ut sit tunm donum, quod dat pater unb legt bir
■■10 in bie arm, et ideo dedit, ut folt fein genieffen. Nativitas, passio eins fol
81 bor (F^rifti geburt, 2)0-5 6r aber »oru Ijer rebet, Iner julaug 3ul)anbeln, UioHen
ilit beim ünblin unb fon bleljben. l^aS ein folt^ bing gefd^efjen fol, unnb ein
fold) foltf fol bas IjeEc licf)t fetien unb alle laft 3ubrecf)en, ttjerben aurfj ntt
fo 3uge[}en \v\e im lueltü^cn Iriege, mit blut, fonbern bal)in fol§ fomcu, haB
••is ein finblin geborn fol Itierbcu, melrf}c§ fer nerrifd; gerebt ift, U)tr aber mu^en
and} fo fingen: "luere ba§ ünblin nit geborn' .'c. Juoc aber finb \mx ju ber
l)crrligfeit unb fi(^er^eit lomen furm tobt unnb Seuffel? S)a§ ünblin l)at§
9et()an, 'mere ha?- ünblin nit geborn', S5i§ ift ein alt unb gutB lieb. (yfa|ia3
tcbt, c\U- ftunb 6r itit ba: mir Ijabcn ein üu^ unb fon, locl)l mir bas Ijabeu,
io fo jurn Icuffel, tobt, fol un§ nit fd)aben, fol laft, rut, ftetfe, alle§ mcgi,
unb fol ou frieg, lermen, blut äugcl}en, fol ein Irninberliff^er fieg fein, unnb
bo§ uodj Oiel munberlid)cr, feine l)errfd}afft fot anff feiner fdjultcr ligeu. @r
tregt feine '^errfdjafft auff feiner f(^ultern, anber "^errn muffen getragen
luerbcn üon untertliancn, 9lber bicfer licrr fol feine l|errfd)afft felbiS trogen,
3'' Xo» lov un§ merlen. Sin ünblin ift geborn unnb fon geben, unb fe|t im)-
nomen 'un§' bar^u, mel(^e§ mit gulben bnc^ftabeii (jumerden, loenn ba§ tnort
'uns' meg mere, molt ^ä) nit niel brumb geben. Denn moä l)ulff mic^§?
5l6er U)et)l (?r meinctmegcn geben ift, 2)a§ modjt cim freube mad)en, S)a§ einet
bis üub ]n fid) mag nemen unb fogcn: S)a§ ünb ift mein, Sßer finb 'un§?'
40 5ju, 3[(^ unb oü, bie getonfft finb, Sie foUeu fid) bi§ ünbün§ annet)men,
Senn ea nit geborn mic onbcrc tinber, fonbern fol bein gab unb gefd)end
(j(32 ^Picbigtcii bei 3ül)«» l-'J^S.
KJ mein fein. 2aij ift bei; vcd)tc fidos iustificaus. Alia, ctinm 'ruivanim, dlrit
iiatum t'x virgiue. Secl (judd .sibi pn)sit nativitas, unb ea 9cf)et allcill lUIavia
nii. S)a lefft er§ ftccfen, ge^et in ntd^t an. Sic omues papistae aft'eoti. Kt
ego »<ic plus t|iiain 30 aunos credidi natum Christum, .sed gieng uüd) nid)t
an, ba§ mir ha^ ünblin jolt '^clfien. Ciuisque discat quam optimc, tarnen s
nun lectu intcliigunt: 'ift nii§ getovcn f)Cute'. Non gilt Angelis. ]\[atii liaco
nativitas. Pnipter nie natu.s, datns. ut ba§ 'nnS' mit gro[jcn, gulbcn find)=
ftaljen unb fetüiigen, lebenbigen BLiK^ftn^cn in I)cvl! jd)rei6en. Est quideni
De! et viigiuis tilius, .sed si euni non habeo aliter, quam cpiod gestavit in
utero. Sie i)at müfjen fagen: Ego quidem mater. Sed maternita.s, virgiuitas lu
non salvat. Sed eecinit: mens est iufaus, non tantnm natiN'itatis causa,
earnis et .sanguinis mei, sed (jucd mihi datns, mihi Salvator, ut in Cantico
i:at. 1, ■)? suo : 'Exultavit in Deo sahitari meo'. Est quideni naturale senien. Sed
super lioc niea vita, feligfeit, et lue citins concepit spiritualiter quam corpo-
raliter. Mirnm, quod propheta nobiscum tarn longo tempore eecinit, non 15
sibi nunc canit, non niatri, Sed nobis datnm et natum. Si non includis te
in pronomeu 'Un§', nnnquam eris particeps huins gratiae, quam affert int'ans.
Non recita Symbolum quasi historiam ut Turca, qui credit virgiuem posse
gestare sine viro. Sic papistae credunt natum Christum. Siefev ©loulj
f^utS ntl^t, nisi accedat: 'nobis natus et datus', ut credas et non dubites 2«
iufautem in cnnis, qui est Dei tilius, ift JUel)r mein quam inea tunica, gjvofdjcn,
sjfein, legt biiJ iun bie arm, 3^ae bu niagft fagen: fom t)er, lieber t)err, Sit
6ift mein, e§ ift mein unb mir geben, l-oa§ bu tf)uft. S)a§ ift fides iustiticans
unb ber rechte giniib, S)cnn bcr aubcr ift nit frcfftig. 2urtf be!ennt, 6firiftu§
fei) gcbovn Pon ber ^^suugfraln, gcfjt il)n aber nit an, 2enn (Sr left t(}u nur sj
bcr 5Jiarien bleijbcnn, fo gleubt '-öapft, fo f)ab 3^) W^^ •**^' S^re gegleubt.
Stubir nu luol brau, Ju l)aft giuig mit jutlinii: '@iu finbelein fn lobelid^' 3C.
3Bcm gilb bie geburt'^ 5Hci)t allein unfer fvalucn, foubern in muftu fagen
nnb auff fnie fallen: lUir ift ba-ö fiub geborn umb meint loillen, ^d) fol
mid) fein annel)meu, S)a§ ^^ baö toort 'un§' mit gulbenen, 3a lebenbigcn, 30
feurigen but^ftabcn in§ lier^ fd)rcl)be. SEßenn ^JJaria 6I)riftum nit anbers fnlt
baben beun aU eine ^JJhitter, l)ctt fie eö nidjt gcl)olffcn, fic muc- il)n aud;
haben aI-3 einen ^ä-)ü^ unb gcfdjeucf, S)q§ fie fage: SiS üub ift nidjt allein
mein mein-3 gebtuto balbcn, fonbern ba-S er mir geben ift 3n einem gcfd)endt
s;uM, 47nub l)el)lanb, luie fic fingt iun ihrem lobgefang: (Sr ift mein fcligteit nnb nu'iu 35
l)ci)lanbt, uid^t allein mein leijjüd^er <Bon. Srumb iftS ein tüunberfam propl)ct,
S)a-^ Kr fu gelniS mit unö fingt im 5Jc>iien Seftamcnt. Saa tinblin nid)t
if)m gcbnrn, nit ber ntutter geben, fonbern um, unH. Srumb lern redjt
gleuben, 5K(^t \)aS bu ben glauben historiee plauberft. S)cnn ber üurct fagt
aiii): llinria Ijat ein finb, 3ft it)m !cin Untnbcr, £)a§ eine Jungfer ein finb j"
tjat, luieltiot obS red;t jugche, fan ^\ä) nid;t gleuben, aber glcidjlüol iftS bei)
9ft. 2 [4. Snnimv]. 66:!
i>] lei6 unb IcBeii ift, quorl mens Salvator, vita geholt mir ne^cr ju iiiib mcl)r
mein quam mein eigen leiB, feBcn. Da tales ChrisliaDos. Ibi seuties, quam
iiifirma tun fides, praeseitim accedeute Diabolo et cribrantc. Qui potest
dicere: mein leib, Iel6en, gut, '^ou§, 'ijo], fove l^in. 3i(f) t)«^ nod) ein ünb,
s (|ui iiatus :c. S6a§ l^aftn baran? (vf)c iä) hci^ lo§ favcn, loil e()e omnia,
(|uae liabeo, loffen faren. Ita eigentiidjev unfer is infans »juam nos ipsi.
Idt'o iioii relinquL'udus est, potiu!< relinq[ucudiis ijahi unb bauc^. Nam Inel
ucljev unb me'^r unfer quam unfer eigen lei6 unb Ie"6en. Lei^itur exemplum
do divitc Romanos ber öerlor groffe guter, nam im ^au§, t)of, guter, toarb
10 gcftüffen Don aÜen gittern. Exiens in cxilium dicebat iutiepide: illa omnia
abstulerunt, cin§ i\abm fie mir geloffen, 6f)riftum, ben foüen fie mir nidjt
nenien. Is vcre intellexit hunc textum. Omuib[iis ablatis dicebat: ^d^ l)ali
nod; eiuy, (|Uod non auffereut. Hoc omues debemus dicere ut iu Euaug[elio:
Qui uoii reliq[uerit patrem, luatrem, omnia, item vitam. Ts datus nobis: w,uii|. m, siff-
IS Sil muft unter bie Grben, ®ot geb, e« gefc()el)e mit gnab vcl nngnab. SBenn
ha§ aüeä feilet, efferor, ubi manebo? Tarnen caiiendum: 'puer uobis natus' :(.
'3Ber un§ bn§ linblin' 3C. Omnia amitto, nihil retinco, quem nee Satan nee
ignis gehenua 3C. Sicut Romamis faciebat: Omnib[us ablatis bleiBt ba§
') Vgl. Schäfer, Luthtr als Kirchenhistoriker S. 235f.
si if)n gemein. S'riimB ift bn§ lein glaub, ^IBer ba5 U5t© mocf}t mid) nub beu
2u Slnrcten fon etnanber unb Uieifet bie friidjt biefer geburt. (S§ ift mer mein
bcnn mein 9iod, gelt, lct)b unb leben, @r gel)ort mir ne^er ju benn mein Icljb
nnb leben, lüer nlfo fpridjt: ^ä) troft, ncrlafe inid) met)r anff G^riftum benn
aiift mein lc!)b nmib leben, ber ift ein (Ftjriften, 2o luirftn fel)en, Inie fdjJücr
ber iiernnfft foldjei ju gleubcn, lücnn fd^on leib unb leben, {)an§ unb l)of
■2b l)iufcret, fo t)ab ^c^ nod) ein ünb, ha-j mir gcborn unnb gcbenn, iinnb et)e
'^\ä) hai lic^c faren, el)e ViS- ^ä) faren lei)6 unnb leben, Uiei)b unb ünb, '^aiiu
mu§ lomen, unb alfo lieb foltu mit^ fiaben, bal bu auc^ beine ©eele snfe^efl.
2)rumb ift baä ünb bicl mer unfer nnb un§ jugeeigcnet, S)cnn unfer leljb
nub leben. Ser iWoiner ift unerf c^rod en : luolan fie l)aben tnirS alls genommen,
30 cini ()aben fie mir gclaf^enu, Sas fonnen fie mir nit netnen, nemlid) 6l)riftum,
unb menn fie nod) fo toK unb toridjt tuurben, fo nuifeen fie mir ben la^en.
Xer l)nt biefen tert red)t Oerftanben, fo foKen Uiir aud; gcfinnet fein, luie
awä) (Sf)riftu§ fagt: Sßer inid; uid)t lieber ()at benn fein leben, ift mein .»uaii). lo, a;
junger nit, 2)enn ber ©on ift unfer, 3)u nuift il)n Ijobcn, Joiltu nit t)er=
35 bampt merben, 'Denn bu muft fterben, ba l)ilfft iiid)t§ für, unnb luenn bcnn
nn ber leib gefielen mivb, luo loil 34) bcnn blelibenn? ©o fol 3d) beim
fagen: 'Sin finbelcin fo lobelcid; ift un§ l)eut geboren', bas toirb mir niemanb
32 xtäjt] Diuedjt -b'
664 . *4itcbifltcii bcs 3al)te^ 1545.
HJüiibliii. 3l"t i^as mein, loic reic§lirf; jol mir ha5 niibcv iribcr »uabcn, lüa§
iiuirt. io,3«inir (icnomen, ut Marci 10. '(•ciituplunr. SÖie ge^et ba>3 311 ^ Clirisium liabcD,
bcn follen fic mir ntd)t ncmcii. In luic vita '^at ev uBeiiuiinbeii, ubertro^t.
Komauus Xeuffel, Slob, f)ell, fi'^legt ein üiplin atten Sleuffeln in bcr I)eIIe,
toti nmiulo. S)en tro^ !enfftc 'rnrca itmt fein gani ,^'cifevt()nm. lu Imnc 5
iiifantem Iiahet eaiii fidutiaiu. Iiigens thesaunis, loer ein foldjc fjoffavt f)at
contra Diab[olnm, peccatuni, mortem pi-opter natura et datuni. @faia§ ^at§
fo lang änDor gemadjt. (Jiiis(jiie cogitet, 6^riftu§ jet) md)x fein eigen, benn
er feltia ift mit ef)V, leib, gnt, et (|ui(!fjuirl habet, (iuid est, iiuod dat agi-o.- k.
nnb "^elt für eitel fpintneb, i|niil, i|Uod dat praesentem vitam, ^elt für ein w
gering partecfen. Sed dare suum filium, haä ift uiel mel)r ijuam ©on, 9)lonb,
l)imel, (Srbcn. Filius tft iDcit über bt§ aCeS. Si lioe ciedo, uon conimutarem
jiijiii. 8, 32 10 fuudis. Hiuc gloriatur Paul[us: 'Non pepercit filio, quoraodo nou dai^et?'
Quid coelura, terra erga hoc donuni, scilicet filium? Qui dat filium, seipsura
dat, Spirituui s|anc'tura. Non dat lianc vitam, )30rteden, sed vitam aeteruam is
et '^ier einen tro^igen mut, si credimns. Quod duramus in avaritia, siguum
est, quod nou crediimis. Tales nemen fic^S nil^t an, sed coutemnunt. 6in
Ünblin fo fd^enblic^. 'Voeabtitur.' Rubini beuten Imnc textum auff
Ezech[iam. Non digni, ut eorum fiat mentio. Tantum ideo, ut fides uostra
firmetur, cum videnius, (|ni)d I)iali|olus bie ,^ung '^erons ftcfft et ftecft ein -'"
S] nemen, ba§ ift mein, bleibt mir, ba§ ünblin, loie reidEilid) fol mir ba§ Serben,
siiut. 10, 30 bo§ mir '^ie genommen luirb, iöie ß^'^riftuS fagt: (Sr fol§ l)unbert loiber !riegen
unb bort ba§ crtige leben, (^fjriftmn f)ab ^\ä), bcn follen fie mir nit nemen,
fprid^t ber SJonter, (Sr l)at in bcni leben gebodjt bem 2euffel, tob, fnnb, fdjledjt
inn bem leben ein !lij)lin 3;enffel, funb, l^ell. ^J}]einftn, ba§ ba§ nit 'i)db 25
begert !el)fer Paroluj, ber alfo troljcn fontte? TOeinftu nid)t, bn§ ber 'S.utd
mod)t l)aben »ooUen, 3?enn e§ ift ja ein trefflidjer, fdjoncr fd)ai3, ein trolj
linbcn miber S^enffel, f)eU, ba§ @r fag: l)ell, S^enffel, bu tt)nft mir nid^t, S}enn
3d) l)ab ein finblin. £nö ift nu öon unferm Iteblin gefagt, Senn ^ä) ba-i
anber ftet}en ln§, 'i)nc! lern, SaS ßbi'iftn? mer unfer eigen ift benn leib unnb 3u
leben, feel nnb guter, SSiiy ift Innb unb leut geben? oift mittel fpiulnep, 3Baü
ift bi§ leben'^ Tu nnift bod) fterben, ^^Iber fein fon jugeben, ba§ ift ju i}oä)
unb mer geben benn [)iinel unb erben, Ter fon ift Diel l)ol)cr, unb uirnn fdjon
3iüm. .'i, 32 bcr Inelt luoooQo mod)t fein, ToPon rumbt 8. $Qutu5 3io: 8. ,s>at Qx um
ben ©on gefd)enc!t, loaS ift lel)b unb leben gegen biefer gab? Tenn er gibt «
if)m nllc guter mit fid) felbft, fein ti[ciligcn geift unb nit allein ba§ leben,
fonbern aud) ba§ eloige, nnb neben bem leben ein frieblid), tro^ig gelniffen
toiber ben S^euffel, i^yo >uenn loir§ gleubten, baran felt§, S)enn lüei)l Irir inn
©unbcu uerbarrcn, fo Ijaben luir ben fdjoü nod^ nic^t. iKabini 3iel)cn fold;cn
tej:t auff (f,\cd)iam, Tic groben 6fel, aber ioldyi bleuet bor^u, ba-5 bcr Scuffcl «
fid; bargibt, bQ§ er loiber bie loarljcit fic^t unb fielt bie ^uug ^erau^^ unb
m. 2 [4. Saituat]. (365
Rl pflodEUii fuv, ba§ et» iiid^t tau tüiber l)inein 3ief)cn :c. Diab[()lus «-it sc
iiieiitii'i, cum de Ezcch[ia, qui gubenia[vit 29 annos, hab[ebat paccm tantnin,
ba» cv 311 ^eiulLilEm nid^t braJoet jubleiben, totus populus et Eex tuar iiev=
jUieibelt. Et nisi Esaias ^ette feft gefialten, solabatui- Regem et principes,
5 douec Angelus caeeidit 180000, (jualis haec pax? Deuique vastata tota.
äßtc fort» benn !^eiffen, bu . . . . ^ube unb S|urdE. Cum hie dicit: pax eius
uon erit finis super sedem David jc. 2Bie buncft btd^ baruitlb? Num est
pax aeterna? et Ezech[ias tantum 29 lexit. 14. venit Rex AssyrLiae. Post
Ezech[iam Mauasse, qui 1)idt ein folc^en fdjonen fvteb, geritzt unb recf)t, ut
lu Ierusal[em impleret saug[uiue. (5l) ein fc^onev f riebe, ubi bie beften buiger
unb pvebigev ertoürget. Post Rex Babyl[oniae fd)teifft 3erufQl[em in bie
ajc^en et adduxit Regem ... Jfft ba^ einiger friebe? S^euffel, Ibi uulla
iustitia ut hie, aeteroa et jiacis non finis. Xihil ergo . . . ludaei de
Ezech[ia, quia e§ tüar ein elenb regiment, etiam eaeso Senuaherib et Manasse,
»^ regirt fo fd^enblic^, ut jc. Sed Diab[olus fol fo lauen unb narren, ha§ er
folc^e nerrifc^c glofen gibt. Et gratias agamu» Deo, hai er ben Seuffel juni
narren mac^t, e^e er ba§ maul aufft^ut. Erit princ[eps pacis et aeternae,
Ergo nou huius vitae, quae non durat, sed finem habet. Sed hie princeps
sine fine et in throno David sedebit. lam vastata iacet 1.500. Et si adhne
2" staret, tarnen non staret aeternum. Idee aeterna pax uec nou iustitia. SBie
Ütel ijl gertd^t unb rcc^t in terra? (Jude clamor, quod fein geritzt, red^t, sed
ö . . .] ein Wort nachgemalt, mileshar 72 . . .] p 13 . . .] fig ob fig[nieiifiim?
S] ftclt ein ?5fb!ltn bor, Tenn er !an nid)t "^erlinbcr. Tnnnb Derret Sr ftd) nur,
l^enn eö unnnigtidj Hon (vjedjia nerftanben Incrben, Jtegirt nur 29 5'ai' ""b
loar fo for(f)tiom, ha9, Wo gfoia§ nic^t feft gcTialtten, f)ett er ia^j 9{eic^ ubet=
25 geben, bi§ ber (fngel fant uub fcf}lug bn« Iieer lager, »nas beift ba? für ein
friebfurft^ glcic^lrol loirb baö lanb Periiniftet, mie !nn e-5 benn fieifeen, Du
grober tolpei, ba§ be§ frtebe§ lein enbe fein fol ?c. beift ia§ frieb in eluigfeit ?
2)a ©jetfjiaiJ 29 3ar regirt, 5)0 ber fonig non ?lßi)rien !am, uub bo er tob
Wax, Umr fein fon ^Tcanaße, fiiclt fold) fdjou friebcn unb geredjttgtcit, ba& ©r
3« aüe proi)t)eten crlourget, 6I) ein fc^oner frieben, Sie fdjonfteu burger erlourgcn,
2}arnac^ !am Söabl)lou, fürt aüc§ locg unb frf)leifft ;^erufalein, !nuftu Senffei
bi§ ein elüigen frieben Ijeifjen, fo muftu ein fet^ome fprad) füren. Drumb
fang nic^t Oou ©aecfiia Derftanben tuerben unb bamit tan Cvä) mein glnnbeii
bcftcubig bereifen, @ol ber ^ube nit gelerttcr fein, gott lob, ba§ (Sr ben
w Xeuffel 3UUI yjarren uia^t, elie er§ ntaul aufft^nt, Senn folcf}« gar uic^t
tion (Sjedjia oerftanbcn loerben. llrfarf}: £er frieb fol einig uuub auff beut
Stuel Saöib fein. 5hi loor ba§ bolcf öiel ^ax ol)n frieb unb furften, 2)rumb
nuiö uit ein loeülidjcn frieb iierfte()cu, ,Vem i^-i lau aud) uirf)t fein bo§ geridjt
ber loelt, Xenn e» nit eluig, aber bcS Ijcrrn rcd;t fol einig fein, 2'runib niuö
6(5C) ^Ptcbiglcn bc? 3nt)rcl 1545.
R] eitel uurecf)t, frcl'cl. ibi millns pHuceps, lurista. Et si essent, tarnen fiuem
liabeiit. Seil Ls Rex iuaeteriiuin regnabit, hab[ebit pacem et iustitiam, et
öci'. 7, 11 tarnen iiatiis liomo. Supra uoiuinavit niatrem cap: 7. virgineni. Est iiatu.s
veriis hoiuo ut alius piier, Qiiiigenotnen, quocl !etne§ mannet f(f)iilbig, I)at ir
fletfdj luib Hut rein gcfeubcvt S[piritus S[anetu.s, est iu utcnim gelfflt, ul/i s
coiieipiimtiir. Hoüki est et tarnen aeternns Res. 3Jeime hü'j iUJaiUCll.
DiabLolus H)ei§ tüol, nod) gtoingt er coecos ludaeo^; et Turcas 3C. Si Imne
textiim liabeo, fiir(i)t iä) nid^t für allen Seuffel, volo defendere articuluni et
fideni Cliristianam. S)a mu^ er erftumutCU. Ea est institia, nou uiuiidi,
(|nac arm, betltjc^, de qua luristae, philosoplii, quam Euangeliuni praedieat, i"
ba bie 9an|e crBfunb angegriffen tnirb et condouatur unb ausgefegt jut
S|pirituni Sjanctum, et honici tit iustus, non pei' C'nisistoriuiu, Sed per
Bap[tismuni, Sacra[mentuni , ^rebigt, bie leret ba§ Äinb annemen, qui nobis
natus on unfer juttjun, est donum. Qui huuc infantem acci[)it fide, is iustus,
lebig a peccato, jleuffel et niorte hie in tide, illic im ft^atuen. Haec est i;.
iustitia aeterua, post bouani couscientiam habeaiu erga Deuiu. non metuam
Diab[olum, vivo iu spe, et quando niorior, Jüil ben ganzen corper ttiber
^übtn unb ft^oner quam nuuc. Ideo nou Ezech[ias, sed lesus Christus.
Nou tinis paeis. ubi in throne Davidis. Si credimus, sumus sedcs David,
ut sinus Abrae. Ideo foHeu toir un§ ex somniis Diab[oli et Rabinoruni 20
nur ftcrrfeu, Inffcn bie ^ung fo laug lierauS reden, ha§ ein pfldrflin :c. Nnm
29 jar bei) bir einig? Ubi didicisti sie numerare? et tarnen öol lamcr unb
•5 über gcjciijcrt sieht gejonbnt
^. Slgiu an\)(]: fonig fein unnb boc^ ein geborncr !onig ßap. 7. 'Gin 3"'iftfi-'n>"
loirb fdjlüangcr' k. @r ift geborn öom lncl)b inie auber üuber, ofin hai' (ir
uit Hont lliann geboru. fonbern Oon reinen blutStropfeu ,'c. lüfcufd) ift Gr "
uunb ein einiger tonig, :liciut ba§ jufamen. S^er Scnffcl Ipei? Uiol, aber er
jluingt feine ^uben, S^urdten baf)in, ba§ fie bem tejt ein folr^e 5Jafeu brcljen,
S)arnmb ift ba§ nn bie gerc(^tig!eit , uict)t loeltlit^, ^ic arm ift, bie liilfft,
ttiic fie !au, fonbern bie gerccf)tigfeit be§ Guangelij, bo bie ©unbc ergriffen,
bnrd) ('»fjriftnm erlonrget nub gerec^tigfeit berloiber gebrad^t jc. SoId;§ fol 3"
nit ber TOenf(f)eu Uicif()eit tbuu, fonbern bie gab, l^aroon ()ie gefdfiricbcn : '(Viu
tiub ift nn§ geboren', Sa-j ift bie gcred)tig(eit, üergebuug bcr ©uubc, item
ein gut gelingen t)aben, frolicf) leben inn gott§ furcht, im tob frotidf) ba^in
faren, ber boffming, Dci§ loir bis aües reid)lid) Irerben Iniber bc!omeu. 2)05
r)etft einiger frieb unnb gercd)tig!cit. 3)a« rebe ^si) baröon, Sa-j man fid) '^
nitt an§ beä Üeuffelö unb ^whm lofen gloflin fterte, loeljl fie bie jungen fo
loeit l^erfnr reden, nub ein pfloHin für bie junge geftof§en, 3)enn (Sjed^iaS
nur 29 jar regirt, .steift baB einige gered^tigteit, ©o btenet ibre faule gloS nn§
3um guten, lueljl mir feljen, baä ber lenffcl gern loolt bcn tejt nmbtereu,
«V. 3 [6. SanuaiJ. (307
l'l f)erblctb. Xum haur aetcnia \r.\\ . iustitia".' Il)i c<iy;itur latori sc incntiri.
IDaö biciict UlIO jum guten et roborationem fiiK'i, (iiiaiido \i(l|ciiiiis I)iah[iiluiii
vülle cum suis locis Imic bie jecn aU'j6re(f)en, iinb er luivb briibev ju idjniibeii.
Est forti.ss[iiiia Belueifiing nostrae fidei et coufusio i)iab[oli. Haec est prac-
5 (licatio de infante, ([iii iiatiis. Cur vocetur 'Consiliarius'".' Sie de co r;{n-
tanduui, praedicanduni, mirabiliter gubernat. Est 'gigas', tan bvciil fdjiiicifjeii
super Diab[olum, f)cE. 'Perpetuo patcr': ijui scinpcr pueros jeuöct, perpelun
generalis, ©o fol man Don im pvcbigen, ba§ imerbar usqiie ad tiu(3ni muiuli
uascuutur Christiaui per Eiuiugeliiim. ' Prinecps pacis\ scilicet liic in coii-
1" scicutia unb bort elüiglicfj.
s] unb üciicuft bvuber feiuc macfjt, Xeuii bev tejt all .yigeliuiltig, cittel Touiiei-
idjlüfl. Xai \\t bie pvcbigt uom tiiiblin, Sa§ unc- gebovu m\h geben ift, S)ie
anbei'u ftuc! tan 2'^dj nid^t aufmad)cu, lucv gut, baS ^^^d) ein furlj glüfjUn
bflvuber uuid)te, "Übn ;\d) maäß uiiv cvger, Tenn bie llugliiig iniiö iniuiev
i- liHiUen be^er luadjcn, Qx fol (jeifjen eloigev Oatev, Xenn ei finbet jeugt iinuier=
bar bi§ au ^ungfteu tag burd^ ben glauben k.
3. G. Samuu V>i'>.
pvcbigt (im (?v»V')fl"J''*^t(iflc, unriimittaiv^.
Rl DIE MAGORUM Vesperi.
Esaiae LX. t«iw, iit.
Legitur ista Epistola liodie, quod contiuet de Saba ven[iente et aiuiini.
w Et [)cifft bü§ fcft, baran man begeljet, toie bie .Reiben bciiiifcu fiiib .jnm
(^ijriftlidjeu glauben. In papatu et Romana Eeclesia begel)et man bveievlel)
tuuuber. 'Epiphauia' graece, 'grfdieinung be§ §errn'. Xa§ gefc^idjt iden
priiuum, (piod Stella apparuit luagis in Oriente. Hierou[\'uuis et alii patres
vocarunt 'Epipha[uias', (juod .30. anuo post baptisatus in lordane, ubi bie
" erfd^cinung facta, bergleic^en nid^t in soriptura, (|uauquani et illa in nionle
gloriosa, scd illa super <»nines, <juia ibi pater: 'liic filius\ Filius ftel)Ct iu
Cvci- Cn. 11
yj Epiphania douiiuj Esa: (Kl.
Xiefe ö^piftel lift man l)cut Xarumb, ba§ fiieviuu ftebct, luie bie oou
Sahü fouicu, uunb fjeift bae fcft, bavinn man begeljct, luie bie beiben beiuffcn
■M finb jum 6t)iiftlic^en glauben, 'ilbev nat^ Qvbnnng ber Siomifdjen fivd)en
licgcljt man bvei) t'csta: (^pipbania, be^:; bcrvu cvfdjcinung cvftliri), ba bev ftern
beut erfdjieucn ift, aber bie alten aly ^ciü'ibi""'-' beificno bavumb erfdjcinung,
umb bev Slauffe toillcu, Xenn fie barfur Ijaltten, Xa§ auff ben tag -SU ^at'
beinad) (^f)riftU'j getanfft ift, Xo bie cvfdjeinung gcfibeben ift, bie gvoffer, benn
35 bo 6t)riftu5 auffm berge oertlert luirb, Xenn bo l)ort man bie ftimmc be5'.w>uti). n,;
Gfi8 iptcbifllcii bcÄ 3rtf)tcä IMn.
'ijbcv 3^auff. Spiritus .s|anctus desceudit. Haue apparitioneiii Tinticil bic alten
fcei" getvieBen Itnb gcprebigt. 3. «luod manifcstavit gloriam suam in Cana,
iil)i cxhibiiit se Doiniiiuni et Deum, qui ex aqua viiuiin et ex niliiln omiiia.
S)ic -5 ftii(J ^at man begangen. Sed qiiia non potuerunt gcfaffet luevbcn in
uno sermoue, t)aBen fic 3 niagonini festum am meiften getrieben. Xos reti- s
n(Mnus morem, ut praedieenuis de baptismo Christi, Deiiide de nuptiis. 2)ay
fnvncmefte ift öon bcr 2auffe. De quo praedicavimn.s suo tempoi-e, ut
npparuit Trinitatis bte Souffe ju fegenen unb Uieil)en unb jumac^en ein bab
ber tutbergeburt. '^a-i toertf tan man nidjt gnngfam preifen, quod Dens per
baptisniuni tanta facit, (|uia Dcu.s adest et onnies Augeli. 2)a§ lüoUcn tüil' lo
froren in .■^uum tempu.«. Sßctl btefe Spiftel georbnct, inollen toir fie l)alten.
Snoii,! 'Waä)t hiä) anff K. In ])raecedenti eap|ite loquitur de stcrtentia '
])opuli, (juod loerbc ba§ Ited^t unb morgen iierfifilaffen. Sation multa in
praecedeuti cap[ite. ®arnac[) tucnbet er fidf) ju bem ^auffen, ber fid; Icfft
sjüm.m.uaufflrecEen, et dicit: §6re auff ,]n fd;laffen. Mmw. 13. 'Dies apinopinquahit." is
dö ift jett, 'nox praeteriit'. lux lueet, tuerbe ^eUc liec^t, quia veuit, tuus ,'^oi
ortus est, aurora prior. Est 'tua lux', tibi promissus Salvator, semen Abrab[ae.
2)U folt in '^aben. Ideo fruere ea, ne sinas tibi frustra ortuni et Iticeni.
Tjux tua veuit, quam Deus promisit, unb bie l^errlttfeit mit aller feiner gnabe
Uninber k. bie tlarljeit Christi, filii Mariae et Dei, ber f)eifft t)ic Tehova. Sicut 20
Sol oritur, sie gloria Domini, ne stertas, ba§ arme, red)te t)eufflin. 'Nam
tenebrae operiunt' 3C. lucis et gloriae, est tuus Sol et super te ortus gloria
') Eigene WvrlhUdnng Hörers.
SlHatcrS, ber @on ftebt int ^sorban, unb ber tileilige geift k. Siefe crfiJjeiiuing
Ijaben fie geel)ret mit biefcm feft, Sie britte crfc^etnung, fagen fie. Ta§ fidf)
C^riftuS !^at feben lafjcn fein grofec getoalt ju 6ana, ?lber über ba§ fa^en 21
fie e§ jufamen unb nennenc- bic 1)1 eiligen brcl) fonig, ?(ber bis auff fn^nn(f)t
Ijat man Oon ber Sanff, item barna(t) bcn ©ontag f)crnac^ tion bcr bodj^cit
geprebigt. Sßir moHen bi§ be'^altcn al§ ba§ fornemfte bon ber lauffe, '2)rumb
lüoKen loir audj Don ber erf($einnng fagen, bie crfrf)iencn ift, bie lanffc cin=
jutoeitjen unnb ^utjeiiligen. Xcnn ha^-i tncrct tan man nirf)t gnugfam treiben, so
c3 ift nid)t gering ein folcf) loerct, 5)o ber ganlic f)imet ^^ufibet, 2)enn bic gan^c
biciltge ^I'reljfaltigteit bnrbcl) ift, ^\}i aber moücn mir lion ben b|ei(igcn brel)
tonigen unb tion ber (fpiftel rebcn, 2)as anber auff bie ned^fte prebigt fparcn.
Scr propbet rebt 3um deinen bauffcn unb fagt: 'I)ore' k. (5^3 ift jeit, ba« man
!Hi)in. i.i, 12 Quffftefjt 5Ho: 12. '2)ie nad^t Vergangen', alfo t)ie: 6§ ift jeit, ftc^e auff, eS y.>
ift ein licdjt ber(^u foinen, Seine Sonn, bcine morgenrot ift auffgangcn, Sa»
ba ()eift bcin licdjt, e» ift bir ferljcifjen bcr liebe belilanbt, Su folt il)n boben,
Srumb brauch i^n aud), Io§ nit umb fonft fdjeinen, anbere auff gangen fein,
unb bie bfti'Iigteit mit aüer gnabcn ift über bir auffgangcn, Sic berrligfeit
aci.60, aift ber ©on gölte«, nnfcr l)cl)lanb. 'Senn fil)c finfterniv bcbectt boi? lanbf, «
mx. 3 [6. 3onuar]. 669
ß] eius. Hoc iion tautuiii dictum de magis, Sed (]ui vidermit stellaru. Sed ibi
videtur tota lux et gloria, quae post asceiis[iouem Christi, ubi veuit S[piritus
S[anctus et rumpelt mit iDunbcr3etd^en 3C. Sed finfternt§, bundel tnirb üiet
Oon Sfl^flfl 'C. diligunt magis teuebras. 'Hoc est iuditium, quod eos dauiuat,
5 (juod veuit lux' lohan: 3. ©0 ift§ gongcit, sie et nos . . . habemus eaudem 'S"!). 3, 19
lueeui super uos ortam et appa|reiitem. Scinius, quid Christus, tro loir unfev
feel t)inje|en, tarnen maior pars jc. ut scriptum: 'Caligo'. ©ie InoEen» \whix
lc()eu noc^ tjoieii, uolunt illumiuari. S)a§ ift unfet ji^ulb ntcf^t nod) bi'ubev
crf(^Vetfen. Qui uon vult videre, maneat coecus, qui uou audire, tarnen inanet
10 lux et lucet, sive accipiatur sive non. S)a§ ift bie bevmanimg Esaiae, mau
fol be§ liec^t§ Inarnemen, diun lucet, ([uia, si ingrati, fo uimpt cr§ toeg unb
furcttf au ein onbevn ort, ut Christus lohan: 12. Satis sumus getoaruet.^MJii. 12,:»
ludaci uolebaut et Graeci. S)a !am 5JtaI)omet^. Pap(a uou: habeat teuebras.
Nou dat lucem nisi his, (|ui I^afien lieb unb luft. Nos iani nionemus et
15 luarnen, ut accip[iant luceui, et e§ ift satis aperte dictum ludaeis, Graecis,
Komauis et nobis. Si uou vis excitari, fare l^itl. 'Et gentes auibula-tnjen, 3
b[nnt.' S)a ge^et er uu unb mad^t auä einer Blumen ein gan^e Intefeu, tan
fein iDort breit unb Ineit uuicfjeu, fompt anff bie uamen 3lbram. 'Nou Abram, i. woivn.r,
seil Aljiaham, quia posui te patreiu uiultaruiu gentium', '^ä), G)ot, Ijab birf),
2" ®ot, gefegt. Hie arrigamus aures, geutes. Hactenus cum populo Israel. lam
5 . . .] d
S] S)er ^err be§ liec^t§ ge'^t auff, 6^riftu§, ber @on gotte§, ift über bir anff=
gangen, S)q§ ift nit allein gerett Don toeifen, öon brel) fontgen, bie ben ftern
gcjef)en Ijaben, .§ie ift bie ^errligfeit be§ f)erru auffgongen, finfterui-3 ift über
bem ünlrf ^^sfrael, '^abcu finfterniS lieber beuu bog liec^t' ^o: 1. 'Xa§ ift§ 5011. a, i»
2s urteil, ba§ ha§ lied^t inu bie tüelt tomen ift, unb bie OJicnfd^en t)aben bie
finfternia lieber benu bo5 liecl}t', Itiir Un^cu ba§ lied^t, toaS f^ut ober ber
gro-3 t)auff'? finftcruiä ift auffgangeu, luarumb? ©ic iDoltenS nit feigen, luollen
äugen nic^t aufftf)un. S)a§ ift unfer fdjulbt nit, \wx nit iotl lidjt tnerbcii,
blel)b finfter, 2Ba§ nit l)oren tnil, blcl)b taub, 3)enn U)ir tonnen nit barfur.
30 S)a§ ift bie öermanuug, SaS toir f ollen ha^i \uä}t anne£)mcn, loel)l§ lcud}t,
fonft burc^ uubaudbartcit uimbt» gott lueg unb furet§ anberfloo t)in, 'l)um^^oll.lL^ 35
iiabetis lucem, credite iu lucem', lt)ir finb gnugfam gelnarnet, ^uben Inolten
aucf) nic^t, 3)a !amen ^Homer, Die (Sriec^en loolten ba§ liec^t utdjt, laut
'■JJiü()omet, luerben lx)ir§ aud; öcrfeljen, loolan e§ ift aud) gefugt, S)a§ licdjt
^•' leud}t aud^, gott rebt mit eud;, loiltu l)oren, aufffteljeu, fo ^ore, ftel)e auff,
&j ift offenberlic^ guug gefagt, locnn bu uit luilt, far f)iu.
'Unb es lüerbeu bie tjciben luaubcln iun betuem Itedjt.' 2)o ge!^t @r nusci.eo,?.
unb mad)t ou§ ber blumen ein ganje rtii§, l^enn er tool reben fan unnb bie
lüort aufbreiten, tompt foft auff ben uamen ?lbral)nm, 'Su folt ?lbral)ami.a'(oi<i7,i.
*" l)ciBeu, Tcnu ^d) bid) gefeilt jum uoter uieler l)eiben', £ia§ gel)ort \u\<> fjeiben
(570 *Prcbigten bc? 3al)re^ 154ö.
R]lii.\: ^iurgc, multi iiegligiiiit. 3)aä Qel)d llllu nid)t an, sed Israel. Sod iiü
i.ajioif n, •Kliflidanius, ali i](ih unfer ®ott üergeffen , longe ante dixit: 'Eris pater imil-
tiu'iim gentiiiiii'. Et I'aiilus inad)ty im uü^. Nos omnes Abrahae seinen,
ffiüiii. 4, u filii et @rbeii, i|uia aecipinuis seraen eins, fol fein fleifd) iinb Hnt jein üon
.Maria virgiuc, quac coiicepit siue peocato, sine fcfiuiertien empfangen, getoien 5
et lacte alnit, qnae non naturaliter, sed a Spiritn saucto t'oiniatum. iüün
fleifd) unb l)Iut Abrahae fol er tonten. Sed tarnen etiaui ad genles veniet,
Xos geutes non possunuis gloriari, quod de uostro semine venerit, nt Indaei.
'.Spciben', inquit, 'ambulabnnt'. Etiaiu Dominus iueebit super gentes et reges,
ipii non de Abraham. Haec nostra con.solatio. Noster pater non Abraham, lo
Sed laphcth noster pater et uxor eius mater. Illic videbit eos. So^CV fomen
luir t)er. Ideo gcl^etS un§ nichts an, quod Christus ex lapheth orietur. Sed
1. woji a, 2(3 tanien nostri non oblitus. 'ßeiiedictus Deus Sem et laplietli' i.e. foUen be»
1, woir 17, :, famenä teiU)affttg tocrben. Sed ad Abraiiam clarins: 'pater ninltarum gentium'
i. e. non tantum Iud[aeornni, sed etiam gentium a lapheth. Agnovimns n
Ciuistum habentes baptismuni, eognitionem, hdem, speni et expectannis. ipiod
primiissiini Abrali[ae, et hix orta et splendet nobiscuni. Deus det gratiani,
ut aeeipiamus. Sunuis Abrahae filii j)er Hdem, quod eredimus in semen, in
(juod ii>S(", quod veiiit ex eins sangjuinc, quia fiiteniur: Credo in Icsnm
Christum. Tu habes poj)[ulum Isra[el, lucera, tibi est promissa, sed non an
accipis, ideo gentes accijiient et ambulabuiit in ca et salvabimtui'. Sie
■Wiitti). 8, 8. 10 i. Math: 8. Ceuturio: 'die tantum verbum'. Miratur Dominus; 'Non inxeiii
IS Gene: 9 r
S]äu, ®enn unS geljt (Sr an, Siffjer I)at Cn' ^crnfalem angercbt, Tai lagt (>t
a!iim.4, iiOon ()eiben, luie and} 'i^auhis ben namen '.flfiraljam fcer nnt;, mad)t, luie (S^v
lagt, luir finb allefampt ?lbra^am§ famen, 3)rum6 foUen luiv il)n annemcn, 25
Si'iin (l-r fpl nnfev fein, 'D?inrin Ijat it^n empfangen nnb geborn nnnb ernevet,
erlogen, 3)a5 ift gefd;e^en, ober er fol nit nUein jn feim blnt fonieu, junbern
lind) jun I)eiben, ^uben fonnen rl)umen, ba§ 6l)riftuc' bon i£)rem gebInt tomeii,
mir nit, "ütber ber berr niirb andj fdjeiiicn ben bi'iben unb ben fonigen, fo nit l'on
^'iuben fein, äßir fomen l)er Oom gebInt :,^iapl)et, non ber Sinbflnt l)er, Slrnnib so
gcf)t uns ha§ nit an, S)a§ t^^riftnS lion un§ \vn fnmen, nber gleid^luot l)at
er nnfer nit tiergefeen nnnb gebend! unfer im namen ^Jtbrabae, Su foU nit
allein ein unter fein berer, bie beine-j fleifd)« nnnb bUit§ fein, fonbern and)
ber l)ei)ben. Sl^ir erfaren auä) foId)e-?, bnbcn iein« tnortö ertentniy, ©acra=
mcnt Jc. S)ay fei) gott gelobt, nnnb laft unö nnd) bandbar fein, Senn Unr ^.■i
finb "ülbrabamä ünbcr, nid)t nad) bem geblut, fonbern burd) ben glauben, S)oy
luir an ben 3ümen glenben, Ser non '.Jlbrabamo fleifd) geborn, Xac- l)ctft nn :
2)ie Reiben Serben tnn beincm liec^t toanbeln, 5)u l)aft baä lied)t, milt aber
blinb unb toridjt fein, Xrumb werben bie beiben fomen, 3oId)§ ,iengt and)
bov (ynaiigelinm 00m Ijenptman, ".vjab ,3el) in ofinel fold)en glauben nit fnnben', lo
^Jir. 3 [6. afnmmtj. 671
li] tantam'. Ideo 'multi veiiieut ab oecidente'. S)a fi^et bcr §@9i<){ l)tn in Wniiiis, 12
Esaiam GO. 'Et tilii logni cik-ieiitur,' Sa» ftcf)et {)ie aud): 't'aligu' jc. Filiiscf. cu, 2
regni iioluut liiceni diligere, teiiebras. Ideo geutes 'venient ab Oriente' JC.
Non deberaiis laetari, qnod excoecati JC. Rom: 11. tarnen Deo gratias agere, iKöm. 11, is
:. laudare, (|U()d veninuis ad hanc lucem, ut Esaias et Christus dicit. Sie mirf)
md)i-:- getjolffen, quod papa cmn suis nt($t evju InoIIen. Cuporem, ut papa
ci Epi.seo|)i luuvbcu fvom. raulus Koni: 9. 5Jleiu lekii iol nidjt fumeii exauims, uf.
eorum tob, ir Ueibamiii-j ()ilfft mir nid^tö. Sed quia nolunt, velim, ba« bcv
ißijc^off üon 531eintj linb alle bofc 23utien, et si nolunt, tarnen nos gratias
1" agimus Deo. ^fro^l ^^ IjilUlUv gcftofieu in tenebras exteriores. Veuit lux
et dilexerunt tenebras. 'Gentes ambLulabunt' ®a§ finb lütv, Dens ijat 311 bcr
jeit an llity gebadjt lliib üott llilS gevcbt, quod laphcth iu taberuacuüs 8eni. Xou \.mf\t9,-i7
solum ludaei, sed ctiam ims geiites. Consolatione pleuissinms locus. ]''t
geutes et Eeges. Non soluin isti tres finb gelerte, tüeife leute, finb ein ftnct
!.'■ gelBCft. Non solura saeerdo[tes populi Israel. Sed etiam Reges iiiter geutes.
Hi suscip[ieat Euangeliuni. Non omues reges, sed aliqui et multi, post
Diocle|tianus, ba ber S^euffel ben . . . unb enblii^en jorn au§Iie§, mai^ty fo
gienlic^, hah cv 3nle|t bufc conseientiam flieget, trat üom i?eifci;tf)uni ', I)at
fo Diel 6[)riften gelouvget, baS- bie Siebte, Ijeufer jc. Si diutius, Ijette cv baS
-u ;)iomiid)e reid) Jtrnft gemad)t, 2Bei6, i?'iub, Wan, alle§ fjingcrii^t, \vax ber leijt
,5orn, lie§ fic^ iber man f)in maxtein. ©int bcr jeit najn§ 6unftantinn§ an
et cdii plures, sed non ouuies. Si ex lü leprosis unus JC. Sed tanieii lux i'nr. 17, 17
4 Deo] Deum l:i über tabeniaculis steht Gene: 9 IT . . .] i
') Vi/l. Schäfer, Luther als Kirchi-nhistnriJcer S. 2.97.
S] 'Sä föirb gej(f)e^en, bas Diel Hont abenb nnb morgen luerben !oinen' h'. Tamit «nmi .".u
fil)et er hierein in ben tert, bie finber be§ SHeidjl lüerben inn finfteviiii? geflogen,
25 aber bie l)eiben foKcn brinn filjen 3c. Inir joUen un§ nit frclnen über ber ,';:nben
öcrberb, aber glcirf;lüol troften nnnb banden, ba§ lüir jn bem liedjt fomeii
finb, 6§ t)tlfft mic^ nichts, ba§ "ipilatny, §erobe§ Dcrbampt finb, luolt, ba-i fie
nit inn ber ^eE loeren, »oolt anc^, ha^ ber 93apft from linirb, S^aruinb fol
^^^rf) nid^t frolid) tocrbeu nber if)ren tob, aber Inetjl fie nit UioHen, im nameu
30 gotlc-J, fo faren fie Ijin, toir foUeii gteic^iuol »uanbeln inn feim lied;t, Oiott
l)at nnfer gebac^t jur felbigen jeit, S)a§ Si^J^^t fol toonen inn ^ntten @em. i.wüjos,.'?
(Sin troftlid^er tert de voeatione gentium, (5s ift nid^t ber tejt Don 3 fonigen,
3;enn es ungeloi«, obä fonige gelDefen, finb iDeife leut gclrcfen, Sonbern rebt
Dou fonigen ber t}eibcn, bie locrben ba§ liedjt annehmen, fro lüerben. Sub
35 Diocletiaiio Voor eine grof^e Derfolgung, fdjladjten nnb lourgen, mnft and) im
blut fterben, Sias loar ber leiste jorn bes leuffelä, 2)arnac| uometig Diel
tal)fer an, (SonftantlinuÄ. ?tbcr gleid)luol fteljetS t)ie, ba§ Diel lonige folten 311
bem (Juangelio fomen, nirf)t alle, aber gleicf)mol ettlid^e, follen htn ©amen
annelimeu nub (^rben Uu-rben beS Same, bliebt barDon, aU- tnerr er jn nnfer
6'? 2 ^tebigten be? 3at)veä 1545.
Hijol fo itteit getjcii, i|uo(l etiam Reges ,'c. I;q§ "^ot GjataS fo lang jiifor et
ipse l()(|uitiir tarn certo, ac si iani viveret et virleiet i. e. etliche '^erril, feifcv,
tonigc itnb foüen @r6cn tuevbeit per Christum regui coeloruin. (Sif)e biä)
lim6l)ev et viele. StEe biefe finb 3C. Si stetisses Hieroso[lymis, et monstrati
3((. 6u, 4 omnes isti ad te venient, 'Filii tui a longe'. Ibi auditis, quod iios gentes s
etiam filios et lilias vocat credentes in Christum. 'A longe', ab Oriente, üOlt
mittag jur feiten. Xos mitternac^t» finber. 3Ba§ ^at ©giften, StraBia T^eiltgcn
geben? Ibi in 4 partib|us onmib[tis non sunt eireunicisi, non nati ex Abra-
h[am. sed gentes et Reges, et tarnen foEen ^etjfen beine ©öne unb tod()ter.
^onig foHen Sone unb Königin toc^ter et subditi. £)a§ ift un§ gej)i-ebtgt. i«
S)q§ Jollen \mx gern t)6ren, merken unb bafiiv banden, ba§ er unS jo lang
JUÖOV bebac^t, quod gloriari possunius et debenuis: Ego sum ünb, 6l)nften=
[)eit, Ecciesia mea mater. Ego filius, filia, (jnotqnot baptisati, audimus
verbum, omnes vocat propheta '^errltd^ unb fdion Christi filios et filias, quas
parit Eeclesia. ©0 lang t)at uhtfev ^[ert ®ot an un§ gebockt et iam fprid^t n
uul fo freunblic^ ju, jolt eben mein fon fein al§, qui ex AbrahLam. Fides
in Christum madjet gleil^ ludaeos et gentes. 'Non est ludaeus, gentilis.'
»ni 3, SS Gal. 3. Quicuiique est baptisatus, audit verbiiin, credit in T)eum p[atrem,
l"[ilinm et Spiritum s[anctuni, bcr it)Uine fid), fei) ftoltl, t)offeitig et dieat se
lilium Dei. Et certe veium, quia dicit: 'venient filii' jc. Totus mundus bol an
7 über mittog steht Sgilitcu /6' Gal.] Gene.
S'^eit unb prebigte: .S^eb auff beine äugen, ade bieje umb'^er, ade ^ciben=
fdjafft finb 3U bif iierfamict, S)enn ba^umat tuaren üiel (Stjriften, '^i^ baben
Voir tuibcr gott lob ein bcff^^i"' 5on unb todjtcv, man unb ltiel)be§ pev|on,
joden !omcn uon abenb, morgen, Inie 6^riftu§ jagt, t»a§ ^at ©g^pten, 5habia,
■■.'{ffrica l)cl)(tgen geben? S)o finb tein bcfdjnitten leut, finb nit tion ?lbrat)am j;,
gcborii, fonbern l)ciben. iiodj joden jie t)eiJ5en nad) beut tcrt: Xcin Jon unb
tod;ter, tonige joden Jon, tonigin joden to(^tcv loerbcn, unb h)a§ unter iljncn
lt)onct, fod adcS erben unb Samen ?lbrabae tücrben, 3^a§ tintb un§ gcprebigt,
Srumb joden luir itjm banden, bac- \mx berufjcn U)evbcn, ba? Unr un-3 rannten
joden mit jreuben: '^\d) bin ein tinb ber 6brijten()cit , jie ijt mein mutier, m
6()rijtu§, mein t)fl)("n^' ift mein brcutigam, So bienet mi bic Spijtel un§,
bas gott jo lang jutior an uuv gebadjt unb iljt geben, unb jpric^t mvi jreunt=
lid) ju in Saufj, föort jc. In bijt mein Son, mein 2;od)ter, jo rtol al§
menn bn liom blut 2lbra[)ae luercjt, luenn bu mir gleubejt, timö jid) rbumcn
ton: 3dj bin gctaujjt, ^d) gleub, Tn-J rf)um unb fei) nur jtol^ unb tjojjertig 35
unb jage: ^\d) bin gott-j 5on unnb (Srb, bie gan^e loelt ijt Hol tinber ber
IjeDligeu (vbriftli^en ftrc^en, an eint ort mel)r benn am anbern, Unb tuirb jid)
3ei. CO, : uerlounbcrn, gleid^ entje^en, 'lein Ijerlj Unrb jirl^ aug brettten, loenn jid) 3U
bir fcret bic menge be-5 5Jleereo', bno ijt nod; grojjer, 'Unrft beine lujt jel)en\
Hlx. 3 [G. Sfnmtntl. 673
Rl Christianitatis , qiiia dispersi pei- orhem. S)a luirfti: \ei)m bein tltft, ticv=
tüunbern, gleich entfe^en, fluchten. 'Mad^t ber f)etben.' 3ift ""rf) flevet, 3ef. «o, i
videbis bein luft, et sie baä bu bidf) gteid^ lüirft bafur entfe^en, hoä) für freuben.
Loquitur cum populo credente Abrah[ain, miraberis, cpiod plures populi ad
s Cliristum pertinent (luam Tudaei. Sic Petrus mirabatur et Apostoli. Niim
etiam gratia data oentib|us".' Petrus: 'iu veritate comperiol 3)a§ i)db icf} «V« i<>, n
t)ot ni(^t gehjuft. @ntfe|t ftd) bnfur, et tarnen fi^et» gern, fit|ct§ bon ^er^en
gern. Mirum, (juod orientis, occidentis plebs niei filii. Apostoli iiiaxinie
mirati gratiam datam gentib[us. Petrus: Nihil discernit iuter nos et gentes. Hoc
10 est, quod propheta hie vaticinatur. 'Hainen.' Ibi rurt er ioiber nomon 3ef. 6», 5
Abrahae. ?Iu§ bem namen l)at er bi§ ßopitel gejponnen, fe|;t norfj t)inein ein
.§e, ?l6rat)nm. Ibi Spiritus s[anctus bentet ben namen eten tuie bort: 'Kris i.'w»(ri7,4
pater luultarum gentium'. "DJlad}t ber Reiben", '.^amon', '^Jlenge bcy meere-j'.
Eb[raica ph[rasis i. e. bic teutc, bie am meer toonen. ludaei nulluni habent
,5 nisi illiid, quod Tnrca. Hispania, (^mndreic^, lüeljd^lanb, Ungern, Graecia,
Asia bis gen ^erufalem anff einer feiten, nuff ber nnbern auä), volo bie rcgna
oHe mit aEen infein, 3{obi», bie fefte. SlfoLiaS ein hjort 'Hamon maris' i. e. in
(iinnih[iis regnis, ba bie unter ligen nnb bn§ meer berurt. Nihil Iud[aporuin
soinuium. ßunb JU 3ieruf[alem nidjt ba fein, sed loquitur de iuoe, non
20 videb[at nostras terras. Sed nod^ bem glan| hJerben fte ftd^ ridjten, (piia
super omnes lucebit. Rabi <(uidam tempore Messiae dixit tain ainjila, iii
79 über nidjt steht ba§ Sculjc^taitb
S] nnb foldje tnft, ba§ gvo^e frenbe brob loirft f)aben, Sfebt aüe? mit bem uold
i^frael, mit bem Dolrf gotteS, Dn mirft bid) mnnbern, ba» mer ]u bem t)cl)laube
geboren bcnn bu aüein, Une 5l>etrnö fid) Jounbert: '5Iu erfar 3d) bei) bentsiv« m.'*
2s lieben gott, baS gott perfon nid)t nnfii)et', unb febe e§ fer gern, ba-? nit allein
^ubeii, foubcrn l)ciben ju bem ()cl)Ianb fomen nnb ge()oren. @iu liniubeilid)
hjefen ift ba§, ba§ gott bic I)eiben ruffet, brumb tounbern fie fid), S)o fagt
^etruS: (H- f)at nid^ts untevfdjieben jioifd^en i^n nnnb un§, Ijat il)n eben fo
luol ben l)Leiligen geift geben alö uu§, S)as Inort '.^amon' ift bü§ mort, bnvau»
30 ?lbrat)am genjet lüirbt. S)enn ha§ gon^ ßapittel ift au§ bem namen gefponnen.
"Unb bie mai-^t ber [)eibcn.' .s^amon t)eift l)ie bie menigc, tueldji''? bcbrcifd^M. fio,.i
gerebt [)eift bie lent, fo am ''Dleer Inonen, Suben baben fein meer, Senn ba»
ber Surd, U3enebiger, !al)fer, fran|Oö ()at, Tenn ba tynan ftofecn grofee !onig=
reid)e, Sie felben fontgreidje mit all ibrcn,^nfnlen, al§ 9{t)obi§, ßanan ' .'c. begreifft
n l)ie ßfaiaä, Siie gan.^e incnige, ber gan^c l)auff inn ben fontgreidjcn, bie ba§ meer
bernret. ^antafel) ift ber ^nbcn gebid)t, ba-? bev ^RefjiaS foU fi^en jn >rufalem,
S)aS alle beibeii ;,u il)m fonien foltten, (Sl) fontb Sernfaleui nit Xeutfc^lniib
') Candia.
Suf^er? SBette. XLI.\ 4:}
674 $Tcbigten be§ jfatjre? 1545.
R] muri Ierusal[em foljen tüeit qI§ bte gan^ Inelt.' Gerte ein fein meuvlin. Sie
gan^e toelt et aUe maria, ut dmnia regna bnrin fte'^en, al§ tnloenbig ber
iHöm. 10, 16 lllQUien Sisrufalcm, non eorporalis. 'Somis eoiiim in oiiinem.' Xüi ift ein
gvon'e maut. S)ie meinet ^ie (JioiaS i. p. ber leut, qui am meer luonen, mad^t
i. e. ber groffe ()auff bcr l)eibcn. Se§ foHen \vix uns annemen. 2öir tonnen s
fecr tieft ^inbcv, üeutfc^lonb, Ungern, ^olen, grancEreic^, sumus participes
liiiius luois et seininis Abrah[ae et filii Al)rah[ao. lam describit populum
Sei. 60, c gegen orieutem. 'Midian', ©inb bic lenber jenfeit 3ierufal[em gegen 5)lorgen.
5ieic^ Arabia, ut optiiuuni aunim et niyrrlia. ofi'eieiit anruni, dedcrunt Eecle.siae
Christianae non tautum jum reud^JocrÄ. (S» fol bo^in !omen, quod acfip|ient w
hicem, Ubi illam habebunt, fo lüerben fie bie tofc^en aufftfjnn. Si einem l^olb
bin, lieb l^ab, certe ^elffe, mit bem id) Ijob. J\)^] amum, inyn-liam. Veuicnt
non ad regem, sed otferent laudem , .... Opffer bc5 lobe». (Sin offcntlid)
prebigt i.e. offentlicf) prebigen, fingen, loben lesum Christum, me^r lonnen
tniv nicf)t tt)Un, non indiget nnstra (>]ic. Sed ut eantemus et gratias agamu.s, is
nnb Uicrben§ tl)un burcl) ive prebigt. S^a» ift ber lob, band opffer euitus,
i|n('m faeimus pro gratia uobis coUata. Si nou, non sumus C'iu-istiani. 3)a§
trifft bie trcifen and) lool. Sed piel l)eirlid)t-r gerebt quam de eis. Sed lue
(•(imprelieusa \\)ealio gentium, pro (jua gratias agamus, Peo hiudare, ue Lugrati
reperiamur. 20
13 . . . .] ein Wort nachyemalt
') Lijra zn Sach. 14, 17. Vijh U»f»-e Ansc/. Bd. 23, 660, 8.
S] begreiffcn, fie loer Piel mer ha^ liedjt begreiffen, W\ Snra ift ein alter fprndj:
Serufalem fol fo gro§ tncrben, baS bie nmnren foUen ge()cn biv an ber Hielt
enbc, S)o§ "hinein gebaloct luerbcn Sentfdjlanb, .S3l)fponien , (fngellanbt, ''Jlfia,
(*cgl)pten, ^trabien, Slnbien, foU allcS in ber maurcn ftel)cn. 3?a§ mu§ bi^
;3erufatem nit fein, ®enn luir luoltenö balb uol matten, 2rnmb Inirbe Pon 2^
ber Kl)riftenl)eit Perftanben, unb ift ol)n 3tofiffl ein fprud) Pon ä5etern bcfomen.
Sßolan mir foUcii uns beS ®prnc^§ annemen, Senn mir ba§ 5(bent Pold fein
gegen ^t'i-'uffllci"- Scutfdjlanb, Ungern, ^l'olen k. nnb traS ba Gl)rtften finb,
finb l)ie befd;riebcn, 3)o§ fie follen l'lbraljami! famcn unb (iirben gotte§ lüerben.
'TOibian' k. ift baS lanb %tv.\\i> ^icnifalem. ^teni reid) Arabien, follen and^ m
W5 lied;t anncljmen, men ba§ lied)t \)ü^(\\, fo Inerben fie ben man mit bcr
tnfdjcn and} l)abcn, Sic toerben opfern ha% lob i. e. offentlid) prebigcn baS
lied^t nnb loben. @r bebarff nit c^en§, trinden? unfcr ()el)lnnb, aber er lüil
()aben, ba§ mir fingen 'C^t)n ünbelcin fo lobclid}', £av ift-J opfer nnb gottfe=
bicnft, ben mir fiir foldjc gaben ttjnn. 35
9fr.4 tll.Somiar]. fi75
4. 11. äamax 1545.
^rcbigt am 1. Sonntag nad) ^^i^^aniä.
B] DOMINICA I. POST EPIPHANLIAE.
Math: 3. ex Mar: 1. legit textum.
Hodie audistis ex Math[aeo, (juod iam legi ex Marco.^ Proximcainrt. i,4ff.
aiidistis^, quod festum Magoruin appellatur Epiph[anias Domini, quac prac-
6 cipue baijin gebeutet tft, quod am ^iotban eifd^ienen unb offenbaret bev t)evv,
pater in voce, Filius 3C. Ideo retinemus morem hoo tempore anni, ut prao-
dicemus appaiitionem, qua Dens se fo getroltiglid^ offeittlid), ba§ Xoxx
bap[tismum nid^t in ben ttiinb al§ fonft üic^en ßetemonten, bte bcr S3apft
biet gemacht, ha§ bie Sauff fcer geiingevt unb in bundel üerftanb propter
10 Ce^emo[nia^;, ut toeitjloaffev Hiel t)CirUc§ev ge'^ülten quam sauctum baptismuiii.
6§ tft fein fitc^, ^au§, tamev, ha nic^t trei^tuoffer. Sie venit an ftot bcr
^^etltgen Sauff et tarnen 3;euffel§ gefpenft. Ideo cum Deus sese revelavit in
baptismo, ut discamus re^t anfe^en. Sil' ift ^eut e^r gefc^e'^en non l)unbert
taufent ßngel. Sed Deus pater, Filiu?, S[piritus S[anctus (joben fie gcel)ret,
li gejievet, al§ folten geöattev »ueiben ju bem fi'tnb, non opus baptismo unb
abtrofc^ung ber funben, et tarnen apparuit. S)a§ ift t^eutid) tosiimoiiiMin,
haä @ot ber aEnicc^tige, bev bvei) perfonen unb ein lüefen ift, l)eiab ,5ieict
') Ob hiernach diese I'rediyt auf den Nachmittag zu legen ist? ^) Vyh oben
S. 607, 22ff:
S] In die Baptismi Christi
?tm nec^ften ^aben tutv gef)ort, ba3 iDtr bog feft ber f)el)Iigen brel) fonig
20 nennen bie evfiJ;etnung bc§ ticrrn, lueWje bornemlic^ bat)in gejogen, S)q§ int
l^orbon bie gott^eit geoffenbaret ift. ©o t)aben )üit inn unfer thä^m bi-J
öorgenonimen, S)a§ lüir bie 3"t bon ber Sauff unb biefer erfdjeinung rebcn,
bas Hur bie Sauffc nicf;t geringe l)altten ober für ein tanbt unb fpicgeifcdjteii
[)alten, 2^enn Oor bcr ^eit ift bie 2aufie feer geringert lum bcn leibigeii
2ft (Zeremonien, Senn ba§ h)ei[)en.ia^er ift biel großer gel)altten bcnn bie ^anff.
6ö ift feine firdje gelncfen, cä ift ein fef^el mit Uiei'^eloafecr gcftnnben jc. lücWjeS
büd) ein ^turrentoerd ift. Trumb foHen Irir ßtjriften unfer 2auff lernen
t)od) ()altten unnb rec^t anfe^eun, nid)t nerrifd) umbge^en, mie »uir leibcr
tf)un, üTcnn nl)t eljn dngcl ober nud) lOOOOO barbel) geiücfen, ©onbcrn bie
3" ()1 eilige brci)faltigfeit ift bo crfd;iencu fo l)errlid), aVö ftunbcn fie ba geUatterii,
3ja§ ift eine gro^e t)ol)cit, baS fid) gott mit t)errlid;en anzeigen l)erab left
unb unfer Sauff jieret unb beftetigt. 6§ ift 9iarreniüercf iocil)elüaf3er 3c. fo
IS Supra habes vnum Sermonem. In 3 lib[ro Stolsij extant 9.' r
') Gemeint die Handschrift Nr. XXXI der Zudckauer Ratubibliothelc (vgl. Unsre
Ausg. Bd. 40, XJ. Die 9 Predigten stehen Unsre Ausg. Bd. 40, Uiß., trilfj'., WT/f, lT4ß'.,
17^ ff., W4ff.; Bd. 47, 640/f., 040 ff., OüHff.
43*
f,76 5Jrebigten be» 3a{)reo 154,').
Kjunjer Sauff, SßcifiKiQJfer , fal^, palmeit jegeit. S)a§ ift cin3. Se»1 nlii dons
])[at«r, F[ilius, S[piritus S[anetiis perfonltd^ ba fte'^en unb tuci'^rn unfcv liebe
Xouffe, a quo omiies Christiani vocaimir. Quid esset, .si faeerent oiiuies
Aiigeli? Sed Trinitas ipsa adest et ornat sua pvaesentia. 3Beil un§ 6^1'ifteit
getiuvt iinfer antunfft juhjiffcn, it)o toir fiev!omen, fo geduvt iiiu niuf) bie •■•
2auffe jutoifjen, babiirc^ \mx lutbergeborcii. Uimies, ()ui bapii-ati, .^ed gel)cn
'^in, ac nihil es.set.
1. disce, quis autor baptisiui, Uiev fie gemod^t, gefegt ^at. 2. quid .sit
baptisuius. 3. quis usus, fvudjt, Itafft. Velim quotaunis legeretur ut Sym-
bolum. Baptismum nou ordinaxit papa, qui aquam lustralem in Diab[oli m
nomine, äßer t)Qt iiii§ Befolgen iierbas jc. S)a§ fol funbe oevgeben, ift fin
5lOTreu, nffenlüCVrf, (luod aqua bisti'aiis condonet leniissioiifui ])[cccatonini.
UiJir meiiien§ gut. Sinb l)eiligc gebot, luort brubev geiptodjeii, gclefcii. Sic
omnes sagae uluntiu' optimis verbis: die 5 pater no.ster, lege Euang[eliinn
loliau|nis, noniina 4 Euaugeli.starum, Credo, @iub gute U'ort. Soy boiicfc '^
bir bev leibige jc. Aqua lustralis, salis couseciatio ift eben fo luol jciibeiel)
nlö iiiagannu ludificatio. Senn e§ mangelt i>a§ etft ftiid bvan: äBer i)at^
geljciffen ^ 1. sciat C'Iuistiauus: baptisinus, in (pio omnes baptisati, ift
georbliet, geftifftet, eiligcfe|t a l)eo ip.so, ut a[)pa[rent ibi tres pei'sonae.
Quaudo audio ministrum dicere: Ego baptiso. Quis commisit? In nomine 20
patris. S)q§ fte!^et iDol bobel). Nihil est: Ego Lutherus baptiso. Sed Dens
«Iber 58apft inftituirt. öie abn ftel)cii bie bvcl) pcvfoii bev einigeu gott^eit,
loei^eii unb Ijeljligeu unfev Snnff, \vmi ein !al)fev unnb C^ugel tl)et, tnev?
gros, aber biö ift al^u gro§, SBcl)l benn un§ ß^iiften unfcv gcbuvt unb nn=
funfft 5U Uii§cn, fo muBen luiv nurf) Unfien, loaS bie Sauff fei), bnvau-3 tniv ar.
geborn Inevben, Iniv finb tool aü getoufft, abix ge'^en bal)in, oI§ Uieven Itiiv
mit iüfi^ev geUnifd^en. Dvumb foücn toiv linken: 1. \vcx bie lauff eingefet^t,
2. \vivi fie fei), '■>. loaö i()V Uicvcf fei). Tiefe ftucf fol ein (^()viften lui§en,
boniit cv loifje, tootjcv cv ein feljviftcn fei). ©olc^S loollen lüiv Invalid) l)nnbeln.
2)enn man alle o«»^ bavl'on foll vcbcn. Tai f)at5 nit geftifft ein -iUenfcl) obev m
SBopft, bev bo iüei£)et unnb ein 'Jlff unb Tuux loivb, bev bie ganjc luelt navvet,
bau, liia§ ev ftifft unb lncif)ct, fol bie ©unbe ücrgeben. 'San t)att biv§ in?
Ienffel'3 namen gel)cif5en? '^sa, c-j luevbcn ()el)ligc Ifovt bvnbev gefpvod)en.
Tavnmb ift§ ved)t. £it)e fein 'OJiilc^biebin, feine ^cnbevin ift, bie nid)t gutte
liunt gebvaud)t, gottS linnt, ^''n""''-' (^nangclinm ?c. ba§ bände biv bev lenffel. r,
S)aö gute toovt finb be§ S3abft§ Uicibcmafecv, falt), ift eben fo luol jcubevel) al«
bev Uiettevmad)cvin, on aEein, ba§ cv bev gvunb unb b^'u^t ift, ba§ foli^-S an-
fcfjct, Incv bnt biv§ bcfoblen, Ivev botS gc^eifeen? Tev Jcuffel, bev Inivb biv
and) lobnen, bem bn§ getrau I)aft, Tvumb levn, ba? gott felber bie 2:auff
fingefe^t, bev ba cvfd)iencn ift ubev bev lauff, Trumb levn fold)§ aiK- bcu «
loovteu: :^ä) tenffe ui(i)t in meinfni namen, fünft loeve ev eben ein fold; bab,
m-. ■! [ll-3iimmii. 677
Rl pater, filiiis Spiritus s[anctus. 2)ic ioUcii tcilffeil et Dei iiomen fiaBcil, ut
baptisatus posi^it gloriari: Deu^, uoii {)far^ei'V, (Soplail, obst[etrix iu suo
iioiiiine, Sed an ftat et iu nomine p[atris, F[iiii et S[piritus S[ancti. Meus
ergo baptisator est patcr, f[iliiis et S]>iritus S[anctus. S)e§ [ol ic§ mxä)
* v!^Uluen contra Satanam. Ego Christianus .sum. UndeV suni baptisatus.
Quis baptisavit? Deus p[ater, f[ilius, S[plritus S[auctus. Mcntiri.s, Sed
minister k. SBenit bu ba» getuonnen i)a\t, quod homo uon baptis[avit, ©0
I)Cttc id) öeiioren. Sed in nomine p[atris. f[ilü, S|piritus S[ancti baptisatus.
Nos baptisati manu aeternac Trinitatis. ^r teuffet. Ego tcilffUlig, dicil
in per OS hominis: ego te baptiso. Ideo gloriai'e te baptisatum a Deo vcro
uuico tue. S)Qmit !onftu toeghicvffcn aüc JClldcret) ])apistarnui et magdrum.
Unde habet papa? Ubi scri|ituni? Sic äBettcilliaC^er. Ibi onuua norunt,
uon gicub bron, I)alt nic^ty boDon, '|uia neu ordinata, 6efoU)en, sed ex
|)ropria dcxotioiie. Sed de baptismo certum locum: 'Ite iu orbem '. äBenS wor. iß, ib
V' (Gabriel et Augeli omnes iussisseut, luolt m(t)i ein Htp biumb geben. Per
hoc certi sumus, quod non aquam lustralem, sed verum baptis[nuuu, (|uem
Dcus ordiuavit unb geftifft. Minister admovct mauum et os. Sed bev
bcfelf) t^llt§. Ideo [irimum, ipiod baptisma praeceptum a Deo. S)Q()ei' (jat
fie alle iv !l'afft, Ultb befolgen, ut omnes baptisentur, qui voluut gratiam
■ju cousequi et salvari. Papa: Quod Christiana Ecclesia ordiuavit, bilS fol man
I)alten, ordiuavit a(|uam lustralem et alia. Ergo K. Respondeo: papa,
nieutiris, (juod saucta Ecclesia Christiaua ordinarit, quia est sponsa Christi
S| bnvcin bev leuffcl {)ofiert {}ett, Sonbcrn bev batev, ©on, IiLeiligcr geift fol ha
namen [jnbcn, boä nid^t ber ^^fnil)ev ober luef)einuttcr getnufft f)at, fonbevn
25 ha§ r^um 3(| ^^^' ^<^^ '»i'^ fletaufft iiat nicl)t in feinem 9'lamen, fonbein
nn ftab beS Datevs 3C. ÜJicin Ö'rlofev I)at mirf) getanfft, Dcv bn f)ctft Sinter,
©on, 1)1 eiliger geift. 2)QX'nuff fol ^ä) ftel^en luibev ben 2euffel, l^sä) bin ein
K()vift, Senn "^s^ bin getanfft, 3" toer? ^Dicin evlofei, öater, Son unb
f)|ciligcv geift. ,\d) bin getanfft in beut nantcn, bcnu \mx finb getanfft mit
:;u bei Ijanbt bei: eloigen gott^eit. ©v fpnrf)t bmd) ben mnnbt beo iprebigerö: M)
tcnffe bid), bu folt mein teuffling fein nnnb t)eiffen, ba§ ^d^ batet, @on nnb
l)[eiligev geift getanfft i)ah, Damit tanftn nn aÜc gciitievel) bc>3 2?apft-j nnnb
nietteimedjcrin luibevlegt, 3)enn eä ift it)nen gott nidjt befolt)en, ift aus eigener
>uar anbnd^t erbadit. l'lbev l)ie ftel)t ber befelt): ö)el)ct ()in, teuffet, toenn mtd)
n fdjori aße 6ngcl Itjolten teuffen, fo tüerS bod) nid)t§, 23arau-^ finb luir nu
getüi'j, Xas mir Pljriften finb, finben nid)t meiimofjer empfangen, funbern finb
getanfft uon gott. S)er 5ßfarf)er tl)ut mol bie t)aub nnb munb bar,]U, aber
er folt§ mol ungett)an lafjen, h)o ber befcl tf)cte, 5)er mac^ts, ton fein gnab
mil l)alien, fol fidj teuffen la^en. äßenii nu ft^oit ber SBapft l)cr fpeiet: \mö
w bie l)! eilige P()rift(idje ftidjcn orbnet, mn-s man l)altten, 3)a§ ift georbenet k.
2)u leugft, 3)ie '^[eilige 6t)riftlic^e ürd^e ^at§ nic^t gettjon, X)enn fie unferS
678 !Prebiaten beä 3af)tcä 1545.
Iv] obedieiis et .siihioeta. Si etiam institiiisset, bn @üt fuv fcl), ha^j Ecclesia
ClirLstiana fo tol luevc, et Angjeli et juiiiam liistraleiu ordiuarcut, vcliui
isni. 1, 8 (licere ad Aiigelos ut Paul[us Galat: 1. 'Anatheraa.' Multo magis velim id
facere, si Ecclesia velit cirdiiiare, (luod noii Dens praecepit. Nihil ergo:
(iiiod in C'oncilio befd^loffeit, jol man tjoltcu vel fol ein !e|cr fein. 3a volo i
!c|cr, et dicani nun iiiatreni Ecelesiam, sed Diaboli scortuiu. Dens non
regit per menjcfjcntanb. @r f)at§ mit feinem teluern 6Iut 3C. ut jc. Xon nt
tu jolt ^evi" fein nbei fein DoW. Sed ideo, nt f'aceret sibi peculiuin, bn er
aEein inne regieret, nbi nihil doceatnr, (|nain ipiod fiefolfien, unb ttiun, i|U(hI
ordiiiavit, nt Slouff, ©acra[ment, Claves, iten) ministeriinii EuaDgelii. Ecclesia i»
i.4!cin I, II inbet, quia Christus lo(juntus et ordinavit 1. Pet: 4. Qni loquitur, nt ser-
nioiies Dei, Qni niinistrat, hJOu er fctjafft, baä m($t fein lüort et opus, sed
Christi. Sffienn iä) ein in 6an t^n, mu§ id^§ nic^t auä meinem jorn, nihil jc.
Sed si dico: t)6re auff, tt)utts nic^t me()r \el btett Dom «Sacrament. Ideo
sciendnin baptismuni esse opus gratiosuin p|atris, r[ilii, S[piritus S|ancti, i*
quod operatur in Ecclesia et in nece-ssitate per homineni. 'Um metften Iigt§
nn bem ftuc!, i>apa in suis decretalil)[us boat: SÖJir finb oBen an gefeffen in
bcr ürcfjen jn regiren, qni k. (Juis hoc tibi commisif.' In Biblia |tct)etä,
ber lue unter bem fc^luants. Ecclesia non audit homines, Sed Dei filinm, nt
sciamus, be§ S9apft§ bing ein brecf fei) nnb jn fterden conscientias nostras, ^u
3 Angelos] August: IJ niä|t über (ma^t)
■SKlcrrn 6f)riftt braut ift, unnb Um-j er t)eift, baä tl)ut fie, unb incnö fdpn
getrau I)ette, 2)a§ fo toH toere, nnnb mac^t ein h)cif}eli.iaf3er ober aud) ein Sngel,
«..1. 1. 8 lüolt ^iä) fagen: S'ein IveifilriQfier fei) berf(ntf)t inn nbgrnnb ber (jcüen ®n(: 1.
loic öiet mer fol man jnr firt^cu fagen, loenn fie ettUmo luiber gotteS orbnung
inolt fe|eu, Trumb Ivil 3^) "^cm (^"oncilio in§ angefic^t fpeien unb fagen: 2)n -'&
Icugft, gott l)at§ nic^t gefegt, aurf) feine (^t)riftenl)eit ntt, (5()riftu§ ift nit
bavnm'6 geftortcn, Sa-S Sa^ift herr folt fein über fein Hole!, fonbern ba§ 6r
Uiült ein üolc! mad)en, bo er allein in regirt, nid)t§ prebigen, (eren, tf)un,
SJenn h3a§ er 'befrffioi' georbenet t)att, g'3 fol fein eigent^umB fein, Srnmb
fol 3d) fagen: S:no f)at gott georbnet, Drnmt ift limr, baS loeiS 3d}. ©acra= so
i.-jicnii, iimcnt, lauff, bergebnng ber Sunben f)at er georbenet. -|*etrn» fagt: loer im
Dolct gotteS reben loil, fol tüi^en, baS gott§ iDortt fei), (f§ fei) nit fein luort,
Iterct, fonbern d^rifti njort unb \wxä, 'Ml fo^ "it ein in bann tf)un an-3
meim Inort, aud) nid)t Hergebnng ber Sunben fpredjen, e§ ift 6i)riftt, gotteö
Son-S tl)un, imterS nnnb l)i eiligen geifteS, £)rumb lern ju erften lool, S)a§ 35
2;auff nit gancfelliierd fei), fonbern gotteS gnebig Itjerf unnb t^un, S)a§ fag
^^iä) barnml), Tenn am meiften baran ligt luiber bie fdjeufelic^en greuel, bic
ber S?apft iun bie ürdjen geicl.it unnb im S^ccrctat ft^rcit: lüir fiitb okn nn
gefegt unb orben ba§ nnnb luolleuö gel)altten l)abeun, foldjcsi folleii Itnr nid)t
yit. Mll-aütiuat]. 679
R] ut iu periculo mortis possis dicere, 6§ geljc mtV, h)ie @ot tinl. Ego siini
baptisatus. Papa dociiit, quaudo ipiis pcccavit post baptisimini, fo fei) bic
2^QUff auf', ut et hodie scribunt libros: peccatuin origiiii« ablatum per hnp-
tisinuin, pro actiialib[us uos oportere satisfacere. Doucc mauet iioineii
5 Cliristiaui, donec etiani baptismus. Jsou vocaris Christiauus a tuis o]ierib[u!<,
sed quod baptisatus es. Si etiam peccasti, cogita, ut buffe unb Beffer btc^.
Si hoc, est tibi baptismus adliuc integer, redit a to remissio p[eccatorum
data iu baptismo. Noii amittis baptismum, uisi uolis resipiscere. S)a ift
!ein rat, ut si haereticus abtnmnig luirb, luurfjerev, f)urev, qui uon vult
10 lüibcrfci'CU. Si ecoutra, es capax fructus baptismi. Non amittitur bajitismus,
ut papa, qui dicit post baptismum inutilem, si fecero, quicquid voluero. Sed
auiissus est, quandiu duras iu peccatis. Si vero redis iu viam, loirft Itiibei;
tu ha^ toefter^embb gelegt. Diab[oius ^at loffen fielen beu Slauffftetu, et
suut baptisati, taiiieu iuutileni reddidit baptismum. S^a^er ift fotUCU
»■•• ^JDtUudjCrcl), Srubevfd^aftt, äBaHeil K. Papa: Baptismus est amissus, f)aft iu
bic Üauff getrau. luvoca Sanctos, vade Romam, la§ meffe f)altcu, ingredere
muuasterium. Ista liiuc, quod uou intellectus baptisunis. Hoc liabito uihil
opus ut JC. tautum remitte peccata propter Christum, ]o ift bie 2auff lüibev
bo, ift einig bob. Verum quidem est, c§ mac^t fiedle leute, qui dicunt: (£l),
2u Ca f)at uic^t not. '^ä) tan atjeit ad baptismum fomeu, coehim est apertum.
S] ad^teu, ionbeiii rwgen: Wx tjat bifa befolljcun, lüo fte!^t§ gefd^vieben? ^m
'h'nuc^Iod) K. Xorgegcn folt baä toißeu, baä bu beiu tralocn uuub geJüt|cn
tvoft bü()iu fejcft: ^d) ^i" ein (it)vift, '^s^ lüciu, haS^ ^d) gctaufft bin unb
fol beu ivtl)uuib be» 2euffel§, be§ S9apft-3, S^ev nod) alfo fc^retjbt, luiberlegen,
25 als ocibcrb bie Jauff, nad) bem bu gcfunbiget I)aft. Sern, boä bie Jauff
ftctö ioeret. Su Ijeift (S^riftcn, baä bu gctaufft bift, uit^t, ba§ bu ciu "^Jlnnd)
bift, Jei" namcn, haB bu ßb^ftcu ficift, foiupt nivgeubt l)Ci-, benn ba§ bu
gctaufft bift, Sunbigftu aber, fo befecr bid^ unub fcre luiber, fo fouibt bic
l'cvgebnug, fo in bcr 2auffc biv geben, linber, Itirft linbci inn bic Jauffc
3u gefetU, G» fei] benn fad), ba§ bu bid; uid)t bewerft, and) nid;t toiber unib=
iei'cft, -.Jlber toenn bn loibcrfeieft, fo toirb fie nit öevloren, S)er lel)bige Seuffel
l)cift bcn 3?apft fd)tci)bcn, baS bic 2auffc nerloven fei) in ctoigfcit, S^aä bu
fic nit luibevhiegen tanft, Sonbcrn luenn bu bnf§e tt)nft uiinb biv cvnft ift,
fo loiupt bie lauff loiber. ©oldjy ift tool ,5u merden tüiber bin SSapft, S)euu
.15 üb fc^on bei- icnffct bat bie Jauff inn bcr Gbriften^cit getanen, g(cid)n)oI
alfo junidjtiget, ba-j niditä uu^, Saber toiuen Dtond)crci), TOcfien, loalfaiteu
unb all Seuffelä gefpenft, S)a§ er gefügt: 3)u bift nu nevloren, 2)ie Sauff ift
baljin, aber locrb ein Wund), la« ^Jlefj lefen, brnberfd^afft ,'c. tt)el)l bu aber
bie Sauffe b^ft, fo bcbarffftn feiner mefjcrel), !cincr 5}(ünd)crel), ©ie nimbt
in atle-j tüiber loeg, 2auff ift ein eloigä hah, lueret für uunb für, ift ni(|t auff=
gehaben, tuie ber S3apft fd;rel)bt. 2auff ift nid)t öergenglid), lan aUaeit Itiiber
680 'llrcbifltcii bcä Sol)«^ 1545-
lSif)C h'iä) tuv, baä bitfj bcr Xciiffcl iud)t ncvvc. Statim dictuin: ^d) Iv't
balb lüibcr 311 red)t tomcn, intfiim im hibcv ligeii. 1. nescis tiuem vitH<s
item peccas in misericordiam Dei. 2. Xon die: habeo baptismiim, quaudo
rodeo, liabeo reraissiouein p^eccatoruin. Dex \vtQ, tan biv Untergängen lucrben.
Deindo pociiitentiani agere ift ein f(^luecr bing. In papatu gieng» jo jU.
föin grofjer 3lmptntan d[L\it, gr luolt feinem Ijevvn tool bienen, nnb fol ev
3um Seuffel fni'en. @r t^et tniffe. Qnalis erat jioenitentia? lugressu^
niona.steriiim. @r ^at bie leute fo geplagt, ba§ er ba§ gemein gebet öerloren.
In fine geBuffet. SBaS I)at er gebiiffet? ®a§ er ift 7mal tieffer in bie l)eUc
gcfaren nnb niQC^t§ lilmnl erger. Sic si in monasterio in coro mansisscm,
Inere lOmnl tieffcr k. Cf§ ligt nic^t bran, ut dicas: ^ä) inil bnffe tf)nn,
vide, haS bu bie rechte tmffe ergreiffeft. Non crescit in horto nostro haec
herba. Magna gratia, cui Den>i dat rechte reluc nnb glanben, geübt in jKHMii-
tcntia. Vcium: Coehnii apertuni, rp[inissio p[eccatoi-iuii. Sttjc jn, luie bn
Ca rcdjt empfeT)eft. 5)u muft niii;t auff gnob fnnbigen k. S)n lanft nid)t
bnffen, tuenn bu tütit . . . ut Dens exigit. Vidi plura exempla. Sed ipiid
mihi ipsi accidisset, nisi agnovisseni Christum? Gratia magna: habemus
re[missionem p[eccatorum, non solum eo uiomento, quo baptismnur, sed pur
16 , . .] ein Wort unlesbar, nnchj/einalt
Sibarju tomcn, ^iniel ftct)t fte^tS offen, (^■l) fo iinl ^sä) au§bubcn, tan luol luiber
bufecn, :^va e§ ift balb gefagt, aber bcr crftc felil ift, 2)u btft beius lebeus 20
nnfidjer, nnnb trelil bu funbigft auff gotteS bormt}er3ig!eit, fif)e bid) für, !an
bir ber lueg genommen luerben, 3i'iii anbern filje, ob btr§ oud) "Eon barju
!omen, ba§ bu !anft ret^t bu^e tt)un, ^ä) bin oud^ einer geloefenn, 3lber red;t
bnfjen ift fd^toer, luie ein gralnrorfer fagt, @r loolt feim t)errn bienen nnnb
foltt jum leuffii faren, Sa? t^et er aud), 3iber barnadj falie er, ci- mod)t :'b
brcd regnen, für ju, rturb ein ^tunc^. 3"» ^o§ ift ^ol gebuft, W\t eigenen
loerden bnfeen, tiat fo mel gebuft, ®o§ er tieffer tiinein gefallen benn bor,
£cnn gott gob if)m bie gnab nic^t, S)ü§ er rec§t gebufeet t)ett. !^ä), tuenn ^d)
luer im (Stofter geftorben ouff meine bu^e, fo locre ;^d) berlorn, hjxe anbete
auä), bie inn itjrcr bn^e geftorben, Trumb fif)e ju, @§ ift ein fc^lücr bing m
bufee, redete 'Keine nnnb Iei)b l)abcnn nnnb borf) nid}t »erjagen, 6§ Ined^ft nid)t
in eins jcben gartten. 3)rnmb fei) nid)t ju fed, boc^ nid)t brauff, ba§ bu
bcrgcbung ber ©unbcn Ijaft, ift luol rcd)t, aber fitje, ba» nid^t bergeblid)
gefc^eljen fei), "^n nmft nic^t auff gnab fnnbigen, bu fanft and) nidjt fo büßen,
loie e-j gott l}aben luil, eö Incrbe bir benn bie gnabe gegeben, ^c^ ijai lool 35
fold)e leutt gefetjcn. Osd) äli'"i'' ^oenu 3c^ im 5Papftiimb ton blieben, leg id)
i^unbt inn bcr f)ellen. Xrnmb lern \]i(, luaS bie 2anff fei). (£•§ ift nit ein
J4 ©ralotodcr. r
9tt. 5 [18. 3anuar]. (581
R] totaiii vitam, ut oramtis Remissionem p[eccatonmi. Tlla diirat iisi|uc ad
fineiu luiiiidi. Remisjio pleecatoruni, Souff, Clave^ liicl)i:cn, doiiec illiu-
venianiu^, bo Joir feiig finb. Qni numt ex intiniiitate, mit bencii fjatB llirfjt
fo gtoffe not: stant Claves, stat baptisraus. Sed toenn bu lüilt auff giiabc
■' flUlbigcn et @ot Derfui^en. Non amittitur l)ap[tismiis, ie[unssio p[eecatoruin.
Vide modo, ut tu recte accipias, vciam tidem et coutritionem liabca.s. Sic
liüuore afficere debemus bap[tismuai, ut quando vides administrari baptisuuiin,
tum fit, quod Deus praecipit, dat, quod possis diccro: Ego a Dco haptisatus
patre, filio et Spiritu s[aiicto. S)arQiiff muffen lütv un§ ftonen, nedaffcn,
lu uon a leuffel Bap[tisnuis. S)a§ ift ba§ evft ftucE, quod cognito uiulta jc.
post 2. quid baptismus et quid operetur.
S] üergcngltd) bnb, fonbevn tncret uitnb bleljBet gletd) lote ©acrament niuib
©djiufeel, bie fein aufff)oven f)aben, Bi§ loii" bort ^in ,5Ui- gcred)tigfcit tonicu,
Siuiimti ^atä nid^t not mit bencn, bie toiber feien, Tenn gnab, neigcbung,
15 Sünff, Sd^(uBel fte^en, 'Jlber fit)e, funbige nid)t auff ocvgebung, lanff fol bir
lüol fte^en, ft'^e, ba§ bu§ redjt bvauc^eft, bamit bii§ nid)t jum fc^aben gcveidje,
3^vumt) foHen loir lernen bie 2auff inn el)ren ijaltten, nnnb tnenu mnn tenfft,
hasi loir loi^en, i^r gebt nic^t beut menfd^en lueiijeluaßer, fonbern gotteS gab,
gott tenfft bi(^, ha^ fol ein ßljriften UjoI leiten, Senn bovauff fol 'M) mii)
-0 ftonen in meim legten enbe unb inn meint ^f)viftIiJ)en Icbcnu uub barncbeii
Joifeen, Ws altes, too§ uid)t gott gcorbent unb eingefetjt, aurfj ntd)t ba« tcbcu
geben nod^ 6f)riften machen !an.
5. IS. Soiiiiiu; is-t-^,
^^3rcbi9t nm 2. Souiitiig itarf) (S^ipljnuiii.
K] DOMINICA II. POST EPIPHANIA 18. lanua.ij.
Rom: 12. 'Si quis proplietiam' ?c. Mom. i2,j|f.
SS I'aulju.s ordiuat hoc capite sanctam Ecclesiaui nad) ircn fteiiben unb
cm^JtetU et doeet, ut quisque serviat suae vocatioui. ut alter altcruni nun
impediat, sed invicem iuvcut. Ut fit in corpore, ubi uuuiU(juod(iue habet
.<uum ofBtiuiu, et tauicn altcruni alteruiu adiuvat. Ocuhis vidcl , vculcr
botoet, o'^r ^oiet, unb l)tnbcvt fein» ba§ anber, loie ha's f)cirlid) ()er cr,5clet.
30 Prinuiui mcnibruin e.st ocuhis, ba§ ha fc^eil foI. 'Si quis iinqiliitiaMi.' 2)aö
S] Secundus Seruio de Baptismo.
'Ciun veuerit s[piiitus sauctus, docebit vos onuicui vcritatem', sed uou3oi). le, n
c.xtra verbuin. Quare etiauisi iactes spiritum, cum uou ludjeas vcrbuni dci,
haeroticus es, f'acilis est ratio dignosceudi Spiritus. (|uatenus «[oilicet verixun
35 Dei docet, Etiamsi igitur dicat Spiritum nun dicere esse baptisandum.
(582 ^'tebigtni bc^ 3ol)icä 1545.
"lift ntl^eit ber 2^ciiffcl ijctueft, In Eculesia pracfipiR-, ha^j icbcimnii li'il nculus
l'ciii, ©eift fjobcii, luciffagung unb prop^ct fein, iiiib ift bc-j regicicns !etii
inaä nod^ enbe. -J3tan t)elt§ bofür, eä fei) ein e'^r alios docere. Jdeo <juis(nie
qiiaerit et vult docere. Saä ift bag grofte iinglud in ecclesia Oon üerftaiib
ber 6(j^rifft. Jstis fe^t er ein folc§ ma§: Hi (|ui.s pmedieator et liabet üffitimn, s
bn§ er leren fol alios, quid sit vei-bum, ber fe^e für oEen bingen ju, ut uiliil
pracdicet, qiiod noD e{)nlid) fei) üdei. Quicquid docetur, auditur, bn§ foI 311=
treffen mit bem glnillbeit. Si aliter et nou e?t coiisentanemu fidei. reimet
fid) mit bem ©InuBen nid}t. Auditores foÜen haä auc^ Iniffen, ut dicant:
jiom. 12, 7 S)a§ reimet fid; mit mea fide gar. Et tarnen Paulus dicit: praedicatio fol 1»
analoga fidei fein, ©r öerBinbet nid^t os ypjritui saueto. Sed tanieu scieu-
dum: si Spiritus s[anctus taeit tc pniplietam, fo loirb er bic^ ni($t ben i)oI^=
tneg lüeifen, sed leren, quod reim cum fide iu Christum. Cum promissus
Soll. 16, 13 i. Spiritus s[auctus Apostolis, sie dicit: 'Cum venerit paracletus, mittet vos iu
oinuem veritatem', 'ipse clarificabit me'. Spiritus s[anctus habet quidem i!>
varias revelationes, sed oiunes f ollen cum fide reimen, <[aae est, quod Spiritus
s|anctus clarificat filium Dci. SBenn man bie Siegel I)ette gehalten, nihil
■ periculi in Ecclesia. Nee hodie servatur, ut cum hodie qiiis dicat: Xou
sinas te baptisari iu nomine patris 3C. Ibi dicis: Hoc nou est secuudum
analogiam fidei. Xon aliud docendum iu Ecclesia, quam quod filius Dei. an
2Qßic fol iäß benn Iniffen? Nempe sciendum, quod baptisati iu nomine
patris jc. item credendum in patrem, filium, Spiritum s[auctum. Credo
re[miösionem ]i[eccat()rum, Ecclesiain Catholicam, Resur[rectionem mortuorum,
vitam aeteriiam. S)a§ lere luol. Si quid contrarium docetur, !^alt§ gegen
bem 2C. ut si dicitur: In Saeramento nou est Corpus et Sanguis, sed panis ,'c. 25
Jtem papistae: quid Christus? quid fides? oportet ut facias bona opera :c.
S| Rcspnudcas. T^iide liic Spiritus probari (|ueat. "iülcin glaitt fogt nlfc: ^d)
fol gloiiteii nn initer, S011, f)[ciligcn gcift. S^niml' ift ba<i beiu ginnt» iiit,
iinb ob bii fd)oii bcii gcifd^t rfjumeft, fo ift§ bod) ber leibige Seuffcl, ?lIfo
ntid), 06 mid) fd)on bir f)[ctltgc ^Komifd) !ird)e f)eift glcubcn, loa? fic fagt, fo 3u
ftef)tä bod) iiid)t im C^{)riftlic^cn glauben gefc^rieben : ^^iä) glcnb an 5Romifd)
livd), 2Scr f)at mi($§ gef)ei^en gleitben an 9?omifd)e !trd)en? f<d) bin nid)t
gctaiifft nod) bernffen lion gott, 'Da? ^ä) fol glcnbcn, lt)a§ ber 3iomifd)c ftiicl
glcnbt, fonbern 3^) fllcf' (^"ic Mctl'öc C^f)riftltd)e !trd)e, Ob er« fd)ou tret)bt
bnrd)ö becretal: ^Bapft ift eine mntter ber !ird)en, ;^^a ber mntter in ber Ijuren, k
liier hat bid) ba§ gefietfeen, £)q§ bn bift ein lerer, ber 6I)riftum l)cift?
34 nach tirdjc Imt Wolfenh. '.17 nmk fu/i/eude, hier fehlenden Wurli;: Ixumi ttoll bidj,
Äom unb l!a|)ft iinb Scufct mit bcinct romi((i^«n Äitc^cn! SBo ftcfict gcjc^vicbcn bn§ J^cgfcucr?
In rbmifdjc Stiit)l Ijatä gc^ciScti! Ja fdjtag in Iciifrt 511' Sf noä) tniige iiit bie fieitifl,
(S^iiftlic^e iiixäjc (Krl. ^ :J0», -JSyj
9lt. 5 [18. 3anuQr]. 683
R] ^aU gegen bem ©lauBcil, an conveuiat. Fides dicit, (jiiod credere debes in
|)ati-L'ni, filiuoj, i)er (|uem re[missionem p[eccatonnn habeo. Sev §[ciligc
Seift ^at niivg gefagt. 3tft malignus Spiritus. Bona opera facienda. Beiic.
lu Comitiis Spirensib[us dicebat quidam: nihil invenio in fide niea: Credo
5 Komauam 3c. @o Jiurifteu ba§ ttiort 'Rom[aua Ecclesia' au§ irem ©ecvctol,
foEeit fo biinne ixe biid^er luevben. Ecclesia ^eifft nic^t, InaS bev 'Jiomifd)
ftuel, ^rc^en ^eifft, vebet. Nihil ad me. Paul[us: doctrina, prophetia
secundnm analogiam lidei. @§ fol \xä) reimeil mit bem 6'^tiftlic^en glaiiBcii
vel tob. Xou vocatns a Deo, ut doceaiii, ((uod Rom^aiiu sede.'<. Sed dico:
10 Credo sanctam Ecelesiaai universalem, non Romanam. Sarumfi trol, Seilffcl,
^om, 3?Q)3ft. 3lIfo QU(^: Tu mitft 5J}effe Ijalten et auiiuas a purgatorio
redimere. Ubi scriptum'.' Romaua sedes docuit, et Eom[aua Christ[iana.
Die, quae sit Ecclesia Christiana? Non, quae papa docet et mater, magistra
RomLana Ecclesia, fidei lerevttt. 3a, be§ Seuffel§ 5Jlutter. Vocat se Doctorcm
IS fidei? Ubi hoc scriptum? S)ajU braucht er ber tallacia: Magistra fidei et
mater fidei. Vide, quae fallatia sit ibi. Prior Ecclesia sub martyrib|us.
SGßer ben 6fel ^ur @(^ule füret unb leret in bie Ätnber lere. Magistra fidei
active i. e. tra» er leret, ba» fol man gleuBen. Sed omnis Ecclesia est
magistra fidei passive. Ego sum, vocor, coucionator Ecclesiae, non sum
20 magister Christi, quod ipse mens discipulus. S)a§ toere ein fc^one fird). Ut
si d[icerem: Sum Doctor iuris i. e. quicijuid dico, bQ§ ift rei^t. Sed Doctor
Iuris: non, quod doceat ba§ re(|t, tüol rec^t fei), Sed baä reifet fol fein 5}Jeiftcr
fein. S)er ^Imptmon ju SBittenberg, ba^ er fol ben ß^iirfurftcn regieren?
Sed contra: er fol \xä) regieren laffcii. Si es Doctor fidei, sie docc, bau ber
-5 &iaui bellt Dberfter 5Jleifter bleibe. Ideo vocor Doctor fidei, non quod
discat a me fides. Sed ego fol prebtgen, ut mea doctrina sit cousentiens
!^] Romana Ecclesia est magistra fidei. Hoc ita interpretatur, @r fcl) ein Icrer
be§ glauBcng, 2Ber ber Solu ben Gramraaticam leret, S)u grober efcl, I)ciftii
Magister fidei active i.e. toa§ cr Icret, ba§ fol man gleiibcn , iinb fol nlfo
30 l)ci§en: ein iglid^e fird^c fol fein eine lererin, fei) passive, lern bii grober (vfi'l
vcrbum passivum et activum. 6§ folt eine fd^one fd)ul fein, barin ^\d) Icrct
^■sfjefnm 6f)riftum, haB er mein ©dinier fei). Sin foldjer Sac^ant ift Secrctal,
lüic and) fagen: Ego .sum doctor iuris i. e. it)a§ ^d) lere, fol rcd)t fein, luic
beim ctt(td)c fo oorgeben, fo bod) ba» redjt bir fnrgcben fol, luaö bii leren
15 folt. Sd^ofjcr ^eißt passive, haS er fid^ üom Gljiirfnrften leren left, ntt ecoutra.
■.Jdfü grobe bad)anten finb btc SBcpft efel ju 'Koin, fo laug ol)ren fiabcn fie.
aU bie pfeiter finb, ^apft, (Sarbiiicl, ^d) aber fol nid)t auber§ prcbigcn, beim
hjaä mtc^ ber glaub leret, tote ^ßnuluS fagt: loet leret, fe'^e, had gteid) bem
glauben fei), @5 fol ein lüindelcl)feii fein. Xviiiub biftu ein grober efcl, ber
<" bu bid) ein 5)Jel)fter ber 'Sd)rifft rl)uineft, iHber bu folt ein fc^nlcr fein, 5nd)
aber im ganzen Tecretal ein einigen ?(rtidEel bes glanben§ ober ein praeceptum
684 !l.Ucbi(ilcii bc? 3nl)veä 1545.
R]fi(lei, ba§ ber fölnub rechter mcifter fei), bas Sßincfel cifcii. rusjiicc libros
papao, JIM in DccietalibLus iineuias iinifUiu articuluiii, tuic bu iott Icreil Itllb
pixbigcn, item tinicum ex 10 praeceptis, item ba§ gcringfte, tiuod jc. Item
soriptura saneta trahit robur et autoritatein a sede Romana. Nos noii sub-
iecti scriptiirae , .«ed ecoutra. (S§ tvixe nid^t tüunber, bn§ bli|, boimci .'C. s
sicut et factuiH est. Quid hoc? 2)ie ^eilige 6c^rif|t gilt nidjtv, aO. iv
lllQC^t, lüerb iiabet a Romana sede. Paulus coutrarium: Prophetia sit analojta.
.Sic düceiidum, i|ii()d omnes pmpbetiae fic^ unter ben ©laubeii fcf;miegc)i, ut
dicatiir: gelert l)tn, f)er, tidcs magistra, ut coiifirmetur uostra ductrina ]ki-
fulciii. Si praedicü verbum et fidem Christi, tum sum coutinnatus Doctor. lo
Ego iiiliil docebo te, non dices in extremo die: D. Martiiius docuit nie iioe.
Sed hoc dixit lesus Christus per os pastoris. Xon ci-edo iu D. Martinuni,
Sed patrcm. filiuui Spiritura s|auctum, lo(juuntur per Apostolos et concio-
uatorcs. Paulus l)at t)ie ]ia|)am geftoffcn in nbgiunb ber Ijellen. ©inb bic
gvobften @jel auff Srben. Nostri Asini ])ortantes saceum sunt louge doctiores is
asinis iiapalib|us. ^oä) foten fie imei" foft, dicuut se magistros fidei.
Rouiana Ecclesia est mater. SBenn ja fol gercbt fein, d|iceudum: Rom|ana
Ecclesia est filia Ecclesiae Christianae. Ecclesia est spousa Christi JC. Hoc
))rimum, ut discaraus solvere vocabula papae: Magistra fidei. Discat con-
iugare verbum activuni et passivuin ,'c. Sßenn i(f)§ nxd)i gcicfen f)cttc niib i'o
für fingen adhuc hodie, non crcderem, baä foldie @fel 33ad)antcn lucreii
indoctiores naturalib[us asiuis. Quisque discat suaiii lidein pro sc: Credo
iu Deuni. Filius natus, passus, sedet ad K. SÖenn nu !onipt ein ')}otteu=
geift, niin feine levc unb Ijaltä gegen bcm glanben. Vt Sacra|mentarii et aiii
ntit ber menfd^eit ß^rifti, scmi>cr habe ob ocuios lidem tuam, quac est .^crr, w
^JJieifter, nac^ bem fol fidj alle» richten. Nemo fol in nieiftern, riäjtcn, sed
1 über rccfjter ateht Jii^tCT
S]ber ,',cl)cn gebot, fo ftnbcftn iljn nidjt bnrinn, nod) biirffen fie rl)nnien, bie
1)1 eilige fcf)rifft gilt nidjt, Wo Uiir nirf)t luolten. ^Jlber '^SanlnS fngt: Die
locif?ngnng fol beni glauben einig fein, -äüiS fol fiel) unter beu (Llt)riftlid)en
glauben geben. Du folt iiit fein, ber bie "^1 eilige 6f)tiftlicl)e lirdie nieifter, ao
Sonberu loo gotte§ tuort unub glauben ift, bo tnilS gott bcftctigeu, luiltn nu
ba§ tinnt nit l)oren, maS {)ab Zs^} fei? brau ? "..'(ni jungflen tage Inil ^d) nit
liorcu: 2). WartinuS l)at mid) ha§ geleret, fonbcrn fo foltu fagen: ^\d) glenb
an gott, ben öater, Son, ^[eiligen geift, Tarffft bid) uid)t rl)umeu, ba« bu bift
eine ^JJtutter bei ßt)riftlic^eu firc^en, ba§ bu barinn orbneu uiogft bciucS 35
gefaHenÄ. 3a (5l)riftu§ ift breutigara. Die Uta) ift bie mutter, ber finbcr ftnb
loir, S)rnmb fol man leren S)ie vocabula, )t)a§ t)ci^en bie »uort Magister
fidei? s|cilicet passive, non active. 5}od) finbS fold)e 33od)anteu, (Jfel, bic
ßarbiuel uunb SSifdjoffc. Sern aber, loa§ jum glauben gebort, \vdäß bid; ber
9ir. 5 [18. Sanunrl. «85
ni (■(•(iiitia. iit hie Koni: 12. Fides fol eÜ, getüii^t jein, bamnii) S'^hjc^t ,'c.
(iiiaiulo dioit de fratcrnitntibLus, Niim ciiiii fide eoiivenit? Noii faeies
lideiii juiit Äned^t. lam iteriiiu incedit: äßir foUen Eecle.s[iae Koni[an.ae
qe£)ord^eii, e§ fei) eonsuetudo. Oculo tft ^ie jicl gefeilt, nia§ gefterft unb yjegel
:. gegeben, "t doceant, qiiod Hdei analogiini, ba» bei; ®lnu(i ^JJteifter hei i^apft*,
iion eeontra. Nos iion snimis Doinini tidei, sed ecoiitra. Nos servi, ijni de
fide praedicare dehemus, noii rid^tetl unb nteiftem laffen. Dixenint, S)ic
()eilige ©d^vifft f)a6 ein n)i(|fetn 5iafe i. e. man Ion fie be[)iien, Iro man l)in
loil. Xon, sed eolmnna et firmamentimi veritatis. Cliristiis vocat jw^traui
III Matli: 7. NoQ est cereus nasus: Sum baptisatus, Credo iu patrein, Item watiii. 7, -^4
panis est corpus Christi. Isti articuli stcterunt contra Arrianos et alios
nnb finb (iliefien. Si istis, (|iii Mihmt esse magistri tidei, est cereus nasus.
Sic tidis jol fein bo?' bilb, biuimd) firf; bie leve vierten unb reimen ']o[. £)b
toiv ein cereus uasus Jüeren, fol luir ouff ben glauben je^en. Si couveuit.
IS bene. Si non K. Tum potes servare fidem pro te et defcudere. Fides,
Bap[tismus, Sacra[mentum, praed[ieatio, credere in p[atrem, f[ilium et S[pirituni
S[anctum. Si dicis: Intranduni in mona.sterium, est mendatinm.
Dixinius ante oetiduuni, (|Uod haptismus ordinatus a Den. Papa {)at
ein 2;anff genta^t mit bem äßeil)loaf|ev, Monachi mit ber ^aplicn. .Vudisiis
an autorein i. e. ftiffter liuiiis baptismi, uon papa, qui ba§ 2ßeil)lnaffev geftifftet,
non curamus. 2. de materia. 8. de fine. Sepe audistis disceudum non
sohim, quis autor, sed quid sit in se baptismus. Est aqua Unb @otte§ lOOlt
babel): Tte baptisantes '. £)a§ geljOft ni(f)t jum Inejen baptismi. Materia otwnuii.-jii.ia
S] finber glaub levet. Sei' glaub fol niemanb nntertfjan fein, fonbcrn ^cbcvman
sr, firfjten, iolcf;5 jagt 5pauln>3 Ina biefer ©piftel. S)er glaub jol nicl)t tnecljt
fein, 61)6 toolt ^ä) be§ Sapftö budjev auffS gemac^ füren, Dertregen ift beucn,
jo prcbigen ober inn ber !ircf)en regireu, eine 5Regel geben, loie fie leren foUen,
nicl)t al-3 nicifter ober t)crrn be« glanbens, ionbern Wiener. ?lber bie ()ei)Uofe
bnbcn l^aben gefagt, S)ic fcfjrifft t)nb mecfjierne nafen, ^an !an [ie brel)fii,
30 Wo fie ()in lootlen. Pbriftuä aber nennetS ein felä, S)er nnumbgefto^en bleijbt,
tticnu fd)on bie 33ulgen brau ge()en, Wie luir fe()en, bas bicfc artictel blieben
finb tniber bie 3lrrianer. 6ä fol fein ba§ formular, barnac^ fiel) alte (ev
rirf)ten fol, JaS ift nidjt eine nic(i)f?crne nafen, ob fc^on \v\x mochten fein ein
merf)fcrn DJafcn mit unferm luci^agen, fo folleu Juir bod) ben glauben anfel)rii
K nnb nniJ bem felben nacl) Ijaltten.
5lm net^ften fiabt it)r get)ort, S)ag bie Xanffc Don gott felb§ eingefeljl.
Ser Sopft nnb Wund) b^bcn mit tocibcluafier unb foppen eine lauffe gemod)t,
Da Icugftii an, l^en Irir Dom Stiffter gefjort l)nben, ber gott felb§ ift, fein
priefter ober Stapft, föabt ober meitter offt get)ortt nirf)t allein ben f)errn
40 jelbft, fonbcrn, loo-? ei on i()m fetb? ift, (^'i ift Wa^ev, hai ift luor, ober bo5
toort ift barbei), Xa ftebto: Weljt nnb tenffet, Das ift bie notnr, luefen ber'^'nnii ja.iä
6Ö6 5Prebiflten beä So^te? 1545.
li] substaiitia baptisnii i|"t SBiiffer unb ®otte§ toort botet). Noii dico, ba§ jdjlcd^t
Inaffer. «Sed 6el) unb in limffcr est voibuni Dei. Vt |jrieftev vel mationa
iu iiecessitato tümpt Inaffcv unb geufft übet baptisandum cum bis verbi;?:
Ego baptiso tc in nomine k. Noii pfar'^errS. Ad hoc apparuit S. Trinitas,
pater in voce, Spiritus s[anctus in specie cobnnbao. Ergo sunt tres personae 5
in aqua et per aquam operantur. S)a§ lüort unb tuaffet jufamen maä)t bie
Sailff. Nuni manus plena aquis pnrific[abit nie a peccatis? Nuiu morsellus
panis ?c. §alt§ gegen bem (Stauben, i|uae non dicit pugillura aquae. Scio,
bog ein biSleiu brob mir meine feele nid^t fpetfen. Sed fides dicit: ba§ Uiafjcr,
genomcn ex Dei praecepto et in nomine patris k. Ideo "^eb bid), bu fc^cnb= w
l\d)iX @eift. Ergo erit hoc quoque baptismus, si aspersero aquam in vaecaui,
])orcuni .'('. 1. scire debeo patris, filii, Spiritus sancti esse mandatnm, non
Küiii) •-•s, 1» ubev bie tue, ©elü, lombein 3C. 'Ite, docete omues gentes, baptisantcs'' k.
l-'ides jüirfft alle§ h)eg, lt)a§ bie geiftev auffbrtngen, quae iubet, nt fatiam ex
niandato Dei et in nomine patris. (Jui aliter dicit, non audias. Fides dicit: is
])|ater, t'[iiius, S[piritus S[anctus i^ati ge^eifjen 3C. postea Hat mersio in
nomine p[atris, f[ilii et Spiritus sancti. Dens instituit unb befolljeu, unb
tueift, bov 2auff ift verbum unb kinffer, !ein§ on haB nnbev.
sjS^Qufi, limfecv unb Uiort, uic^t allein Ino^ev, foubcrn gotte» looft bovbcl) unb
im Itjoffer, 2ll§ Iwenn 51.5rieftev unnb lucliber in tinbSnoteu gteBcn Inafjcv iibn m
ba§ finb unb fpre(^en: ^idj teuff bid; k. S)ieje 2 ftud gel)oreu ju bev
üouff, ®cnu ha§ finb nid)t getoufft Unrbt im namen bc§ pfai1)er§ obcv
2.euffer-3, S)ic bret) perfon finb im hja^er unnb toerd bobuvdj, aU burd; ein
teiplid) Ina^er, ®a§ ift mein glaub, Uienn nu fc^on ein SdjJncrmevgeift tom^it:
Uia§ tan luoBev tt)un, gleid) fom fontt) luo^ev eine banbt Hot bid; üon funb 2f.
unb tob erretten? 3lnttüort: Wein glaub fogt nit alfo, S)a§ bi§ ftudlin brot
ober bnub vol tna^ers foldjel f^ue, fonbern iun feinem befelfi unnb gel)ei§
tl)un, ©oS ift 2auff unb Sacroment, unnb ob bu ft^on bia lüeil)Unif3cr nbcr
niid) gießen unb ein Hauff nenneft, fo antlnott: S)a§ "^at mid^ nud; gott uid;t
gelicißen, S)enn ^i^ fol geUn-s fein inu gotte§ befet, S)a§ bein glaub bcn bved :io
oller loed toirfft, 5JJein glaub fogt, ^d) fot'-' t'^uu au§ ge^ci» unub befeil), nit
onfier bem felben befeit), äöer nu onbcrä fagt, S)en fol ^d^ Don utir lueDfcnn,
T'cnn baä goudellocrd, 2)a§ bu uiir fanft furgcbeu, 2)a§ U'cis ^ä) oud; Inot,
ober bo'j 3'd;§ tt)ne fold)§ in gottS nomen unnb inn feinem bcfet, bas mnd)l
bie red;te Sonff, unb fünft nitt. -i^
9lr. 6 [25. 5(onimt]. G87
6. 25. 3nmiin- 1.545.
^^reiiigt nm 3. Sonntng nadj fö^jtpljnnift.
R] DOMINICA III. POST EPIPHAN[IAE.
Rom: 12. <t!Bui. 12, nff.
Istis trib[us Domiuicis solet propoui hoc capiit Ecclesiue. Ilacc iiovis-
s|iina pars est. 'Xon altiiin sapite.' In toto capite de miiltis agit, u1 [lii «um. is, i?
5 e.xerceant se in liis viitutib|us, (jiiac contraiiae sunt vitiis. Cum ista docoat
inter Christiauos, ift gut JU redjen, quod uondum tales. Et hae monitioues
luic directae sunt, baS h)iv un§ fuv ntemonb meifX furfef)en quam für im§
jelbS, (|nia in earnc liaerent multa peccata, donec ad diem mortis, ubi j)uri
a peecatis et ]>r(irsus gefeget sancti, ut interim in acie stetis contra vitia,
VI peccata, quae ftcf) regen in carne. Nemo cogitet se maiorem hostem liabere
quam seipsum. Sen Dorteil f)at S^euffel an un§. Ideo impugnat nos mit
5Hottcn, irrung, I)offart, jorn, ungebult. Ideo ^o6en itir ^uf^un, dum liic
vivimus, mit un§ fel&er am meiften, alioqui si puri ab oninib[us peecatis,
tl)cten inir ut Augeli in coelo, bie fragen nic^t Diel nac^ bem Seuffel. Non
li liabeut liostem Diabolum, quem nos, qui tarnen incepimus ])uri esse sanguine
CiuMsti. Supra recitavit Calendarium virtutum. 'galtet eutfj n\ä){ für
!Iug.' Da§ lofter ftecft aud§ in un§, Ido lüii im nid^t iDeljren unb c§ tobten,
vid^tet e§ nichts güt§ an in P^cclesia. Praesertim loquitur hie de vita. Caio
et sanguis nondum jjura. @§ iDil uni tmer anfangen, iü'j iDir nn§ fnr tlug
aii galten et alios inspieimus pro umbris et cogitamus: ^ä) btn§. Vos ijapti-
S] Ro. 12. üiüiii. 1-.'. ijtt.
©. $PauIu§ fc^rel)6t inn bem dapitel Don Dielen laftern , barf ur firf; bie
6^riften ^nten foHen, rtel)! er a6er fo(d^§ unter ben ß^riften leret, ift gut
^urecfjen, Sa& fie noc^ nic^t bal)in fomen finbt, iDic ein 6t)riftlirf) leben im
a iDort gefofjet ift. Senn e§ ftccEt im ficifcf) nocf) allerlei) unflat, T^amit Unr
,^n fcnipfen IjaBcn unfer lebenlong. S)enn er un§ rct^t ju allen funben, 2)er
alte 5Rabenfad. 2)arnad} aber toerben tuir gar rein iDerben Don aEen laftern,
bie fid) iljt mit bem fleifd) nod) regen. 6» ift fein großer fetnb eine? (5l)viften
benn fein eigen fletfc^, bae er am l)alfe tregt, ^n ber tird^en, im tüeltlid^en
an JKegiment mit jorn, unjud^t k. haä iüir alfo mit un§ am aller meiften jutl)nn
tjaben, 2)enn toenn iDir rein loeren, luurben U)ir tl)un tuic bie lieteu (f'ugcl,
bie rein finb, tüir finb fd^lüadje Greatur, Ijoben ijmmer 3U reinigen burd) iad
bUd unferä "^errn, Sarnmb leret '^PaulnS, Da§ Irir un§ l)uten für un§ fel6ft.
'.sjalttet cuc^ nid;t felbft für' .'c. 'Eaä lafter ftedt aucl) in un§, nnnb Ido :)iom. i-.mt
3s lüir i()m nit tDe^ren, fo rid|t§ nid)t§ gut§ an, fonberlic^ inn ber lere, Unfer
fleifdj nnnb blnt ift nit rein, tnil nn» immer anfjangen, bas hnr foüen clug
fein, Diel Don uns l)altten, aiibcre Derad)ten unb ba§ lieblin fingen: '^\i) b'm-i,
688 * !Prebigleii be? ^ftljtc? 154r..
U]sati estis, remissa peccata, cstisqiie in luimcro l)eatonun, ad hoc. iit loe^ret,
fteuret inen et vobisipsis. Libenter taro haberet, iit nie solum "hielte pro
sapiente, et alii omnes sordcrent prae nie. Non solum hoc, quando fit alius
alio doctior, sed etiam in Ulis videtur, qui non sunt docti. äßo ha^ Inftcr
ift, noii blcitt lang frteb. Nn'^ p<>ma nataimis.^ S)er ift W\ä), ber ift Hom '■
\Hbel, er i|t reidjer frcmibj(^aift , alius doctus. S)a§ t{)ut janfft, jficgelt firf)
baiiii ut 9Jte^, bie fd^on, putant se fetferin, alias iudicat indignas. Oportet
sint (liscriniiiia porsonaruiii, foitinm, doetioriiin , divitum, inagistratiiuiii,
iiobilium, civiuui, rusticonim, fonneti lüd^t alle gleic^ fein. 5)lan est foi-tior
an ßeib unb inut quam foemina, unb mu§ \o jein. Sed, inquit, tnie ir feib, '"
galtet nicf)t tiiel t'on eili^. Si vides alium, (jui nou lespondet tibi in doctrina,
opibLus, ne cogites te solum sapientem, doctuin, sed cogita, ut sitis iniauiines,
Ijoltet (\u% erunter ju beit nibrigen. Et jtoar itjenn h)ir nad) bcr natur
Uiolteu reben, si etiam nulla Christiana fides, certe vel una res folt iinS
beuintigcn, scilicct Mors. Vides et experientia eomperis te morti obnoxiuui, is
tjilfjt bid) nulluni donuni quamlibet egregium. Item natus es ex muliere et
nasceris cum periculo vitae tuao et matris. <B[l)i für bid^. Si non in
nativitato mororis, certe suo tempore eadem mors di\ itis, principis, ])auperis.
Me mortuo loirb iiion niid) nid;t laug l)crticrgcu, mit mir juiu grab ju. ^aS
l)at quisque am "^alä a natixitatc usque ad mortem. Sit sane mater tua 2"
') Der Sinn ist unklar.
S] Sdj Wn§. 3l)i: !cii> "11 genoutmen unter bie jc^ar ber üuber gott§, folt nu ein
tauipf für nemcn tniber eUicr fleifd), Ten fleifrf) Uiolt« gern alfo Oobenn, bav
luir aUeiuc Uug lüercn, anberc 'JJfcufdjeu für uuä ftincten, Xmn biä ftud lüdjl
allein l'on ber fünft rebet, fouberu ein jeber tt)il befjcr fein beun ber anbcr.
©el) gelert ober nid^t, foldji? barff man nit tucit fuc^eu, Denn ein jeber meinet, 2^
fein bred ftiucft nitt, 3}ar3U l)ilfft, 2)er ift reid), S)er ift Uon 3Ibel, ein l)crr :c.
unb bie guter, bie tnir borf) tjakn mufien, al§ fünft 3C. gleid) Unc ein fdjoiic
me^e left fic^ buncEcu, fie fei) eine teiferiu, teil befeer beun auberc fein. Hnter=
fd)eib tan man nit empereu, e-S mn§ einer gelert, clug, regent, f)crr fein jc.
fouiien uit gleich fein, Xat- ift limr, Dk uugleid)eit muo ftet)cn, ein Hian ift '■>»
fterdcr bcnu ein h)el)l), ein 3ung§ ift fd}oner benu ein altS, alter ilnger ben
^^uiiger, gleid)UuiI Inic e§ fei), fo l)c\U uit Inel lum bir, fil)cft ein, ber nit fo
fd^ou, gelerel, ftard fei) al§ bu, laä bidjS bod) nit oücin bnnd'eii, ba-^, \va-i bii
tl)uft, muS gett)au, gelafjen fein, fragt uid^t naä) ^offart, 't)abt einerlei) finif,
unb lucnn loir aud) nad) ber nntur Inolten reben unnb Uieren eittcl Icifer, Uuifte ^^
M) iiid)t uvfod), toarumt) mir uiel Don un-i l)ielteu, Senn ein ftnct ift, ba-S
iinS' bemutig machen folt. ;;^unÄer ftredkin, Xer ft()et nid)t an, ob bii reid;,
jung, gelert jc. fcl), Sil)e and) an, Uuil)er bu tompft, oou eim Unnbvbilbe, loirft
'1 mouat getragen, inn fd)mer3en gcboreun, aud) inn ber geburt nfft erUnirgett,
uub loenu bu fd)on geboru loirft, l)aftuy bod) für bid), ligft im grob uub w
9h. 6 ['25. 3aiiiiat). (589
R] Caewaris cdniux JC. f)tlfft ntc^tu. 8ie mu§ fo lüül iDüäCll, ut in paiieudu
bleibe ut alia. Quis potost Iiic discernere? Setl cogeris dicero: Mors 'ijat
!ciu unterf d^eib , non eilen, lung. 6r niinpt fjiii einen loie ben onbcrn, £)te
gi'often fd^iev ]o icnieiiicf) nl» bie geringften. Idem ortns et exitus omnium
5 luisernimis. S)a3 fol un§ 6l)riften me^r belcegeu quam geutiles. Quae
.similitudo in vita et iiiorte? Regina '^at§ ni(|t beffer in partu quam mulier
rustica. Gerte cogeris dicere te tarn miseruni ut alium. Sed Dens constituit
me prineipem, doctiorem. ^a, bte unterfd)etb Deus ordinavit. Sed non auff=
gehaben unfern iamer. ^urft mu§ eben fo hjol an bem tob tanken nt
Hl mendicus. Si hoc cogitares, tum neu superbire.s. Sed dicere:<: Deus me
praetulit aliis, fecit me principem, non, ut me bruften fol. Quia natus sum
homo ut alius, ita etiam morior. Xulla differentia in beut faE iuter me et
alium, qui est natus et moriturus. Jdeo meis donis debeo servire et prode.sso.
Dives potest plu.«? iuvare quam inops. Non dat Deus dona, ut superbias et
n cogites te VdoI viec^eit, alii onuies foetent. Gerte e.st aequalitas in vita et
morte, <|uid ergo superbis? An quod Deus ornat te prae aliis, ut alios
iuves JC. Sic ratio et gcntilcs de re loquinitur, quia nostrum corpus ubcv=
jeiiget un§ k. ]>ost fontpt unfer .s2)@9t3{ @ot biein et ornat ben ftindenben,
iniffetigen mabenfad unb Ijengt im an feinen ijaU \ erl)uni, baptismum, Sacra-
20 mentum et facit tilios vitae aoternae et liberatos a peccato, morte, praesertim
S] ftiniJft uiinb fonleft unb bift§ nit ubcvl^iaben, Uienn bu fdjou fal)fei- bift, S)o§
ftudE i)at ein jeber fuv fid), fni, inn unb nai) ber geburbt unb tob, Sei) fo
ein fetfef, tontg, \va?- biftu^ bie gro-j ung(eid)cit, bie beiiie muttev fyü gegen
einem armen »tiet)be, ift gteic^lool bem tob nic^t cntlauffeu. Sott f)Qt feine
•j.i Oeruufft, jetet, vecf^ent, Uuigct niib uiift nit, niinbt ein toic ben anbcrn, grofjeu
ja fo balb al« ben flcineu, Une Uiir betenneu mufjcn Don bcr gebuit, j?a§ luir
elenb finb, fotd)'3 mufien loir befennen, »nenn Unr fc^on (jeibeu meveu, ba» tuir
gicid) finb in ber gcbnrt unb ftcrbcn, biftu ftol^, Unffe gar eben, bn feieft eben
fo ^orf) ge[)alten bei) bcni tob aU ein bettler, Tu muft fagen, S)u feieft ja fo
30 ein armer llicufd) aU ein nnber, Vlber locnii bid) barnad) unfcr ^err gott
orbent, bas bn gelcrter, cluger, gelualtiger feieft, fo biftu gleidj >uot nod) uidjt
ubertjabenn beö tob§, muft eben fo 6alb an tanlj ciU ein finb in ber luigeu.
S^rumb fol bid) beiii ef)r, gelüatt nidjt auplafen, 3)a§ bu bid) brufteft, Xenn
gott bid) in ber geburt unb fterben ja fo g(eid) adjtct aU ein arm üubliu,
35 Xrumb gcbendE, ba§ bu eingebogen feieft, braiid)§ rcd)t, nimbS nitt an al^ ;,um
nnterfd)ieb, lai bu loolft fagen: ^^d) ricdje Uiol auberft, ftiuden all. ^orftn,
bu ftincfft and) inn geburt unnb tob, reuc^ft aud) nidjt fo luol, >üel)l bu Icbft,
cittcrft§ unb ro,5cftä :c. o[)n baS bid) gott mit fonbertic^en gabenn gecl)ret,
nid)t, bae bu brauff folt ftol^ fein, fonbern ba§ bu anbern bicneft. ©old)-?
in aber ift nod^ f)eibnifd) gerebt. Sarnadj fompt nod) ein anberS, 6f)riftu§ tom^it
23 toa§] iai
fulljetä mxU. Xl,l.\ 44
(J90 *^^tebigton bc-J Qn^te?- 154'>.
K]in illü die. Ibl baptisaaiiir, donis »Spiritus saucti orDamur, ut ea üpera et
verba, quae facimus, siut Dei. Ita lueiim verbum est Christi, et qui audit
nie, audit Christum, quia eius verba. Sed tarnen verum : unus plus douorum
liabet quam aiius. Sed baptisnuis non facit djscrimen inter nos. Caesar
nnii potest gloriari se iiabere pracstautiorem baptisnuuii quam 3C. In Sacra- 5
iiii'uto noii sumit melius corpus, sauguiuem Christi quam ancilla 3C. Idem
verbum audit servus et Caesar. S)a§ ift maximuui oriiamentuui, qiiod Deus
idem Sacramontum dat omuib[us simiiiter, leiliei" I)Qt met)l', lüeiügcr. Si
credo, habeo eundum Christum, ipiem Petrus, Paulus. Nee ipsi habeut ein
\)bfjiX pater noster, vocat patrcm coeli et terrae, eodem ore dicit servus, ut lu
Dominus dicil Deum patrcm, sc filium. llnb ®ot gelJC, hci^ inferiores tieffei"
foillieil ]>atcr noster fprec^en quam maximi in orbe terrarum. Deiude liabcnt
casdcm promissioucs. Si similes in iinglucE, r)ev|lcib, et in Tjol^eu ef)ien et
ftfjmüd spiritualium douorum, toofur l)elteftu bicfj benn? Si uigentia dona
habeo, certe cogitare debeo: cur superbirem? nascor et morior sicut alius is
egentissimus. Item Spirituni s|auctum habet servus vilissimus ut cgo, fprid)t
idem pater noster, Symbolum et cadem dona coclestia, quae ego. ^\(f) l)ali
tDol nu>I)v ft quam alius. Sed pius dicit: £a§ mit bie Snnff, ©aivanicnt,
Clu'istum, Euangclium, kl)Qlt bu bein ^-Jlbcl, finift, las fef)cn, U'o id) niib bii
8 über idem slelu vimm
siljev iinb fdjmucft ben ftintfenben mabenfadf, bcv fo gcinerlii^ leüt, T^nn fiengt
er an I)al§ feine lauffe, Sacvamcnt, Imnt uub niodjt uns finbev beS ctingen
Icknö, luerbcn mit bem l)|eiligcn geift gefif;mncEt, baS ^ä) fein loovt reben
!nn, Ineibe bantit gejirett. 2)enn Incnn ^sä) prcbige, lere .^\ä) ni(i)t mein Inovt,
fonbern i^ljrifti luoit, luer micij Ijovet prebigen, l)oret (i£)riftuni felbä rebcn,
loenS au§ feim munbe fei, ®arinn gleid^et ev un§ nud), ßiner l^at tuol mev
gaben benn bcr anbcr, bie S^anff aBcv maäji gar fein nntcvfd)iebt, gelett, gvo§,
reifer fan nit rr)umen, ba§ er ein t'efjerc tanff {)ab benn ^dj ober ein finb.
?llfo im ©acramcnt nimbt eine geringfte bienftmagbt eben fo inol ben leljlt
(^t)rifti al§ Sd)/ '^oret ein !eifer ba& iuort, fo IjoretS ein fnec^t eben fo inol,
nnb bcr !el)fer ^at fein beBcr§, teiner fo( mer nod^ ttcniger f)aben benn ber
anber, Sßenn ^d) an (L^tjriftum glenb, Ijab ,3i(^ eben ben Ijerrn t^l)viftum, ben
!^Jetrn§ unnb ^^auln§. £)a§ üater unfer ift eben fo Inol im munbe be§ finbeS
als eine-? grofjen Toctor?, liillcid^t andj mttt gvo^erm crnft beten fie benn ein
A;ioetor ober tel)fer, tonnen fagen: 3)n bift mein Dater, ^dj bcin @on ober
todjtcr, nnnb fold)§ lüil gott gern '^oren, Inenn Joir benn fo gor gleid} fein
im Jammer nnb Ijer^Icibt, and) inn etjr nnnb t)errlig!eit, loofur t)eUeft bn bidj
benn fo f)odj für onbcrn, S)ay bn Inilt befjer fein? tanft bn nit gebenden, baS
bn nidjt nrfad) I)aft nid;t jn bod;en'? Denn ein finblin t)otsi ja fo gntt oI§
ein aiiber, bat ben fd)a^ be-? (jimelreid)?, biftn benn nit toll nnnb töricht, S)a§
9Jr. 6 [25. Samiiu]. 1391
Kl bleiben, äüo fi'iiet bid) beiii l'lbel, fimft t)iii'^ Ad iufermuii. äßarmnb
tro^eftu barauff, ba§ bid) nic^t f)ilfft, uiib bvu[teft bid^ gegen beii, qui bapti-
satus est, et tu es perditus lioiiio? S)a» taftei" ^engt and) baptisati.s an,
11011 soliim g'eiitib[us. Opes, pulchritudo sunt Dei bona, Sed caro veueuata
5 Ueigifftet bie fc^onen gaben. Dona sunt quidem honesta, spetiosa. Sed noii
auiferunt pavorem mortis. @l), die. si pius, loorauff fol ic^ bocken? ^d)
bin nid)t§ beffer benn bn in spirituali vita, quia babes euudom baptismum,
Ciiristuiu, precatioiiem. Eadem utriusnue nativitas et mors, versaniur in
gleichem ungluö, fc£)oben unb e^ven. S)a» bir @ot me'^r fünft, gelb gibt, facit
10 iion, iit superbias, sed iit subveuias proximo. Si siiperbis, öerliereftu and)
bau I)enbtgut. Natura ift üergtfftet, fjengt fie fic^ an bie gaben, fo ftoltiievet
fie unb lierlievet fructum Euangelü, baptisuii. Sa l^ab id^ luol ge!aufft.
nie, (|ui credit, luauet filius patris coelestis, Tu Diaboli. Ideo hJent tljuftu
jdjaben? Quem afficis contumelia? Nou credentem, .sed teipsuni, oblivisceris
15 tui ornatus, quod Christiauus, baptisatus es, aEein umb bev gaben, beS
fdjebid^ten gelb§ jc. superbis. Dives incedit ornatus pretiosis vestib|us. Sed
quid liabet prae te excellentius eben in toeltHd^en fachen? An non l^alten
divites priiici]ies gemeinen lanbfvieben, qua tu melius utcris quam ])riuceps?
Quia 3{egent habet quidem eam pacem, sed nou sine oura, periciilo. Tu
20 omniiio sccuius \ivis sine ciira. Söer btauc^t be§ gemeinen frtebeS am beften'^
S] bu bic^ fo Ijeiifuv geudjft : ^d) bin benuod) geleiter benn ein linb ober 9Jeic§er
benn ein bettler? Inolan laS nn§ tel)Ien, Ia§ mir gott ben lioter, ßuongclinm,
Sauff jc. nnnb bel)altt bn geltt unnb 5lbel, luo »oil bidjä liinfuren'? In
infernum, toavumb budjft benn biiauff, ha^ hid) md)t t^Ufft? unb furnemlidj
2.-. bi'ufteftu bic^ gegen ben, bcr ein tinb bc§ leben ift, nub bu nic^t. ®in fold)
bergifft bing iftu nit umb bie gaben, bie gut finb unb gottS gaben, dbix ba§
fleifc§, fo an un» Ijangt, Hergifft nüf bie fdjonen gaben, SaS bu bii^ nidjt
fanft f)erab laBen nub fagen, S)u feieft eim anbem gleid). äöenn fd)on bie
gaben \d)on finb, fo finb fie bod) nid;t fo gvo§ als Sauff, (?uangeUnm jc.
30 Siumb folteftu fagen: @ott t)at mir gaben geben, aber ^sdj bauet, mein lieber
gott, ba§ 3id) bem nit uugleid) bin inn geiftlic^cn gaben. S)er SSettler fagt
eben fo lool initcr unfer al-J ^sd], ®n§ mir aber gott ein fonberlid^S geben
für bir, Xa fol ^d) nit auff bodjen, fonft Verlier ^idj bau ^euptgnt, Sa gott
öor bel)utt, Senn er blet)bt ein ünb be§ einigen Ieben§, S)u loirft ein finbt
SS beö Senffels, loem tl)nftn nn fd;aben? Sem nid)t, loiber ben bn troljeft,
fonbern miber bid^, faiift alfo ber gaben nid)t gebraudjen, bie bir gott geben
f)att. öjemplum in lDeItIid)en fadjen: Su tjnft eben fo lool ben f rieben,
ben ber furft Don Sac^fjen bat, f)aft h(n räum auff ftra^en unnb marctt nnnb
brand)ft ben frieben beßcr benn ber furft fetber, Senn ber furft tjat i()n nidjt
4u Oll forg JC. Su aber fi^eft tjinber bem ofen, I)aft ein leben gar on forgc, Db
bn fd)on bie gaben nit l)oft, \>ai- bu ein gnlben fetten baft ober bid) left
44'
ggä i>rcbiQtcit bed Safjtc^ 154o.
R] Hoc autem cares douo, qiiod non torque aurea oriiatus? Ecoutra: qui gestat
aiiieam eateuam, iuu§ tag Utlb naä)t in forgeil flehen. Si seines, quid curae
unb unluft patiatur dives, diceres: SieBet ijivx, traget etüer fetl^en. Sed quis
agiioscit? Ibi sunt optimi, (jui utuntur benefieio, pace. Non est causa, cur
alius alio melior esse velit, ^sä) bin fterdcr an üeruunfit et robore quam :.
uiurK-r, tanien sirailis in jamex unb ^ev^leib, etiani in divinis et coclestib[us
douis. Sed suin doctior k. Si (juisque erga aliuiu sit affectus, ut cogitet
se iiou meliorem alio, vel ut suo dono serviat aliis, neu se Bruften. Si non
vis ita facere, faX" l^in, aniittis Christum, patrem, Spiritum sjanctum, verbum.
(S§ ift ein fc^enblict) laftcr, quod alius se üxüftet contra alium. Seraper fi{) lo
Ijinbev bid^, für bid}, neben bicf). Frater, quem vides, ift eben fü luol gctaufft,
;iiüiii. r.', 17 alö bn, hallet eandem lidem, spem, precatioiiem. '.S^abt cnc^ nid)t felb§ für
fing' i. e. fc^lagt ben bnndel tob, dona donata sunt vobis non, ut vos baiiiit
brüftct, sed ut iisdem serviatis ben geringen. Si baptisati, habemus verbum,
sanguineni Christi, finb U)ir aljumal t)od) gee^xet sauguine Christi. In rs
i8. leiioc iufirmior es nie, quod ego sum doctior te. Sed hie audio: Huniilib|us
».17 vos accomodantes. '*i>ergeltet niemonb.' Städte ift ein fdjenbtid) laftev,
c§ frfjmecEt fiiffer benn §üuig, luex fidj xec^en tan. ('am frclüet fidj, si mit
bex fauft redjen !on vcl fdjaben t^un vel si videt per :dium inferri vindictam.
Sed si vis Christianus esse, gib carni nid)t raum, l)at bit jemanb leib gettjan. m
s] gnebigen l^errn !^aben, gleidjhjol ^aftu ben fd;a{j, ba§ bu ben frieben l^aft unnb
brand)ft fein, ^a ^sä) modjt auä) gern ein groffcr ()err fein'? \vmn bn linifteft,
Um« für lenfe inn beni pcl|e fc§cn i. <■. fotgcn nnnb angft [)ctt, Icnrbeft fagcn:
lieber l^err, bcljalttet it)r einer fdjauben nnb laft midj baljcini blel)ben. ®arnmb
l)aben inir nit nrfad) nn§ fnx anbein jnbxuften. @o folt fid; cinex gegen 25
bcm anbern lernen anfctjen unnb be§ bruftcn-S öexge^en, fonft öexleuxeftu Jonff,
Satrament, ©eligteit. 3)a§ fei) gnug üon bem lafter gefagt, Sarlmr ^anln?
nbexaÜ toarnet unb üexmanet: gebend nnb fil)e l)inbex bid}, für bi(^ nnnb
neben bid), Tann bein 5icd)ftcr aücö gut i\ai in jammcx nnnb ct)X, aU bn,
itfi.iM. UM7 3)a-j Ijeift nu: 'l)alt cnd) felby nid)t fux fing', Uicun luix lauff unb Guon= 30
gelium anfe'^en, finb tuix i)oä) geet)xet allfampt, ahn Ujcuu Unx un§ felbö
anfet)en, t)aben luix and^ uxfai^ nn§ bemutig ju^altten.
«17 '!i5exgeltet nit bofe§ mit bofem.' 2)ie 9iad) ift ein fd^entlid; loftex,
t)engt fer an, tf)ut aud^ fanft unb fd^medtt fufier benn f)onig, luie bie ^^oeten
fagen.' 9Jid;t, nidjt, fagt ^^auluä, !an3 aber nit fd;abcn tl)un, fo ladjt» bodj :is
in bie fauft, Ivenn bein fcinb beleibiget luixbt. -ißiitu ober ein t<^l)xiften fein,
!Pi.«, ifo niua ha§ and) nid)t fein. S}al)ex geI)ort ber ;J7. 5pfalm. 9Jiad;t bofclbft eine
fd)onc, lange prebigt, 5et) nidjt rad)girig, fonft öexleuxeftu lauff, Sacrament,
iHüm. s, ndSuangelium, leben, lucnn if)r inexbct beö flcifd^eS Infte toten, fo loerbet il)X
Alnilich Juietiiil i.l. isii; Viiulicta bomiiii, vita inciimliiis ip.sii.
?ir. 6 [25. 3,iniiav]. 698
K] Vide psal: 37. 23iftll l"Qd^gil"ig, aiuittis bapti.sumiii, öeibertcft oiiiiiia iloiia «i- •;'' i
Spiritus sancti. Ecoutra si facta carnis mortificaveritis. vivetis Rom. 8. SiiHöm. 8, n
ipse se iion potest vnndicare, tarnen libeuter fi'^et er§, si »juid iiiali vel iu-
coramodi accidit proxiiiio, quem odit. Sed si mali qnid ei accidit, la» btr§
5 leib fein, ÖTjeig bicf; giitUiiÜirt gesell im, ciba cum, da potum. Dens lüirbW""'- '■■'•™
bii'u reid^lidf) tiergcitcu, imo ex t)nt§ HcvgoUcii, rpiia es baptisatiis. Ideo cogita,
tuic bu im l'oii feiner fuiibc Tjclffeft, ba§ erä iiidjt mel^r tr)ct. Si liahcs cor
Chri^tiaiiuiii, cur irasccris impio? SBa-- ijal' id) geh)in§ bran, «piod papa et
alii daniuantiir? Mallem, ut salvi fierent. Non lad^e in bie fouft, qiiod ipso
lu est itiipiiis. ©?i ift bie vad) all 311 cjrov iiBer im, quia er '6crait'6et ftd) be§
iSacrnmeut», er !an nidjt beten, !eiu gut lücrcE t^un. Quomodo \wtca inveniiv
deterioreni liominein, quam qui uon potest orare? S)a fol td) mic^ im gleid)
mad)Cn. Si ])crsequor et viudictani quaero, utrumque Diabolus exagitat.
Optaudum et agendum, quib|us potcs consiliis, ut reducatur in viani. Laedens
15 et viudicaus obuoxii eadem poena. Sic caro libeuter vcUet fdjabcu tTjau,
si non potest, lachet? in bie fouft, quando malum coutingit adversario. Dens
ili't jiTatiaiii, ut meliores sinius Ethnicis. ^ä) tan jTapac, Episcopo Moguutiiio
nidjt niefjr t^un, oravi pro ipsis. Sed cpiia uiliil prodcst, contra ipsd,'^ est
orandum. Alias vindicta non c.xpeteuda. Cur vindicem? @l" T)at fic^ mel)r
20 fcrberbet, benn mir Web ift. 'Xon vincaris a malo.' SaS idj midj an»'""' '•■»•ai
inen loolt redten unb mit inen jum Scuffel faren. Noli aemulari, jurne nidjt
21 über Noli steht pfal 37
SJ leben, luo nit, fterben. ?a-5 bir lieber leib fein, tuenn if)m etttnaS fci)lct, nnnb
erzeige birf) gutloitlig gegen if)m, '^Turftet ibn, fo trencE ifju', @§ tuirb bir »Pol «"'"•'••'■••»'
uergoltten, Om, ift bir fcfion fergoltten, Tenn bn gtaufft bift k. BH]c aber,
« ba-j bu bein feinb öon ben ©nnben obluenbeft, ba§ erä nit mer tfjue, rtolteftn
benu bid) nod^ tüibev i'^n redjen? Wetnlj ift mir feinbt, :^^ tooft lieber, biVj er
from luerc, ^Bapft nnnb lurcf, Tenn Wai ift mir mit feim lierbamniä befjolffenn'?
S)ie "Hiaä) ift ober fd}on ba. Denn er beraubt fid) fclbs ber xauffe, Saerament,
tcbenS 3C. ©olt einer nic^t lieber mit eim fold^cu menfc^eu loetnen, iöenn er üer=
■M tjarrct in ber boftjeit? Umrnmb inolt Zs^ benn barumb, ha§ 3rfj mid) redjcn modjt,
and) meine 2elig!eit »ucg frf)er|en iuie jbencr? Senn er fein feligfeit tierlorn ()al,
lan uid^t beten, fompt it)m auä) baä gebet ntc^t 3U gut, S)rumb fol 2^ mer
nüllciben mit meim feinbc tragen nnb f(ei§ tfjun, ob 6r fid) moi^t befjcrn,
nid)t ladjen inii bie fauft, toenä il}m ubcl gel)t. 2)a« fleifc^ ift i)a, luoU il)m
3.-. gern fd)aben t^un, unnb locnS nid)t gefdjirfjt, fo ta(^t§ boä), 'wenn iljm fdjaben
gcfd)td^t, tüil er ober nit luiberferen, toolan fo far er bin. ^d) !an nic^t
barfur, baä 5J[cin^ nit miber!eret, X'lber toarumb folt ,3($ feineS berbamutu
larfjen? Taä bofe aber, baä er mir tl)ut, fol mid) nidit bat)in öermogen, S)a§ 3c^
mid^ redjen lüolt, fonbern mit bem guten ba^ bofe uberrtinben, X"u in malitia,
(',f)4 '•^ircbigtrii bf>5 ;\n()VcS I545.
KJ alfu, bau bu ciud) .'C. tit aliijuainlo lac'sii), et oi'ii pro co et, si pok-s rcvt'i'a.
aSJau lüiltu bid) rcdfjcii et cuin oo 311111 l^ciiffd fiiren?
■'^IS)a§ leben tau iiit fo ivialu öcfafjct fein, c-i foiiipt eine üclcibigiuu], aber lucl)e
bem, bei" md;t tuibcrfcvett.
7. 7. 3tpul l-Hö.
^I^rcbigt am Dfterbicnv'tni].
•>'l DIE Martis in fcriis pascliae. 5
«w-is.ir.ff. Acto: 1;!.
«Dil. i::, ir,. 41 '®a [t llllb $11 llluj üuff.' 'Gr^elctl lüivb.' Haue coiiti<iiR'm l'aiil[u,-
i'ccit in Autiocliia Pisidiae in Asia. ludaei dispers! eraut in oiuiics regiones,
(;t uulla civitas iinmljafftiiv liabehat Syiiagogani, ^itcf;cn, (iapellcii, in ijua
coiiveniebaiit et icuehaiit, pracilicabant legem et |)ro])iietas, ut dieit nun iiitel- lo
lig|ere. (jnain tanien sing|.uli,s 8al)|batis. I'bi congregati, habebant in civi-
tatib|us Äirdjeu et Sab[bato docuernnt legem, prophetas, ()tengen bie f)cibcii
an fic^ et faciebant proselytop. Ita max|ini(' aucti ludaei iu omneni lere
orbeni. Sie et uos (^onvenimus dieb[us Doiniiiicis et doeemus verbuni. Hie
in Autiocliia veuit in Scholam et post dicit: Si ijuid vultis admouere populum? i.'i
surgit et manu et facit baue eontionem. @§ ift niire t'ortis Ullb ÜClbliCiSlid)
in aurib|u!^ impiorum. Sed consolatione p]eui,ss[inia iis, (jui uupiuut salvari
et liberari a peccatis. @r lobt fie ciuü ber iiiaffen feev in exoidio. ba§ ev ftc
ftill mad^C, ut audiant, (piia Ab|raliae üerl)eiffnng gerf)nmct, i|uia promissio
data, qnod umnes gentes. Sie nimpt ein |)ios iudaeos. Vos esti.s tiiii Abrahae, 2u
S] (jontio f'eria 3. ))ascliatis.
Actoruiii l-'!.
Siejc pu'bigt tjat ®. '^.*anlit-ä getfiait in ber ©tabt ^Jlftä \'liitiod)ia iu
öljiiia, iiid)t ba er ift georbent ,51011 prebigainpt. ^iii^f" umren ,',uri"treluct iiui
alle toelt, limr fd;ier feine iiamljaiftige ©tabt unter ben (leiben, fie f)ntteii eine as
Sdjiile, bariiui fie pvcbigtcii alle Soiitagc, Tauim ift anff iiuo fomeii, ba§
luir alle ©oiitag ,',iim lucnigfteu gutteS luort prebigen, alfo ba lereteii fie alle
©Olltage iiiib jogen bie profclpta-ä an fid), mef)reten fid} feer, ba§ fie alle
Ijoffeten anff 5JJef§iaiii. Wit 1111 'inmliiC' gen '•^(ntiodjiam tompt, gel)t er and)
in ©i^iileii, l)oret ju. 9iad; ber prebigt fagt if}iu ber Cbcrfte ber fird;en nniib ■m
fragt, Ob 6r ettluaS ^u fageii fiett, So ftel)t 'Ininluä niib prebigt alfo, lücldje
prebigt uerbriefjlid) ftard ift iiin oren ber balftarrigcn, aber ben aiiberit eine
trofttidje, liebe prebigt. !i!obt fie im anfang, alö loolt er nid)tc- frcmbbev
fagen, beift fie fiiiber ^Ibrafjain, S)a§ er fie nid)t \inl reg madjen, S)enn fie
ben namen gern lioreteii. (yiii jdjoiie 'KljetDrie, baä fie ^anliiä erft fo eiii= ss
*Jit. 7 |7. ^Jlpvill. 695
l.'I |ii(imissi(i :i(l vos pertiiiet, quae data Ahraliae. Dicaiii alii|ukl boui. lUnn
ctiaiii ii, (|ui sunt proselyti, iioii blutiubeil, sed ^'ubeugeitolfeil. Vobis utrisque
ptTtinct proniissid sahitis i. e. ijiiae praedieat I)eil llllb feligfeit. Captat
bciievolentiani. Qua) gefcuret prumissio, vobis j)romissa, l)oret cill feltge, troft=
■'■ Ii(f)c Jji'ebigt. 6vftli($ nim^jt er h)eg, ipiod fie irret: Sacei-dotcs, pontiticus
sunt uostri Doctores, hi audiendi. Noti soluni d|octorc'S hab[etis leroslolvmis,
sed ctiam ipsoruni maiores. S)oy ift Uerbrtesliif). 5ln bie lliuft ir eildj nidfjt
feren. S)ic toil er 1. lucglüerffcil vcl illam praedicationem nuuquani intcUi-
getis. Fueruut fortiss[iiua verba apud Tudaeos: Dens fundavit sacerdotiuni,
10 urbem, tcmphun et rosinuiu gcfnffet. 1. sacerdotiuui. Quicquid pontifex
dicet, ba§ fol mau f)alten vel tob Deut: 19. Postea Sauhedrim, 72 seniore.s, s.'iiiDici'j.n
ber grofje Ütat 511 ^e'-'uf^^fl'^ "^ '" deserto. Item ßex erat Herodes, (piia
Christus fol !ümen, .^evobeS nnifft bie Senatores rein Uicg uiib bcv!eiifft
sacordötiuui etil [ax. iiml) ha?^ atibcv. Stabregimmt, ©nn^ebvim, bcv gvoffc
'!• 9iat et sacerdutiuni. Non tani i)utiduni fuudanicntuni iit pnp[ac. ITaoc
imuiia divinitns ordinata ut sacerdotium, regnuni, Sanhcdrini, tievbaillpt fie
ailffC' id}cilbli(f;ft. Satis fuisset dicere, cpiod liab|itarft Ieiuso][vinis, (juia
Deus elcgerat. Sed contra omues loquitnr. groffer frebet uitb turft öon einem
Setler. Hi, iuquit, sunt indocti honiines, jjraedicant M[oseu, prophetas
8u ignorantes 3c. tarnen illos iiüu feniien nee voces prophet|arum. S)a§ l)eifft
a gro6 gmtg geprebigt. Docti, lüeife 9?ete 311 Sierufalem legunt quidcm
S| iiimpt: .Sport 311, ^ä) \vH @ud) cttlnag non ber lierrjeifeuiig fagen, iiniib niid)
tr)r, bie it)r ;,'\ubcu fetb loorbcii, nl)t faliit3uben, foiibcrn ^U'^acuoffcu, (vud),
fagt @r, ift ba§ luort gejaubt bi§ f)el)I§. ^d} 'Bring emf; eine 6ottfif)afft, S)ic
SS ift [)el)I unb feligteit, liieis fein 3ufa^en, (?ud) gctnirtä ^ufa^en, ®enii gott
r)atö cud) (jugefagt, Xrumb l)orett, 'JÜmbt erft U)eg, 1ihi§ fie l)inbert: ^a
ffaip{)ay K. in Setufclem fint> unfere ^errii? terct eud) nii^t brau, Senn bie
ba liHincu luinb ifjr oBerften (S)n§ ift tierbvicfjlic^ nnub gifftig), 5Jenuet fie
überfteu, an bie muft tl)r mä) nit fercii, imi-j liüUu bie ©rften luegluerffen?
3u 3<^ mu§ tf)un, fonft fonti) if)r biefe prcbigt nidjt t)erftef)en. föott ^ett ftab
itnb prieftcrtf)umB georbenct, ertoelet, iinnb man folt bcm pricftcr gel)orfam
fein Seilt. 7. Sarnac^ luar hai anber 9{egiment, ber groffe Diabt 7:.'. Scns.moicrj.iT
l)ctt and) gott georbenet inn ber limftcn, foiiig iuar fonft tobt, .sperobe» luar
bo, ber ()ctt and; bie öltteftcn onffgerenniBt, fo Uuir nnd) bos ^|h-ieftcrt()nmli,
3,'. alfo ba-j er« Uerfenffct alle ^^ar eins umb§ onber. 'Jhi feret ^-hiuIuS bal)er,
mil auffrtjnr anrichten unb abfali prebigen nou 'Kegenten ^u Serufalem, 'Jtodj
muä fein unb ücrbampt fie gants fd)enbtlid), prebigt U)ibcr bie gaulic ürd^e
unb iKcgimeut, Tiefelbeu fiub uugclcrtc leut, berfteljcn bie 8d)rifft nidjt,
prebigen luol lUofcn nnub bie '^'voplieten, aber l)erftcl)env nidjt. S)a§ t)eift
<o .§anna§ unb bem l)ol)cn grofjeu rabt grob geprcbigt, twenuerfagt: 2)ie SPricfter
ju ^crufalcm, bie grofjeu I)crru fiub grob (5;fe(, uerftelju uid}t? liou gott-ä Uiortt,
(jyi; ^Stcbigteii bce 3nt)vi:ä 1545.
R] Moseu, iii-dplicUiü;, ^cd iiesciunt, (|uid debeaut jicipiiiuiii docere, viaiu vcrilalis et
saliitis, et i[)si iguoiaiit. JIax[ima lux imindi et regentes Dei po]j[uli lenis[olymis
bie finb bie grotiftfil @iel, qnia non iiguolscmit Te.sum, ijui praediwivit et fecit
minuHila, nenu'ii firf) iciii iiicl)t an. Sed fjnic<piid ipsi doeeut, |ol iccf)t fein, (jiuid
Uerbamiiicu, jol iinvccfjt ieiii. Adlmc liodie iiemen ein ftucE ex Mose, item ein '•>
paü[i(d ex iiroplietis .singulis Sal)|hati.s et finb fccr evfarcn nnb l)erftet)cn alle
voces, syllahas, et taiiieii non intelligunt. ^x niuft mä) md)t tncn noi$ ev=
fdf)reifen, fo bie groffe l)errfcf;afft, Obedeit, qui Hien)8ol[ymis, (piia eeei.
lll'fad): <piia noluerunt agimscere ('hristuiii. Niliil valet edium allegatio: No.--
<umus regente.'^ in populo. S^iQuiit f)at er fie evfcfjvedt. !Si jjapa posset ad ine lu
tlicere: Scis etiam nie a Deo ordinatuni? Ibi fein S5an, Rex ntd^t ex verbo.
Sic si dieit Dens: H()n<ira ]>arentes, niagistratmii. Si etiani papa hoc habet.
Sed seiuper tuenint aH(|ui, tjui sc opposnernnt pajjae et dixeruut Exeoin-
imiuicationeni e.sse btetf. Sed contra 3e>-'iif'i''l^"i prebigen ift eben fo Diel al§
contra pareutes, luagl.stratiim, iiiio pfavljerr. Saö luevben \mx nirf)t leiben. i5
Et taineu tacit Paiihis. Qnare? (£» £)eifft einer ;,'\efu§, ben lüollen fie nidjt
!ennen, is Dei tilius et Mariae, qni est Dominus oiuuiuni. @r ift groffer,
l)eiliger quam |)ontifex, urbs, Templum. Ipsi pontifiees, Saniiedrini tüuften
Irol: quando veniret Messias, folten fie nbtretten a regno, is esset ber regcnt.
Ideo non excnsati: Dens dedil inllii potestatem, Dens |)raece))it. ut ])areiites, 20
raagistratus honorenius. ^Tamit Unvftn ni(i^t lo?, ut non baptiseris, non credas
S]bie gelerteften im gefel; 'JJlofi nnb yiegenteu bec' ganzen üolrf, ba§ finb bie
grofcften Gfel, S^enn fie biefen ^iefum nidjt er!ont, ob fie i^n fc^on I)oretcn,
bliebö glei(f)liiol nnff ifirem fopff, mnft recf)t fein, \vah fie lereten, ioie unfer
Seuffel ju diom. ^^iben geUumfieit ift nod), ba'^ fie alle ©abbot^ ein ftucf as
nn§ 5?tofc nnb ein ftnrf nnfn proplietcn (efenn bis ,^u enbe. '^lu ift§ ein t)artte
prebigt alle oberfeit bcä öolrf§ gottc§ fnr btinb nnb toridjt fd)eltten, ba^ U)xe
maä}t nid)tv gilt, ob fie ftf)on fnrgeben, fie feien furften beo oolcf? nnä gottS
befelf), Xarmit f)iiben fie bie leut crfdjredt. SBenn SBnpft fontHagen: loeiftn,
ia§ m\ä) gott ^at eingefe^t k. 3o Innrbe \^sii nidjt tni^en jnbleiiben. %hex au
e§ finb aü ]nt lentt iieUiefen, bie bc5 3.\ipft§ ^iinn angefodjten l)abenii, ^Ibcr
I)ie ift§ ein anbev biiig, loibev bie Cberftcn, 'l^riefter nnb tffttiften prebigen,
ift§ eben fo öiel al§ luibev Dater nnb mntter prebigen, marnnib tl)uts benn
'.pantnS? dp, fagt er, fie luoUcn ein t)errn nitt !ennen, ber fjeift ^ijefny, ber
ift großer benn .s^finnaS, (ioipfja-i. Xeun er ift gottes Son, er ift ^JlefyiaJ. 35
9lu trnften bie Sdjeltfe fer Inol, menn ber !omen Innrb, foltten fie i'^re pfeiffen
einji^en, S)er ift iibcr fie aüe. nber öatcr, mntter, fonig nnnb berrn, ^a
nber (Sngel, Trnmb fol man fo fagen: imter .'c. !onig ;c. !^ä) h)il gern
ge'^orfom fein, aber haä ,3dj nic^t barff berlcngncn ben "^errn, \vo ber nit
Oeiiengnet luirb, gefeHetj i()m tnot, Sag mir öater, ^Jiutter, fonig, Oberteit w
gc(]orfam fein, (y§ t)cift bie nit initer, mntter, fonig, fnrft, fonbern gotteS
%x. 7 [7. 3lpvtll. 697
li ] in lesiuii Christum. Is est Dominus super omues reges et «imiiia, item
Augelos. Libenter jiarebo. Sed ita, ne uegem Christum, qui te Caesareiu
creavit ut aliuni miuimum houiiuem. Si autem Icfft in ein ^ixxn I'Icidcii,
tum grata obedientia parcntum. Sa loollen bie ^vuitöeril ju Sei-nf^ilfi» »Wjt
5 öim »uiffcn. Crucifixus iam est S(f;ecf)ei-. Xos Dei k. 6§ %ifft l)tc iiidjt
ßaip^a», .'pannaS, ßontg, Reifer, Sed lesus Christus. Quem, iiiquit. vi.s
oeeidistis, crucifixistis, est Dominus omnium. Scio vos divinitns ordinatos. vScd
quia noluut agaoscere Christum, ift tS QU§ tnit eud). 3^^ feib 9ro6e (?fel, bnd;autcu,
quia Moses et prophetae loquuntur de Messia, qui salvaturus omues gentos.
10 Is vobis promissus ex proge[nie Abrah[ae et ludaei, (|ui 511 citd) f(f|Inf;cn,
gc'^ont (lüä) ba'^in. Messias fol iustitiam, pacem f(i)affen in terris et lieiie-
dictiouem afferre. Hoc beuefitiuiu, Ijeil, pacem vobis praedicamus, qiiod
iusti et p[eeeata reruiss[a propter lesum Christum. Ideo nihil moveat, (|uid
dicat Rex, Pontifices, Sauhedrim. Sic, sie voluut ic. Sed mein l)eir ^se]\l^
y-> 6l^Vtftu§, (SotteS 6on, h)il§ fo ^aben, qui dedit potestatem pontificib|us uiliil
tDctter quam auff Messiam, qui fol Bringen gnnb, 6arml)er|tg!eit , fegen et
aeteruam vitam. Cum is venit, falle im ^nn fnffen nnb fnffc in, qui liliciat
a morte et aifert vitam aeteruam. !^miX f)inllieg mit ^^erufatem an gcltgcn,
(juia iiou agDOScit Christum, nee legem nee prophetas intelligunt, quauquam
■-" legerunt et memoriter tenueruiit ad unguem. Et per Iioc imple\crunt
scripturam. Non tautum fo ungelerte 6fel, quod scripturam non intelligunt
uec eum agnoscuut, qui promissus, Sed etiam occidunt euin, qui fol Bringen
S] ©on, Scn la§ Dorf)er ge^en, S)er tft ber liert. 3»(^ IreiS irol, §anna, S)a§
^1)1 fcib Oon gott georbenett, a6er hjeljl i^x ben ^errn nit Inolt !ennen, fo
■-'5 tftö aits, tf)r feib groBe Sfel, ttfiS fagen bie ^rop^eten Oon einem WefSin, bev
fol feim üolcE Ijelffen, Ter ift enc^ Ocr^eifien, it)r folt anff ilin limrtten, unb
i[)r fonberlic^, benn er fol eloer ^el)lanb fein, frteb f (Raffen 3C. Inie bie pro=
p'^ctcn fagen, Ten fegen, frieb, geredjtigfeit Bringen, prebigen unr, nnnb bis
fol gcfc^e^en bur^ ben *}3fan, bornmB borfft itir eut^ nid}t bran leren, loa-S
30 chjere furften fagen, fonbern, )na« ber fjeljlanb fagt, ber liot bie geluolt, nnb
anbern fo fern eingerenmBt, at-? fie biefen f)el)lnnb Bringen, Tenn fie iljm ?,u
fn§en fallen foüen unb für tlirn l)crr ertenncn. OB fie aBer bie frf)rifft frf;ou
gctefcnn, nocf) finbs fo groBc föfel, öerftefjenö niii)t nnnb uBer bat? lonvgcu fie
ben .öerru, ber tl)nen folt Bringen ba» einige leBen, T)en fcl|lal)eu fie tobt nnb
n cBcn barmit richten fie ba§ onS, ba§ fie inn il)rcn fc^nlcn lefen, Tenn iim
i[)rer Sdjrifft gefcf;rie6cn, TaJ ItiefSiny folt gefrenl;igt, ftcrBcn nnnb onff=
erftel)en jc. 3la, fprid)t (5^aipl)a§, T)a§ ^aB "^sä) ni^t Ocrftanben, Ta§ ^Icefeiaä
folt fterBen. 9Jn fteljtö inn ber fd[)rifft inn pfalmen, ^i}x feib bie, fo bie
8cl;rifft erfüllen, TOe^ioö fol fterBen, aBer nit oerluefenu, ^ith aBer nit fuub
40 nnnb fdianb? 3l)r oBerften oolBringt fold^'3 felBer, toi^et nit, h)a§ i^r mad^t
über prebigt. 'illle \'lpoftel >oaren burrf) bie lio()en pricfter nernorrt ntib
698 ?>n'biglcii brs Sttljvcä 154.'i.
lilaEciIcl) gitnbc iinb feacu, iiiib cvcii^ificn iiiib )d)lagc!i tub. E^t c6cii mit bciu
tob fdjtaflCIl tic[}tcu fic auä, (|iu)d iu psalmis scriptum, iiuod dehuit iiuni,
tM i«. lOcTUcitigi, rosui-gcre ;i lUDrtLiis. Xoii dalois saiict|iiiu ('ornip[tu)ni psal: lü.
Moiietur quidein, Sed iion ücrlucfeii. '^ia, jo i)ab iäß nidjt öer[taiibcn, dicit
Caiphas. Benc David, Esa[ias, Daniel, oiiines, qui dicunt de proinissiuiie, •'>
ftiimncn 3llfailien, qnod debeat mori 3C. vil^ ff'"' ''iP' 'l"i i»il>l'-'iit scriptii[rnui.
Sed 11011 maiiebit iu niorte. Sic Deus proniisit in proplietis, itii vos iuipletis,
i|ui debcbatis aliis praedicare, sed eontrarium. £)a§ l^eifft ein gvot CQpttel
gclefcn, quod scri|it[nram saiictam inqileaut per iguoraiitiam, quam quotidie
et singulis Sabbatis leguut. Hoe veuit ex ignoraiitia crassa. Cog^itaut: lo
nun liabemus Regem, Oportet ergo adesse Messiain. Imo pii 2 cuutes iu
""'•-''-' Emalius: 'putal)anni!<'. Cog|itaut esse terrenum, temporalem regeui ut alius.
Sßev ein fold; tnd) für bcn ougen I)at, est coecus. Sic \mx getrieben in aÜeu
bültf, ut etiaiii Apostuli uoii intelligereut, donec Spiritus s|anctus veuiret.
Sed omues cogitarunt esse corporaloiii regeui. (|ui abiiudaret (>iuinb[us is
(>perib[us. Sßcit bic SJonicr il' lanb, volueiuut alium i|uani Christum. Nou
jol ein jcitlid) reid). Sed fiieb, fcUgfcit, fegen nnff jeneä leben, quae sit
aeterna, omnipotens beuedictio, r)elff un§ bnrd), ut etoig ftdjcv fnr Snnb,
Job, l)ell. Ubi hoc intellexeruut Apostoli, certe aliter iiispicieuda scriptura.
Vi. ii-, 10 Taus sanctus iion videbit eorruptionem. Hoc uon vidiuius prius. Nunc -'"
leguut script[uraui cum iutelligeutia nnb jie'^en fid) bvauff. 2ßeun .s^nnnnS,
^Qi^j^aS nnb Sanl)ebvini binber !omcn, dicuut neu de Messia dictmu, ,sed
de alio. Cauit eos, (pii Iei'us|alem, et Seuatores finb grobe (Sfel uiliil legeutes
' "'°3,u'"'i" scriptura. Item legerunt: 'Iu seiuiue tuo' JC. Item 'Semeu mulieris'.
3fc. 23, 6 ff. Item lerem: 23. i.e. aufferet peceata et iustificabit homines, quod deb[et -s
SJbe^anbert, Sao IHeffiaS jolt ein »neltlid^cr !onig fein, toirftu Sfracl erlofcn?
üut. 21,21 tüiv meineten, 6r folt ^vfraet erlofen k. S)e§ loan-S fontten fie nic^t loa
h)erben, loarcii ntljeit bcr 'D.ltcinnng, S^a§ lüJcfjino folt ein U)elt!id}er tonig
fein. 2)0 if)n nn tt)r ilicgintcnt genonuncn rtnrb Oon 3iomeni, fd;vien fie nad}
bem 5)tef5ta, Do tarnen bie 'Jlpoftel, jogen bie pro).)t)etia'3 nuffs etuige leben -m
nnnb gciftlidjen fegen, S)o§ linr eloig foUen ficfier fein, finber bcö einigen
lebenä, So fie baä I)oren Hom I)[eiligen geifte, Cui ift ba-i bie tneinnng'? ©o
I)oben uns nnfere T)of)en priefter nidjt gcleret, fo muffen loir bie propfjeten
befeer nnfer)cn, ^llfo jifjen fie bie fdjrifft nnff ben finn Hom llleffinc gciftlirfjen
;)ieid^, loel(f)c§ bie Ijoljen priefter nidjt getf)nn, ob fie fd)on and) bie frf;iifft x,
gelcfcu I)aben, @o borf; bie ganl^e fdjrifft üon einiger gere(^tig!eit nnnb priefter=
tl)nnib Cljrifti rebet. ©. *4-^aulug bringt batjin, baö crS bcjcugt, ('»"Ijriftnä fei)
luarer ^JJtcf5tn§. (y§ ift eine lange prebigt gctnefen. .'pie iftä nur ftncttoeis,
aber bnranff bringt er, 3)en ()nt gott öon toten erluertet, Daä belneifet (&t,
Senn er »lon ber l)erf)ei^nng rebet, bie gott nn?, bev Ueter finbern erfüllet lo
f)Qt :c. Daran ligt§, Daö Inir hai> glenben, ba§ bev gefren,^igt fei) llh-ßins,
5ir. 7 [7. «pvil|. 699
li'l Rex, sacerilos esse, legemnt, seil noii iiitcllL'xoniiit. I'I)i ilatus S|)iritiis
s[auctus iu die peutecostes, ha ge^et Oevftanb an, nlin lux. Noii iit teiTcmis
Rex, sed quod Deus viilt peccata vemittere et salvare propter Christuni.
3)aa 'ijdben lt)tr nic^t gemeinet, sed foro nuindamim, ut pontilk-es docueriiut.
s 'Et nulia causa mortis.' Vides Paul[um Ijiubvingen, scilicet ad resni'-"V'!\- ■:<. ^s
[rectionem. Sed Deus resuscitavit eum. Sie prebigt ift nie^t gauii, ift nur
ftnÄtoeife angezeigt, ttivb ein frfion, lange prebigt fein gcloeft, boranff bringet
tx. 'Hunc Deus suscitavit.' Sie ipvnc^, fo er fnvet, ftnb and) !nrli nu=5iM. 13,30
gezeigt. 'Un» irer.' Nos patrum filii. Deus uobis in lioc implevit. (jimd s'vn 13,3:1
10 resur[rexit. ®a ligt an, «piod cieditis lesuin liuuc esse jMessiam. cxaltatus
a morte, ut sit Rex gratiae, remissiouis p[eccatoram, iustitiae uon niund|auac,
sed verae aeteruae, ubi p[eccatuni abest, unfrieb, mors, Diab[olus, quod sit
vera fegen. Et ideo resurrexit, ut vobis aumiucietur. Die fpvncf)C finb t'iet
yitnrt angerant. 'Hodie genui.' Nou loquitur liic grammatico, nouSU'n- 1?/ 3:<
15 Uteinet numerum Cardiualem. Sic omuis Concionator. S)a§ Inil id) juni
crften betoeifen ex psal[mo i. e. 93oin elften in eim pfalnt. Sunt allegantis,
nou numerautis vcrl)a. ''?hid) in einem anbcrn pfalm sivc sit 30. sive 60. 3C.
non in ber jal nnb ovbuung, Sonbein wie icf) in fnre. 3ft ein fc^avff, allcgat
ex 2. psaI[mo, post hJeiter au§ftreid)t. Ibi fte^et, quod verus Dei jc. Is, 't*f-2.7
20 <|ui crucifixus a vobis, est Deus Dominus et De! tilius, qui quideni potest
mori nou in sua uatura. Sed quia Deus et homo una persona, ut supia
Davidis filius, unus filius Davidis et Dei. Deus iu nna persona tan nidjt
fterben 3C. uun 3. die. ^ft gelnaltig nnb fc^avff tieloeifet. Qx loirbS fiak-n
copiose au§geftri(^en , (||nicquid est in illa persona, tnu§ erfur ex raorte,
25 etiamsi mortuns. 2)a§ ift nod) Untnberlid}er, (juod sequitur: 'Dabo'. Esa[iam 3ti. ", 3
!^1 auff eiinecf t , baä er folt ein 5}fe§io§ ber gnaben, Oergetntng ber Snnben, ber
gcrcc^tigteit, bo funbe, tobt, fjelle, unf rieben lueg ift, Sorjn ift er geftorkn
unnb anfferftanben, Sai enc^ folt nerfnnbigt tnerbcn foId)e Oerfieifjnng, aUegirt
ben erften pfatm, aber er gibt if)m nit numerum ordinalem, tiom crften inn
eitn pfalmen. Est verbum allegantis. non numerantis, toie er aud) fjetnarf)
fagt: Vou inn eim anbern pfalm ftetjct, Inie ^s^ mod)t fagen: Ta§ >uil ^d}
bclocifcn evft an§ bem pfalm, meinet nit ben erften pfalm. 'Hudie genui ie.'*i-2.'
Sd)arff ift§ altegirt, So mn^j nuin erft tierfteheii, SaS CS^riftn« fei) marer
gotte» fon, fonft Ijilfft ber anber glaub nitt. @otte§ 6on mag Itjol fterben,
3.-. Sod) nic^t inn feiner natnr, fonbern luarliafftiger gott nnb tnenfd). (^otteS
fon fan nit oermefcn, mnC' anfferftel)cn, tan nit Permefeu, gott ftirbt nad) ber
5Reufd^eit, fan aber nit tobt btepbenu, mn-5 miber bnrd) bie gottt)eit erloertt
merben. '^•enn tuaS inn ber perfon ift, miii- (ebeubig fein, tau nidjt tobt
blel)benn. Xa5 anber jenguio ift nod) mnnberlidjcr: :^\dj mit end) bie gnabe
4u Saüibtä trelotid) Ijaltten. gfa. ri«». gf bat-^- Hiel reirf)Hd)er anfgeftriibeu. tior=.'<'-i ;■•■-:!
l)in a6er l)abcn5 (5aipl)a», .t)anna§ nid;t oerftanben, Saöib aber rbumbt u6eraU
30
700 'lUcbiglcii bc-i jnljtc« 154').
R) allegal. Dtnli oi, iil .-il |)rmceps et Doetor in gentib[u.s itt)CV lllnfcil ft
ouiues prophetas. Ideo servabit misericordias Davkli proniissas, iit sit rata k.
Is te,\|tus Esa|iac. Post ita iiitellex[erunt, quando venil Spiritus s|anctiis.
iUi. 11", 1- 4 Ttoin 'Sode a dext[ns'. 'Tu es Saccrdos.' Ibi promis[,suin üavid so datnruui
liiiuui, (|ui otiam Dei filiiis ot tarnen liomo niortali?, et tanien fol fo ftcrluMi, '
ut niisoriciirdia iuactoinuni inanoat. Ergo iioii fol nianere in sopulcliro. ©Jc
I)nbcuä QllSbcvmnffen feer ücvftanbcn pleni Spiritn sancto: deb[et esse aeternns
Rox, sacerdos iustitiae, vitae. S)a5 luil tc^ fjoltcil. Tdeo uou niauebit in
niorte. 3. 'Non dabis.' 33icl mclir fpiuc^ tüirb er gcpvcbigt TjaBeii. Nos
gi'atia Dei bcne intelliginius. .S^cibctt, ludaei no nilaui lileiani in seriptura «o
intelligunt. Xon, inquiunt, de Messia, Sed de Abrah[am, David et aliis.
2)0 ßet)Ct tut VCC^t an \)a§ linglucf. Christus verus Dens, hoiuo uiib frieb,
giiab, Ctuig fcligfeit tvingetl. <iuid ergo nos fiioimus, pontifices? An non
sivii. i3,3»habenius piophotas, Mosen? '<Bo fei) eiic^ nit !ltnb.' 'Remissio p[cccatorum.'
Unde? per istinii. Non est gratia, rejiuissio p[eccatorum, liberatio a peccato, is
niorte uisi ]K'r luuic, quem oocidistis, orueifixistis. Hoc aununciamus vobis.
S)a rtd^tet eudj naä). 'Et ab ouinib[us.' Non solum a poccatis, sed a
lege cügebainini \i)\ocx gcfel; "galten, offerre. 9ietn ah, tob mit alt altem
rcgimcnt. Lex nou potuit iuvarc, etiatn quando iutollecta sccundum iutcl-
Siüm. 3,20 Icctuni Mos), quia 'per legem agnitio peccati'. Sed quando dat promissiouem '■'^
de Christo, Ibi dieit: Lex te non iuvat, sed docet te esse peccatorem, dani-
.'). a'i'i'icip. isuatnni, et <|Uod vcniet alius post nie Deut: 18. 'Ab oninib|us', quod docui
agnoscere tua peccata. tob, balioit fol er bir lielffen. Wk l)at ha^ Sßovt bie
20 über (lat ntclit s[cilicet Moses sp
^UHo.x^.'oon bem legen unb gnabc fif. 110. 5!n |olt 2Reffia§ gleirf))riol ftevkn, bod)
alfo, ba§ bie gnob eluiglid) loeret, @r mu§ tuiber licrfnr nnnb nidjt im grab «
Hcljbcn, ;^d} liab Talnb ein folrfje gnab ferlici^en: ilceiu fon fol ein einiger
lonig fein, aber mu§ fterben, bod) Ijcrfnr fomen, anff ba-S bie gnabe einig
•iM. IC, lohiere, S)arnac^ allegirt er pf. Iti. ineld^? aüe§ bie junger ju ?tntiod)ia lool
l'crftanben [)aben, bonn c§ reid^lid) gcl)aitbelt luorben.
So Inifjet nu, ha^ mä) Ocrhinbiget tnirb R|oniissio P|eeoatoruiu biivd) so
btcfen, T'O Inirb lein gnab, fegen fein, locber burd^ 93]ofen ober 5propt)ctcn,
fonbcrn bnrd) biefen, ben tl)r gcJreu^tgct ^abi, ber tft§, bn§ tocrtiinben tuir
end), barnarf) richtet tnä), gott gcb, maS bie jn ^lenifalem ma(f)cn. 'Kein ab
fol fein aKe-S gcfc|, 6efd)luerung bnrd^ biefen TOan, Senn bas gefe^i l)at eud)
nid)t tonnen t)elffen aur^ nad^ 9Jiofi berftanb, @r tl^ut mir fc^aben, aber tücnn 3.'>
ßl)riftuc- liert)eif;nn9 gibt, fo bilfft-S, '3)a§ bir anseigt, bn§ bii erlenncft unnb
linfecft, baä ein onber nad) mir fomen fol, ber fol bir belffen Imn bem, baS
'M) bit^ f)ob leren erfennen. @old^ luort erzürnet fie nod^ t)eiitig§ tagei, bnrd)
lt)elc^§ if)r nic^t fnnt feiig loerbcn, loorju fol§ bcnn? G§ fol nid^t gerecht
9h-. 8 [12. aprill. 701
K] .^U^ftl er3Urnet, ut et hodie. Sic papa, ipiaudo docetur opera noii iiistificare.
'9ltC^t funbet.' Erat mipo.s.sibile. Lex uianet, ut filii |>arontib[iis, inagistra-siva. i3, ss
tib[us. Sed iioii iiistificat. Sed per liiinc umim. 'Qiii ante in.' Si vi.s »iw. is, 39
iustus fieri, habere gratiam, fegen, frieb, crede in proiiiis.snra et exhibituni.
5 Quia hoc scriptnni in omuib|ns prophetis. Qui vnlt liberari a peceatis sive
habeat bona, gvo§ f[unft. Soä ift bie piebigt li;ibita in schola, ba§ ev fic a
Caipha, Hanua, 35npft. Non alia via, troft qnani illa: Per biinc salvainiir.
Hnins mors, resurrectio sancta "(iilfft tlliv.
S| machen. Senn 6^viftu§ fol§ t!^un, fonft fol gefe|, Obeileit fileijBenn. 9(t)ci
Ml Uiiltu gnab I)Q6en, gleiib an ben. Xcnn io ift» im pi'otifjetcn gcfd^vieticii :
luev an biefeu gU'nbt, tjnt gefclj ober nit, luirb allein buvd) biefen feiig. 5olrf)e
prcbigt f)at er get()an in bev tirdjen, inn bcr @(^ul, S)a§ fte fidf} nidjt foltleii
ftofjenn, inen an Caipt)aö ober .S^"»""'-'/ ©onbern ben -JJiefiiani annemen,
babuid} fic allein folten geieif)t, fvom, Ijeljlig luerben, nnb fonft bniTlj fein
li gefe^ obcv fvomMeit nnb geverf}tigteit.
8. 12. stpiii i.'-.'i.'-..
'ijJrcliiflt nni Sonntag diflflmobügcititi, tu ber ®d)lüfjfiirt)c gcljnltcu.
It] QUASI MODO GENITI In arce.
I. lohan: 5. x. 3oii- 5, < ff.
Ineoniprehensibilis res ista ooncio, satim dictum: 'natus ex Dco' jc.
Sod ([uaudo acecdit non}eu 'Deti.s' est incorapreheusibile. Excluditur (mnie,
20 (jiiod est in mundo, fo lueife, !lng, mecf)tig. Sed Dei uativitas opus, si nou
accedit fides, quod uon siinplex verbnni, luerd Dei et nativitas Doi. Ideo
lohan[nes vult nobis proponere, ut gro» achten, et nisi tide apprehenditiu-.
Et experientia nostro tempore videmns magnum, (|uia multi martyres jc.
SBapft, Reifer, bie fjodjgelexten nohuit fcrre, totus mundns regt nnb luegt
•ib ctmtra verbnm, »juae magna cousolatio, quae fterdEet fideni, quia gel)et I>i'i
verbo sicut ab initio. Non est somnium nostruni. S)a fteI)etS, quod non
S] Qnasimodogeuiti praesente Electore
1. loannis 5. i.Sot.Mtt-
.ftlein nnb gering lauten bie hjort, afier gro§, nnbegreifflid) bing finb.
30 3ft t>alb gefagt: gots luort, jcugniS, geOnrt ;(. ?lber ber man, bev bo Ijeift
gott, mad)t5 alleä unbegreifflid;, ^llleo anber bing ift nod} begreifflid), ''JJfenfdjcn
geburt, 3eu9"iS, tnort, aber gutteS loertf, ȟort ift nid^t ein fd}led;t tnerdf,
Srnmb Unt ;^\ot)anney nn§ fnrbilben, ha-i tinrä Ijaltten unnb liei^en» gotte-J
geburt ober Don gott geboren. älVr au§ gott geborn ift, ttjutt feine Sunbe,
35 ton audj nid;t funbigen, Senn bie gotttid^c geburt Icft il)n nidjt bav,in fomen,
702 *45«l)t9''" ^'^ 3at)^(^ 154r>.
11] scribiimis, (liiix'iniis, sed niioil Apo.stoli dociieiunt et «ciip.seriiut. Et certi-
ficat cordii nostra, iit sie credamiis in Deiini, ut niliil possit expellere fideiu
et contamiuare. 8i ex Deo iiati per verbum, Corte iimi ])er liominem,
Caesarem, Regem, Petrum. 2)a tllli§ man nEe§ {jinbaii fetien in luie causa,
i.joi). 3, s'Senieii Dei', lohan[nos dieit. (iiüc<|iüd C(iutr;iriiua est iiuic doetrinae. Non ■,
i-enaseinuir nee Dei fiiii, iden non reeipimiis. Ex amicitia possum ferre
Cappani. Sed per iioc suni filius Dei et vitae aeteruae? Xon. S)a gerjOlt
nidjt papae. Nee Pet[riis, Paul[ns, Esa[ias generat fiiios Dei nee prodest
uatnni ex geuere Abrahae. Non generaut nee faeiunt Dei Jilios Apostoli.
i.iiKv. 3,4if. Sed ostendiint eum, per quem finuis ut 1. Corint: 8. Ubi iaetabat: 'Ego lo
Petri'. Quot liabetis Christos'? Num aliuui praedicat Paulus? Quid Paulus,
Apostoli'.' Miüistri sunt, per quos credidi.stis. Etsi sumus Apostoli, tarnen
non est nostri liberi. Non fitis ex nobis tanquam hominib[us filii. Sed
praedicanius hune, per quem fitis filii Dei. Nostra tides secura est, quod
gegi'ünbet auff bie reine, lauter veritatem. Dein sequitur testimonium pioruui, i.-.
ba§ fic frolidj baruber fterben. Fides non potest ferre, ut plures Dei fiiios,
Christos, Sed unum. Sumus ergo in vera seniita ad reg[num. Imo S]ie
s\niius iilii Dei et nati ex Deo |ier seuien. Nostrani fidem et baptis[mum
{oEen Uiir ijoä) galten, für ein foW) opus, baB ha I)eilit Dei gefiurt. Ita
1.30I1. Sisiloijanl^iies prae aliis Apostolis sie a[i[)el]at. Ut '<[ui ex Deo iiatus, mm 20
peccat', Imo non potest, quia ex Deo natus est. Divina nativitas lefft in
bajU nidjt fonien, quia est vivus Sanctus, Dei filius, frater Cin-isti et omuiuin
Sanctorum et potest dicere: Suni tuus filius, ex te natus. Hoc est certissi-
nium, non cmeutitum 3C. Non finuis Dei filii, erben et iratres Christi uisi
1.50I). .s, 4 per filium Dei. 'Onine, quod natum.' Non dieit: Omne, (piod haljet 10 2:.
S|6r ift fluttet ©on, (idrifti faruber, !an Don Ijerijen jagen 'imtev unfer im
tjimel'. ©oId;e lere tjaben loir tiici^t ertid)t, ift aud) fein nienfc^, Ser mw
]ü flotte» ünbern marf) Senn allein gotteS ©on, S)a§ fagt ©. So^annc'S:
i.rM'ii..^,4"5(r(c§, liio§ üon gott gcborn ift, uberlinnbt bie Itieltt'. Sagt nit:
alles, lua§ gotteS gebot Ijeltt, fonbern eS mn-5 baljin lomen, ni(i)t allein, bao m
bn gottS gebot l)eltft, fonbern ein nein natnr fricgcft, ein uelo gebnrbt unnb
luefen nni§ fein nnb ein fold)? lucfen, Soj bcift n"'^ Öi'tt geborn. ^n 'i-'o
!üm ;0»dj bai'ju^ Inir tuerbcn 0011 5Jlenfd)cn geborn, tompt un-j and) fanr
gnug, ift ein gro§ hjer! unfern l)errn gott?, SaS Don eim ^Jfenfdjen ein Wenfd;
jol geborn )uerben, 3?a§ l)cift: '^sd) glenb an gott Datcr, 3d)epfer, ter mod)t •h.'-
nnä in mntter leljb unb anä mnttcr leijb, Tay ift nod; unfer gebnrt, 9lbcr
3i^ fotl nit aEein l^eifeen ein gemad)t, fonbern aud) ein geborn ^JJknfd). Sic
reb ift Uor()in nit erfdjoUen, Gs ift unferä !^|crr g[ottö (Suangclium ein unlicr=
ftentlidje rebe für bcr Dernufft, Piiilosoplü !ouncn§ nit Derftel)en, '^Iber ^^ol)anne§
jagt: ?luv blut geborn, aus man geborn ift haä, UuiS bie Dcrnnfft fagt, ^vft to
nod) toeit gcfetjlet, tiiielool gro« bing ift umb bie Dcrnufft, 6» 9el)ort ober
9it. 8 [12. %\nil\. 703
R] praecepta. @§ inil§ bnl^ill tomeit, ut nou solum audiain lo i»iiiecei>[ta, (juae
etiam audieiula, Seil ut otiam alias liomn natura, non gefdjlliljt, gcumdjt,
gemalet, Secl reuascentia, nehJ geluvt, lucjen. Sod 'auS @ot gebovn'. Sßie
tüiii ic^ baju? ©efiovn luerben. Humano more fe^en, loic eS 3ugct)et, gel)et
.=■ fdjlucci" JU. Max[inium opus Dei, ut mulier pariat. Sed ba^ ^eiljt ^'x Dv«
geillQcfjt: Credo iu Deuni patrem, Creatorem. Non dicitur pater nee nos
iilii. Sed focit in muttev et ex iiiatris filio. Non dictum de iiativitate. Sed
liic i^eifjt homo nou solum factus, sed uatus ex Deo. Sum Dei filius, uatus
per filium ex Deo. Is sermo iucognitus antea in mundo. Est Dei et Spiritus
10 sancti Euangelium, incoguita lo([uela coram ratioue, quod nati ex Deo. Ratio
coiitenta, si audit praecepta Dei. Sic servire deb[emus Deo ut philosophi.
Nihil, iuquit Iolian[nes, hoc est nasci ex viro, vol[uutate caruis ex niuliorc, Cm'Ii i, ii
ift noc^ toeit bation, loerbeii tool fein Icnte, f)0(^ tieiftenbig, gefd^icft, Hcv
nünfftig in omuib[us artib[us. Sed ea geueratio non huc pertinet. Oportet
15 habere aliam origiuem, si folt Dei filius Ineiben, scilicet folt t)cijfen gcüoill
Don @ot. Hoc debes scire et iactare te Dei filium et jiatrem Deum. S)ei"
titel ift jn ijoä), gro§ k. Sßie fom ic^ ju ber el)r, quod Dei filius, cvtic,
miteibe et frater Christi et omnium Angelorum? 6§ ift jU i)offeitig gevcbt.
Certe verum, si sie loqueremur, quasi nos haberemus ex nostris propriis
ao virib|us. Scio nie Diaboli filium a parentibLus. Sed quod glorior et superbio,
quod Dei patris e coelo filius et ipse pater, Non glorior ex meis viribLus.
sed ex gratia et dono, quare non accepero tam grande donum, si datum est
incredibile. ?!u foltu et muftS tt)Un, ut sequitur: 'qui Deo non credit, facit i.TsoIi s,
cum mcndacem'. Deus urget, ut ita glorier, si non velim eura negare. Sed
as miserrimi peccatores quomodo possunt? Deus donavit mihi, est incomjire-
hcusibile donum quidem, Sed fide accipieudum. Si quis daret milii [irinei-
patum, cur non deberem gloriari? Si gloriaris ideo. (juia dignus, iustus jc.
S) nit f)tef)er, (Sott ^at bic bcfnufft gcfc^affeu, 9lber ba ift ein onbev gebnvt
I)ntien, foltu ein ünb gotteS fein, Xn foU bid) lernen rannten unb Ivol uIhmi,
30 SaS bu luiMt Iv'C fom ^\ä) bav^u, ba-j ^)rfj micf) rljumen fol, bnö ^d) gottcv
finb fei), gotte§ erb? jDo§ ift f)offevtig gcrebt. 3a loenn bu eö veben bolft,
aU t)ctteftu e?' au» beincr Irafft, fo luere e§ "^offcrtig gerebt, foubcin fo foltu
fagen: ^d) meis, bas 3irf) ^o\\ Datcr unnb matter gebovn, aBet bcv rf)um füret
niid; inn bie ^eüen, S)nrumb rt)um 3(1} iiiid) be§, S)a§ ^ä) gotte§ finb bin,
3.', nid)t burd) mid), fonbcru burdj bcn fon gotta. ©old^cS foltu unb muftn
rl)umen, fonft, lprid)t er, maci^ftn gott 3um lugener. @o lieb bu it)n loilt
,]um Dater '^aben, foltu bon (jerl^en rljumen, ®a§ er bein öater fei), iuie lau
3d;y räumen'? 5tIfo gott l^at mir§ gefd)endt, c§ ift nid^t meiner fromteit
fd)ulbt, 3a fo !anftn§ rt)nmen, Irenn ein Ijerr mir etttonS gro§ fd)enc!t, be-f-
4,1 tan 3d) midj rljumen. '.'Iber Uhmui M) UuUtte fagen, S)as ^d)» (\ui- Ocrbienft
Ijdtc, Ter rl)um fiuct jiir l)eUcn ju, Truntb, loa» bein ticrbicnft belangt, la»
704 !l5tcbigtcn bc« Satjtcl 1545.
HjSed ex iiicni iiiiswieorilia, gratia, cum dicu: imliguus, iuio luetb, buy ev Ilüd)
an ben gotgen f)eiI9e. Seil quia Dens aperit coelum et effundit siia^ inimcusas
opes, Cur noii amplecterer? Si uou lüerb, tarnen suui nottüviftig. .§ell
fte'^et ha, loil mit^ freffeil. Dens dicit: luitto filium, iit claudat infeios et
aperiat coe]um, uou do piopter diguitatem, Sed ex mera gratia. ©o inu§ •.
i.3oii.5,4inQn mutig lueiben et gloriari de isto imraenso dono. Tum seqiiitur: 'viueit
uauu(hnn\ Si hoc certum iu corde: Dens pater, ego filius regni coeloruni,
et eerto credis, 3Ber iüil bir f^iin, \vtx lliil mit bir zürnen? Et si irascuntur,
lViQ§ gififtä brauff? loiltu jUVlieil, niliil luro. Ista fidutia venit in cor, quo
fuEet l)imel unb eiben, ut bem tob ein fliplin fi^Inge. Nihil ctu-o, (juod auffers lo
(ei'6, gut. ^e ib\ex hu c» mat^ft, je Itieniger iä) haxnaä) frage, quia sum
iiatus ex Deo. giefier, »Diuge iilimu Dci, fel^ !ecE. <iind facLis"? bu löivfty
lüffeii. Sed ^ilftft im balb gcnit [)imel mit beinem 30111 unb bolfjeit. ^\t
i)od) gevebt: Unv finb gottcg fiubev. "SaS- ift ein Siegman, iriumphator in
Israel, (jui onuiia superat. Simplitia verha, viueit ba§ giofle tl)ierlin, sciücct 15
ujiiudum, qui haue bestiam viueit. Nos scimus Dei gratia, quid mundus i. e.
bofe Sleuffel mit ^eü, aüe fonige, feifcv, (pii irascuntur, et, ([uod plus, viiicit
peccatum et occidit mortem. S)a§ ift uutei'fte moc^t Diaboli, quaudo occidit
mundus. Sed haec terribili.s potestas, quod iiomines in desperat[ionem unb
f)elt in fein tetten, geloalt, ut fa[ciat, (|Uod vult, ut liodie persequuntur 20
Christianos Reges, nos liic iu rosaruin horto. Papa, Card[inales jc. sunt
eins squamae. Sed peccato terret, treibt in peceata 2. tab[ulae, '^a§, neib,
nntrelü, ut videtur iu mundo, (^ni est Cbristianus, vincit ista vitia omnia,
Slbein rf)umen, aber bay gefd^cnct foltu rljumcn, Sin S"^"-' »ii^lt hievbt, bin 3tf>3
gXeid^jDol noturfftig, 2)enn bic fjelle fte^et offenn, £"0 mu§ ^c^ fouft I)inciu, 25
S)vum6 Inil ^\d) ber f)eUi'ii cntlauffen, muv .^c^ midi) boa rt)umen.
"Jincä, \x)a-j Uou gott' jc. (.^ott ift mein tiatev, ^d) 6iii fein Soii,
erb haB ^imetreid^, loer Inil mir t^un, luenn '^sd) fo räumen tan^ uhmiii frfjon
ber leuffet ,]ornig ift, fan er ilim bod) ein Hiptiu fc^tn[)en, unb ob il)m id)on
Iel)b unb leben, ioeib unb tinb gcfdjlngen luirbt, fo fragt (¥r bod) nief)t baruadj, 30
fc^Iag bu gotte§ Son tobt, fei) bo«, bu Seuffel, ®u Unrft gotteä Sou uit
crUnirgen, fonbern nur balb Ijelffen gen t)imel, ber fonft nit fo balb bin fem,
Su f)ulffeft i()m bcnn bar,3u, Csn fo gi-'O'-- 'ft gerebt: X'ltleä, Wac- au-i gott
geboru ift, ift ein ©iegman, ein «Sieger, ber ubcrlBinbt, alle-^ unnb aEe*?.
So[d)e§ finbt f(|Ied^te loort: ber gottcj tinb ift, uberh)inbt ha^ grofje tf)icrliu, 35
bie Hielt, Ina-j ift loelt? 2)er Seuffel mit alleu Icuffcin, '^ettentif orten, alten
3ornigen furften, t)errn, ^tem Sunb, fd)reden bfi tobe^, lobt unb Sunb ift
fd)redlic^er benn Seuffel unnb lüelt, 5lodj finb bie alle gcfc^Iagen burdj ben,
ber gottes ünbt ift, leuffel-j unb tob§ getnalt ift gro§, ^Ibcr funb ift uiel
.%■ aoelt r
9Jr. 8 [12. Slptil]. 705
KJ er i)at ju einen guten mut, quid, quod mid^ Beß jc. ^ä) fel^e bicC) unflat
nt(5t, qiiod fol meim 5te^iften unre(|t t^un um6 ein gt- 3tJ^ toolt etje aUe
gulben Iregtoerffen, quia sum iilius Dei. 5Jlein obel ift ^imlifd). £)er unflat
geilet niic§ an. Haec peccata 2. tab[ulae, ba regiert er geloaltig. lu poena
5 potest dementare homines, quod desciscunt a fide, richten le^erel) unb irtl^unt,
ba regirt er re($t unb ^at fie jttifd^en fporn. Ibi nemo loeret uisi uativitas
Dei. Sed Mafien ficf) bermauret, ut non veliat audire ut papa et sui, imo
persequuntur eius. Beati, qni audiuut et eustod[iunt. Non possem tio^er aut. u, 28
ftuc^en: ®ott gebe, baä bu ein Sapft, ßarbinal, Sift^off loerbcft. S)a§ tieifft
10 in abgrunb ber tjelle geflucht, quia in momento muffen fie fjinunber, quando
pap[a, Reges et principes sunt servi Diab[oli, et omnium Safter unb ®ottel=
lefterung contra 1. tab[ulam. Non nasci ex Deo lur^umb, sed diab^oio. ^a
gratias ag[aDaus Deo, quod audimus, quod non prohibetur praedicari, audiri.
Suprema potestas Diaboli, itenn er un§ mit funbcn unter fiif) ätoingt, ut
15 quaudo fc^toelgen, geilen ic. finb bei Scuffel§ eigen, sed veibum praedicaudum,
an ex Diab[oli laqueis JC. Haec una |)otestas, altera ift nod) fdf;erffer, quando
homines rei|t ad peccata. ®a§ t^ut man mit luft, S)a§ man h.iud)ert,
^üuxet) 3C. fc§er|et nic^t, quando in peccata ge6rüd)t l^at, S)a lüenbet er ba§
blat umb, ut et Moses tabjulam, quae intus et foris scripta, foris, iutus,
20 quando revelatur. £)a§ ift bie redete tude, ut quidam terrentur, ut sibi con-
sciscant mortem. Ut David, quando in adulterium ceoidit et Uriam occidit,
vide quid tristitiae postca Jc. 'Tu es ille.' ®a findfet er ba^in. Sßor ift |,^°™ Vff; '
l^onig getieft, hienn ber fenff !ompt unb beifft, toer t)ilfft bo, pracsertim si
S] grofier, nicfit allein ß^ebruc^, untreto, l^o§ unb ncibt, tüic inn ber »nelt gemein
25 ift, ©olc^e I)at tnol ber ßtjiift uberlnunben, t)at ein guten mut, left ficf) nid)t
tjermogen, ba§ er einem unret^t ti^ue umb ein§ ^eüerS toerbt, Senn er filmet
biefen unflat ni($t an, iuci)! er ein§ foIc[)en SlbelS im t)imcl ift, ?t6er inn ber
erften Safel finb erft bie rec()ten ©unbe, ©aö ber leuffel bie toelt fo tan afa=
tnenben, ba^ fie gott§ hJort In|en faüen unnb 6t)riftum nit für itjrcn [)ci)lanbt
30 t)alttcn, tooKcn nit ^oren, rtie Sajjft unb ßarbinal, InoHenl nit anne£)men,
2a fi^t ber 2euffel fcft im fattel, ©inbt bie ßlenbeften !ned)te, bie bie Sonne
befif)einet, S)enn fie be§ 2euffel§ fnecf)te unnb aller lefterung gottc§, ftradtl
fareiv fie jur f)ellen grunb, S)rumb finb »nir fclige leutt, bie tvh 6t)riftum
erlenncn unnb feine finber unnb 6rben fein unb bie Inelt, ben Seuffct unb
35 Sunb ubertoinben. äßeli^e aber inn iljrcn funbcn fort faren, bie finb nit
linbcr gotte§. £)a§ ift eine gclualt be§ SeuffeB, rcitjt bie leut ju funbigen
unnb tl)ut iljnen nit triel)e, bie Sunbe gel)t mit luft ju, tocnn erS aber inn
bie ©unbe gebrad^t bat, fo loent er bie tafel umb, ba tomen bie [)üd)ftcn
tucfen be§ SeuffelS, tüie ettlid) crfdiretfen für ber 6unben, ba§ fie fid) ertrenden,
40 ertüurgen hjie 3i'i5a§, loie jappelt Xanib über feiner Sunbe, iüie gar fd)luerlid)
erl)eltt it)n ber prop^et, ftirbt it)m unter ben l)enben, findt baljin, ba er haä
2ut^etg SBetfe. XLIX 45
■^06 T>l:f^'Stcn &«§ 3nI)tf-5 154?1.
R) contra 1. tab[iilam, iit \al]ä) QCpiebigt unb Icute ticrfuret. Si mihi accideret
unb lerete ein faiyd)en aitidel unb ferne unter bie Icute, tt)o tnolt ii^ HeiBen,
si per ferreuni mumm, ut certe multi fuerunt. Martiiuis fortis Christiamis,
otiam miracula. @r ^at§ einmal öerje^en, laetus, ftolic^er legt im bie f)enbe
... in miindum. S)a fiel er, bas er toittigt in fe^ercl), ubi sentit, Jneinet, r,
l)eulet.^ S)a§ ift bie rechte geiralt, ipi|, retu, qnae post peccatum admissum.
Quid hie faciat Martinas? sentit, qiuxl brein SeloiUiget in baeresin. Sic
Pet[rus in Caiph[ae domo negat Christum, fc^lüeret, füre micf; bcr Seuffcl,
nou sensit peccatum. Sed post amare flevit. Si hoc verbum non ertjolten:
Hat. 'ii, 32 'Ego oravi pro te'. Hoc verl)um conservavit eum. Si nou apprehendisset lo
hoc verbum, idem accidisset, quod ludae. Haec max[ima potestas Diab[oli,
quod cor desperat. S)a foren fo Öiel feel ba'^in, tot animas seduxi. Sic ad
2.€om.i2,i4l)avid; Fecisti blasphemare uomen. Sa jeuc^t 5JQtt)an ^6cf}er QU quam
sK. 10 adult[erium et homicid[ium. 'Non veniet gladius ex domo.' £) inte fro Irirb
!!'. 13 Sabib. 'Non morieris.' Sed ut fhoff unb iDOmung \t\). Non discedet v>
gladius. Ista vera potestas Diaboli, post peccatum. £) Jüe"^, l^tlff ^te. Hoc
1. 3oii.6,4est ausilium: 'Qui ex Deo natus'. @§ fol einer in fid) felfi» fc^liigen et
dicere: Si etiam peccavi ut Martinus, Petrus, David. @§ ift gefc^el^cn, cecidi
in peccatum et sentio me damnatum. Si excidis nativitate, vicissini 3C. non
iS. » possura erfuEen, tamen non debeo hanc nativitatem negare. "Dei testimonium'
20
2. Som
5 . . .] ein Wort nachgeinall, unlesbar
') Vgl. Eeaknzyklopädic für prot. Theol. und Kirche " XI, 390, 37 ff'.
^.^^jtvoxi ijoret: '®u bift ber man'. äJDr'()in fcOmoöt il)m bie Sunbe iuol, fuelet
fie nit^t, alier i^t fuelet er fie, S)a ift bie beräiretfelung nal)e. äßo lüolt Sd)
fcleljBen, Irenn 3^0 ^^l) meint geluifscn tnufte, 2)aa ^c^ ein falfc^eu ortidEel
geleret ^ctte? De Episcopo, ber from inar unb ein freibiger 2)bn unb ein
linb gottC'3, nod) Iniüigt er in ein falfc^en orticfel, bo trifft i:^n fein tierj, 25
JnetS ntt^t 3U lilcl)6enn. @. $ctru§ Verleugnet fein lielicn t)errn, tjerflud^t fid^,
fulet bie ©unbe nic^l, nlier l)crna(^ loeinct er bittcrlid). .öett er ba? »cort
i;m.22,32ntt 6et)altten, ba§ tt)m ßf)riftu§ gab: '•^^iu, bcr Scuffel Inclt eud} fid)ten,
aber ^ä) l)ab für bid^ gebeten :c. Ijctt 6r ha§ tnort nidit gel)abt, fo l)ett er
gctl)an Inic 3iibn§. Senn ino bie gebanrfcn lomen: ^iä) Ijab ba§ gcttiau, !an§ 30
ntt enbern, lanö nit leugnen, ba gcljcn fo liiel feien bal)in, bie Oerfuret finb.
^.12,14. 10 2S5o ha l)inau§? toie jum S)amb gefagt hjorbt: ®u l)aft gemacht, ha§ bie
9lmoniten gott gclcftcrt Ijaben, 3::rnmb fol ba» fdjtoert nid)t öon beinern Ijaufe
«i.r,i, 3 ff. genommen Serben, ©oldjer ftac^el f)at il)n fo jnplagt, loie inn ^^falmen gu
feben, toenS nu ba^in lompt, ju ben gebanden, 'wo binau§? Sllfo tl)u i^m, 35
3id) bin gefallen, aber ob ^sä) fc^on bon ber geburt gefallen, Inil ^sd) tuiber
binauff, bob 3d} gefafien, 5ld; ^sd; lan§ nit toenben, 3lbcr 3d) tt)il meine
1. Soll. 5, 4 geburt nit berleugnen, ^^d; loil gott mer gleuben bcnn mir felbg, '$IBa§ au§
««r. 8 [12. Slptil]. 707
RJ inquit, ^maius quam homiiium\ 'Quod ex Deo natum' jc. Etsi übereilet, i 3011.5,4
tarnen redit nativitas, non ludas, Saulus, Sed Petrus, David, non ideo debet
Deus inentiri. Meum testimonium est hominis, non Dei. Scio, lt)Q§ fut ein
angft unb matter tft, c^e einer ttiiber ad istam nativitatem !ontpt. Jid) tt)ei§
5 efmai bovumb. Quidam mortui sunt subito vel submer.serunt. ©0 jolB nid^t
I)eiffcn. Sed 'quod ex Deo'. S)a§ ift fo {)errlid), alniec^tig, ut omuia viucat.
Quando factum est, t^ut tnir Ice^e. Kum desperabo? Json, ego sum
Christianus, baptisatus, audio verbum, quod testatur Christum pro me
mortuum, passum pro peccatis meis. Quis dat tale testimonium de filio?
10 Deus: 'Qui credit iu filium', habet vitam aeternam, et ex corde credit, est ex 33. 10
Deo natus. SGßenn haB I)er| erltiufd)t ;c. tum possum dicere ad peccatura,
quod me devorare volebat, %XD^ bieten et alios consolari, S)a§ ic^ [a @ot
nid^t lugen ftraffe. Qui Deo uon credit, facit eum mendacem. ©0 tieff foltu
fallen, fo bofe ber Seuffel ift, fo engftlid^ conscientia. ©u folt -Stegman
15 fein, vincere diab[o!um, peccatum, mortem. 2)enn oKeS, inquit, sive sit
peccatum, iu quod cecidi, sive quod ad deperationem adigere. Contra haue
maximam potestatem ^eifft ex Deo natum esse. Istam nativitatem vocat
fidem. Nam per eam veuio ad hanc maximam vim, virtutem. Nisi audis
verbum praedicari et credis, quod est Dei testimonium. Tum !anft bidf} auff=
20 richten unb toel^ren et dicere: ^ab icE)» gut ober bofe gemad^t. Si gut, fo
S] gott geborn ift, uberluinbet bie toelt', unb ob» fc^on ubertoeltigt ift, nod) foI§
loiber auffftctjen, fol nit tnerben 3uba§, ©aul, fonbcrn 5pctvu§, ^Jtartiiuiäi,
S)Qt)ib. ^ä) toil h)iber aufffte^en, ben ^ä) teil gotte§ toort unnb jcugni» l)of)er
achten, benn mein jeugniS, ^a Wcx alfo fagcn !an, ber {)at aurf) gewonnen,
25 aber fc^lner ift§, et)e einer teiber jur gcburt fompt, t)iel finb bruber blieben
inn ber angft, öiel auc^ i^nen felbft leib getljan. 2)rumb töa§ üon gott geborn
ift, ift ein folc^ almed^tig, groS loerl, ba§ qHcS uberloiubt. Srumb ob ^^^
fdjon gefallen bin, ©od) bin '^d) getaufft, Ijorc gott» ftiort, Xas C?[)riftu§ für
meine ©unb geftorben fei), £)a§ ^cusni^ gottei mu§ ^ä) nid)t fo ocrac^ten.
3" Senn tner ift§, ber folrf) 3e»gni§ fagt? ®ott, toer teil nu toiber gott ftrebcn?
loenn ba» I)er| big ern^ifd^t, ha^ e» gottS tinb ift Oon gott geborn, ob? fc^on
funbe fulct, boc^ uberloinbet» bie toelt, lugenftrafft gott nid)t, fonbern be^ert
fid}, rufft aüä) gott an, loiberftatt» aud) barnac^ reidjlid^. ©0 bofe fol mir»
nid)t begegnen inn bem leben, fo bofe fol funb unb Seuffcl nit fein, fo engftig
35 fol bein gcU)tf3en nit fein, c» fol tjei^en: Su folt ein ©icgman fein, 5l[lc§,
toai ou» gott geborn ift, ubcrmiubt bie meltt unb äße», loa» hielt ift, S)ie
©unb unb tobt, Xenn bie ©unb großer ift benn bie toelt, bie auäj jur Ocr=
^meifelung treiben tan. £rumb getjort auc^ ein große gctoatt bar^u, nemlid;
bie geburt gotte». SBoburc^ aber tnetbcn toir geborn? S)er glaub ubcrmint
■•0 bie tüelt, lo§ bir gott§ loort befoll)cn fein, unb '^alt brob, gleub bcm, bo
fanftu bic^ loiber auffgeridjten unnb uberloinben, i)ab 3dj» gut ober bofe
45*
708 ^IWcbigttn be? Safite-? 1545.
R] ift§ nic^t gut. Econtra. Non fio filius Dei neque per bona ne<jvie per mala
opera. 6§ fei) iibel ober tool gef^on. Sed iä) fol gleuben an ®otte§ @on
3^efum ß^liftum, accipere tota fidutia, sive peccatum, mors. Ego liabeo
fidem, baptismuni. SBelt ift be§ SIeuffelu reirf;, quod in ber loelt l^at, per
peccatum füret er ^U^*^'!^ O" SSalnm. I.stae contiones nou loquuiitur de
nostris operib[us. Istam praedicationein habetis opulenter in nostris Ecclesiis,
grati sitis Deo.
S] gemacht, ift§ nid^t, S)enn ^ä) bin gottc§ ünb nid^t buri^ mein gut ober bofc
tocrtf, 6§ fet) ubel ober Inol getfjan, fo 9cl}t§ fein toeg, 3lber e§ tjeift: ^iä) fol
gleuben on gott§ Inort, fo Bin 3<i) ein linb gotteS, \vad nu bem ©on loiber=
fcret, Jüiberferet mir auc^, Senn '^ä) l^ob fein lüer! unub gcift in mir, ':^ä)
i)ai ben glauben an lijn unb Iie6 fein toort. (Sonft füret ber Seuffel jur öer=
älnciffelung toic ouba§, ©aul 2C. .spett 5j>etrum, 5}{artinum, ©aoib aucf) gern
t)ingefuret, iüo fie nit biefen troft ergriffen uub bamit bic loelt uberlnunben
l^etteu. ©oldje Icr aber l)aben loir gott lob nu reic^li(^.
9. 19. %px\l 1545.
^I^rcbigt am Sonntag 9J?ifcriforbittci 2)oinini.
R] DOMINICA MISERICORDIAS.
I. speiiiä, 2iff. 1. pet: 2. 'Ad hoc vocati estis'. 'pastore aniraarum ve.strarum'.
Deo sit gratia, habemus verbum pure et opulenter, qui legit . . . meint
melius, quam po.ssit dici. Utiuaui gratias ageremus et servarcmui« et secuiidura
ilhid viveremus, ne amittamus et iu deteriores errores. Sie ftraffe ift uod^ 20
öerlianben, (luomodo Den.« mit Sapft unb Wurden geftrofft, bie cingeriffen in
bie SBelt propter iugratitudiuem verbi. Ideo ein jemerlid) loefen geraten.
SB. 25 Dens liberavit nos. ' Vos velut ov^es errantes. lam conversi ad pastorem.'
SBenn man nic^t mc^r funb behalten ex ista epistola quam ba§ lieblich bilb,
quae pingit cum pa.storem et Episcopum. Ego libeuter habeo, ubi Spiritus 25
18 . . .] ein Wort nachgemalt, unlesbar
S] Misericordias Domini.
ftri2, 2iff. 1. Pe: 2.
Söir '^abcn ba§ Hebe toort reic^lid) unb geh)altiglic§ gott lob, folten
aud^ bandbar fein, 2)arnac^ leben unb tt)un, £00 un§ nid)t loiber genommen
toerbe unb erger mit un§ Irerbe, loir feljen bie ftraffe noc^ borl)anbcn, 5)amit au
bic Hielt geftrafft ber unbandbnrfeit balbeu, 3)rumb ift auc^ ein jennuerlid§
loefen braue toorben, luie uoil) 3ufc[)en. Srumb laft uns bufee t{)un unb uns
35.25 leren "jum ^^irten unnb bifdjoff ber Selen', ^c^ ^abä gern, ba§ bie ©d^rifft gott
9li. 9 [19. Slptil]. 709
R] s[auctus vocat Dominum ^Jtteftet vel SBifc^off. 5)lac^t etiam Regem et §etrn.
Secl liefelic^er unb tvoftltd^er, quod maif|t tcirb 3um ©eclforgev. @iu !oni9=
lieber namc unb furftlii^er ftanb ift nid^t lieHid^, quin füret fc^trerb, 'Stntm,
(Snigen: alias non potest couscrvaie. 8ed )3rie[terlii^, 2?ifd^offltcfj ampt noii
-. '^nt ha^ fc^lnerb an bic feiten 9ef)en9t. Sed dedit eis librum in raauum et
praecepit, ut docereut et praodicaront, jiraecipue "^at ha§ tJrieftetltd^ nmpt
3ttiet) trexcE in fid^: @in§ gegen @ot. S)a§ anber gegen bie leutc. Heb. Uti-'cur.s, i
deo ofFeiat et propicietur pro populo. Episcopi atnpt inter Deum et homines.
übi populus est in peccatis, S)a fol ein priefter berfunen mit Beten unb
10 0|)ffei"n. Sic institutiis Aarou cum posteris, ut in tempio be§ CultuS pflege,
niactet boves ad propitianduni populum, et Deus fd^one be§ tioIcf§ UtnB be§
Dpffer§, reui^ein, Blutbergieffen vcl fprengen. Hoc est <iffitium sacordotis:
innen Dei iram pro populo. S)a§ ift \a nic^t ein fd^redli(3^, .sed troftlic^,
quia facit sacrifitium pro populo, sed ut Deus sit propitius propter prieftcr=
15 [t^um. 2. oftitium. Ubi orav-it, fot er hoc tf)Un, ut praedicet populo. ©ort
crga Deniii opffem, bitten pro populo. Stuffer fot er prebigen, ba§ fie from
fein, tjalten ®otte§ gebot, fingen, toben. Ibl vides statum sacerdotalem
ii foftlic^er ttiertf an fid^ ^aben: Sin§ gegen @ot ^uberfünen, S)a§ anber
gegen homines docere. Offitia sunt fidere. credere, fünbe fttaffen, niinari.
20 Gerte consolatione plena otlHtia. Non potest dulcius pingi quam sacerdo[tium.
S)a§ alt priefterttiumb ift tob, fuit furfpiel, quod Deus georbnet, donec
veniret veras 'Epi.scopus', propter quem sacerdotium in veteri testanientoi.5|Jcttis,s5
S über propicietur steht oret
sj äuni bijc^off nnb priefter mad;en, S)o§ ift troftlid^, Walet i^n fiie and) fo,
bcn lieben ^el)Ianb, ein felf orger, tonig nnb fnrft ift auc^ ein ^errlidje gab,
25 ben bie toelt nic^t tan o^n fd^tucrt erbaltten toerben, aber bem SSifd^offlid^en
anipt "^at gott ba§ flottiert nii^t an bie ©eiten geben, fonbern ha§ iu^ inn
bie t)anb ju leren unb prebigen. Sifdjoffticf) ampt bat 2 Joerf: cin§ gegen
gott, ein§ gegen hielt, gegen gott, ba§ fol gott opfern unb öerfunen, beten
nnnb gott inn obren liegen, fol bitten nnnb ligcn äluifc^en gott unnb bem
30 Holet, unnb tüo ba« oolc! Ocrfnnbigct, fol er^^ gegen gott oerbitten. ?Ufo ioar
2taron cingefe^. Wo ba^ öolcf ficf) üerfunbigt '^ett, opferten fie für boS öolä
unnb t)erfuf)ueten, 28ar i^r ampt funcn unnb fc^lic^ten gotte§ ^om. £)i§ ift
uit ein f^redtid) ampt, bas ein priefter fte^t für ba§ arme bolc!, ba§ gott
lüoll bem öolcE gncbig fein. 2)a§ anber ampt, tüenn ba§ nu aufgerid;t ift,
35 fol er auc^ ha^ f^un tiertunbigen unb prebigen. jDi§ ge^t gegen bem Dold
prebigen, jf)ene§ ift gegen gott, borauS jufeben, ba§ priefterlidje ampt groJ5c
tugent an fii^ t)at, beibe§ begreift ein feiige» ampt, ba§ got öerfu^^net, bie
leute bcliütet. S)n§ alte pricftcrtf)umb ift uu tobt, ba§ ein üorfpiel geluefen,
bi§ ber retfite bifd^off lern, Sarumb bas alte prieftert^nmb ift gott angenemer
710 !Ptebigtcit be§ ^a^xti 1545.
R] angenem geloeft, uou propter se. Docere legem Mosi non !^itfft, nou sangui-
[nem. Sed beutet auff ben rechten priefter, et in huius !rafft '^ot gegolten
unb ongeneiU geJoeft, quia expect[avenint vcnturum Christum. Sed ubi venit,
abolitiim, prius non opus incenso, non sang[uiue taurorum, (|iiia VÜb !^inh)Cg,
verum opffer i[t ha. Ibi pingit Episcopuni cum sua victima, quomodo et s
quod übtulerit, ut in textu Petri, quod Christus S5if(^off, pfav^etr, ©eel=
forger, ^jrebiger. Sic iuculcandus Christus secundum lieBItc^ftein Bilb, scilicet
sacerdot[ium. 1. nou overa, bovem obtulit ut in veteri lege, quid tum? Si
est Episcopus et sacerdos, oportet saerificet, sanguinem spargat, ut in lege
scriptum. Talis Episcopus, qui obtulit non ovem, sed sei])sum, suura ipsius lo
corpus. Est sacerdos et victima, et proprio sanguiue gefpictiget gegen bcm
aliax i. e. ®ot, ut 9Iaron 6o(f§. Ibi all funbe unb tob l)inhicg per sacrifitium
i.*""i, 2 corporis et sangLuinis. Sic incipit Epistolam; 'In obedientiain et aspersionem'
i. e. ad eam victimam , de qua praedicandum , quod Christus non hircorum
sang[uinem, sed suum sang[uinem gefprengct et vos per illura asperg[imini, is
et hoc in cruce. Ibi seipsum et sang[uiueni suum gesprengt. Ad quid?
Episcopi offitium jol fein opffern, mactare et Deo sacrificare et ideo, ut
populus reconcilietur. Haec causa finalis. Victima gilt ntcf)t aüein sacerdoti,
i.spctti 1,19 sed populo, ut Dens respiciat unb gnebig fe)). Sic Pet[rus: Obtulit saug[uinem.
Ista lecta in papatu, sed non intellecta, quam gloriosa praedicatio, quod 2"
Christus sacerdos seipsum offerens et aspergit suo sang[uine et in se accipit
peccata nostra et occidit in se. Illud in lege erat ^ürfptcl, non emft. Sed
Episcopus noster absolvit sacerdotale offitium, obtulit peccata nostra et nos,
ibi crucifigit ?lbaTn§ ünbev, nimpt§ an fein ]^al§, Iet6. Sic peccatum, mors
commoritur, et nos, sie ut non damnemur, Sed ut mortui peccato vivamus ^s
S] getoefen benn 6od§ Blut, tan funbe ntd)t öerttigen, fonbern olleS ift auff ben
julunfftigen gnngen, unnb tun be§ frafft tiat bi§ nudf) goltten, ^JJu et a'bex
fomen, '^at baö auffgcnd)t, borffen feinS od)feen nie:^r nod) Uut, S)enn haB
tec^t Opfer ift nu ba, S)aruniB nennet i'^n T)ie ?Peti-u§ ein redeten prteftet ober
U\ä)of\ unfer feien, ©iftlid) tjat er fid) geopfert, l^at fein !alp, fc^ep§, oti^fen '■>"
geopfert, ift er ber pricftcr, fo getiort iljm ju bo§ prieftcriicf) ampt ^u opfern,
©rumb tjat er fein eigen tet}^ geopfert, fein eigen Mut gcfprengt auff bem
altar, 3ft priefter unnb opfer ju gleid^ gelnefen, Dnrburd) ift loeggcnommen
alte Snube unnb tobt, "..'lifo pflegen ©. 5petru§ barliou .U'i^ci^C"- ®"§ folt il)v
lernen, baS unfer Bifdjoff nit Dt^fenblnt, fonbern fein eigen Hut genommen ^^
unb aiiS) un§ bamit tiefprengt, inorju? 6in§ Bifc^offS ampt fol fein opfern,
1. ipctti 2, 24 fd^lac^ten unb folc?^e§ bavjn f^un, ba§ er gott tierfufjne, '@r '^at geopfert unfer
©unbe auffm '^ol^'. ©old^§ finb lierrUdje tuort, ahcx int SPapftumb nit t)er=
ftanbcn nod^ rec^t geleret, S)eun $Petru§ ^ic fo liebliche »nott prebiget, S)ai
allein tl)un fol ber ^vtcfter, ber S?ifrf]off, unfer fierr, Ta6 unfer tobt unnb •">
junbe »üirb getötet am freulj, unnb loiv aucCj mit fterkn, nit, ba§ loir tobt i
m. 9 [19. 9l()ril]. 711
R] institiae. Non sie occidit in cruce, ut non vivamus. Sed ut sicut ipse
ascendit ex niorte, sie per mortem et sang[uinem resurgamus et vivamus in
iustitia, salute 3C. Is sacerdos totiiis rauiidi peceata auff fein fjdi^ et meum
peccatum, et quicquid est alte "^aut, erhJiivget, erfeufft in suo sang[uine.
5 Totius 'mundi peceata", inquit, 'Qiii credit, nou confundetur'. Deo obtulit i.iJctriä.e
patri eorpus et nos et sie reconeiliavit, ut Deus de peecato, raorte nic^t
toiffe. @oI nit fjeiffett vita iustitiae. Est ^jriefter, qui pro nobis saerifie[avit,
Deum berfunet et aeternam berfünung ju un§ gefirod^t. Ibi ift boS red^t
gebet, iia§ rcd^t 2atn6 blut et vera expiatio. Hoc dieit: 'Nostra peceata'. i-*f'" 2, 24
10 Include te in hoc verbum. Obtullt non secvmdum ritum, sed bui'd^ fic^ fcIB§.
Non iu peccatis maneamus et vivamus, sed ut liberati a peccatis. S)q§ mag
jiropitiatio '^etffen. Ibi lein graufam Btib, sed omnia suavissjima. Ubi hoc
fecit et exeeutus offitium saeerdotale, ascendit eoelos, dedit Spiritum s[anctum
et sinit praedieari. Hoc est alterum offitinm saeerdotale, quod gegen un§
15 uBet. Hoc etiam on fl^tüerbfd^tQg juge^et. Ibi nihil quam über et lingua,
qua praedicat ipse, uos instrumeutum eins, quib[us utitur usque ad finem
mundi. Quomodo potuit suavius? Non attulit Apostolis gladium, sed linguas
igneas, 'ijat feine fnoi^en, bein, sed ireicfj fletfc^. Hoc membrum ntmpt er,
qnod non ftid^t, f)elt)et, sed gelencf, rebet. Ideo docere debebant 1. officium
20 sacerdotis nostri. S)a§ ^ol lingua tljun, ut homines credant, quod Dei filius
est Episcopus, qui seipsum obtulit pro peccatis, imo te cum ipso. Si hoc
eredis eum fecisse, fo foI§ jein, quomodo credis, nempe quod omnium peceata
in suo proprio corpore obtulit in cruce. Hoc praedicandum, hoc credere
debemus. 1. erga Deum obtidit et reconeiliavit. Post dat Spiritum s[anctum,
85 docet et dicit, quomodo credere, vivere dcbeamus. £)a§ tutt in nimer follen
S] Hel)6enn, ftmbern baB, Juie er aufferftanben , alfo burr^ fein tobt unnb leben
nn nit mer in fnnben blel)bcn, fonbern erben bte ett)ige feligfeit. 3)a§ ift ein
große iroltljat, S)aä er unjer funb unb tobt Oerfcfjinngen nnnb getobt '^at,
@r ItJtl nit mer teilen tobt, funb ober '^eü, fonbern er forget für un§, nnb
30 un§ juüerfufjnen fjat er fol($3 anff fid; genommen mit feim gebet nnb !ren|,
S)q ift ba§ redete lamb gcfc^lac^t nnb bie red)te öcrfunnng getragen, aber nit,
ba§ loir inn fnnben bleljben, fonbern ber Snnben abfterben, in gered}tig!eit
leben, ©olc^ bilb ift fo Ueblic^, bo§ lein menfc^Iii^ jungen fan gnugfam
bebenden, Sarnadj, hnc er unl nerfutjnct gegen gott bcm tiatcr, fjot er nod)
:i5 ein ampt, ®a§ er left fold;§ prebigen inn aflc luelt, gibt ani^ ben ^[eiligen
geift. 3{m pfingften brachte ber f)|eil[ige geift fein ©djiDerbt, fonbern feuer=
flamen, ^nnge ift ein toetc^ ffeift^, no($ fprirfjt gott, 6r »oolt mit bem gtteb=
maä feine feinbe tobtf(f}Ia^en. 2^aS I)Qben bie 3lpoftcl am pfingfttage empfangen,
DaB fie foüen anbere aud) leren, S)a§ left ör nu bnrc| bte Juelt t)erbur(f)
40 gel)en, Da§ (5'f)riftti§ ber redete priefter, Stfdioff ber Selen fei), unb bte an
.it)n gleuben, fottcii ha^ elDtge leben tjaben, Boldß ift ein fcligc prebigt, nbet
712 ^»vrbigteii be? 3nf)te? 1545.
R] berlaffeu. Haec uuica via ad salutem. Est salutifera praedicatio. Det Deus,
1. spctri a, 25 ut grati et habel) Bleiben. Nam Petrus dicit: 'Fuistis sicut oves errantes'.
Nunc venistis ad Episcopum, qui quaesivit vos et congregavit in unum
ovüe q. d. cogitato, quomodo errantes oves fueritis. Adhue videtur sub
pap[atu, qui iion agnol^erit Christum, victimam sang[uinis. Vide, (juam s
niax[iiua ijCiU^ in Turcia. Qui uescit de Christo, victiraa, iion credit, quod
Christus totius mundi peccata obtuiit in corpore suo. Mahomet praedicat,
füllen ha§ fc^toerb füren, et omues credentes iu Deum patrem Christi. Ideo
est (Stbfeinb unb Seuffet, ipii non vult ferre Christum. lubet exercere sua
opera, orare, post occidere pios. Sßeld) ein jemevlic^ bing ift iixnb ein foldjen lo
2ur(fen, qui non novit Christum, totis virib[us omnes oves Christi occidit.
Hoc certc est ovem esse erraiitem, item lupuni. Gentes invocarunt Diaaam,
1 stov. la, 2 Venerem, si facerent, quod rationi geme§, fierent salvi 1. Corint. 12. 'ad muta'.
Item iu papatu, quod adhuc gebencft, quid fecimus? Karo factum, quod
Templum haberet nomen Dei. Hoc templum Mariae. Hie S. Georg[ius. n
Deo non dedicavimus. Cog[itavimus Christum esse mortuum, post baptis[mum
cecidimus in peccatum. Ego iuvocavi Barbaram. Et mundus dixit: Maria
mater gratiae, communis oratio. Novl multos, qui mortui hoc verbum tenentes
in ore, et ita docuerunt. Si mortuus essem in papatu, etiam ita orassem.
Quotidie 3 Sanctos habebam in mea Missa* oblitus Episcopi mei.^ Et alii jc. '^o
Alius Monaehus, ßorf^eufer. Is ad S. Tac')b[uni, Ierosol[yma quaerentes
gnob unb '6arm'^[erjig!eit. TTbi? bei) ©. ß'af^orin. Qualis haec vita? @§
tft no(^ fo in papatu : papa confirmavit BiJlas et iudulgent[ias. Hoc vidimus,
unb bin feI6§ brin getoeft. Quomodo ergo cogitare debemus Deo gratias,
') Erinnerum/ an Luthers Messedienst! -) Gemeint ist Christus. Vgl die
ixmge Predigt.
Sjgott geb, ba§ toiv banöbot fein unb babel) bleibenn, £)enn gleic^lrol 5petru§ 25
1. $ctti 3, 25 f agt : 3f)r feib toie bte irrenbcn fcfiaffc geiüefen, h)ie a\x6) loir unter bcm
bapftumb erfarcn. ^Ita^oniet trei§ nichts öon bem Opfer, ha^ ß^riftug t!^an
l)Qt, fo blinb ift er unb gefjt bnf)in bie luet)l, left prebigen, fott tobt fd^laben
aUe, bie (^btiften fein, bcrfuret aucfi öiel ß^rifteu bnrmit. 3lIfo bte Reiben
■^oben nngcruffen 93tercurium, Sianom, S3enerem, finb gclauffen öon eim ftod so
5um anbern, ift a\\^ fein Gfjriftus getrcfen, ben fie getennet. 33?a§ f)nben
iDtr getban'^ bie ürc^eu getanfft narf; ben fjeljUgen, ^aria, aller ^eiligen,
ürd^en [)obtn all anbere namen, .^aben auS) nit anber§ gelert, benn bo§ bie
crfte 2;auffe tjerloren, ©erluegen folc^e loer! unb gnugf^uung auffgeri($t, £)ie
gan|e lt)elt ^ai gebet: Maria, mater Dei, miserere mei. '^6) l)att auc^ fo 35
getrau im Sapftumb. 3cl) "^ett atte tag 3 bel)Iigen inn meiner 5Jle^, mel)ne§
Tjerrn Gbrifti gebac^t 3c§ nii^t. "^itm. toaren fo öiel »tjalfarten, loarumb? 6l)
h)ir fuifiten nergebung .'c. ©ole^iJ luil ber l^apft aud) nod^ erbaltten unb
^at§ auc§ mitt bullen beftetigt. 3'^ 6i" oud) inn foIcl;er blinbfieit geftedt.
■Jlx.9 [10. 9Iprit]. 713
R] quod Don errans ovis. Haec Petri verba lecta, sed nou iutellecta. Ideo
troftUd^ 35tf($off !)nt un§ mitffen unBefanb fein et loco eins invocata mater.
Sic Dcus puuit ingratitudiuem 2. Tessal: 2. aEevIel) federt. Sed ad istum s.lSeü.a, lof.
Episcopum nemo cucurrit, Quia sie docturu, pictimi. Bernhard[i periculosum
5 verbiun: Filius ostendit viilnera {)atri, mater ubera filio.' Sic fuit Cliri^itus
severus iudex. Tdeo factus Monachus, quod volebam meis operib[us severum
iudicem espiare. Cur enim iugressus coenobium?^ Verba ista mihi incognita,
quae dicit Petrus. 3lEe§ tob adhuc apud pap[am, quia defeudunt invocatiouem
Sanctorum, qui cominunicant superflua opera. Sic docui, vixi iu his operib|us
10 et errorib[us;. Ideo recte dicit: 'oves errantes'. SBax bap[tismo liberatus,
ber 'gellen entlauffen. ^ä) prae terrore peccati et mortis berbortet, ut multi
alii. Ibi ^eC, extre[mus dies, quoraodo effugiam, gratiam impctrabo? Ibi
invoco !Mariam, Sauctos, iugredior Monasterium. Ferd[inandus infoelicis.s[imu!S
vult cüDgredi cum Turca, non vult hunc Dominum, nou vult audire^ intel-
15 ligere hunc textuni. Ideo debemus laeti Deo gratias agere. Quid faciondum?
ic^ furd^t für ber fjell, tob. Num in coenobium? Xon. Omnia perdita, l)ilfft
ni(^t, neque peregrinatio ad S. lacobum, ieiunat[io. Sic facito: es errans
Ovis, quaeris salutem, quomodo Diab[olum et inferos effugias? Do consilium:
geud^ ein anber l^ailt, faffe alias cogitationes, quod habeas Episcopum aiii-
20 raarum, .s[cilicet lesum, qui obtulit seipsum, peccata tua auff fein ^al§ geiiomeit
'> Vgl. Sernio in natiritaic Mariae de. aqiuteduutu (opp. ed. Basil. 1566 Sp. 31.SA):
'Exaudiet utique matrem filius et exaudiet filium pater'. ') Erinnerung aus der
Jtigendzeit.
S] S)ancl bu o'Ber unferm "^errn gott, Sa§ bu ein feiig menftfi Bift, bo§ bu bal)tn
nt(!^t getoeift 6ift Sorben. ^vft§ nic^t ein jentmerlid^ btng, had trir ben !)ct)lanb
nid^t geteuft, finb inn greulirfiem irt^umB gelegen, fjaben tüte bie torid^ten
■^inb gelouffen, 3(6er ben lie'öen ^et)lonb ttrnfte metnanbt. @o Ijat auc^ 58erit=
■J5 ifaxbuB ein geferlit^en fptuc^ gefe|t, S)a§ ber Son bem trntcr bie tminben, Sie
mutter bem ©on bie bruftc, bo !onn§ nic^t gefc^eljen, e§ niitl etfjorititg folgctt.
SCßenn ^ä) auä) ft^on folr^c fpruc^e 5petrt Ia§, !ont!) ?f($§ bot^ nid^t tierftel)en,
ift auä) nod^ ficutiga tagc§ verborgen det) bem S9ot)ft. ^!)r fetb geteefen irrige
fd^affe, 3ia freiließ, ?i(i) trer gern ber l)eüm entlauffen, furd^t mid) für bem
30 SSungften tag, Itiie nucf) tiiel bruber geftorben, SBie folten toir t[)un? i)a
■mat fein rabt, bo fnm ber SPapft : f)elt ^3)leB, tlju bi§ unb ba§, loiiff tnnlfnrt,
h)te auä) nod) ber itiifeltge mnu fJerbinanbitS tuil ben SEuröen fdjiafjcit mit
be§ 58apft§ 5JleB unb proce^ion jc. ©runiB foItcn lütr gott bnntfcn, Inel)!
h)it Uji^en, h3a§ h)ir f^un foKen, ntcfjt tenlfart Initffcn nod) 5Rcfe ftifftcn,
35 fonbern fo foltu tljun: 3)u tift ein irrig frfjoff, fiid]ft bcine <5elig!ett, unnb
tüie bu ber gellen mogeft entlauffen, fo tfju if)m, ,}eud^ eine anbcrc l)aut an
.32 gcrbinonbuS. r
714 53ri;bi9tfii t'tä 3al)vea 1545.
E]et expiavit. Is dat vitam et cousolationem. Ibi dicis: SC^ mein lieBer .f)irt,
tu peccata mea couiecisti in Collum, bu '^aft QÜen jom ^ingenometl. Si hoc
credis ex cordo, non ibis irrigen tüeg. Nou 6artl)eufer, neu ut te oxcriicies
openb[us. Sed certo erede, (inod sit verura. 'Eratis oves." 3ift 'E^'" 'JJJnnc^e
foppen, platten, 5}leffe, f)ciltgcn. Sed lantiim pastor et Episcopus, ad i|ueiii s
conversiis. Qui tvenlid; an§gcrid)t suum offitium, ut hab[eam re|i)iis.sionem
p[eccatoruin, gnab et aetcruam salutem. Hac via insistunt omnes pii. Si
iu Turcia, papatu mnlti lionesti, snpieiites, noii sapientia ^tlfft. ©inb irr=
lücge. Ego incul])abilis vitae unb fo ftetff ordiuem servavi.^ S)ennoc^ tüar
in irrelneg. Sed Christus Episcopus, praeter cum nemo. Non Maria niater w
i^ratiae, iion Petrus. Christus solus noster E])iscopus, pfnr^crr, Seelfotger,
qui utitur oflStio: uno erga Deuni, altero erga iios. Pro nobis trit, orat,
eifert. Praeter eum non est sacerdos, post exit, eifundit Spirituui s[ancturn
et si^it praedicare, ut oredamus hoc et non dubitemus. Ibi tum uon errantes
oves. Quod alii etiam praedicatores dicuutur Episcopi, foinpt Öon im l^er, i.s
Omnes, qui baptisati, Christiani, oves Episcopi. Quia non Archiepiscopns
est priefter, nos eins liberi, ipse gignit liberos 2C. In novo testa[mento nihil
reperitur prieftcr 3C. Cum sinuis filii Episcopi, foßen lüir oud^ opffcvn, non
sie. Sed vocati, ut leiben foHen. Ipse pro ovib[us passus et ut exemplum.
Ipse reconciliavit nos patri: hoc non facere possmnus. Sed ut veterem Adam 20
offeramus. @ol(?§ leiben ift auä) offithmi sacerdotis, sed tierfnnet nic^t, non
') Luf}n;r über seine Mönchsseit.
öj unb gebencf, ha§ bu ein gar frcuntlic^cn bijc^off tinft, ,3t}efu« (V^riftnS, gotteS
©on, tJQt bid^ ticr)ul)nct mit feint Hut, t}at bein ©unb an§ (^'rcul getjcngt
unb bid^ gott licifur)net. ©oId)c iooltriat nimb an unnb bancfe bel]nent lietcn
I)trtten inn cloigteit unnb glcubS liou ganjcm fierjenn. S)arnac^, tneitn bu ha^ 2.s
gleufift, fo fallen bic irr^ücg all uiber, Satfftuö nicfjt ju 6. .^acob lanffen :c.
Souberu iv "waxd irrige fc^affe, aöer bic irrtrege finb tneg, nnb fcf)en ni(^t§
mer benn bcn 58ifdf)off unfer feien, ®er fein prteftertirf) tncr! trcutid^ f)at anf=
geriet, ba§ ^ä) folte c>üig§ Ic'Ben fjaticn. S)a§ ift alleinc ber tneg, fonft feiner
t)ilfft '^ie, nit fromfeit ober er'6arfeit, Denn c§ finb irrloege. ^^ l^telt mein so
orben ftrcng unb te6t unftrefflicl), ater e§ tnarcn irrtuege. 3l6er ber Tjirt unfer
feelcn, 3U beut lüir Beferet finb, ber iftö, ©3 ift nit 6. Sßeter ober $aul, fonbern
Cvfiriftug, unfer Selforgcr, prebiger, S9if(f)off unb tjirtt, ©er bie gtriel) ampt
braucht, opfert für un§, Ucrfunet uu§, ©arnad) get)t er f)erau§, fc^icft fein
]Ö[eiligen geift qu§ unb Ieft§ uuB prebigen. Sie anbern tjeiffen autf} $ricfter, 35
S9ifd;offc, aber ba^ fompt öom (lerru r)cr, loa§ aber G^riften finb, ba§ finb
aEc priefter, Senn unfer SSatcr priefter ift, S)nrnacf) 'f)ei§et man Sifd^off, bie
im nmpt finb, aber nicnn »uir and) priefter finb, foflen hnr and^ opfern,
ncmlid) leiben, 2)eun unfer Oater aud; gelitten, unb ein ejcmpel gelogen, Setbeu
7?t. 9 [19. 9H)rtI]. 715
R] auffert peccatum. Sed patimur propter ipsum, int ju Io6 unb tijX. (S§ tft
ein tlein Opffertein, et tarnen t1tu§ fein, nt corpus mmtificetnr. Nos liberi.
Ipse t^ut ha§ i)0äj prieftevlic^ ampt. Tu sequere, non ut per hoc rccoucilieris.
In fine: habetis Episcopum, rpii reconciliavit vos, obtulit, sang[uinem aspergit.
5 Tu huuc credite, post praedicate, uttb ritfitet fein offitiuni fcI6§ aii§ gegen
®ot unb 5Renf(^en. Hie nullus gladius. Xon ut satisfaciatis pro peccatis.
Sed ut dicatis: quid mea passio ad Cliristi? Haec est Cliristiana praedicatio.
Sic non Turca, papa, Monaclii, apud quos Christus ignotus, vertunt dorsum.
Imo papa, Cardinales persequuntur. Est ira Dei, quod Dens ber^cngt bem
'» aSopft unb ßarb[inale in bie ürd^en äufe|en. Videte ingrati, papa tnu§ ber
lere feinb fein, quod non nostra satisfactio jc. ©0 inu§ ev bie ^ron tntt
fnffen ttetten. S9apft fteliet btauff, quod nostris proprüs operib[us salvenuir.
Ideo uon leibet vel niu§ bie fron tcegtoerffen. @^e er bQ§ t:^ut, oceidit
Chiistum. 2ßaru6er 'i\M fi(^§, bai man nid^t gleuBt, ut pap^atus, 5!Jlefje,
>=> SBoIfarten. Sed Petrus dieit esse erroneas vias. Num propter papani,
Caesarem 3C. qui mit jUr ^elle l^elffen. Ideo cogitandum, ut ipsi faciant.
Si fol geftorfien fein, ut inaneam apud Christum et offerani nie, haec sequi
vestigia. Sic Christiani occiduutur laeti in hac fide, quod sequuntnr Christum.
'Ad hoc vocati', si necessitas postulat. Sic papa et Turca, jitjo ruten [haff i '^ct"2.2i
20 übet bie, qui veritatis amorem. Per eundem et Turcam '^ot ber Sleuffel.
Ideo honoremus hanc sanam doctrinam, feft 'polten, e§ ge^e ba'^in leib,
leben, gut.
s] ber e^riften ift auäj ein Sifc^offttd^ antpt, ober e§ OergiBt bie @nnbe mä)\, hoä)
ntu§ fein, S)enn ber altte Sibatn niu§ anfgefegct fein, S)rum'6 tnn^cn hiir
" ß^rifti fuftnpfen tretten. S^otöon fagt 5ßetru§ aud): 3t)r linfit ein Sift^off,
ber für eud^ geopfert, gereud^ert, Hut gefprcngct, S)ent gteitbt, S)arnncf) prebigt
crB iuij unnb rid^t fein nntpt au§. Sarnac^ Ijin fol mi) boS folgen, nii^t
bQ§ i{)r für bie ©unbe opfern mitften, fonbern i^ni ^u et)ren leibet outf), aber
h)Q§ ift unfer leiben gegen feinem leiben? ^IBer umb feinet Iriücn ioil Jid)
30 atteS leiben, WaB mir triberferet, unb mit affcm gefiorfnm unb luilten, nic^t
fnnbe pbertilgen, fonbern pr bnnrffagung. 3)q§ ift bie S^riftlidje lere, Joelc^c
bie irelt, %uxä. »apft nidjt luifeen, ouc^ nicf)t leiben moHen, 3l6er Inft un§
äufelien, haB tuir ben Sifd)off ni^t Oerlicren mit unfer nnbandborfcit, Snpft
lonS nit leiben, unnb Ino crB teiben Ji3ott, mnft er !nppen unb Snpftnmh nb-
^■' legen. S)rumb crf)e6t fid) ein fotc^c Herfolgung im ^tibcrlanb, Oitent Uiie tobet
g^erbinanbuS, ftoft unnb pflocft bie Ivelt. ?}u mufeen tuir, tooHen »uir bet) beut
^irtten bleDben, leiben folc^c öcrfolgung, gleidjmie and) bie leute gott lob frolid)
bruber geftorOen unb lieber bei) bem ^irttcu blet)ben, bcnn bny fie tl)n lier=
leugnen" foltten. Sopft, SurdE ift ber, baburd^ u|nfer ^[err gLott ben Seuffel
<o [)at (af^en geU^ottig iucrben, 2)rumb Tnft nn§ bcli bem loort f)altten, nn§ ben
'^irttcn nit ncmen Infeen.
716 "Prebigfcn bc? gn^te? 1545.
10. 26. Hpril 1545.
^^rcbifjt nm Sonntag ^uöilotc.
R] DOMINICA lUBILATE.
1. ijjctii 2, 11 ff. 1. pet: 3.
S'mz\) ftudE finb furuemlidf) in Imc Epistola, bai toir Rotten bte hieltlic^c
Ijerrff^aft ffjrcn, nidjt tieraifjtcn nodfj tierftorfüi, scd 116, gefjorfam iinb bienen.
-. t»om I)aii§ rcgiment, nt servi untertfjaii fein non solum fromeit, sed liiunbcr= s
lidjen, ftorrigcn fjerrii, qnia Imc valde placeat Deo. £)a§ ift gnug geprebtgt,
hier barimd) tl)un lüolte. Est Dei vuluntas, ut subditi iuagistratil)[us, er
h)il§ fo l^oben. Deinde subditi ütiam aiuliuut, quod sit Deo placens v()][untas.
übi sunt, (jui volunt audire, ncduiii facere? llnjer fj[nx @ot mag ein anbei"
prebigt fd)itfen. S)ie ift au§, vcl anbere lente frf)iden, quia ßnec^t, 5Jiagb, lu
^anbh)erc!ev quisque facit, quod vult. lam Caesar est subditus. Econtra
scrviis Doniinus, non batff Dominus servo vei'bum dicere. Sic SBcrcfleut,
si nou jc. Ergo uon adsunt homiues, quib|us praedicandiuii. Ideo alio.s
Doetores vel aliani praedicationem mittat vel alios liomines. Quae inm
poteutia prineipuniV Titulo sunt Domini. Sed frag ire jundE^erm borutnB. is
Si faciunt, h3a§ bem Sfund^err toolgefeHet, finb front. Sic ne gentile.s faciunt,
sptcb. 10,7 quid deb|ent pnncipib|ns, Rcgib|us. (5§ ift toie ©aIont[o: ©in fr^euSHc^
bing auff (Srben, quod servi ju 9to§, principes ju fu§. ®a§ ift ein fiofc
regintent. Si d[icit Dominus ad servum, et econti-a servus. SBoIt ir§ ni(3^t
ti)m\, fo lafft e§. @§ lüil mit nnfer prebigt au§ fein. Vel mittat aliam con- 20
tionem vel alios homines. Nemo Voil tt)nn, quod debet, a suramo usque ad
S] T n b i 1 a t e.
l.ipctriS, llff. 1. Pctrj 2.
Seret, baä tuir foKen etjren bie ireltlid^e ^errfc^afft, gcl)orfam fein, nit
jerftoren, .^aufregiment fol getiorfani iein, unb foId^§ mit furdjt, nt(]^t aüein 25
ben linben, foiiberii ben ftorrigen, ©§ ift be§ Ijerrn itill, ba§ i^r folt fein
amptleutcn gct}orfam fein, ni(^t bern(^teii, ift ifjm ein angenemer, gefeüiger
bienft, and^ ha§ gefinb im '^an§ fol folcf}§ ani^ tttif3en, 3tber toer ift§ I)eutig§
tage», ber foI(f|§ tliun tnoHe? Wott mag ein anber (?uaiigelium ober aber
anber gefinbe machen, S)enn iebermon lient fdjveit uBer? gefinb unb untertljan, 30
ein jcber tf)ut, tcie er fel6§ luil, SBem tnollen iDirä benn prebigen? S)ie leut
finb nit ba, S/rumB mag gott enttoeber ein anber toort f($icfen ober anber
lent madjcn. 8i'()c einer ba§ toeltlicifi i)fegimcnt an, tcenn furften ttjun, ira§
bie nnterttjnnen TiaBen tüoÜenn, fo finb§ furften, too nic^t, fo h.ierben§ berad^t.
sßtcb. 10, 7 Salomon fagt : bie furften get)en ju fu§, bie fnedjte fi|en 3U ro^, lüie e§ auä) 35
i|t gef)t. ?lkr gleir^tool fngt tiie ber tert: ®ott ttiil geliorfam ffafien, Uienn
bu§ nu bera(f)teft, fo »»irb baö braue folgen, ba^ unfer ^err gott ju Ie|t ipirb
9Jr. 10 [26. ülpiil]. 717
R] minimum. Textus dicit: 'propter Dominum'. Item Vie Deii.s viilt'. Sic haec i. !|äettt a, u. is
De! vol[imtas et sinit adlioitari uiiilitore.s, iit propter Deum faciant. Hos
sequetur, boi unfer ^[exx (^ot aubere leute inad^en Deo obedieutes et volun-
tatem eius. Gerte vult esise Dominus, fecit ex nihilo, vult, ut obediamus
5 sponte et ex corde, qni siimus Cliristiani. Si gentiles feceruiit, iiuilto magis
DOS K. Sic diceudum: Non ideo, quod Dominus corporalis. Sed propter
Dominum, qui effudit pro me sang[uinem. Ubi hie aures? Si dieitur verbum,
tt)otten§ baöon lauffen, Uiollen ungcbrungen fein. £)a§ l^ctfjt Deo resistere et
cuntemnerc saug[uinem et mortem Christum, sed iDoEett niuvrcn, donec
lu veniat Turca. Tum iDoHen murren. Nou. Sed ego, Dens, tjobä im Befolgen.
6r tan bie fünft meifterlid), ut omnes bemütige üerBeut. Nobilib[us, ue
foüen ^errfc^afft, sed esse bubulci unb Irtrfft ranfft brob§ für bie fiiffe.
Principes, ®raöcn, ©bclnian jeud)t er alie au§ et coguutur fieri subuici. Sic
5Jtegben unb Änedjten. Im Turcia ge^et auff ben mardt, ijatB feil, ein fned^t
15 umb 3 gt. 9Jtd)tä gu frcffcn benn ronfft 6rob§, !nutel anff ben rnden. @te
»ooHen fd^ier ni(|t in ben flcibern k. uou muffen joljff fjafien. Sed muffen
l^unbe fein. Non habet ©rafen, Nobilem in sua regione. ©er Surd tft für
ber t^ur, !topfft an. Dicimus: tt)ut Önffe, sitis obedieutes magistrat[ui, tf)Ut§
umb @otte», ß^riftt ioilien, ()ui effudit, Non sis fxefftger iauä). Nou: ^ä)
20 Jril freffen, fauffen. Non feilet an un§. %i)ntB umB gotte§ lt)tHen. Si non,
t^utä in aller Scuffel nantcn. Sa mnft irS t^un, nou propter Deum, sed
ex timore. Si uou facis, füret bid) anff ben mardt 2 gt, ubi prius gegolten.
Si iratus, f(^legt er bi(| k. Sßeibe mir boä) !üe, ut det mtlc§. Si non fit,
Sl onber leut modjen, Senn er§ nit leiben !an. SBir, bie toir ben ^iamen G^rifti
25 t)a6en, foltten bißid) ber Dbcrfcit untertl)an fein unb fagen: ^^ luil ge'^orfam
fein nit meiner fragen falben allein, fonbcrn eine» ^errn ^al6en, ber für
mid^ gcftorfien, 6old)§ aber gebcndt gfinb nid)t, brumfi n)iberftre6t§ gotteä
iDiEcu unb \)naä)t (5l]xi\i.i leiben unnb fterbcn. Srumb mußen linr iiu er=
faxen, ha^ ber %mde tont unb Ungarn einnel)me, S)er !an tnedjt unnb ^Jtegbc
30 jtuingen, grofee §anfcn ber gleid^en, üerbeutt i^n flug§, ha§ fie nit mer follen
Stofie reiten, fonbern felOy pflügen unnb l)irtten, 3111 fnrften unb ^errn muffen
i^m l)irtten unb pfluger toerben, 3item ein l^auffen megb unnb !ned)te füret
er anffn marft, ein Incd^t ettloa 2, 3, 4 gt unnb nid^t§ jue^en geben ben
ctttoa unb fc^lrerlid^ ein renfftlein brobt, loo e§ it)n nod) fo gut toirbt, S)o
35 mu§ er erbeitcn unnb bar^u gefdjlageu tüerben. Srnmb l)at er auc^ fein fnrften
unnb graffcn im lanbc. Sold}e Ijerrn tDottcn toir Ijabcn, unnb ber 3ovn ift
für ber tl)ur, Oermanet un§, baö >üir un§ be^ern, tno nidjt, fo toerben toirS
finben, luolleu »oir inn gotte» namen nid)t tl^nn, fo mn^en lüir§ in§ 2;euffel§
namen, ®o muftu bem üurden bienen unb bm ftecfen ftetä auffm l)al§ i)ai^n,
40 loiltu nid)t gel)orfam fein, fo 3ufd)nteift er bid) nnb füret bid; toiber juni
marft, oerteufft bi(| umb 2 gC unnb toirft Oon bem noc^ l)ertter gefc^lagen,
71g !l5tebigten bc3 Satjtc? 1545.
Rljc^lcgt cv. Sßiv rinsen bavnad). '^\i Iciii regimeut, befel^, tljut quisque,
quod vult. SBan f^ut, ltia§ in gelüftet, patietur, quod vult. Facite, quod
ilebetis, obeclite, Docet per Coiicionatores, tum habebitis pacem, mauebitis
in vestris reg[nis. Nolumiis. So tüil iä) hxä) nid^t tegtien. 2BiI uBer i\ä)
\ä)\ätn %uxätn, ber fol bi(5§ leren, ubi tum clamavpi-itis. Si iam Witten- s
berg|ae, Lipsiae, ubi praedicatur verbuiu. @§ toOTpt bir ni(f)t ha^ü, borffft
nid^t gebenden, non solum habeb[is illam liberta[tem, quam iam, sed etiam
privnris verbo, Sacrauiento. ©e^en toir mit eud} Unter 3C. Giaeci, Hungari
^aBen ein toftlid^ reg[iment, in pace gejefjcn. Kemo !unb§ jiningen, regiren.
Iam non potiuntur, et admonetur, quid deb[eant facere. Sed ben fnutel auff lo
ben t)al». ©o luolten» bie §ungcrn ^aben. JlBir ringen auä) bornad}.
1. monet, ut tüeltlid^er DBerfeit gc^orfoni. Et ut familia consideret, quod
bap[tisata et redempta per sanguinem Christi. Sic ineipit: 'Fratres dilecti,
1. ¥ttri2,9adhortor vos' JC. melius in postilla^ jc. Prius dixit: 'Estis genus electum'.
S)q§ ungluif ^at bie lere muffen trogen, quod seditiosa. Praedicat Christianis, is
qiii sub geutib[us. Nos habemus Christiauum priucipem. FerdLinandus
aliique omnes veri gentiles cum Episcopis. Nou snmus sine gentib[us ante
extremum diem. Theodosius verns C^hristinnus. Arcadius, Honorius, post
haereses. ]\Iax[ima gratia, tnenu lonig unb tcifer (i^riften ioerben. Iam nulli.
S)a§ iüar bie plage Christianorum, praedicabant de Rege Dei filio et eins ao
rcgno et gloriabantur se Reges, ut Pet[riis dicit. Ideo dicebant seditiosum
sivd.ic, 20; pop„],,„j „(^ Acto: 16. 17. Tstud non, quod Christus Rex et non regnum
oiuH. Si hoc dicimus 'toniglidjc priefter', namen§ an für ein föimac^ unb
«motti). 27, 37 richteten fie l^in ut seditiosos. Sic Christus ut 'Rex Iud[aeorura', quanquani
■) Vgl. Eli. Ausg. "■ Bd. s, -jijSff.
siltjie er benn mit ben Graecis Christianis fpiclct unnb jemmerlid^ aufrottet. 25
S)rumb t)utc biet), fonft f)eift§: »üiltu tliun, lua§ bir gefeit, fo muftu loiber
leiben, ba§ bir nic^t gefeit, 2)a§ bu moc^teft benn lountfd^en, ba? bu Iniber
mod;teft am öorigen bienft fein, aber e§ tompt bir nit barju, Bift beraubt
beiner freiljcit nnnb beS inortS gottc-S, 2)rumb tro^, tuie bu \mU, Q-i fol bir
barju tomen, ba§ bu fold;cn trolj crfarcn Unrft tnie bie graeci, bie ein fd^on 30
^Regiment "Ratten, toolten auä) tf)un, luaS fie Inoltten, !ont fi)e niemaub benbigcn
glcicl; loic bie Ungern, Inir tl^un-s nnd) unb UiottenS aucf) nit be^cr f)nben.
!:petru3 Oermanct '.i ftud: (iJct)orfam gegen ber Obcrtcit unnb gegen il)ren I)errn,
looltcn boä) onfe'^cu iljre felig!eit, 2)a§ fie e§ umb ß^riftt tnillen tl)un tooUen.
i.si5citi2,ii '^si) uermane euc^ al§ bie frembblinge.' 35
.Uirdje mu§ ben namcn tragen, al§ fei) fie auffrurifd), benn anc^ luir
fo fi|en jlüifdjen Reiben >uie aud) fie, Senn unfer furft mit fein üerloanten
nnnb luir finb ©Triften, 5lnbere Sif($off unnb furften finb noc^ Reiben, benen
inufeen hjir auffrurifd) fein, luir mu^en aber unfer firc^en fd)niucEcn mit bem
namcn, baö unfer l)ei)lanbt fclby ift, ba§ er ein lonig fei). So fie nu ia^ 40
9it. 10 [26. Slprit]. 719
R] diceret: 'Regnum meum non est de hoc mundo'. Quando obsedit Satan -jod- is, an
tales, )o flechten fie attjeit afigotterel) in tücltlid^ regtmcnt. Si piaedicamus:
vestra diguitas regalis est divina ordinatio, \o ift§ nidjt gnug. ^äj erbiet
mic^ mit Seit unb gut, ge^oilam k. Ibi Rex incipit: S)u folt gleuben nt
5 ego. ©ie flechten, mengen suam falsam fidem in suam maiestatcm regiani
. . . toit gleuben nt ipsi, ut hodie. Et si possent omnes occidere. Nihil
valet, quod dicimus: voluraus obedientes esse. Nolunt segregare ^eifei'Iidje
maieftet unb SiBgotterel). Si non facimus, fo ^eifft§: ben ßeifer nic^t gcetjret,
sed auffr^urti(j§. Papa suis decrctalib[us iraplevit totum orbem idolatiiis,
10 adiunxit Caesarem. Reges voiuiit, ut idem sapiamus, eredamus, quod ipsi.
S)Q§ fonncn totr nii^t tfjun. Sed fc^ciben fidem öon ber toeltlid^cn Ijctrfdjafft.
Dicimus: lüa» eltjev feifeilii^ maieftet antrifft nad^ ben ttieltUc^en recfjten, ilii
obediemus. Sed ut credanius, quod vos creditis, ba§ tonnen toir nid)t t^un,
quia discernimus inter fidem et maiestatem. Tua maiestas non est nobis
15 supra Deum, sed unter @ot et Christo. Non auffert Christus maiestati
sceptium, ut hie dicit, ut fur(i)ten unb e^ren. Sed debes euudem Christum
adorare, quem nos. Si hoc faeis, vide, oB ein !Iag u'öer mtc§ fol fomcn, tum
ego volo fidelius bicnen f|n;iiii alii. Sed fie 6ralt)en§ unteveinonbcr: f)errfcfjafft
unb ©lauBen. .^Jerrfc^afft geljet auff »oeltUc^e fachen, 2)al alte facf}en itiol
20 ertunbet fein, ha§ man§ greiffe. Sed fides dicit psal: 2. 'Et nunc Reges
intelligite' K. DB ber Spiritus s[anctus mad^t ^at, qui creator coeli et terrae, spi. 2, lo
ut d[icat: <Bet) mein fd^uler, Ia§ bic§ leren. 2^ l^altS ja. Nos dicimus ad
Caesarem, Reges, Episcopos: quicunque estis, in vero statu estis, laudamus.
Sed oramus, ut sinatis Spiritinu s[anctum esse Magistrum. Non pereatis
25 frustra sie praedicarunt, quia Christiani dicuntur seditiosi, quod non tnolten
de via. Si vultis vestram maiestatem niit idolat[ria jieren. Apostoli non
6 . . .] d 14 über uobis steht ncficn
S] prebigten, Balb muften bie G^riftcn I)ert)altten gleidj tuie t^t, o6 ioir fd^on
feljfer unnb fonig für unfere I)errn tialttcn, 3lBer Itiel;! toir unferm ü^errn
6()riftum ansengen, fo nutjjen Inir auffrtjiirifd; Ijei^en, Senn lütr nidjt luoCen
30 glcuBen, Ina» fie gleuBenn, fonniglidje maieftet unnb aBgottcrel) tonnen fie nit
fc^ciben, folgen Inir nu ber aBgotterel) nit, fo ^etft» auffrliurtfd) fein. 9ht
mu^en tnir bie 9ieligton fd;eiben üon ber lücttlid^en fierfd^offt, töir fagcn: tütr
geben bcm feljfcr nadj bcni lüeltltc^cn rcd)t, \mä \mt ft^ulbig, aber inn bem
glauben iroCen toir it)m nit folgen, benn ber glaub nit be§ !e^fer§, fonbern
35 unfcry ^errn 3l^efu Gfjrifti. llnfer l^err 6()riftu§ gebeutt fein (Ef)rtften, iia§
fie bie fron efircn, toils i^n braun nid^t ncmen, aber fie foüen mit un§ ben
"^errn anbeten, has tooEcn fie nit tliun, 5lber Ijerrfd^afft ge^t nit im glauben,
fonbern inn Ireltlidjen fachen, Ina» man fe^en fan, 'Et nunc Reges inteiiigite',sp(. 2, lo
Sernt unb laft eud) untcr)ücifen, Ser l)! eilige getft fagt jun furften unb !al)fer:
40 .^orftu, fei) mein fdjuler, la§ bidj ioeifen, fo fagcn toir audj: Ijorftu», teifer jc.
720 ^JJfbigten beä 3al)tcd 1545.
H| lidfiii illoniiii nnnfllieil lU'c ntlomrc iilohi. Xiliil lit, nisi adores iilolum,
1. -läcivi 2, 11 occideris. Niliil (juaero, quam ut sinnt nie credere. Ideo adhortor. 'Car[nale
deside[rium' nou tantum un!eufc|eit, bic Sprnige, lat^girige luft, quia t^ut
tDc!^e, (juando Reges, priucipes non voluut audire, quod volo obedirc, nou
volmit jrf)eiben kffen maiestatem et idola. Ibi dicit: folget elüern äornigen 5
gebändelt nidjt, quia puguaut contra animnni. Sed cogitate vos pereg[rinos
et hospites, laffet bic toHeti ^ui^ftcn, !6nigc iinb |)errn macfjen, leibet ir. Sic
consolemini vos, estis pilgi-am, fveinbbling imc^ bem (EI)viftliif;en glauben,
alioqui non obedio Regi, si non habeo leib linb gut. Secundiim fidem sumus
advenae i. e. regnum nostrum est secundum fidem, ßonig in bem ctüigen lo
leben, bin fuvft et j)oteus supia Diab[olnm, moiteni, |ieccatimi. äBeltlicf)
Ijerijdjafft ift unter bem Scuffel, Sob, ©unb. Ibi ego juncter. Ideo meum
regnum gor ein Ijertlid) tjcvrfc^afft gegen bem auff 6rben, quod est locus, ba
man ein uac^t ligt. Sic es per Dei filium Dominus super peccatum, mortem.
Ipse super pecuniam. Si etiam morior. ^ä) bin in ber l)erberg gelegen, tu 15
occidis tue, tum ego ad vitam, tu ad inferos. Non habet ttorteil pro nobis.
©ie Ijabcu ben tob fo getoiäs als toir. Ideo estis peregrini, si vellet[is agnoscere.
■ Öed qiiaerunt hie loolluft. ©ie mitffen alle baOon, lafjen bie loelt ^ie tinb
faren 3C. Ideo toenn gleidl) ift mit ben t)errn, bendet, ba§ ir nit jurnet,
quia Reges et sacerdotcs. Quid Caesar sit, nescio. Sed FerdLinandus est 20
gentiiis, Episcopi deteriores gentib[us, imo Diaboh. Ibi .... aiiff ba§ fie
muffen jufd^anben Jnerben in inen felb§. @§ loirb nod) an tag tomen, ut
certe factimi, ut cogantur dLicere: finb pacifiei liomines. Sßir foHen un§
21 . . . .] coiiuerl' 23 cogantur] cogatur
S]h)ir finb eud^ geliorfam, aber bitten, looEft ben ^[eiligen geift nit meiftern
U2,i2nDif) bie leut jUnngeu, fouft l)cift§: '©ein ,3oi'n loirb anbrennen' k. Sie s»
l)eiben beuten il)ven geliorfam aud) baljin, haS' bie d^riften, fo uutljer if)n
loaren, bie abgotter foltten anbeten, nid;t allein, bo§ fie i^nen fouft inn loelt=
tilgen fad)en geliorfam fein. Srumb Oermanet fie "^ie !petru§, rcbt nit oon
fleifd)§ lüften, fonbcru Oon be§ joruS nodj rad) lufteii, 2:cnn e§ tl)ut cim
Ivetje, S)al fie nti^t toollcn uiiterfdjciben abgott unnb obcrteit. Slber 'i^etruS so
fagt: Saft eud) uid;t ubermogen, ba§ il)r äornig rturbet, fonbcru feib fanfft=
mutig, aud) menn fie e§ 3U grob mad)cn, fo feib fanfftmntig unnb IcibetS,
2)enn loir alle priefter, lonigc fein im etoigcu leben, über tob, funb, IjeUeu
l)err, S)a§ ift ein anber fonigrcid). Sßelt ift nur eine ftabt, ba man ju nod^t
über lagert loie ein frembbling, äBeu§ nu ]nt ift, fo mu^cn toir bou bannen 35
fdjeiben auö ber tjcrrbcrg, S'^vai bie ftol|en tl)rannen t)abcn eben fo Uicnig
fid§erl)ett l)ic jublctiben über nac^t, £)rumb bilfft iftnen aud^ nit Diel reiditnmb,
(S,l)riften aber fareii bal)in jur feligteit, finb l)ie frembbling. 3llfo Oermanct
unä ©Triften auc^ betrug, ha'S loir unftrefflit^ unter ben l^eiben fonig unb
35 logett] tangeit
3h. 10 [26. Ipiil]. 72 i
HJ fratrum occisorum aunemen, man tregt, bulbet. Caesar, Reges non possunt
aliter dicere (jiiain, t|uod im lueltlid^eu tnefeti ftiH, tf)un, tüa§ fd^ulbig. Et
eilt mal, föen§ an tag tompt, muffen fpredien: @l) man ijat inen muetfjt
get^an, finb frieblid) unb ge{)oi;fam, quod non credunt ut nos, baran tl^un
'■> fie red^t. Xe sitis seditiosi, ^alt maiestates in elften, qiiia estis Domiui super
t)exrfdf}afft nenn mal groffev benn ^unbert toelt, nt peccatum, morteui,
l)iab[oluin. 2)aran la§ bir genügen, Si idolatrae te plagen. Sic tu couso-
latus Christianos, Et nos iam indigemus. lam dicit, tDa§ ber gute loaubel
unb ftiH gel^orfam. Cum sitis reges, Domini liberati ab omuib[us nialis,
10 faeite propter Dominum. SBeltUc^ orbnung, ßreatuv. S)a§ f)at ben 33apftefcl
iire gemacht in suis decretis. Sed er . . . fol Sfel. ßreatuv i. c. oibnuug.
Äeifev, .^onig, untertTjan, TjeirfdEier, ©efinb, (ärfieitei, äßcidEIeut. S'ie ovbnung
muffen iu bev loett fein, unb muffen priucipes, unb finb maiid^cvlelj ftenbe,
6mpter. Nou omnes servi, servae, Domiui, praedicatores. Sed varii ftenbe.
i:. Oportet habeanuis agricolas, artifices i.e. (Smptev, ftenbe, hii in bi§ leben
geboren. Hos complectitur mit ber Orbnung. 6r meinet ben ßeifev ,iu iKom,
quia non Rex, Hispania, 5tancE[reid^, Anglia aEe I)intDeg. 6ie fein sul>
(.'aesare vel aliis Elegib[us, ut bie untoeifen leute itid;t bluffen fdjveien: ^x
feib nidjt unteit^an. Sic servi, famulae, uou folt nomen l)aben, (juod iuobe-
■M dieutes, item all! artifices jc. non sit communis cjuacrela ut hodie JC. mon
ton mit familia nicfjt aii^fonien. ^§ Inil fo Picl gelbö l^aben et tameti uiiiil
facere vel, U)ie e§ loil. ^JJJeiiieftu, ha^ bü^ nid^t geftoleii fei), ^luandd fcfiobeii tfiiift
II . . .) ein Teil des Worles nachgemalt, unlesbar
S] 6ofe furften luanbeln, hav fie über uu§ ju ftfjanben loerben, »nie fie benn felbft
mu^en befennen, S)ai toir gern frieb t)etten unb gel^orfam fein, ^km leren
2.^ näjt unnb t^un nienuinbt iiit unb finb geljorfain, tüoS Itioüeii \mx mit if)nen
angel)en ^ Sold)ö muBeii fie felbv fagcn, fotttenö un» ja nniiemeii bev b'l)rifteii
im 9Jiberlanb, aber loir fitzen ftiU unb liegeren frieb 3ul)aben. SBie nu fold&§
iiit ongenoimueu lüirb, fo f)aben loir bod) ben troft, ©aS >rir t)crrii finb iibev
tobt, Senffei, funb, lpcld)'5 toot großer ift benn luuO melt. '(Kreatur' l)aben
3n mir gebeutfdjt "Orbnung'. ®a§ Inort Ijat ben SBapftefel irr gemndjt, aber
furften, ^errn, oberfeit, tnedjt, magbt finb orbnung, mußen fein inii ber melt,
finb mondjerlcl) ftenb, empter, bie bie Inelt liaben mu-J, muff aderinan babenn,
l)aiitmerd5 (eut, oberfeit .'c. 3)a§ begreifft allev fampt ®. '^^ctev, mov jum
loeltlid^en Ütegiment get)orct, 3)en f ollen Inir gel)orfam fein umb gotts liiiUcii.
3r. ©olt ben namen l)abcnn, ®a§ iljr nit für bofe buben gefdjolttcii tncrbet, 3}eii
uamen folt i[)r nit l)aben, Ta-3 if)r ftorrig, ungcljorfam, untrem feiet, ®ott
löil§ fo ^aben. 3lber tnie gel)t§? !an bod) uicmanb mit bem gefinbe umbfomen,
3)0 gef)t benö gefd;vei), bii feieft ein iiulrcmer, bofcr menfd), unb ift nit ein
gering funb, \>a^ bu beineii l)errn perfeiimeft unnb nbftileft, 8oldj-j mirb gotl
S!utt)ev« Slßeile. XU\ 40
722 $rebi(iten be? Safjte? 1545.
R] am geBeh) vel 3l(Ier? Si do tood^enlo'^n et vix ij tag exbeiteft, S)a '^aftu e§
geftolen, ja offentlid^ gerautet. Ibi inirb öerfeumet Äue :c. .öeift bn§ ntdfjt
geftoleu? et aocipis praemium. Num hoc obedire propter Poiiiinuni et
Christum? Tiirca totvb h'xä) tool leren. Rustici dicuut, et bene: (S§ tft
Keffer ein fauler S)te6 (luum ein fnuler ,<?ne(^t. Quia piger für nimpt nirfjt &
tiiel. Sed faul fned^t, ^Jtagb ftilt on unterlas, uegligenter facit offitium et
lanieu vult Christianus esse. S5ift ein S^euffel, bift ein frifd^er Steuber, ®iel)
mit fielen, mit evBeit faul. @in fauler SteuBer lieffer benn ein faule ^agb.
Ut bie tofen ftvaffen 3C. S)a§ ift bü§ Uieltlicf)e regiment, habet gkuliuin uub
"feinet topffe getroft Ijintoeg. Et Dominus, ut ftraffe familiam. Haec enim lo
voluiitas Dei. Sunt stnlti homines, qui dicunt, quod seditiosi, qni praedieant
de novo Rege, regno. Si videut vestram obedientiam et tidelitatem, sie ora
eoruni obturantur. Quisque debet facere ofBtium et ornare verbum, ne dicat
numdus, quod seditiosi. Estis liberi, sed a Diabolo, morte, inferno, peccatis,
idolatria, humanis traditionib[us. Sed non folt ba'^in beuten: quid ouro i-,
Dominum, Doniinam? Non est ista tua liberatio, non valet apnd Christianos,
nt sis inobedieus unb f(f)aben tl^uft. Est becEel ber boS'^eit, ein fc^anb betfcl:
8i liber a peceato, morte, cur non a Caesare. hero? Non vult lueltlic^ orbunng
jubrec^en, sed 6c!refftigen, bieneft mit leib unb leben tuae potestati, ut 1 i
defendantur 3C. Sic servi, ut servi Dei i. e. propter eum servire, non propter 20
Turcani, non propter Carolum V. Sed quia Deo placet, si servin fideiiter.
Tum non Kegi, sed Deo servio. Estis Dei servi et ancillae. Quicquid Domino
1. -\u-{ü % n facitis, Deo facitis, qui bittet unb Öermauet. 'Omuib[us honorem.' Non tautum
Regib[us, sed proximo. Ante omuia i^altet feft über ber bruberlid}en lieb.
S]redjen, man mu§ bir 6, S ft 3U lobn geben, fo fti)left unb öerfeumeftu 30, 25
20 ft üb, ba§ ein jeber ein S;ieb ober 2 im bau§, ©§ ift befeer ein fauler
bieb benn ein fauler 6aur, Senn ein fauler bieb ftilt nic^t öiel aöer, ein faul
geftub ftilt all tage o^n unterlaS. ©0 fagcn bie banren felb§. Sa» Ijeiftu
bie toeltlid^e orbnung nict}t geballten, bie gott gemad§t J^at, gleid^ luie aber
obcrleit macf)t ^at, bie bofcn juftraffen, fromcn ju loben, alfo auc§ ein frouun- -m
Ijaujioirbt. "^^x folt frei) fein, scih'cet Don fuub, l)eE, auc^ abgottereljcn, aber
bie freil^ett fol nit iun bO'J loeltlic^ Stegiment gebogen luerbeu, glcicfjfam
borffteftu nit gel^orfam fein, Die frcl)t)eit ift lueg, ba§ ift ein beclel ber bofl)eit,
ift nit ein frci^eit, foubern ein fdjaubbcdel, fonbern bu folt trenlid; bieuen
unnb gel)orfam fein, folt gnug l)abeu an ber frei^eit, S)a§ bu ein l)err bift 35
über Snnb, tobt, Seuffel, '3lber iun ber tuclt foltn it)r gc^orfaut fein, nit be-S
l)errn tüilleu, fonbern be§ CUjriftcntbumbg l)alben, SBtr finb geljorfam bem
lel)fer nit umb feint lt)it(en, fonbern unferm l)Lerr g[ott 3U gefallen unb bieuft,
ba§ toir ^eifsen ein gotteSluedjt, ein gotte§ magb. ®enu gott nu-? geboten
unb tiermonct, ba-S tuir tl)m gel)orfam fein follen. Sßenu bu jeberman cljreft 40
uub bie Urubcr lieb t)aft, fo Unrb bidj gott luiber el)ren. Moralis est contio.
9lt. 11 [3. 3«ai]. 723
HJ Si ista facis, est siguuiii, quod Deiim times, qui te honorabit. Concludit
nod^ ein§. Timete Regem jc. nou idolatriara, adhort[atiu- propter Christum,
(]iii suum saDo[uiaem, iit serviamus Deo, qui hiabet potestatem super uos.
S] tarnen immiseet fidem. 'Demi cv JQgt, triv foHen» t^un umb be» 'ijtnn \vi\ien,
5 bcr uiiv gav fheiicv ertoufft l)at, 1)0 foüen \oix i^m loiber ein e'^te tl^un unnb
bie Dberfeit el)ieii.
11. 3. 3)iai 1545.
^^rebigt am Sonntag Slantate.
R] DOMINICA CANTATE.
1. Corint: 15. '^ftoc^t jemanb fagen.' i.soi.i5,35
S. Paul[us contiouatur hie de resur[rectioue niort[uorum, ut merito is
10 artie[uhis tractatur. S)ataiiff [te^et er, bringt unb tieiBt, quod Christus non
iiiortuiis uec resurrexit pro sua persoua, sed pro utibis mortjuus et resur-
[rexit. Et bringt barouff: Si Cliristus mortuus, et uos mortui. Si resur-
rexit, et uos, per fidem im ®eift. '§'^vift i[t erftanben.' ' £ias fol bran
!^engen: 'S^e» foÜen loir nÜe ' 2C. quia resurrectio eins nostrum solatium.
11 Nemo sie praedicat Cliristiuu resurrexisse pro sua persona. Si nou bienet
pro me et te, nihil inde eommodi. et uihil ad rae pertinet. Sed additur in
Cautico: "©eS foUeu \vh aüe' K. quia resurrectio eins uou ipsi gilt, sed
mihi: 'Sl^rtft töil unfer tvoft fein'.' 2)a§ ift ba§ enbe bom ßieb. Ista resur-
rectio, quam operatur in Christo, gilt onniiblus eredeutib[us in eum. Eos
20 omnes vult e sepulchris edueere 3C. 33effer ift§ gefd^rieBen quam ego jc.
Resurrexit ab omnib[us passiouib[us, sed eius resurrectio est uostra salus.
Laetemur ergo: est nostrum gaudium, solatium, quod cum eo ex morte in
fide, potestate Diaboli et mnndi. lam non curo peccatum, Satanam, mundum.
Si non vis lQ(i)en, magftn jurnen. Istam lidutiam habemus in eorde, quod
2i nun curanius nee timemus papam, Turcam jc. Quia credo me resurrexisse
secundnni animam, Restat, ut tieifautc et ,}!( erbe, ex qua jc. 3)a§ fol nid^t
lang loerben. Hoc praedicanms, <|uod xivificatus pro uobis. Tarn lide, et
post ex terra suscitandi. S)ü grnnbet fidj ©. 5paulu§ auff. Sic uos. Sic
intelligendiis artic[ulus de resur[rection(; in Symbolo. Nos non possumus
30 Diabolo resistere, sed duceret, ut vult, ut papam, Turcam. Ego praedicabo,
laudabo, canam Christum et hinc, quod credo in Christum mort[uum,
qui resur|rexit pro me iain in spiritu et llde et die Ulo secundum eorjjus.
Surreximus et iisceudimus cum ('hristo Ephe: 2. Item Hoseae. Quia iion|P') a.sf-
fO*' 13*14
13 im] ein 31 | awei Worte nachgemalt, unlesbar
') Dag bekannte OsterUecl.
46*
^24 5*i^ebiglcn be? 3al)tc3 1545.
B]pro sua persona, quia iniiocens conceptus sine |)eccato, uon habet vini
peccatum, mors a momento conceptionis. Quare nioritnr et resiir[git propter
nos unb teiffet omues sccnm ex peccato, morte. @o treit 'ijobtn tniv ixaä)t
nostrani resm-rectionem. Tnde cantamns: 'S)e§ foUen h)ir alle'. Et ista
praedicatio gteng fein JU 6ortnt|o. Sed Diab[olus non quiescit. Vbi vertit .s
Paul[us dorsum, venerunt psendapostoli invertentes praedicationem. Fueruut
Mpfl. 17, 32 discipuli Hannae, Caiphae. In Actis Lucas, quod tales porci, qui non cre-
9uf. 20, 29fi. diderunt resur[rectionem raort[iiornra. gaben für Domino: fueruiit a])ud nos
7 fratres. Cuius uxor erit? 5)ieineten, fte ^ettenS lüol getroffen, quam in-
i.fior. ir., sefongruens res, cjuod una niulier hab[eat 7. 'S)u ^Jlarr^ Xihil intelligis. Doniimis lo
f rfjlegtä anff bie fd^nou^en. Germanice : ^x feib gro6e Sf el. Xon habebimus
couiuges, sed erit vita spirituab's: corpus non edet, sed vivemus in clara
visione Dei. Sic solutimi argumentum. Illorum Sadd[ucaeorum discipuli
circumvagabantur, et ubi praedicari audieraut resur[rectiouem mort[uorum.
Ad Terusalem tnuften omnes ludaei ter quotannis. attetlet) fneblin, tarnen n
mulieres mit, ubi intellexerunt haue praedicationem sparsam in omnes
horaines, dix[erunt: quomodo resur[gent mort[ui? Hoc vult Paul[us, cum
1. Sor.is, ssdicit: '5Roc^t jcmanb'. Quäle corpus? Nuni ducent uxores, num sugent
infaute>? 2Bo Uni ber ^imel laum geben? ubi frumentum, lac? S)a§ ift
§anno§, 6atpl^a§ et papae fides. Sic enim loquuntur: Num una mulier ?c. so
Est argumentum Caiphae et sectae eius, papae, Card^inalium, Episcoporuni
et Epicureorum inter nos. al§ Sßuc^erer, Um6fd)Icger non crednut resurLrec-
tionem mort[uorum. '5Jteineftu, baS ein ßexi im anbein ftedt'?' Cur creditis
Pau[lo praedicari resur[rectionem mort[uorum? &e^et in rationem vestram.
Si omnes resurg[ent, tDD fol man effen, trinken nemen? Ibi dicuut: Irie as
llug bift? '®U Starr', ini(iiit ]'au[lus, Si Christus uon resur[rexit, nee nos.
Si ipse, certe et nos, quia non pro 'se, sed pro nobis, bie Jüit foEen frolid^
fein: 'G^^rift loil linfer tvoft fein', quod cum eo resurreximus iam fide.
Nollom Christi nomen audirc, si eius resiuTCctio tam infrugifera. Cur prae-
dicem de eo? Praedicet de Aug[usto, Hercule in Scholis. Si Christus est so
mortuus homo et non jiro me, Jtiil id^ in toebcr fef)en nod) f)ovcn. Xum
tanla pi'opter cum pati unb !eiu nnti Don im ^aben? .sjie muffen Ivix girig,
geizig fein, quod eius resur[rectio sit nostra saius, sojatium. Corpore nnnc
liab(;b[imiis uxores et omnia ut in liac vita? 6t) loie ein fd^on leben tnil
baSlüerben? 5pauI|U§: SBapft, 6atb[tnöle 'narr', ßQipt)[a§ cum suis (Jiscipnlis. ar,
i.ffor.ir,,s6'S)a§ bu feeft, loirft ntd)t Icbenbig.' @r ift ()i^ig unb lur| ba. Paulus
v[ult d[icere: ®e^e ^in auff ben aän vel hortum. S)a ft^e ben 35atticr et
ser\o ju, Dominae, famulae. Ibi nemen erbct§, ftec!en§ in ben adEer unb
fcfjarven» JU. Nmu prudens vir? qui prius non vidissot, diceret: An non
t'rustra? Cur non cdis vel das porcis? 2ßa§ fol§ ^ie öerfoulen? 3)0 tüivb 411
teil! fra)U fo toH fein, qua«' non rideat Imins stulti, «|uia habet haue cogi-
lationem: Sie erbciy, bie idj bnl)in ftede. .poveftu, lueifer 9Javi? N(.ii f'acio,
"Kc, 11 [••?. 3)itti]. 725
R] ul liic inaueiit oibciS, i|ii:inquaiii iiiaiiL't et toevtDCfet. Sed revertere post 10
.sL'|(ti[iiianas, 'iDa foltu K. 6i) bit Icugeft, tuic tan ba« fein, qnia evWs nev-
faulet? (Sl) blt bift '-öapft, (Sarb[tllüL Mulier habet ex cxperieutia, ift Doi
iue|t boBel) getüefen ab initio mundi, et non dubium, quod öevfaulet, seil
i t)crfur »pac^fcn ein ftcnget ex terra ;c. Si im fac! vel boben ligen, uiliil,
vel (]uia in terra iaeitur luib fc^ari'et Jll, |)<ist non cog[itanduiii de pisis, et
sine cog[itatioue eins ge^et evfui' ein ftengel. Sic faciunt rustici cuin
oinnib[us seminib[us, (|iiia um6 pfingftcn folS aitber§ fe'^en, iseminat, arat,
abscondit. §elfft, ba§ ic^ nicf)t fo barff berfauleii. Agrieoia iion sie cogi[tat,
"» sed post X septimanas foßeii fc^otten ftciigel 3C. Hoc vides ob oculos, pap[a,
(|iu)d post 8 sept[in)aiias fc^ier luibev fc^ottcii. f^i hoc potcst Dens facere
(|Uotidie. Nemo fo tol unb töricht, ut abscoudciet frumentum in terram, si
iiaberet hanc cogitatiouem: @§ ift licrlotlt , Sed domi retineret et uteretur.
Si Deus facit cum semeutib[us, quae vorantur, unb mac^t (|Uotannis semi-
15 iiib[us ein fd^onen leiB, toie ev h)U, Et fteljet fo luftig. Ibi vides, quod
Deus istis coecis h()miiiib[us pingit exemphiin fortis|simum re[suiTectioiiis
mort[uorum. Ex !orn fit ein groffer, bider eid^enbaum, facis tua manu.
Vides, tangis 5 sensib[us. Si manet in sacco, nihil fit. Ex horto tuo
debes discere art[iculum re.sm|rectionis raort[uorum, si non esset Bibiia.
211 Quilibet hortus est Dei über, ex quo videri potest miraculum, quod Deus
quotidie operatur. Gerte ibi debes dicere, quam mirabilis Deus, coniicio
pisa, post 8 3C. Adauge, o Deus, fidem. Omnia renovantur quotannis ex
mortuis. Pisum öevfoulet unb öerrtefet. Agrieoia et Domina fol luft unb
frcube [)a6eu, quod legit in horto mera exenipla resur[rectionis mort[uoi'uni.
•-'6 Sic quodlibet grauuii] nobiscum loquitur, nt credamus resur[rectiouem mor-
t|uorum futLuram. Quis facit? Non tantum opus, sed Dei. Nihil facis,
quam quod mittis semen in terram, non facis tuo labore ein ftengel, nihil
est colonus, de seraine, fabis, pisis scio, quod berfaulen. Ei'go toirft ....
Imo dices, quia ineternum 3C. Deus operatur. Tu edis, dermis. Deus Icfft
30 regen, SKcgcn inac^t feudjt unb \vci^. Sie @on cr^e6t§ mit irer '^i^e. Hoc
vides, tantum sepelis grana, S5ift ein tobcngrebev, ©artman, frato, bcfd;avrcft
grana, £)engft tU(^ an ^al§, post nihil facis, dormis. Interim Deus operatur
per ]iluviam et Solem, et excitat ex grano in terram iacto ein l^alm. An
non debes crcdere Deum etiam tecura sie agere? ©i'^C nuff ben ?l(fev,
3:. (halten, i|uam mirabile opus hie fiat per Deum. In terra Derfaulet», luenn
mani auffgrebt, non est granum. Sic nobiscum erit. @ot gibt bti ein buc^
für. Omiiia grana et seminn sunt tui eontionatores: f)aft mid^ ante ß menses
Uerfc^orrcn unb begraben. lam fte^e ftengel vivus. Sic Deus nobiscum
loquitur per omnes Creat|uras, Arbores, Herbas. Ex nucleo fit max[imus
40 arbor. Hoc vides, audis et facis tuis manib[us, et tamen tarn impius, ut
28 . . . .] ein Wort tiacIti/emaU, unlesbar
726 *4-'tcl''n'f" i't'ä SnIjtcÄ 1545.
R] Dei vcrbo non credas. Ego niitto filiiini, (Hii fol ftcrBcn et sepeliri, nisi
*(. 16, 10 <|iioil halii'l tiovtctl in script[iira ])sal: IG. 'iio vidoat (•on-iiji[tioiieur. Nos
oimies tocrfaulcii, luerbcii jii erben. 5ltue bo toivb nitfjt md}X barauS. Non,
CS IVi gramiiii, !ivfci)!eni unb teicijcl, «[iiia Deu.s uoii misit filium niori et
resur[gcve, ut resurrectio eins .sit iiostnim solatium, salus. Paiil[ii8 vocat: ^
i.floi. 16, «'Seniinatiir incor[ruptibilc', Uevlocfct ctbet§, tarnen iöttb fcf|oner. Sic
iios hjeifet in hortuin et agruni neklt bem verbo, quod promittit i'esur|rec-
tioiiem inort[iioruni. Hoc operabitur in die extremo, quod qiiotannis per
totum imniduin. (^uisque consideret lioe opus unb [a§ bil" ha§ erteifftc[)eil
prebigeil: Christus jiro te tuortuus. Sic tecura aget Dens ut raatrona '"
inccnm. Oportet tc in bic @tben fteÄeu. 3a i<^ ^U'3 öerJrcfen. Sic nobis-
cmn lo(]uitur uova lingua: ipii eitertur mortiius, fol nic^t f)eiffeii: e§ ift Ücr=
loveu. Sa nim ju .^eugen aüe garten, ecEcr, beume. Omues dicuut: ^cf) Vm
tierlnefen, licrfdjiirrcu, scd cum fructu. Sic fol mit nuB lücrbeu, ha »nir
Ijeiffen get)flan|et, gefcet. Et luei-ito debet dici: non sepelire, scd sciniiiai-c, '^
plantare. Nulla matroiia dieit: sepelivi, scd Joil pflanzen, fccn. Sic rusticus:
non sciiclio forn, sed pflanze, fec, ut, fol anffgeticn post aliquot sc|)t|inianas.
■ 6§ mn§ Uiol lievlnefen. Ut ergo ffiartenfrato gelui§, .sie uos. Alioqui muftuS
nic^t gefeet, gepftan^et. llnfer iird)f)off non est sepultura, sed ut patres Dei
agrum, agrnm Domini, agricnltnra Domini. Non est opus rnstici nee w
Dominae hortus, sed Dei. S)ation \)at n fein ctbetfen gefeet. Ibi ipso
colonus, Agricola, qui beS (harten pflegt. Homo effertnr. S)q tregt man
unfer§ .^[err @otS erfieifen f)in in feinen 3l(!er, ©arten, ut resurgat, (piia
Dei pisum est. Dens longo ccrtiores cogitationes habet quam rusticus, (jui
ceito novit post 10 hebdo[mades. kico seniinat, oecat, mittit horreum, iiou "
ut percat, sed ut metat. Sie Matrona K. Multomagis Deus habet has
(cogitationes nobiscum, qui sumus eins bonen K. Itnb fird^'^off est ©ottC'j
?Wfr, ubi fein TOörcn, ^^oibel gefeet, einer fo, fo et varia rcsurrectio et
tamcn »imncs resnrLgent. iQai fte 10 ünbct gefjaBt, iDirb mang fcl)cn au
irem leib. Sed r>ei agcr, nee tan letieubig lüerben, nisi prius rcdigamur jc. ••»"i
Coloui smit tobengrckr, scd non mad^cua lebenbig. Sic nos homincs be= f
f(|arveu uub laffen miif) ligen, non cogitant de mc resurgendo. Sed Deus 'j
est ineus Agricola, qui dicit: ^ä) loil ein foId)en regen unb Sonnef(^cin, ut 1
resur|gas. Omiies Cieaturae f(|reicn über uufcm f)al§: Crede, C'redc, ne j
dubita. (-'erto excitaberis, et tamen sumus taub. .'öanna§ uub 6aif)ba§ ^*
sunt stuiti. Si non viderenuis, non minnn. In liyeme l)ol| in arborib[us ;
ift tob, In vere bridfjt eraU'3 ein engelin, Jiost ))yrum. Sic praedicant omncs
Creat[urac: resnr|ges ex niortnis. An non igitur crederes te resuscitanduui
ex terra? et dedit pignus filium, (|ui uon pro se, sed pro te. Est vis resur-
[rectionis, et cauimus: 'Se» foüen' JC. ümnes Creaturae contionantur. Vidcs, 4u
(juani infoelices sint Epicurei, qui habent verbum et non intelligunt ut
20 agricalturam >
-Jlx. 12 [10. -mai]. 727
R] Hannas, Caiplias. 'Da§ fein 6elo, 6fcl. Gerte promittit resur|rectioneni
propter fiüi mortem et dat testes üiimcs ("leaturas, qiiac fintJCll, fpvtll^eil.
'OJJit lücliijlcrlei leib.' gvag bie ''Bhc^b brunib im garten, .^affeu uiid} i «lu. 15, 35
bie evbcis ftetfen. (Sij fie loivb erfticEen? Sq§ get^en. Pisum fol cinlinir|eln,
5 unter ftd^ ftoffen itnb ftengel über fic^. Sic nos seminamur, gepf(Qn|t it.
Ndii liabebo Imc corpus, qiiod eij'en, trinden, ^ofen, ^etnb, lue, Öed iu aerc
l'o Icidjt et Deum laudabit iu aeternum, ut etiam Stellae, Luna testes resur-
[rectiouis, Coeluui et Terra. Sßer bn§ nicf|t >int gteuben, ber ntng§ Inffen.
Quilibet homo in liorto leuit lil)rum de resnr[rectiouc et tc^tem et pigiius
10 resur[rectiouis. S)er ftengel fil)et üiel nnberS beuu ber famc. Hoc dielt
Creator per Creatura:^ et per filiuui. Scripta resurrectio iu (juolibet ijrauulo.
Qiii nou vult fidem coufirmare et Deum laudarc, abeat, quo debet.
12, 10. 3Jlni 1545.
^rcbigt nm Süiuttng il^occiu 3üc»>ii''tntiiS.
R] DOMINICA VOCEM lOCUNDITATIS.
1. Corint: 15. 'Ecce mysterium.' i.flor. is.Mff-
•* (5:§ ift ju uiel auff ein prebigt. Ep[istola ift ju reid; et lo.piitur de
ingeutib[us reb[u.s. JNlerito tractamus hisce dieb[us de ai'tic[ulo resur[rectionis
13 iö Anuo r
üj Dominica vocem locuiiditatis.
1. Cor: 15.
SBir l)nbeu gel)ort bcu 5(rtic!el lion ber auffeiftcf)uug nidjt nllein ßljrifti,
»' fonbcvn nndj unfer, 2!euu ßtjrifti nuiferftel)nng tncre ui^t§, tueun luir and)
Pr| ^ie ©ritte prcbigt, Don ber let^teii Jpofiiimen 4?otte'.t. i..<tu,. 15,51-53
i'^ ^U)e, ^ä) fage eud) ein ©e^eimntS, Sßir loerben nii^t alle ent=
^^ jd^laffen, äßir Inerben aber alle licrtuanbelt Inerben, unb
^^' baffelb plülilic^ iu einem augenbliif jur jeü ber legten
ai i^Jofauuen, S)enn e§ Inirb bie 5|Jofaunen fd^allen, Unb bie SLobtcu
luerben aufferfte^cu unücrUiefelid), unb Inir merbeu tierUiaubelt
lucrben. Senn biu üertoefelid^c mu-j aujiefjen baä uuDerlnefelidje,
unb bis fterblid)e mu§ anjie^eu bie unfterbligleit.'
'"^^'JlS ift ju öiel auff eine $Prebigt, 2)enn ber Slejt ift 3U reid; unb bie
3.) '^^ fad}e 3U grou unb l)od}, baöon ber ?(poftel an bicfetn ort rebct, ba§ JuirS
nidjt erreid^eu nod) auff ein mal nad) toirben l)anbelii founeii, "^oä) lueit eä
bie geit fobbert, muffen h)ir baOon reben, fo öiel \v\x üermügen unb jeit t)aben.
22 In templo parochiae Dominicae Vocem iucunditatis: Anno 1545. r
728 'lUcbiiilcit bcj ^nl)!^!"^ 1545.
Blnoii soluni Christi, qiii ]n'(ii)ter iios oiuiies, sed etiam de nostra resur|rectione,
iit abiiiule aiulistis hoc tempore. Sua resurrectio nihil esset, nisi nos
sequereniiir, ])ropter quos facta est, ut canitur: 'S)e§ foEen ton olle fro fein'.
Stein '6l)rift lull unfev troft fein'. Resurrectio eins fol unjer tvoft fein. Si
nou crediiuiis, iiou utilis nobis resurrectio eius uec opus habuisset resurgere &
a tnorte et mori. Nos gaudere et cantare debemus hanc resurlrectionem,
quod sit unfet troft, quod certissime et nos resurrecturi. Audinius, <juo-
Miodo respondeat iis, qui (|uacrunt, quomodo resnrg[ant, in unc^r, bcrföefet,
Hlntdjt [)ernad) iolten, @§ f^e'^t un§ an fein Jlnfferfteljung, Inte Inir [tncicn: "S)c§
follcn Uiiv arte fro fein' k. fnllen bal'on ftniien unb miif} (\Ientien, ^n§ iioluiö lo
uiifcv tioft fcl) @f)riftnä mit feiner anffetftef)nng, Denn @rö fnr fein perfou
nid^t bebiirfft. liefen 3Irtitfel tvetjbt nn 5paulu§, ben bie öernufft nic^t Der=
ftef)t, S)entt fein afe fo ftintft al§ ber menfc^, no(| fol er miber unfterbM;
?i] ^itlidö ift§, bn>3 man ju biefer jeit nac^ bem Ofterfeft prebigt nnb
tjanbelt ber ?(rtit!el tion ber 9lnfferftel)nng, 'DJtc^t allein tion ber ^Infferftetinng i;.
nnfer« |3?i. 65 8] ,f-)(S9J5RTt THESU CHRISTI, mele^er umb nnfer atter tinttcn
Hon ben tobten aufferftanben ift, ©leid) toie er and) nrab nnfer aller Inillen
geftorben ift, ©onbern anc^ l)on nnfer 'Sfufferftelinng, auff boa trir im ©tauben
Hml gegrunbet nnb ganli gelniS Inerben, ba§ nnfer Seib tucrbe tniber erfur
ge()en nnb lebenbig merben. Xenn bie ?Infferftel)nng Cbrifti ift nn§ nidjtä m
nu^e, loenn loir, umb mcWjcr IniEeu 6t)rtftu§ aufferftanben ift, i^m nid)t
nadifotgen nnb glcid) loie er alfo aiiä) tüir fon ben tobten aufferftetien. TIu
aber loerben loir jm nic^t nachfolgen lonuen nnb mit jm onfferftel)en ^um
Scben, loir gleuben benn, ba§ fein 3tnfferftet)ung un§ ju gut gefd^ebett fei).
(Mlcnbeu toerben lt)ir anc^ nid^t, tnir ptebigen benn immer bafon nnb treiben -'i
bicfen XHrtidel on nnterlaf;, bamit er in unfern igex^m beileibe.
So ge'^et nn bie ?lufferftef)nng (5f)rifti un5 an, SBie ttiir auff bog £ifter=
feft fingen: 'Gbrift ift erftanben öon ber 5Jlarter alle, Se§ foUen tnir aKe fro
fein, Pl}rift Inil unfer 3:roft fein.' So lout e§, ffl)riftn§ 5luffcrftelinng fol
nnfer Sroft fein, Sol iie nnfer Xroft fein, fo muffen toir? gleuben, Wlcnbcn :io
loir§. nid^t, fo ift fie un§ ntc^t§ nu^e. S)enn umb feinen tüitten l)nt (s t)riftu§
nid)t burffen aufferfteben, ©leid) Une er aud) umb feinen toiüen nid^t bot
bnrffen fterben, Umb unfern rtiCten ift er geftorben unb imu ben tobten anff^
erftanben, Sarumb lüir un§ feine§ @terben§ nnb leiner 5lufferftebnng an
nemen f ölten, un§ berfelben öon .'öer|en freUien, fingen unb gleuben, Tn§ 35
fold)S aÖe» unfer öeil nnb 2:roft fei), Unb ba§ auc^ tüir getni» öon ben tobten
Serben aufferftel)en, ittie er oufferftanben ift.
Senfeiben ?lrtidel treibet S. 5paulu§ geluoltig in biefer ßpiftel tniber
alte SSernunfft. ^ix^ Hör biefem Sert bnt er geantlnortet beuen, bie ha
fragen, SBie bie 9htfferftel)ung Inerbe 3ugel)cu, Senn nnfer Seib Inirb begraben, 10
^x. 12 [10. 9?!nil. 729
Rl ftindt, licvfaittct n( lein af3 auff Grbm k. SBie !nit niiy foW)ni ftiucfoiibcn
mnbcn, bei1iicfcntlid)cu ein ticUicv Icirfjmim, <iui f)cnlirf) fcfunu'v i|n;im Sol?
Si non tit, l'rustra iiiortuus ot rcsiirrexit, i|uiM fol un)cr fvcilbc, tioft fi'ill, cr
ftinrfc, tinc greutit^, tarnen dixit: (är fol fc^on ^errltd) unb üerev qnnm S(.l.
» Utinani credereimis, ut abundp pracdicatur. Sed jn-opter nostrani incirdnli-
tatem hie textus non falsiis nee Dens nientietur. @§ tttOC^t 3eit foillCll, ul
libenter audiremus, si licevot. Non dico. Sed Spiritus s[anetus loqiiitnr per
PaiiUini. Si papa iani bvumB geBe fctn brcl) fronen et Tuiea omnia regna,
8j evftef)en, -Ißenn ba§ ntt gcfdjcd), toere ß^iiftnS ncrgeBenS gcftorBcn, 3^or (intä
10 gfngt, 5)aS @r nnffluccten unb fd)on macf;en Itnl, ob tuirS ndcr idjon nirf)t
glcnticu, fo tnirb bod) btefcr tert unfern unglanöcnS finlkn niifjt folffl), unvb
ein 3cit !omen, ba§ manS gern Ijoren inoc^t unb nid)t fönten fan, Stapft,
Piiftintfct, tiertocfet unb öerfniilet, Sllfo bn§ fein erger ?(6 auff ©rben t[t bcnn
bes Wcnfc^en SciB, luenn er tob ift. 5)n frngct bie ^l'crnunfft nnb ipritf)t:
li SBte fan bo(^ ou§ fold^etn jeincrlidjen, ftindcnbcn 2eicf)nani, ber bn yer= l&. ■'[■> l|
triefen inn§, nnb ben bie ^JJnben unb 2ßnrine treffen, ein nctnev Seiff)nniii
tuiber onffcrftel^en, ber fd^oner nnb lierrltc^cr fei) benn bie Sonne? 2Bolon,
ilirirfjt S. 5paulu§, @ef(i)id^t§ nictjt, ha§ unfer Seicfjnain ioiber nnfferftctjet, 6o
ift t^l)riftn§ tiergeben? geftorben nnb ticrgefien*3 öon ben tobten Iniber nnff^
w erftanben. 3ft aber ß^rtftii» nmb nnfer tt^iUen geftorben unb anfferftnnben,
©0 mn§ unfer S?cic^nam nuc^ onfferfte^en, S)a ift fein jhieiffel an.
3nfo fagen Inir and): ©efc^ii^tS nidjt, baS lotr Inni ben tobten nnff=
crfteficn, SBaS mad)en tüir benn, ba§ tnir fingen: 'g^rift ift erftanben, Tev
foUen toir aüe fro fein, Pt)rift loil unfer Iroft fein"? ©ol (^"f)riftu§ nnfer
3s iVrelübc unb Stoft fein, tnte Irir fingen, So mu§ unfer Scib loiber au§ beut
@rabe crfi'tr, er tierttefc, tierfanlc unb ftinde gleid), Unc grettjlid) er jmcr
irorie, Unb toaS Inir fingen, baS ift geluis nnb {]at feinen jtueiffel, Senn bie
f)eiligc @c()rifft ^euget e§, ®ott t)ot§ gereb, SaS unfer Seib frfjöner, ()crrlirf)cr
unb flerer fein tücrbc benn bie f)elle ©onne.
:<" @oId^§ ^irebigen Uiir uu jinerbnr, Sßolt C4)ott, loir fnnben es fo feft iiub
gctr»i§ glenben, Inie reid^lid) e§ un§ geprebigt tnirb. S)od) Irirb nuib nnferä
llngtaubenS h^iHen biefcr lert nidjt folfcf) 9lodj Wott, ber foIrfi-S gerebt bot,
,Hini Süguer Uicrben. '"JJlit unfer fiiitoadjcit fnnb C^ott gebnlt baben, 'ilbcr
ba'3 toir fat, mi'ibe unb nberbri'iffig luerbcn 65otte§ äBort jn f|6rcu, S)a§ ift
3^ f(f)rccflid). ^d) fiab offt gefagt, TOon föUe @otte§ Sßort mit aUctn crnft nnb
blei§ fjoren, loetl e§ un§ geburet, (So möchte bie 3eit fotnen, ba§ UnrS gern
f)6rcn tüolten, trenn e§ un§ gebi'iren funbe. 3Ber e'& uic^t fjöreu tnil, ber forc
jtncr [)in, @r ItjirbS trol getoar tuerben, tnen e§ gcretoen txnrb. '^\ä] prebigc
bir nic^t, Sonbern ber beilige Seift tft§, ber biird) S. *^?aulum rebet, S^erfelb
4u luil Don bir unöeradjtet fein. Sßeitu ber SSapft jtit fein 3)rel)fad;e Ärou Unb
730 ^vcbiglcii bcä 3oI)rc5 1545.
RlfanuMi iion dcliol inuliio, quia tiolnonmt niidire. Et. Dens lo(jnitnr, pI .si non
tuil f)incn, fdjlucif^t cv, fanS vcrhum nufftiorcn. Sic papa ot sui l)n'6cii§ |o
lUuHeil rjot'Cli. Volenti non tit iiiiuiia. lani aperit coelum, claudit infeios
iiiib fdjitt rei(J)Ii(^ uiib rcbct gctvoft. Nemo Ixnl Ijoren. Eeontm potcst
claiulcre cochnn et infcro.s a))erire uilb mit I^auffett JC. Ideo audianiu.s, dum 5
Inqnitur Dens, ne auferat itenim verbum et taceat. Si hoc, tretben bQ§ loort
llidjt fricgen. Ego 15 annis Monaclius libcnter andiuseiii. @§ !iiiib mir
aber nidjt Incrben. lani andimu.s, ftellcii un§ bod§, aU giengS un§ iüd}t oit.
. . . tüil tocrfcr)en, nt auifeiat. Tdeo auditc, dum loqnitur K. Dixit, h)ic
e§ jugteng, ba§ ba^ jemerlic^ faro fol auffcrftcf)cn. lani addit et iioc: (pio- i«
9 ...] ü
^\%m^, tücnu fic fd^on t^r fron bntmti geBcn tnolt, mu^ ntd)t "^oren, T^ewn
cr§ aiid^ uiifjt luil Ijabcii, @ott tcft fein toort prebigcn, fd^utt fein inort reidfjlidf;
nuu: ?(r( gen T)imel, all gen fiimel, luil mnus nn nit fjoren, tuolan fo tan
er aurf) tuol bic (jcll aufffdjlicf^cn, T-mmB laft nn§ Ijorcn, bamit tuir fein
Uiort nid)t Verlieren, ^m SBal.iftumB Ijett ^s^^ gern geljort, aBer fo gut !ont ':■
Silber Snrcfifcf) Reifer aEc feine ,<?cintgreicf| barumb geben loolten, bas fie ein
fc(fcf)e ^prcbigt l)6ren mod^ten, fo mnffen fic e§ bennod^ nid^t r)5ren. Sie
T)alicii§ nicfjt Tiorcn Inol^ fäM. ■?) ij] len, ha fie e? I}etten r)in-en !önnen, S)arnmt)
fiiKcn fie e§ ancf) nidjt I)oren, nn fic eS gern f)6rcn Uioltcn.
Sßenn (Sott rebct unb fein Sßort gibt, @o gibt er§ reid^Iid), f deutlet -'»
feinen fdfjaii nbcrfcf^tocnglid) an§, Slint ben .^"»imcl locit auff, rufft nnb fprid^t:
^Ifte gen .'pimcl, ?llle gen öimet ^tl§ bcnn ift geit, bü§ man bie Cl)rcn anff=
tT)ue unb f^orc. Sßenn man aber fein 3Bort nirfjt f)oren tril, So fdfitoeiget er
ftiHe nnb nimpt fein 2Bort rein '^tnitieg, 6o ge'^et» bcnn alfo, .'öaben iuir
05ott nidf)t Uiöllen boren, ba er mit nn§ rebet, ©o mögen Jnir ben 3;enfcl -'i
boren, SPenn ö5ott fdilueigct. .?)aben mir nidf)t gen .^tmel motten, loeil er
offen ftunb, So !an @ott ben .^"limel yifc^Iieffen nnb bie .f)clle anfffdf;Iieffen,
'^a mögen Iuir ,^nfeT)en, Hm loir bleiben. Dem 5?a^ift nnb bem 2nrdfen ift§
alfo gegangen, ba§ (Sott fein 9.Bort Hon jncn genomcn r)at, Sie fjabenS andf;
nid)t anbcr§ ItJotten Ijaben, ^lincn ift red^t gefd^eljen, 5öie ba§ Spridfiitiort ^u
lautet: Volenti non fit iniin-ia', T'tx e§ fo ()aben )t)il, S)em gefd^tdfit nidjt
nured[)t, aBitt!ot)r bricht Saubred^t.
^l^t f(^Ienfft (Sott and^ ben §imel auff unb fc^lenfft bie ^cttc an,
Srf)uttet fein Sßort reidjiidfj an§ bnrd) bie ^rebigt bes guangelij unb rebet
getroft, ?lber niemaub W\l c§ faft mebr f)6ren. So loirbs aucf; gcfcfjel)en, hau ^i
(Sott ben §imel lüirb anfdfilieffen unb bie .^ette anfffd^Iieffen, haZ- bie £cntc
mit "^auffen ttcrben 'hinein faren mnffen, lueil fie je|t nidf)t in ben .^imel
') ülpian, Digest. XLVII tit. X, 1 § ö: nulla est iniuria, quae in volentetii fiat.
i.
"Kr. 12 110. Tim]. 731
R] modo fiel resiirrectio in ext[i'emo die. §te fogt ciu fonbeilicf) ftlttf i. <■. ein
lictmlid^ fti'itJIin in bn§ oTir fogcn, sie tamen. bas foUcu all in toto orbc
tjoren. Scd tuivb nidjt icbcvinan 311 t)ev|ten gcfjcii. Idcd mnuot mystcrium.
3t mod^t fragen, luie e§ toerbc jugelien am iungftm tag. Sic: 'Neu omnes i- sf"' '•'•- '•■*
* obd|ormiemns'. Sic veniet e.\t[remiii^ dies laeta nohis credentih[iis, (prrtliilis
avaris 3c. 60 tüivb§ ^nge^en. 5Jlan lötrb un§ nic^t aEe in fard legen, r)inan§
si mtV'j nic^t hierben, Saft nnä Tjoven, niel)I nn§ ®ott rnfft. Sipcr abn l)a\
*4?anlu§ gctvicfien beii ?lrtic(el l'on ber 9tufferftef]ung, iljt jeigt crS an, toie cS
,^nget)en U)Cfbe, iDtl etttoaö tjeiinlic^» in§ or fagen, ni^t fo rjeintlid), ba-i nit
»» ein jebevtnan '^oren folt, fonbern ba^ nit jebevman jn t)er|cn faffen loil, toit
^'Jloollen, lüeil er offen ftc'^et. S)aruni5 laffet un§ öleiffig T)örcn, tocil ®olt
tnit nn§ rebet, 3Inff ba§ er fein SBort nid^t liintreg neme unb ftille fdfjUicigc,
■JJim|.it er fein 2Bort f)tnUicg nnb fcf)lDeigct ftiCe, fo tft§ mit nn§ an-J. 5l'er=
lieren loir ®otte» äBort ein mal, fo mevbcn mir e§ ni(^t mef)r nbcrtommen.
15 ^ä) Sin fnnffje'^en far ein 5JJnn(f} gemefen unb fiette gern ein einige red)t=
f(f)affenc ^rcbigt gefiorct, ^tfier e§ funb mir nid^t fo gut lucrben. ^l^t t)at)en
mir ©otteS Sßort reidjlidf), ?l6er Inir fteHen unS bagegen, e6en aU gicng e3
nn-j nid^tg an, SBotan, merben h)ir e§ t)erfe= [S3I. |> üj] f)en , bo§ lotr ©otteS
5fi?ort Verlieren, @o mögen mir erfaren, tüa§ mir gemadjt TjaBeu. ^u raten
IM mere, mir tioreten, meil @ott mit nn§ rebet nnb un§ fo tretoliif) raffet nnb
frcnnblii^ tocEct, 5l6er baüon i|t gnng, SBir moüen pm Sejt greiffen.
S3iPer Tjat @. ^anlu§ gemaltig fielueifct ben Slrtirfct Oon ber 5InfferftcI)iiiig,
2)n§ ba§ elcnbe, jemerlic^e, menfrf)lid)c (T"lfifcf). fo ba ftirBet, oerfaiilet nnb in
ber (h'bcn Oertoefet, an§ ber Srben miber evfur loinen nnb anfferfte{}en mcrbe,
:•! S)ane6en auc^ angejeiget, mit mcld^erlel) SeiBe bie Sobten !omen merbcii. 9Ju
fnget er, mie e§ am l^nngften tage in ber ?luffcrftc'^nng üon ben lobten ,^n=
getien merbe, Unb icijt ein fonbcriid) ©turtlin, bergleidjen man foiift nidjt
finbet in ber ^eiligen @d)rifft. '@il)e', \pxxä)i er: '^ä) fage end^ ein @el)cimnt§\
ö)eT)einini§ Trifft ein Ijclmlid) bing, ba§ au« ben 3lngen gctTjan, Don
30 ©innen nnb SOernnnfft ferne gefegt unb alter Sßelt nerBorgen ift, tein oer=
barft bing, ba§ mit feiner l^ernunfft mag erlanget merben benn altein burcfj
ben ©lauBcn. ©0 fpriif)t er nn: ^df) toil cncf} ctmaS fieimlid^S nnb lierBorgeiiS
gleidf) in ein Df)r fagen, 9Uc^t alfo, ba§ e§ niemanb fjdren nnb niciiianb baUon
miffcn folte benn ir allein , Senn meil tdt) ein Slpoftcl Bin unb £crcr ber
3.-. .Reiben unb mein Sßort offentlicf) gcl)et in aEe SBelt, ©0 fol e§ jcberman
f|6ren, p t^cm mein Sßort !ömpt, ©onbern alfo, haä fie e§ nic^t atte gleuBen
merben. C^df) frf;reiBe e§ offent(id), hai e§ öffentlich geprebigt mcrbe, nnb ba§
c§ alle älJelt l)6re, 3lBer allen luirb eö ni(^t ju .'pcr|en geljen. 2)arumB ift§
ein ©el)eimni§ nnb Bleibt ein ©e'^eimni§, ba§ e§ jcberman fioren mag, 9l6er
40 biet merben c§ nicl;t acfjten, SienfelBen »oirbs auc^ üerBorgen Bleiben, oB fie
732 ^^Stcbiiiicit bc-3 3"')vc? 1545.
Kilragcti, ®niTn[mciit reichen niitfin Mtc. T-nS Ticifft cntfdfjinffcii, ubi im 5Rugc=
ficttc ligeii. So luirbö iiid)t allen Cfjviftcii gcfieii, praeseitim in die ext[n'mu,
Uiilb llidjt l)ciffcn: sc']ioli lnmc, aliiim, pon-ige Sacraliuentnm. Sed iote bu
Unvft fi^en in bette, ^elen lalev ntierm taften, in momento tob unb lebenbif^.
Totus mundus in momento tob nnb lebenbig. Hi neu sepclientur. Hoc
olavis verbis dicit: bie bei" tag luivb treffen, non obdor[mient. Dennod) muffen
sitocrben iiit au entfcfjlaffcii, baS ift: in bie erben Derfc^ovren Inerbcn, ^cnn
am jnngfton tage Uurbc' niii^t {)eiffen: .'pore bcn '-8eid}t, gid il)ms Sacrameiit,
BegraB itjn, luirb and) nic^t fo Ijeiffen: 3^^ bu beine tater :c. fonbern iuu
einem augenHid Inirbs anberS Uierbcn, atier gleii^luol muffen Inir alle Her-
luanbetn, bie ba toonen, bie auff ber erben tnoncn unb unter ber erben ligeu
Iit]e§ fdjon Ijoren unb toificn. Offenbar ift e§ unb bod^ .'oeimlid), Offenbar, ba§
e§ offcntlid) gefirebiget unb an ff ben öeud)ter gefeilt tnirb, ba§ e§ Ieud)tet Tjeller
benn bie (Sonne. 3.^erbiirgeu unb .§eimlidi ift e§, ha§ e§ bie älVlt uidjt glenbeu
, iiKiu 3, 1 no(^ ad^ten Inirb, fonbcriid) bie ©picurer unb Sfiotter 1. ^ct. o.
2ßa§ ift§ nu für ein ©cbeimniS? 'Sa§ [»r.^iiij] ift§, antltuirtet 5panlug,
,^vf)r modjtet fragen: Gl), fo bie tobten aufferftefien »rerben, Jnie loirb e§ benn
.^ugeljen am ^u'ingften tage? 2ßer inirb ben anbern begraben? k. So loirb
eS 'jugefjeu: IBir luerben nid)t alle entf(5Iaffen, 2ßir hierbcn aber alle Oer=
Umnbett loerben. 3)er ^^süngfte tag loirb alfo !omeu: Ta§ c-3 ein fridid)er
Sag fein Inirb ben ©leubigen nnb redeten 6f)riften, ?l6er ein fdjredtidjer "Jag
ben lingleubigcn, ©otttofen, ©einigen, 2Sud)ercrn unb falfd)en ßfiriften. "S^enn
fo lüirb e§ 3uget)en: ''JJIan loirb un§ nii^t allen auffin Sette haB Sacrament
reidien, in bcn ©ard legen unb ju ©rabe tragen, Senn ba§ l^etfft er Gnt=
ie^laffcn: äßcnn man aufT bem 'Rugebetlin ligt, beu (Seift auff gibt, l)inan§
getragen unb in bie ßrbe Oerfd)orren toirb. S)a§ loirb man nic^t bebürffen,
jagt er, am Sungften tage. ®a loirbö nidjt Ijeiffen: Äom, ^iire beu Scid^t,
?lbfoIoire jn öon Sunben, Sfeid^e jm ba§ Sacrament, ^Begrabe jn ,'c. Soubern
loeun bu toirft fiku nberm 3:ifc^c nnb effen, Steben uberm haften unb bie
laler ^elen, ^m S^ette ligen unb fd^laffen, 'üln ber 3ed^e fi|en unb fauffen,
9lm lon^e fein unb fpringen, 35alb in einem ?htgenblid loirftu oerlimnbelt
loerben, Da§ ift: tob unb Iniber lebenbig fein.
SBcrlüanbelt loerben licifft er: ju einem udocn Seben oerenbert loerben,
?lii3 bem SBefen unb Seben biefcr SBclt !omen in ein anber nelo SBefen unb
lieben, ba man nic^t mcl)r bcbarff GffenS unb 2;rincfeu5, .Kleiber unb Sd)ud),
@elb§ nnb ®nts, Sd)laffcn§, ©rbcit, 6f)eftanb§ unb bergleit^en, fo in bis Seben
gef)6ret. SBcldje ber Sungfte tag loirb treffen, fprid^t er, bie loirb man nid)t
burffcu begraben, fonbern fie loerben in einem ?lugenblid nnb vli'tilie^ anber§
loerben. @ntfd)Iaffen loerben loir ui(^t alte, 2tbcr alte, beibe, bte in ben
©rebern Ugen, unb bie auff er ben ©rebern noc^ auff ßrbeu toonen, muffen
^t. 12 [10. mai]. 733
li] olle, qiii in sepulchris dormientes et extra sepulch[ruiu mutati, (lui Itgen cum
uxoLribiis, liberis, oiunos imitahiranr, qui et in terra versantiir et in sepulcliLris
i. e. fol luerbeii ein onbcr Iei6, qni non edit, fein toeiB, finb, ni(i)t bnvff
erteilen. Sed fol ein anber leib »neiben, bei: nii^t ifft, tvindt, finber jcudjt,
A Saler, gulben jelet. Hi, qui in .sepul[chns, et qui tum vivent, gletd) ju mal
Oerlnanbelt tocrben. <iui iu terra üerfaulet, bte Irerben Qnber§ Inerben et qui
credunt, ein ff^onen lei6. Si uon onincs sepelimur, tarnen omnes immutabinuu-.
Xon omnes credent, sed für ein 9tar^eit "galten, quib[us est mysterium ridi-
culum, ut papa et omnes crassi peccatores. Sed vos auditc, credite: certo
10 fiet. S)er leiB taug md)t, ift nnfletig, ftinöt, mu§ nidjt loeiu fauffen. 6*3
mirb nid)t§ gut§ au§ stereus. Sa§ ift ein Iieimlid} ftüdlin. Et hoc plotslid)
S] i. p. c§ fol ein onber Inefen locrben, bo nit rocft ober "^embb, ct)eftanb ober
gelt ober gut k. feebarff fein fc^Ioff jc. ein fold^er Iet)b foI§ ioerbcn, ber folrf)§
gav nic^t Beburffe, baö ift bic uerUianblnng, lai bie, )o entid)laffen, mit nno,
I'. bie loiv leben, jum nelnen leben üerenbert werben. S)a» ift ha-j l)eimlid;
ftucflin, bas aüetn bie ad^ten, bie ßtniftcn fein. Sa^ift, garbinal, innrfjerer,
@l)ebrcd)cr gleubcn-? nit, ad^tenä nit, fonbern aüein bie 6l)riften, S)as inu
einem augenblid folc^c- gefrf^e^en fol, ba§ ift Ijeimlid; bing, Denn eS nit
glenblic^, Solt unfer tjerr (Sott bic Welt in eim ougenblid anffrenmeu'?
■M folt ber, fo im grab gelegen, mit mir in eim ougenblidE üeraubcrt Werben?
S)a§ ift unglcublid^, Srumb ift-5 ein tjeimlid; ftudtlin, ©o Vloljlid; nnb
Pr] tierWanbelt Werben, S)enn e§ fol ein anber äßefen unb ein anber Seib Werben,
ber nid)t gffe nod) S^rincfe, nic^t arbeite noc^ ©d^laffe, nid)t .'poc^3eit l)ültc
nodj Äinber ieuge, 5tid;t mit ©elb umbgcl)e nod) laier jele, Hub fumma:
25 ber be§ We= [aB(. •&»] fen§, fo jum Dergcnglic§en ßeben gebort, nidjt mel)r braudje.
Xa-i ift bie 93erWQnbelung, ba-5 bie, fo entfd)laffen finb nnb unter ber C^nben
(igen, jugleidj mit unS, bie wir nod) leben, unb Wir mit jnen Werben ju
einem neWen 2ebm bcrenbert Werben.
©old) beimlid; Stücflin, fage id) eud), fpric|t er: S)enn fie Werben e-3
M nidjt alle gleuben, fonbern für Sorljeit unb Spot l^alten, Denfelben Wirb-?
audj ein üerborgen ®el)eimni§ bleiben, 3lber fel)et jr ju, ba§ jr§ l)6ret unb
gleubet, Senn e§ loirb gcloifjlirf) gefc^eljen, ob Wir fc^on nid)t alle Werben
begraben Werben, ^Jluffen Wir bod) alle ^ugleid) oerWanbcIt Werben, 'Senn
biefcr V-cib taug nidjt mit feinem 2Ücfeii unb SSraud), Wie er j|t ift, (h' ifl
3ü ju unfletig, ftedt ool fünbe, Ool fterbligfeit, öol brecfö nnb unflats, 2iJa§ fan
barau§ gnt§ Werben? Sorumb mn3 er anbcr§ Werben, ^JJlnS gereinigt nnb
gelentcrt loerben, baö er nid)t niel)r junbige, nidjt Wein fauffe, nid)t fidj fülle,
uid)t beloe noc^ biefer aeitlid^en ©üter nnb 5ßefen§ meljr brand)e.
Sa-? ift nu ba-? (M)eimni§, baDon £. ''•J^aulny \.)i( fagt, Sa-? ift: ein
40 Iieimlid), ucrbovgeu Stüdlin, ttield)-? allein adjten nnb ju l)ertjeu nemen bie,
734 ^Ptebigteit be? afal)te§ 1545.
li^j'" i"-''" üciili'. Sn§ ift ^eimlid^ hing, ift nid^t credibile. Num Deus totum
miiiuluni iu luduieiito auffieuntcn, ba§ pIo|Ii(^ ber 5000 toerben öevlnefen,
löerbeu HcrUianbelt lücvben, Jieo in aurem, crede. Si non vis credere, omitte.
'Ictus ociili", auff ober jit f^iiu blid. Hinc dicitur: bonner unb 6li^, est in
moineiito, e^C mon Qlige ouff, JU tt)Ut, factus !ilt|. Adam, Eva et alii, si &
III 111 cxcitati, ut arhitror. Sed alii nobisouiii in momento mutabuutur in
aliud tücfcn, dico iu aurem: si credis, bene tibi, si uou, tameu ceiio fiet. Et
, Tiioi. -1. lifiluic cMMi noviss[inia tuba. 1. Tess: 4. ideni docet. Dominus ipse de coelo
s|t)el)enb fol§ gcfd^cljcii mit bciieii, ]o iiodf} iitt nufferftanben, imb and) bic, fo
nod) ithm, foKcii iiiii cineiit Wiä tierJüanbelt Serben, S)er fo im bett fc^lefft, i"
fo an feiner avl'eit ift, fo fein gelt jelet, fott niif)t vanm gelaffen toeiben,
fonbevu ^lül^Iid) gefd;et)n, !ucnn bie lc|te pofaun fcf)aLlen iDJib. 1. 1t)ef: 4.
Pii fo bo vedjtc ^'{)iiften fein. SBapft, Gnvbinclc, Sifc^offc, groffe ^^nxn biefev äßelt,
;,stem äl>i'irf)cvev , @t)cbverfjer, ©cnffev unb Sdjlüelgcv gtenkn e-? nic^t, ad)ten§
and) nicf)t, ®eim e§ ift bcv S5evunnfft nnglcnlilicO, bn-S in einem ^Ingenblidf i;.
alley fülle anberS Inerben. ©olt föott bic gan^e äBelt, fpvidjt bie S^ernnufft,
in einem Slngenblirf gnn^ nnb gor anffienmen? äBic fan ber, fo fnv r>0(iO
jaien geftovluMi nnb fo lange ^cit im förabc gelegen nnb lievtoefct ift, mit mir,
ber id; norf; lebe, plo^lid; öerenbeit loevbeu? ^t), Sßie nex-vifrf) bing gibftn
fnv? 6-3 ift nid}t glcnblid). äBolan, fagt (5. 5panlnS, .3d) fage biri< in ein 20
•Ol)v, 'Ulm ^iiiiftft''" t'iiU' Hnib-ö fo jngeljen: Xiie, fo nntei' bev ©iben ligcn nnb
nod; nic^t nufferftanben finb, tuerben auffcrftel)en unb jngleirf; mit beneu, fo
nod) auff (Srben leben, fdjnel unb beljenb Uertnanbelt Uierbeu. ©oldjS glcube
firf)er= 1^1. ■'!><! I lid;, äßiltu e» aber nic^t gleubeu, fo la§ eö, Umb beine-J nn
glaubeuy UnUen tt)irb§ nid^t natfjblciben, @§ loirb geloiSlid; gcfd;el)en. -2^
'Monicntunr, 'Ictus ocnli' Ijcifft ein ^Jlugenblid, loenn fid) ba-? 3lnge auff
unb ju tl)ut, ®av ge'^et fd)uel unb M)cnb ju. ®al)er fprid;t man: Tonner
nnb 2?litj, 3)enn el)e man ein 3luge auff nnb 3U tl^ut, fo ift ber Slil; gefdjel)eu.
So IrivbS oud; am ^\nngftcu tage fdjncl nnb bcl)enb ^ugetjen, Joie ber SSlitj
bal)cr feret, S?cr jld bie .ft-anbcl am 9J}anl l)at nnb trindet, ®er im 83ette 30
ligt nnb fdjlcffet, Ter an feiner @rbeit ftel)et, Ter fein (^)clb ^elet, Tem fol
uidjt iKaum gelaffen loerbeu, ©oiiberu cf)e fid; ein 9hige auff unb ju tl)ut,
mirb er HerUmnbelt Inerben. ,'^'\ft ^Ibam, @na, 9lbral)am, Sara unb anbere
a«(ntij.j7,6-.''iu'lcr uid)t auffevftanbeu mit (^'Ijrifto, tnic bay ©nangeliuni -lliattbei bal)in
lautet, unb id; e§ bafur l)alte, ©0 loerben fic fampt allen, fo in beu Kreberii ;■...
finb, unb fanipt un3, fo Ivir nod; nnff ('^rben leben, beljenb nnb in einem
.*pui iu ein anber äBefen lierenbert Inerben. ©0 loirb-j 3ugel)eu, !,\d; fage bir?
in etil Ol)r, .^d) meine e§ trelolii^ unb gut, ©leubeftu e? nnb uimpft ju tjer^cu,
Uiol bir, (^ileubeftu e? nid)t unb Oeraditeftö, Inelje bir, @>3 tüirb beunod; gefd;el]cn
unb beineu l)alben uidjt nüd;blciben. 40
5h. 12 [10. aKcüJ. 735
II] descendet cum voce Archangeli et tuba Dei unb felbgejd^vei. Ibi dicit: tempore
noviss[imo tiibae, pofauti, troiueteii, Uüit meffing gemacht, bie mau bvaiicf)t im
■^eev, fcfjlac^t. -JUiff bicfelti gricgifd) mnnier rebct er f)ie, lüic 311 fclb l)frget)ct,
Sriiinel, Saratautara, @ot ift ®ot, 3}ia^omet fein fLiH'djt: TuixMe lofmig.
■'' 3Benn ein teil gewinnet, dieimus: ba§ anber teil ift ilein laut ipovbeu. Sic
Paul[us: ®s loirb irici'beu ciu felbgcfdjvel): "^ui, f)ut, mugmis Angeln.^ Unrb bic
üvuuiel fdilagcu. Post Dens mirb (joiauueu blafeu jc. Nou est pofaun, bie liou
meffig ober [ilber, Mosi. Sed öon ein anber pofaun, trumel, felbge|d)rel), ^.woinu.
2 ff. In teiuplo Tvircico scriptum La illali ilellali Meliemmet, Iresul Allali, 'J'aiirc Bir
Pegamher, Hacli Non est Dens nisi vnus, Meliemmet autem proplieta eins, Cieatm- vnns et
pidpliotae aequales |[ In i)ugn:i unnics alta voce clauiaut Allall Allali Allaliii i. p. (• Dens,
Uens, Deus r S über Mosi steht Num: 10. S2>
S] rcbet %5aulus aiicf) balioii: S)cr §err loirb felbS öom t)imel Ijeruibev fareu mit 1. 1:11.11. 4,i:.ff.
10 eim feltgeid^rel) unnb mit ber ftimm bc^ (Sr^cugel-S unb mit ber po)auii (Siotte-?,
Vllfo vebt er l)ic and): "jur jeit ber leljteu poiaun'. ^4>ojouu finb bie T>rometeu,i sor. i.',, ^
fü inn ber id;lüd;t gebrandjt »nerben, Senn er auff bie frigifd^e manir rebet,
Dr] Unb jolc^ä niirb gefdjefjeu, jagt er: '^ur jett ber legten Spofauuen, i.ffoi. ih,v.>
3)enn e» tnirb bie spofoune [(fallen, Unb bie Sobten tüerben auff=
ir. erfte()en, nitberuiejilid}, Unb luir tuerben öertoaubelt tuerben'. &x
rebet eben Imn bem ^'''iiöften tage, Unc er baüon rebet 1. llicfjal. 4. ba eri TMi. 4, lef.
Ipridjt: '6r fel6§ ber §fö3{3i' mirb mit einem ^Jelbgejdjrel) unb
Stimme be» @r|engel§ unb mit ber 5pofüunen @otte§ cruiber
lomen Dom §imel, Unb bie 2obten in Sf)rifto tocrben anfferfteljcn
20 juerft, Sarnat^ luir, bie h)ir leben unb utier6lci= [3?(. ■'p"| beu,
tuerben ^ugletd^ mit bcnfelbigen fjingejudt tüerben in ber SBotdeii,
bem .6@9i9\9l entlegen in ber Sufft' etc. Sreljerleli er^elet er, fo
ß^riftug tu feiner legten ,3ufiii'fft mit fiil) f)iiben tuirb, SaS 5'^l'>flPi'f}i'i^>i'
S)te Stimme be§ 6r^engel§ Unb bie 5)>ofüune 6)otte§. Unb rebet nai^ ber
■ii Sßeife, tüic e§ ju 'lydho in ber @d)lad)t ^uge^et, S^enn Jelbgcfc^rel), KcleuCma
l)eifft, luenn fid) bie Ärieg-?lcutc im §eer untereinanber Germanen unb an^
treiben ritterltd^ juftreiten, |)in3u, ipiuju, |)inäu, S)ran, 2)ran, 3)ron.
^ofaunen finb bie ©rometen, fo in ber .öcerfdjlad^t gebrandjt luerbeii.
So gef)et» ju ju ^elbc in ber A^eerfc§lad;t. äßenii man bie Sd;Iad)t
30 anfet)et unb bie geinbe angreiffet, fo blefet man bie ^^ofaunen ober ©rometen,
fc^legt bie Srommel, unb geltet baljcr bie laratantora, '•JJtan mac^t ein Jvelb=
gefdjrel), §er, .sjer, |)er, §er. 3Der Dbcrfte Seutenant ober .*geubtmon, bem ber
.ftriegsfürft ba§ i^elb befohlen Ijat, tjermanet ba§ Ärieg-iüold , bie ^^einbe
ritterlidj aujugreiffen, .^ni, .§ui, .^ui, .^ui. Unb ba§ ftrieg-soold fdjreiet 3U:
35 gj-'ifd) «11 fic- Afifd) an fie, frifd^ an fie, Sdjlag tob, Sdjtag tob, Sd}lag tob.
736 sptebigten beä 3al)re? 1545.
K]scilicet gotlid;. Kt/.tvofiu: loeiin bie ©djiff teilte , Ärieg-äleute einanbev öev=
manen, post tiumet ju .'c. 2)a lüirb fo jugeljen. Descendet Dens cum suo
hurtatu i. e. tüirb ein j^tnar^e tooldt aufffletjeri, bli^, boniier et totu terra
biegen et omues homiues, donec ber le^t boiiiierfi^Iog, truntcl, fo h)irb§ aÜel
-4ii.76, isin ein fjauffcn gctjen unb bu tob unb Icbenbig fein in inomento jc. 'Vox
4S1.68, sj toiiitrui' 'dabit voci virtntem\ Quaiido Den« loquitur ia loquela luaiestatis
6 über tonitrui steht psal 76 sj> über voci steht psal 68 s^J
sj@ott luiibt fein Sniininel lafeen 9cl)en, fein felbgeidjrel) unb pofaun, ^ä) mein,
t'i jül ein \v(\en Ipeiben, Senn ev ift nid)t ein ITleßinge pofann, bie ein golt-
jd)uubt niad)t, foubein cittel gottlid) ieltgefdjiei) lüerben, SüC' linrb alfo p=
gel)en, (S()iiftuö loirb Ijerab fonien mit jeljiiev pofaun, ;ilij unb bonnev, »vivb >"
Kl 1 S)a'^ev f omptC', tnenn ein teil gclDonnen !^Qt, fo fprid;t man: S)ev nnber teil ift
ticinö Units luovbeii. äBcnn bie SiadEen an bie ©djladjt gefjen, fo ift jre
iiüfung, nnb ha^ gan^e .S>ei- fdjrciet: \'JUal), '■^nial), ^^ülat)u, lltafiomet ÜJegil
SlUaf)' (S'3 ift fein @ott benn ®ott, ^JJlafjomet ift @otte§ fned}t. Sllfo tl)eten
bie föiied)cn oud) im Streit, t)ütten jre fiofung unb ©efdirel), ire $ofannen ir.
nnb Siomctcn.
?luff biefelb ©ried^if dje manicv rebet t)ie ©. $Paulu§ unb fprid;t : Slni
Snngften tage, trenn (£^i'iftu-3 Dom .sjimel l)nah !omen inirb, tüirb ein (Velb'
gefc^rei) rterben: fQni, .s>ii, .s^ui, Ser groffe (iSngel trirb bie Srummel fc^lagen,
(Sa fei) IUI ber (Jngel ©abriet ober ein anber ©ngel, Senn ©abriet ift bie 20
t)6c^ftc '■JJiad;t unter ben (Engeln, ber l^od^fte ^eerfurer im .s^">imel, S)er ha§
5d)trierb füret, Ter beä Äonigs [»1. CS] TOarfi^alc! ift, S)er be^ .Reifer? grofte
■JJiadjt l)at ju gelbe, üBie ber Plante mitbringet '©abrief: '©ottec- Wrafft',
'@ottc§ mad)t', Söenu er feine getualt Irit üben, @o fdjiegt er aCc§ tob, ttta§
auff 6rben tebct, ©6ld)cr (ir^engcl ober auBerlefener (fngct für anbcru Sngctn, a;.
ber ©otte-j mad)t ift, ber loirb bie .V)ecr Srummcl fd;tagen unb feine Stimme
l)üren taffen, Unb ©ott Inirb feine 5^^ofaunen btofen. @§ tnirb aber nid)t ein
fold) fd}niüd} 3clbgefd)rel) fein nod; f6[d)e geringe Stimme, audj uid)t foldje
''4?ofaune Hon ^effing ober Ampffcr geinadjt, Inie auff 6rben, Ober Hon Silber,
4.a;oirin,a>oie bie 5))ofauuen ''JJiofi luaren 5ium. 10. Sonbern e§ Inirb fein ein ftardf, m
trefftig, §imtifc^ unb ©otttid) gelbgefdjrel), Stimme unb 5ßofaunc.
So lüirbä äugef)en, 61)riftu-5 ber §(h-r loirb 00m Söimel [)erab faren
mit feinem fyclbgefdjrel), mit be§ 6r|cngetc' ftimme unb 5^'üfauue ©otte§. (^§
luirb ein fc^tuai^e äßolde auffgel)en, Sarauff Inirb fold; bti^cn unb bonnern
folgen, ba-S ber gantjc (Srbbobfu beben unb alle Wenfd}en auff ßrben crfd;recfen ■■s
unb iitlern tocrbeu. Sa» unrb bie ^^ofaune unb S^rummet fein, baö ein
9h. 12 [10. aJlat]. 737
I sime, ift ftavö. Christi vox suavis. Dei vox ift ein anbev pofami, bie fdjiegt
ein ^au§ in momeuto bamibev erben, bQ§ ftau6 eitel. i)a firret§ ballet et
fit iu momento. Ibi acclamabunt oiunes Creaturae: ^ui, ^ui. Sic in Esai[a
legimus. S)a htx !onig @enI)Qrib für 3feruf[atent, für ein Sngel au§ mit Scf. 37, se
feiner fttm unb trumel unb blie», ürret mit feiner jEorantara. Bellnni Tupha.
Ut olim loenn in Missa Äreuj a 4 termiuis. Tupha bon morgen . . .
6 . . .] fc§ — X nachgemalt
S]bie gan^e erbe fcelBen unb ein fc^lag inn anbern, Vi^ ba^ ber Ie|te S)onner=
fcfilng iüirb fomen, fo Inirftu tob unb lebenbig fein in eim augenSlicE, toenti
©Ott rebt inn ber fprac^ feiner SRaieftet, bie !an !ein menfcf) ^oren unb leben.
'0 ß^riftu» aU ein 'D}}en)c^ rebct nod; leiblid), abn @otte§ ftimm ift ein l^ronunet,
bie f erlegt in eim augenbtid barntber, ba§ ein bäum in eim augenblid 3ur=
Dri Sonnerfc^lag toirb ineinanber ge!^en, bi§ ber le^te ®onnerfif)lag inirb !omen,
ber §imel unb (ärben unb aüe§ in einen t)auffen lucrffen luirb. S)a tnirftu
fo batb in einem Stugenblid tob unb tüiber lebenbig fein, S)a inirb bie l'er=
15 luQubelung gefc^etjen.
3ic3^ öerfte^e burd^ bie ©timme be§ 6r|engel§ unb ^pofaune ®otte§
Slij unb S)onner, S)enn haS^ ift ber ©ottlicfien 5Raieftet ©timme, älHe ber
SPfalm 7G. faget: 'Vocem dederunt uiibes', £iie SBoldten bonnerten, unb bie '4.<i. 77, la
©traten füren baljer. 3tem: 'Vox tonitrni tui in rota', @§ bonnerte im .'pimel, » 1»
2u £)eine bli|e Ieu(i)teten auff beut ©rbboben, S)a§ @rbreic^ reget fitf) unb bebete
baöon. ünh ^^folm 68. 'Dabit v<ici suae voccm virtutis'. 6r loirb feinem spt- es, 31
£onner frafft geben. 3)n§ ift ber 5Jtaieftet ©timme, SBenn @ott rebet in ber
fpra(^ feiner 5)iaieftet, ©0 tan e§ fein 5Jlenf(^ ^oren unb leben, d'^riftuö
at§ ein ÜJienfd) rebet leiblid), unb feine ftimme [St. ^i] ift freunblid) unb
25 lieblid). 5l6er @otte» ©timme in feiner ^JJiateftet ift ein onber ':|>ofüun nnb
S)romet, bie f erlegt ein §au§ in einem 5(ugenblitf barniber, ba§ eitel ©taub
^erauö feret, Unb jurfc^mettert einen Saum auff ein|ele ©tuiJlin, SBenn el
bal)er firret, ©0 tompt c§ in einem Slugenblid, 2Ba§ e§ trifft, ba§ ligt barniber.
60 tüirbs nu jugeljen, äöenn 6^riftu§ Dom §imel '^crab fomen loirb
30 in feiner §errligteit eine ©rfjlarfjt ju Ijalten mit feinen ^einben, 2)a? ift:
))iai)i ju geben über bie ©ottlofen, Denn toirb ber (Sr|cngel, S§ fct) nu ber
(5ngel ©abriel, ber @otte§ ^J)iad)t ift ober ein anber ©ngel, S5li|! unb 2)onner
ge^cn laffcn, Unb @ott Inirb feine *^*ofaunc unb ülaratantara blafen, Unrb
feine Srummcl fc^lagen, ba§ e§ in ber ßufft mit aüer mad}t botjer f irren
35 tuirb, S)enn loirb ha§ ^'^Ibgeftfjrcl) gefd)cl)en, Unb toerbcn nicfjt allein bie
@ngel, ©onbern auc^ aEe (^reaturn fampt juen jufc^rcljen: §ui, !qüi, !qü\,
y^rifd^ an fie, f^rifd) an fie. .'p(^9(5K, Die geinbe tjaben betncn ^iJamcn lange
gnug geleftert, §aben gniig beiner .^eiligen U3lut oeigoffen, i^i ift jeit, ba§
iJut^erä äßetle. XLIX 47
7g8 'Ptcbtgtcn be§ ^a^tc? 1545.
RlAngelus 2c. S)a giengcn bie bonner unb fiiilege in ein onber, ha^ auff ein
augenfilitf 185 taufent mit be» 6ngelä pofaun, ba§ haS ganlj lanb Bebet.
2a§ iDOr ein tvmnel. Item cum submcrgereutur Sod[oma, Gomona. gicng»
fo 311. S)a ber fronte Sot^ mit 2 todjtern flol^ Sear: nihil possum facere 3C.
1 ■ä)ioifi9, i9ii \vax gegen morgen, cum ingrederctur. Ubi ingre.ssiis et sol ortus. gieng ein 5
lüctter baljer, ba« bie ©on fd^lrar^. 2)a gieng jc^ltjeM, 6ti^, bonnev et in
,. . 3j ^l fd^mcttert toirb, @o fte^t§ (^)a: 37. S)o ber !onig Hon 3l^l}rien bor ^ernjolem
Ing, 1)0 giengen bie Donner unb f(f}lege in einonber, S)enn 2nptia t)eii"t ein
treu^fc^Iog, 2)o lagen 185000 5Jtan, ba§ barüon tto:^e, toer fonf^ fUljen, :,'\tem
2)0 ©oboma unb (Somorrfia untergieng, bo U)ar, mein 'jid), and) eine ftimm m
i.'Woji i'i, i9fi ©otteä, flug§, 2)0 Soll) inS ©tetlin ©egor fam, fompt ein loetter, bo gieng
fd;löefel, fetoer, f)lij unb bonner auff ©oboma, So toar nit öiel gelt» jelen,
Hijbu bid) an inen redjeft, unb fie geri(^tet Inerben, ©ran, Srnn, 2ran, ©c^log
tob, ©d;lag tob, ©d^lng tob, 2ll§ benn toirb §imel unb (grben in cineti
.^anffen fallen mit groffem frac^en, S)ie (Clement luerben für §i^e fd^mcltsen, 15
2. 'jifivi 3, 10 2)ie 6rbt unb bie äöcrd, bie brinnen finb, toerben oerbrenneu 2. 5pet. ;!.
arf. 37,36 ©0 tefen luir im 5propl)eten Sfaia 6öf- 37. Sa ber fionig öon ?lffi)ricn,
©enl)arib, öor ber ©tabt ^serufalcm lag, 2)a ful)r ber (fngel be» |)@rrn au§,
Sieg feine ©timme I)üren, ©d^lug bie irummel unb tirret mit feiner S;ara=
tantara, 2)a ^ub fidj ein folc^ bli^en unb bonnern, unb giengen bie S)onner= 20
fdjlegc mit mac^t in einanber, ba-3 \)a§ gan|e *^lffl)rifc§e ßager Ool tobter
Seic^nam lag, nnb baOon flol), tner ha fliegen !nnb. 3)ay »nar ber 5Jiaicftet
©timme unb 5po)annc, 2)a bie bat)er firrete, bettete ba^i ganlje Sanb, unb logen
in einem 3lugenbti(f barniber l)unbert fimff unb ac^tjig Saufent 2Ran. Senn
alfo l^atte ®ütt jntior licrtunbigen laffcn, Sa§ [Si. 3ij] er ben ©enl)arib Hom 25
Sei. 30, :;oii. .sjimcl l)erü6 üon .^c'^i'ff'J^E'" ii^cg fd^lagen toölte ^f'"-'*' 30. 'Ser .^69J9\
Jüirb feine l)errli(^e ©timme fc^allen laffen, i>a^ man fe'^e feinen
ausgeredeten 9lrm mit jornigem brehjen unb mit (^lai^'i^f" ^cS
üerjercnben gcluerS, mit ©trolen, mit ftarifen Ülegen unb mit
§agel. Senn Slffur inirb erfc^reöen für ber ©timme be§ ip@rren, :»
ber in mit ber ^Hute fd^legt, Senn e§ tnirb bie 3{ute gan§ burd)
bringen unb tnol treffen, loenn fie ber .§(i:9i9i über jn füren Inirb
mit ipaucEen unb .^arffen unb ollentl)alben toiber fie ftreitet.'
Tsfi. 30,32 'Pugnabit contra eos Tiuipha' ', 2Bie im .§ebreifd)en 2ert ftet)et, Sa§
l)aben Inir tierbolmetf(^t: 6r U'irb allentl)alben loiber fie ftreitcn. Tniii)lia -^
()eifft Ventilatio, MoLio, ein SBcbnng, loenn man etlno» Ijin unb l)er loebet.
Sal)er ba§ Sßebeopffer ben namen l)at im alten Seftament, Unb and) Ijeifft
'Pmiplia, SarumO, bai man eS t)in unb l}cr ,50g in l'iel orter, gegen -JJiorgcn,
\Hbenb, ^JJiittag nnb 'JJiittcrnadjt. Sie lltefepfaffen im 5öapftumb al)mcn bem
') nBisn.
9lt. 12 [10. mai]. 739
U] momeuto. S)a iDQt in momeuto uian, loeib, ünb, fegel tob unb öerfeiidt in
afigtunb. S)a§ toar fein pofaun, tromet. Sic pop[ulus tmnsieus mare, et
pliaiao sequ[itiir, iibi exieriint et pharao sequutus, fetit ftd} eilt Sngel JhJtfc^en
6eibc ^eer 3C. Mane filmet Dominus, lefjt lüetter ge'^en, cjuod Augel[us nocte
5 hac gehalten. S)a5 fjeifft imfer§ l)eir ®ot§ pautf, et rtenn er borniert, lauts
fd^ier loic ein panä, uub bie S)onner|d^lege fd^er^eu nid^t. Paul[us vocat
S| Jonbern oHeS int augenfilitf tobt unb berfundfen, Stent S)o bie ünber 3frnel
bnrc^§ meer jogen, So evt)n6 @ott aud^ ein luetter, ®a§ bie ©gijpter nid^t
fort tonten, Sarnac^ 6alb be>3 tnorgen§ fd^Iegt er il)n ju doben. S)ü§ ift
in niifer-? ^crrn got§ baudfen, S)enn bie bonnerfd^lege fdfjer|en nictjt. S)a§ ift bie
ftinim beS (Jr^engel§, S)er rebct, ba§ bie gaulje erbe bebet nnb bie gan^c Uu'U
erjcfjridft, S)o toerben alle ßreatur jc^reien: fd^Iag, lieber gott, fd(;lag, S^cnn
l'ri^}}ofi nac^ (aber on befe'^I, 3a toiber 6l^riftu§ befef)!, toenn fic bor bem 'Jllfar
ftetjen unb 5Jteffe bauten, fo tbun fte 6reu|fd§lege. ^ä) \v\U alfo bcubtfd()cn,
15 ba§ Tniipha bie beifft ein (Jreu^fd^lag, (kt Jüirb totber fie ftrcitcn 'rimplia,
®a§ ift: 6r tuirb tnit SBli^ unb S)onner, 6reu|i>oeife, Don allen üier orten
ber SÖelt auff fie jufd^lagen, Qx tüirb bem ?lffur rec^t auffpaucten, Donner,
Säli^ unb getor fot bie 5pauöen nnb ^l^feiffen fein, SBie es benii aud-) gefdjad;,
Senn ba ber 6ngel beS §6!R9{5)1 auSfnr, ba gtng§, Sc^mir oou 2Inffgang,
20 Schnür l)om Übergang, ©c^nür üon ^Jiittag, Sd^mir öon DPiitternadfjt. 'JHio
lüirbS and^ am ^iingften tage juge^en, toenn 6l^riftu§ tomen toirb jnut ®erirf)t,
Sa toirb S3li^ unb Sonner in einanbergcben unb loirb ein redf;t Bellmu
Tniiplia fein, aßentbalbeu 58li^, Sonner [2^1. Süj] unb ^eloer, Tinipli:i uon
9Jiorgen, Tnuplm oon ?tbenb, Tnuplia öon 5!Jlittag, Tnupha bon 5Jlitternad)t. i.woMs.asfi.
25 5tl§ Sobom unb ©omorra untergieng @ene. 19. Sa loar, meine id^,
®ottc§ ©timme unb 5|^ofaune, @o balb ber frome Sot^ mit feinen ^jluo
Xoc^tern in ba? ©tebtlin 3oQi-' "Ef"» ""b bie ©onne auffgangcn loar auff
@rben, 'tSiud^ gieng ein 3Better bal)er, Sie Sonne toarb fd))tiar|, Hub erT)ub
fid) SBlitj unb Sonner, llnb ber .'T^'öStS'J regenet ©d^tnebel unb yycloer bom
:iu .'pimel berab auff Sobom nnb (^omorra, Sa loar in einem "Jlngenblidf ba§
ganl^c !i;anb umbge!erct unb berberbct, Unb alte (SinJüouer ber ©tcbte, ^JJiann
unb SBeib, Äinb unb ßegel, tob unb berfendft in abgrunb ber .Stellen. Sa loar
nidjt ,^eit @elb ju jelen nod) mit ber ^JJJeljcn berumb jn fpringcn, ©onbern in
einem 'JUigcnblid mar alles, Uiao lebet, tob unb berfuntfen. SaS mar ÖotteS
M ijiofaun unb Sromet, Sa giengS 5ßummerle l)um, 5pii^, 5pla|, @d)mir, ©d)mir.
*.JÜfo gieug-3 and^ ,^,u, ba ha^ SßoldE 3frael burd^§ rote Wtn gieng unb
ber ftönig ^|<I)arao mit feinem ■'peer nadjfolget. %U bie ßinber ^fracl auS=
gejogcn loaren au§ @gl)Vten Unb ^U)arao mit feinen iHoffen, SBagen unb ^licutern
jnen nadjjaget, Sa erl)ub fid) bev (vngcl Wottes unb fe|et fid) iUiifdjen boS
4u ^eev ber Ggi)ptcr unb ba» .s>er ^froel, Hub eine finftere ^ilSoldeu lend;tet bie
47*
740 ^rebtglen be§ 3at)te§ 1545.
^1^ ^^jvocem Arcbangeli, ber rebet burd) ben bonner, bas bte tuelt crjd^nät unb tob
loirb. Ibi dicit Sol et oinnos ereatiirae: fc^lag tob, e§ ift jeit. £q iDtrb
benn bie rec^t pofaun fomcn unb fiircn, ioiib ein gteulid; toctter fein, et
omnes Creaturae fid^ ftcKen, quod finis adsit et noviss[imum tonitru. Ibi
imtnutabimur ex uuirtali Uicfeu in immortalem. 'In niomento.' S)a§ Ifirb 5
ber leljte bonneifdilag t{)iin, ba§ loirb ber rec^t fein, Intrb gioS, gut unb an=
Slbo finb gottlofeu, bie bid) geleftert t)aBen, fd)Iag tobt, fcfilog tobt, niatf; be§
tocfen» ein enbc. £'Q§ loirb haB felbgefdjiel) unb bie Saratantara lueiben,
S)q§ tüirb ütrr ge^en unb bummerbumbum jc. S)ie S>onnevfcf)Iege, fo i|t
geljn, finb ein üorf}3icl unb Oorbraber be§ legten bonnerf c^IagS , bei loivb§ 10
?ri gan^e nadjt, hah fein teil ju bem anbern fomen funb. 31I§ nu ba§ 5Jleev bon
einanber geteilet ftunb lnic ein ÜJiatuer pr redeten unb jur Sinden, Unb bte
Äinbcr 3frael burd^ t)in gegangen tonven auffnt tiuden, unb bie (Sgl)pter jnen
nad)folgeten iii§ 5Jteev, 3)a fdjQloet bev §(*3i;ti be-5 'JJJorgenbs nuff bie Sgl)pter
unb leffet ba§ äßetter, »Dcld;§ bev ®ngel bie nadjt juDov gel^nlten tjatte, Unbev 15
get)en, ^JJlad^et ein fdjtieden in ber @gl)f)ter .'peer, ©toffet bie 3{eber Oon freu
Sßagen unb ftiir^et fie mit ungeftiim, £effet ba§ SQßaffer »niber fönten unb
bebedet Sßagen, Steuter unb aße modit bc§ ^p^arao, bie ben ßinbern ^^ixad
nac^gcfolget loaren in§ 5Jleer, [931. 3iiii| ©erlegt 5p:^arao ntit aCc ben feinen
3u boben, bQ§ nid)t einer au» jnen überbleibet. 2u
S)a§ ift nu unfer§ §ß9{9J9{ ©otteS fanden ober, bie e§ @. $Paulu§ l^te
nennet, bie Stimme be§ Gr|cngel-j unb Sßofaune @otte§. S)enn tuenn @ott
bonnert, fo lautet§ fd^ier luie ein S|.^auden, S|5ummeiie pum, Unb bie S)onner=
fd)lege fdjer^cn nid)t. S. ^^aulug nennet e§ bie 6timm be» 6r^enget§, S)enn
@ott in feiner 5}laieftct rebet burdfi ben Sonner, ha§ bie gan|e @rbe bebet 2.s
unb aEe älVlt erfdjridt unb balb tob ift. äBcnn nu folc^e Stimme unb letite
^Pofanne ®otte§ erfc^aUen loirb, 2)a loerbcn Sonn, 5Jlonb unb aüc ßrcaturen
3ufc^reien: ©d)lag tob, lieber §63f9{ ©ott, fc^lag tob, S)a finb bie ©ottlofen,
bie bidj nid)t !ennen, Unb bie folfcfien 6t)riften, bie nid)t finb gel)orfam gertefen
bem (fuangclio ßfjrifti, S)ie tjaben allefampt beinen 9iamen geleftert, 5}einc 30
.^eiligen auff ©rben »erfolget unb getbbtet, ©c^log tob, 6§ ift l^olje jeit, mac^e
bes SBefenS ein enbe.
Saö linrb fein ba§ gelbgefdjrei) unb bie Slaratantara (Sotte§, baS ber
gan^e öimcl unb aüe Sufft tuirb gef)cn Äir, ßir, 5Pumerle pum. Senn e§
loirb ein grclnlic^, unerl^brt SBetter fein, befsgleic^cn nid)t gelnefeu ift öon «
anbegin ber SBelt, Unb oüe (vreaturn luerben fid) bermaffen fteEen, baä ha-i
enbe ha fe^. Sllä benn luirb bie leljte 5pofaune @otte§ lomen, S)o§ ift : ber le|te
Donnerfdjlag, toelc^er .^oimel unb 6rben unb olle§, ioag brnnnen ift, plo^lid; in
einen .?)auffen fdjlagen loirb. S)a toerben loir nuc^ üertoanbelt, S)a-5 ift: a\iB
biefem fterblidjen 3i3efcn in ein unftcrblid; äUefeu Oerenbctt toerben, toenn §imel w
Vit. 12 [10. OTüiJ. 741
R] med^tig fein k. Videmu.s ob oculos, ba§ bei" Somierfc^tng fo mcd^tig ift, ut
©ic^eit in moQiento jufd^ettert. Onines fabri Iunben§ in eim tag nid^t,
(jui tantum ein Oovfpicl, borttati. Si hoc potest tonitm, quid fiet, cum Dens
ipse loquetnr, uou ut C!hristus iu cruce, sed iu sua maiestate unb fprad^?
5 9lüe§ tob, et omnes Creaturae. ^a, ba§ toirb ein ^rieg fein contra oranes
inipio.^ et 2!euffel. Hiero. 3c§ effe, ti'inifc, fdjiaffe unb \vaäje, fo faufet inif
bie ipxaä) in§ of)r: @tet}et auff, ix tobten 3C. Si uon sie verba, quia in
2 ni(5t possent
SI anfmod^en, 2)enn tnir fcf)cn, bn§ ein Sonnevfcfifag ein (Sljc^en inn eim aiigcn=
HidE entjlDel) fdjmcifecii nnb 3unialmcii fan, Uie(dje§ !eiu !omg noc^ jimmermmt
10 tt)un fan. 6^riftn§ loirb ein !rieg fuven toiber bie gottlojen unb bie felben
mit bonncr jurfc^mei^en. .'oieronl)muu tjat ein fein gebandfen, S)a§ er fagt:
S^ig iDoit l)or ^d) immer inn mein o^ren, fteljt ouff, i^r toten, !ompt für
X>r] unb Srbeii jerge'^en tocrben, 86lcf|§ allc§ toirb gefdielien pIo|lid) nnb in einem
3lngen6licE, Unb bn?- Wnh bie le^te ^^ofaune, S)q§ ift: S^er letite X)onnerfd;tng
ir. tfjiin, S}cnn e§ toirb ein rechter anSBunb fein öon S)onnerf erlegen, itiirb gut,
gro§, frefftig unb ?lllmed)tig fein unb gan| burd^ bringen unb tBol treffen.
S)ie S)onnerfd^Iege, fo j|t gefd^e^en, finb nur ein S^orbrab unb --Borfpiel
jene» [SI. 3»] Ie|ten S)onnerfd)lng§, 3l6er jener, ber Ie|te £)onnerfd)Iag, loirb
bie rechte ^ofaunc (Botte§ fein, h)elc^e e§ mit ber ganzen SBelt auamad^eu
ao loirb. Sßir fe'^en offt, i>a§ ein S)onnerfcfjIag eine groffe, ätuel], bre^ flefftetige
®id;en in einem '3lugen'6lid mitten entgiuel) fd^meiffet, offt aud) in Heine
©tüdflin jumalmet, toeld)» öicr ginmiermenner in einem ganzen tage nid^t
öermöditen. ©o nu ein Sonnerfc^Iag ju biefer jeit, toeld^er nur ein 93orbrab
unb S^orfpiel ift jene? Ie|ten 5)onnerfdf)(ag§, foId^§ oermag, 2öa§ folt benu
üb nid)t öermogen ber Ie|te Sonnerfd^Iag, toeld^er gro§ unb 31llme(^tig unb ber
gar ans fein toirb? ©ott toirb aU benn reben in fetner 5JJaieftet unb .§err=
ligfcit, 5Iid^t, loie 6t)riftu§ am 6reu| rebet, ba er fprtd^t: 'Sater, öergib inen,£u[. ^3,34
benn fie loiffen nii^t, toog fie tt)un', SBelc^e Stimme ®otte§ jorn ftiHet unb
bie Sßett nod^ fjeutig? tag§ er'^elt, Sonbern toirb reben in feiner ©ottlid^en
30 5)taieftet nnb nnleiblid^en ©prad^e, mit Sonner unb Sli^, ^^ummerle pum,
^r, Äir, ©d^Iag tob, Saju benn ade ßreaturn fd^reien toerben 5lmen nnb 3a.
Senn el tnirb ber red)te it'rieg unb bie rechte ©d)Iad}t fein, fo 6:^riftn§
in feiner .§errlig!eit füren loirb toibcr alle Seuffel in ber §elle unb ®ott=
lofen anff ßrben, 3in toeld^er ©d^Iad)t er atte feine ^^einbc mit S8Ii| unb
35 2)onner äufd^mciffcn toirb. 2)a ttiirb erfüllet toerben ba§ SBort, b(\§ er faget
30'^an. 5. 'Sott ^at bem ©on mac^t gegeben, oud^ ba§ 6krid}te 3 u 30I). s, 27 if.
l^alten ©arumb, ba§ er be§ ^enfdjen ©on ift. S5ertDunbcrt eui^
bei nid^t, 2)enn e§ !6mpt bie ftunbe, in tüeld^er alle, bie in ben
©rebern finb, toerben feine ©timme t)oren, Unb toerben erfür
742 5)»rebtgten bcS SoTjk« 1545.
RJmomeuto, tarnen ift bic mciuuiig: Stc'^et auff, iv tobten, ;ul imlitimti i.e. in
monieiito luoi'tni. Hicro. alio in locu. Qui cieJit sc iiiorituiiiiii et sp fuv
Q'küä)t Eüiueii, luiivbe iiicfjt tnci fc^aWeit k. 9lu t:^ut ber liavmljcr^igc Osot
bic giiob et cl^re, picbigt, iubet facere offitium, vocatioueni, edite, nou ideo
baöOll, quia oportet edati^ k. 9l(icr licdcu üllbcr, utimini illis, iit cxpectetis s
tubani, ut, quando lüirb filafen iiiib bonnci'fc^lag aitgel^cu, ut parati .sitis.
s] gcrid^t, 5Jid)t, bn5 )o lang jeit toevbcn luivb, bay in ber lufft bic [timm bal)ci;
gcl)cii folt: ftc()t nuii, il)r toten, Tcnn c-3 nit fo öiel jcit fein luirb, gott
luirbS in eint augcnblic! uuicfjcn. S)nun6 follen luir alfo aUcv gntcr inu bcni
Ic6en gcbraud)cn, ha^ loiv ber ftimm nitfit üergeßcn, fonbevn o^n nntcrlofe lu
Imntcn bcv Suöunfft be§ ^errn unb jagen: !om, lieber f)err G^iifte, iinb maä)
Pi]gel)en, bie bn gut§ get()an t)aben, gur 5Iuffetftef)ung be§ Seben»,
bic ober ubel§ gef^an fjaben, yir 9(ufterftcf)ung bc§ C)eriJ)te§'.
[®i. 36] ®. öieronljnui'o tjat feine gebancfen, ha erfc^reibet: Sive eome-
dam, sive bibam, sive aliquid aliud faciam, seuiper vox illa videtur soiiare 15
in auribus nieis: Surgite, mortui, et venite ad iudiciuiii.i '^ä) efje über trindfe,
fc^laffe ober loai^c ober tl)ue ettoaS anber§, fo faujet mir allezeit bie Stimme
in meine Obren: 'Ste'^et auff, ir tobten, ßompt für ®eric^t.' 9lid^t, bQ§ e§
fo lange jeit fjabcn »uerbe, bis bie ©timme in ber Sufft baf)cr fc^allc nnb
eben biefe SBort mit ollen ©l}Eabcn auSgebrnctt tcerben, Sonbcrn ber Ie|te 20
S}onnerfc^Iag loirb fo Oiel anseigcn, al§ bie Sßort geben. Senn Sott Inirb
alles in einem ?lugcnbli(f au§ricf)ten, ba§ e» nic^t foüiel jeit luirb beburffen.
Unb fprid^t S. .5>ieronl)mu§ Iteiter: Quoties diem ludicij cogito, totn? corde
et corpore contreniisco, Si q\ia praesentis vitae est laetitia, ita ageiida est,
ut nunquam aiuaritudo futuii iudicij recedat a memoria. '©0 offt tc^ an -5
bcn tag bc§ (Seric^tl gebencfe. erfc^ricft mir mein •'öerlj nnb ganzer Scib.
Jyellet jrgenb ein ^reltibe für in biefem gegentncrtigen Seben, So fol man bcr=
felben alfo brauchen, boS ber ernft be§ lunfftigcn @eri($t§ un§ ntd^t au§ bem
©tun !ome nod) aui bem CV)ebed)tni§ falle.
Unb e» ift geluifelic^ Wax, 2.Ber Don ^er^cn gleubet unb eS gcUn^ bafiir 30
Ijclt, ba» er fterben unb für Ö)erid)t fomen mu§, Sem toirb ber ,ft^nl5el tool
Hergeben, äBirb nic^t niel 5cl)al(il)eit nod) 35ubcrei) anritzten. 3Bie and) ©l)rad;
eii.7, jofagt 6ap. 7. '3Ba§ bn tl)uft, fo bebende boS enbe, ©0 luirftu nimermeljr
ubelä tl)un.' (irfd}ridt bod) ein menfdjlid; .Sjer^, Uienn ei l)dret bie fd^rc(I=
tilgen Ö)efd}id)te unb greiuüc^e Gjempel be§ groffeu unb ernften jornS @otte§, 35
2)a§ ©Ott mit ber ©inbflut bie Sßelt ber ©ottlofcn tiertilget unb bie ©tebte
Sobom unb Wontorra mit ©djUiebel unb fycUier fom §imel Ijerab umbgcleret
unb öerbampt I)Qt, Söie folt e§ benn nid^t erfd;reden, luenn c§ boret, boS @ott
') Vgl. Nacldräge.
yjv. 12 [](). OTai]. 743
R] Edaii), faciaui vocationi« opus et Ie| cxpectabo ult|imani horam. i?om t)Cf,
licbcv SjßSir, ^tf; T)a(i giuig flccffeu 3C. Ut sie utercmur hac vila, ut certo
expcctareimis aliaiii. Vh\ manebmit geizige, \Oüä)na , ro^e hold, ((ui iion
audiunt, bleiben neibifc^, bo§ et t^un, ac si inaeteruum vivereut? 0 lüic
s uitüei'fe'^enu lüerben fie übereilet. Sicut dos credimus et cogitamus uon ven-
" tiinini dieni, sie ipsi eruiit, bie ber bonnerfd^Iag irirb finben. Sodomitae
s] bc-3 Ieben§ ein cnbe. 2lber lüo InoUcn bie geiltnenfte blel)ben? 2)ie e§ it)nen
fngcn Inffen, b(el)ben glcid)hiol ftolij, geiijig jc. loie fol it)ncn bie bonncvni't
SU fvuc !omen, i^\n eS ift nod) lang bat)iu, »nie i|t bie ioelt gebenett, alfo
u) liicrbcn bie auif; fein, bie bev ©onnevfc^lag toirb treffen, S)ie ju ©obont tüorcn
nid^t aubcr leut, benn bie bor 100 joren toaren bo geJoefen, 3llfo finb luir
?i| bie le^te SBelt mit SSlilj, Sonner nnb fyehjer jum Sungften ®eri(i)t erforbern
loerbe, Xa ber ^imel, loie [a3L 37l ©. $etru§ fagt, bom JveUier jnrgeben nnb
bie Glcment für l^ihc jnrfd^meltien tocrben. S)enn jene ®efd}id)t finb nur
i:. gürbilbe be§ jufünfftigen ,Sorn§ nnb Oöniä^tB @otte§, Sßic and} ber ^Ipoftel
^etruS faget, 3)aä @ott bamit ein 6j;empel gefegt 'ijob ben ©ottlofen, bie
l]nnaäi tonten Inerben.
5Ru hjolt ber Sarmticrijige @ott nid;t gern, ha§ ton mit bem ®erid§t§
tage pl6|li(^ überfallen »m'irbcn, Sarnmb f^ut er un§ bie ®nabe nnb ßl)rc,
■M Sßarnet un§ trelrlid), Seffct unä fein äßort prebigen, !Rüffet un§ jur Suffe,
58ent un§ an Vergebung aUcr unfcr 6ünbe in ß^rifto, Saget un§ jn, ©c^nlb
nnb 5Pein foEe anffgeljaben fein, fo loir an feinen @on glenben, .^etfft un§
unfer§ 35eruffe§ rcarten nnb unfer befol)len ?lm|3t tl)un, SBenn hiir bn§ tljuu,
©0 gönnet er un§ tool, baö loir cffen, trinden, guter bing nnb frolic^ fein,
" S)enn effen unb trinden muffen tt)ir, f ollen inir anber§ auff 6rben leben,
9lltcin 6)otte§ unb bc§ pfünfftigen £eben§ foüen »nir nid)t üergeffcn. 3ft
baö nid)t ein gütiger, f romer föott, ber e§ trelulid) unb ganli üeterlid) mit
nn§ meinet?
gr rebet je nid)t anber§ mit nua benn ein SSater mit feinen .^inbern
3» unb f^nit^t: Sieben Äinbcr, %i)ut Suffe, ©Icnbet on meinen @on, ben id)
cud) gefanb l)ab, ©eib fromm unb ge'^orfam unb tl)ut eitler befoljlen 'ihnpt,
^axnaä) effet unb trindct unb brandiet ber jeitlii^en ©üter, fo ic^ mä) befdjere,
Mein fe%t ju, ba§ jr biefer aOäelt unb ber .^eitlidjen ©üter fo braudjet, baS
jr auff bie le|tc ^ofaune luartet, ^uff ha^, irenn biefelb fd;aCten unb ber
3!> leiste S)onnerfd)lag anffgeljen toirb, jr bereit unb gefdjidt feib mit ^eiligem
Sßonbel unb ©ottfeligcm SBefen, 3[ßenn jr ba§ tl)ut, ©o t)at§ !ein not mit end).
©ölc^c trelue SBarnung unb frennblirfje Sermanung unferS gnebigen
föotteg unb lieben 33ater§ folten toxi ju §ert^en nemen unb fügen: äßolan,
lieber PJott, Sßeil bu föld^§ bon mir l)aben milt, unb eö bir alfo toolgefeKct
40 unb mir feliglidj ift, So loit idj mtd; üon .s^er^en ju |»i. 38| bir befercu,
74.1 ^Ptcbiglcu bcä 3iit)rc? 154ri.
Kjtrareu eben jold^e Iciite ac praecessores, dicent: tjoB \ä) iiod) bic fvift, Ia§
tDudjevn, r)uveii k. @§ fc^cinet Bei) bc:u liefen @ot, boB bcr Sonnerfrfilag
i.-j)ioici9,2icr3u trit. 2otf) fc^reiet, praeclicat, ©oix gct)ct ouff, ©uangeüiim leud^tet unb
j(^einet, glen^et. Papa, Turca ista uou curat. 6§ fc^einet, all hjolte ei ein
morgen tocttcr Incvbcn, bie gemcingliif) fcf)rctflic^, poA Bliret, bonncrt. Amio 5
I)at mc()i- tüettcr gefe'^en? Son fdiUmr^, l)imel finftev? In momento ©oboin
sjeben auc^ geftnbt unb bie funfftigen aucf): D Ia| fier ge'^en, 1)06 ^s^ noc^ fo
Inng frift, Iq§ gei|en unb inn luoEuft fdjtneben, ^\vat eS fc^tcft fic^ fein
i.iKoicis/iibagu, 2)a§ loovt \mxh gcprcbiget, S)ic -Sonne gef)ct nuff, ßof^ ^jvcbiget, h)ir
fragen iüc()t§ barnodj, (?§ Icft fidj anfeljen, es lnoK ein morgentoettev luerbcn, w
Druinlj Inft unä brnuff fc^en unb nn§ Beffcrn, S)cnn bie ^ofoun tuitb bnr)ei-
?ijaBil an beinen ©on gleuBen, SBil mein ^Inipt mit aüem bleife au^ricfitcn
llnb loil alfo effcn unb tvincfen unb bev jcitliifien ©ütet in biefem CeBen
Brou(|en, baB iä) bei legten 5^>ofannen nic^t öcvgeffe, ©onbern on unterla§
beiner ^w'Eunfft gebende. S)enn tüarumB toolt ic^ midf) für bent ^üngften tage »•■■
fnrd^ten, lueil bu miv burd) bein 2Bovt ©nabe, Setien unb Seligteit geioi?
.^ugejagct I)aft, ßomm, liefiex HE]?R IHE8U, unb maä)t biefeä SeBcni unb
SßefenS ein cnbe, ^ä) lioBe gnung geeffen unb gettuncfen, '^ä) teil aüe ©tnnb
gern mit, tnenn bu mit beinern Sage !6mpft. 2)n§ r)ieffe bcnu ficf) nä)t Bereiten
unb biefeS Sc6en§ red^t braucficn, äBenn inir im ©lauBen unfcr ?Impt ttjetcu '^u
unb beB jufünfftigen fieBens loarteten.
?lBer toenig Seute finb, bie c§ ju .sjerlen nemcn unb fitf) rec^t barcin
fi^icfen. 3Ba§ icil aBer barau§ trerben'? Sßie tooHen foWje Seute enbtid)
Befte^en, toenu fie foüen für ®ericf)t tomen/ 39ahjer, Sürger, 5lbel, (dürften,
fo i|t in aller Sic^erBeit leBen, ©otteS 2Bort nicf)t Boren, Soffen inen nid§t «
jagen, SleiBen @ottlo§, ©toI|, 'JJeibifd), .tieffig, Sopafftig, Sinb erf offen im
Wciij unb 2Bud)cr, Sigcn in SßoUcrel) unb Söoltuft, SreiBen ©rfjnub unb Softer
unb tBuu aUer bing, al§ luoltcn fie ctüig ^ie ouff 6rben leBen. D lote l)l6|Iid)
unb nnOcrfcBenS »oerben fie mit bem ^nnflftcn tage uBereilct Itterbcn? C loic
lüirb inen bie Ie|te 2)onncrart öiel ju frue fomen? 3|t gleuBen ftc e§ nidjt, »o
bo§ e§ gefc^eBen tocrbc, SBenn fie bom 3fungften tage fagen Boren, fo fpotten
unb larfjcn fie unb fprecf)cn: ."po, @§ ift no(^ lange baBin, 2ßa§ fngeftn mir
Dom ^ungfteu tage? Aoctte id) fo lange föclb ,]u jclen, Bi§ bcr S"ngfte tag
ferne, fo tuolt id) ein fcliger, geiounbfd)tcr TOenfc^ fein.
3h)or bie Beilige ©d)rifft "^ot e§ juOor öerfünbiget, 2)a§, je nel)er ber a
Sog fein luirb, je tocuiger ©lauBe unb SieBe, unb je groffer ©id^erl)eit in ber
SBelt fein tüerbe. Sie ju ©oboni unb ©omorro toaren eBen foldie Seut, \vk
bo§ Bofe, rol^e [»i. J?i] S5old ift ju unfcr jcit, ©ie tl^aten bem fromen SotB
oUcy leib mit jrem unjuc^tigcn Sffionbcl unb cineleten, loie ©. ^*etru§ faget, _^
s. spctii 2, 8 bie geredjte ©eele öon tag ju tag mit jren unrechten SBerden, Sieffen beu 40
'Jlv. 12 [10. üKni]. 745
K) in bei: i]iü. Impiis est teiTibil[e, nobis consolatio[ne pleniss[imiiin. Ccr-
tiss[ime tiiba ttiivb ütren iinb S^ntntantara fingen iit Persae iti oxorcitu sie,
ba§ "^imel utib ©vben in Tjauffen et omiies homines tob unb lefcenbig. 'Et
mortui.' SBenn boS gefcf)i($t. Senn c§ mu§ \o fein. 'Nam hoc mortale
s] i f(f)aÜen, Sa» ^imd unb erben inn ein liauffen falten luirbt, unb in ciui
nugenHict tuerben loiv lieranbcvt »ncrben, S)cnn 'ha?> ftevtili(f)e muS an^ifien
ba% unfterblidie', (S§ mu§ Ja ein mal ein jeit !omen, bo ein anber leben tuirb
Br] guten, alten ?!Jlann prebigen, marnen unb bvclneu, @ie aBer fungen bielveil
Hom ©d^Iemmer, f^jotten fein ali etne§ S^'^oren unb !ereten ft($ an feine ftvaffe.
lu (SBcn alfo tfinn unfere ^»niici^n- SattJer, SBurger, ?lbel etc. Iieutig'3 tag? ancf).
!ga, fpra(f|en fte: ßa§ ben ;3un9ften tag tjer gelten, .^aben tniv norf) fo lange
frift, Bi§ ber ^ungfte tag fompt, @o Ia§ un§ ®ei|en, SBuc^evn, .?)uren, Su'Ben,
©auffen, ^^rreffen unb in allerlei) SBolluft leben, 6? Ijat feine not.
©olc^e fdjeblic^e Seutc muffen toir leiben, Sßolan, SßaS fie bamit lurrben
i;> geUiiunen, ba? Serben fie allju 3eitlic() erfaren. 5Rit fold^er jrer ©iÄ)crl)eit
geben fie felb§ 3eugnt§, S)a§ ber ^ungfte tag nid^t ferne fein muffe, llnb
furmar, (SB f($tcfet [li) alle? fein ba3u, ha^ ber ^inigfte tag balb evciu Bredjeu
niirb. Sott) prebiget, rufft unb frfireiet, Sie ©onnc gcliet auff, ba§ ©uangclinm
Ieu(f)tet unb fi^einet, 3I5er ni(^t aüetne SSapft unb S^ürcfe, ©onbern aud^ unfere
2« falft^ ©uangclifcfie fragen nicfitS barnac^. SarumB lefft fic^S anfeljen, ol§
iootte ein ^lUorgeumetter fomen, SiefelBen SBettcr finb gemeiniglich f(i;rec!Iirf)
unb fe^rlic^ unb fc^er|en nic^t. 31I§ benn mirb e5 gefc^eljen, mic e§ gefc^ad)
]un feiten Sof^. 9lt§ Sof^ gen 3ofi-' etnfomen unb bte ©onne auff (Srben
auffgegangen mar, ha erljub fi($ ein Sonnern unb Sli^en, Sic ju ©obom "^attcnS
'2b ju erft für ein Spot unb fprac^en: .§a, §aftu bor nie mef)r Sßctter am .^imel
gefe'^en? Slber 5alb, al§ bie ©onne ft^tüor^ unb ber .^imel finfter marb,
regnet ber ö^JiSJ ©djtoetiel unb 5vcmer bom .&imct fiernb, Sa lag Sobom
unb Piomorra mit aüen ©nmoucrn, 3'ung unb 9llt, in aBgrunb ber §etlen.
^3llfo mirb ber Süngfte tag unb te|tc Sonnerfd^lag unfere fidlere, ftol^c ^uintfcrn
30 oud^ treffen, etje fte fid^§ öerfetjen.
!-?(.. ff ij] 2ßem nn ju raten ift, ber felje brauff, 3;f)ue Suffe unb beffere
ftdfi, S)enn ber ^vüngftc tag toirb nt(|t auffen 6Tei6en. Sie Ie|te ^^ofauuc
(Lottes mirb baficr firren, llnb bie ■•öimlifdjc 'ifaratantara Irirb fingen, cl)e
mir meinen. 5ll§ benn mirb .öimel unb Grben in einen •'öauffen fallen, Hub
35 merben alle 91|enfc§en in einem Slugcnblicf tob unb miber lefienbig unb ju
einem anbern Seben Ocrenbert mcrbcn. So mirb§ am ^üngften tage 3"flc^c"'
@§ mirb ein fc^redlic^er unb troftlidier Sag fein, S(i)rec!IirT) atlcn Unglenöigcn
unb ©ottlofen, Sroftlidj allen föleubigen unb ©ottfürc^tigen.
Senn bie lobten, fpric^t ©anct 5pauln5 meiter, merben auff=
iu crftefien unöerme^litf), Senn bis üermefe(icf}e mu§ anjieljen baS
746 ^ttbicitfit bci 3fl{)«§ 1545.
R]iiifliu'l' jc. (?§ muu ein mal ein Ictcii foincii, bn§ nUe ^itat^c ein enbc jc. lam
3t(. 2;., sst'i|iiitni- 'J. pars hiiius contioiiis. ile iiuu pmedicaiirliiDi. Esa: ^U bcv jcit
iuivb morn absoipta r)cifjen, toirb auff^oren, bn§ er nimev inet)i-.
S]tüeibcn, unb funb unb tob nntf()OVCn fol, Mors absorpta est in fiiicm et in
victoriani, 2)a§ cr nimmcrntcv un§ Iuivb anfechten, 'Sobt ift bcvidfjlniigcn'.
PiiunHeituc^Iic^e, llnb bis fterblidjc mn? an3icr)cn bic nnftcvblifltcit.
Ga ntnv ein mnl eine jeit fönten, bn ein anbei' Sebcn anfatie, llnb ein joldj
£eben, ha ©iinb nnb Sob aufff)öre nnb alle ^^lage ein enbe neme. @§ mn§
1. floi. IS, 55 ein mal ex-fullet trevben, ba§ gcicfivicBen fteljct: '2)ev Sob ift uevfifjlniijiien
in ben ©ieg'. 5}ie jeit mus fomen, barinnc ber %ob gan| unb gar aufi=
I)üic, alfo, ba§ er un§ nimermcl^r anfedf;ten !6nne.
Unfev tiefer .'öß5R9t nnb ©rlofcr, 3l)eiu§ 6'^viftu§, 'jcrteil)c nn§ feinen
t)eiligen ®eift, hiVi \mx in rei^tem ©lautien unb öottfcligem l'eBen luavten
unb eilen ju bev 3u'Ennfft feineö SagS, 9(uH ba§ mir in ber 51utfcvftcl)ung
i.iMf 4. i'ber 2obten mit ben 9lufeermeletcn unb Seligen l)inge,3urft mcrben in bev l'ufit,
bcm S^m-m entgegen, llnb Bei) bem m^'ü^l fein mögen allezeit, 515JM-5?.
13. 24. 9Jiai 1545.
^I^rcbigt nm ^fing|ttag, nnriiuiittag?.
R] DIE PENTECOSTES vcspeii.
91DI1- a, iH- Acto: 2.
Retinenda historia huius diei et praesertini contio Petri, (|nani hodie
liabuit, (juia hacc dies, de qua omnes prophetae Acto. 2. ab exordio nmndi, 20
1 iDiolc^a.isquod iu hoc loco ad Ab[raham: 'In semine tuo' jc. hac die iuipletus, quia
iam creditur opus Spiritus sancti, quem filius nieruit per moi'tem et resur-
[rcctionem et incipit gnbernare Spiritus sLanctus Ecclesiam usque ad finem
inundi. Idee tenenda historia, non percmrenda. ludaei dispersi eraut per
orbem primuni per Assyijiam, in Parthiam, Mediam, Persiam, deindc per 25
24 ludaei dispersi per orbem. r
SJ Die pentecostes Acto: 2.
Historia iniius fest! observanda et praesertira primus sernn) 8. Petri
iioc die iiabitus. Hie enim dies est, de quo omnes prophetae ab initio
.!Dioic2j,i8lu"onuuciaruut, adeo ut in ipso quo(|ue dicto ad Abraham facto 'In semine
tuo beuedicentur omnes gentes', quod haec sententia hodie sit inqileta. Nani 30
hoc die incipit beneficium Christi, 3fft Qud^ ba§ '^od^fte feft mie aud) ber
^uben. Sed ludaei ei-ant dispersi per omnes gentes, Grftlid) burd; bie
9h. 13 [24. OToi]. 747
R) Regem Babyl[ouiae in Babel, jwst veiiit Aiitiochus, qiii etiam imiltos ab-
(hixit, post Roraaui Romain. Sie disjicrsi mtttevnnii;t Partlios, Kleber, 5}Iittnfl
(Steter, 2l6enb in Graeciam, et niundus pleuus ludaeis. Inter geutes agcbanl
cum uxore, liberis. Et Romae tarn multi Tudaei, iit Claudius expelleret.^
5 Sic dispersi ubique. Adhaec adhaerentes, faciebaut sibi gentiles, (pii circiim-
cidebantur et fiebant ludaei i. e. proselyti, non naturales ludaei, sod acci-
piebant cultum et advehebant ex omnib[us terris immeiisani pecuuiani, unb
loftUdO regitnent ba unb fperlid) öoldt idoneus ad guber[uationem oecononiicam.
Ita dispersis praecepit Moses, ut nias ter in anno jc. 2)0 fc^neietS mit n.'J'i''lE3*.'i3
'" ju^en JU ex omnib[us uationib|ns. Die pentecostes tft§ tiol Silben ijclucft,
et attuleruut gro§ gelb unb gut. CaiphLa.s, Han[nas, Epicurci tnaren vcidj.
Deinde l^engteu bie l)eibcn an fiel). Praedicabant de vocatione patruui et
educatione popnli ex Aegipto. Ideo multi accesserunt. Dicit: ^ubeu, non
gentiles, habitantes, et tarnen dicit textus fuisse in Parthia JC. Sed veiicrnnt
«5 Ieiusal|em auff bie lio'^en feft. Qui hab[ebat donuim, {}at etltc^ mansioncs liol
©eftc gehabt, ut iam conveniunt ex omnib[us ad Comitia. Itam tum fuit
plena Iud[aeis uon tantum habitantium, sed etiain advenientium, qui etiam
dicuntur ibi habitare, quia hab|ebant conducta eorum. Hoc die pcntecostes
ift am meiften DoWS, quia tempus idoneum ad peregTinationcm. In lioc
20 testo fit hoc miraculum, quod 50. die venit Spiritus s[anctus. Domus, in
6 Proselyti r
') Sueton, Claud. c. 25.
S| Assyrios, batnad^ burd) bie SBaBliIoniev, ha^ i^r l'iel gegen morgen unnb gegen
nutterna(f)t fomen finb, atfo barnadt) ?lntioi^u-3, Litern ^Uomcv if)r liiel Uieg
gefurt in ©gtjpten, in ©rid^enlanb jc. ba^j bie Inelt boücr ^nbeu tuar inn
aCcn öter ottten ber luelt, !amen i'^r aud§ fo oiel gen S'lom, ba§ man fie
25 eutlidf) Vertrieb. 3tem fie t)tengen autf) öiel fieiben an fid), bie fidj 6cj($nitten
unb iüurben ^uben, gafieu fid) unter» gfe| *J3Eoft, bie ^ie ^nbgeno^eu genennet
finbt, iradfjten auc^ Biet gelb gen ^etufalem, bie toar eine nam{)afftige ftabt.
2)a§ boltf fc^lemmet nit, tont ben .'< lüol fparen. 9hi ftatt 5)tofe5 geboten,
3)a§ ein jebeS 5!Ran5biIbe folt oüe jnr brel) mal bafelb§ crfdjeinen. 5502.11)10^34,23
30 )(f)neict§ Ool ;3uben unb ^ubeugeuofeen unb hxad)i gro§ gelt ba^in yim Opfer,
barüon 6aip^a§ unnb öannaS k. reid) luurben, @§ tnar ein aufeEig Bolc!,
leret bie Ijetbeu, Bradjten bie SBibel unter fie, S)rum'6 finb bi§ alle§ .^nbcn
unb 3ii^engeno§en getuefen, geboru finb fie in 5partt)eu, ^eben jc. unb aUc
3fate ba'^in gen ^erufalcm lomen, ba§ ;;>rnfalem bol gafterel) getnefen, l)aben
3h kbiugte genfer .^n 3iei-"»ff^''"' gef)a6t, barinn fie eingefcret finb, bal)er l)ie
gefagt loirb, ba§ fie ba getuonet ^aüen. äBie nu boy Oolrf fo bei) einanbcr
loar mer benn anber jeit, benn fonft nit jeit jureifen, S)a e§ nu gefd^hiermct
l)at uol ?iubeu, gefc^ic^t ba§ grofee hjunber, ba§ ber l)[eilige geift fompt auffm
5Pfingftage, So i(]r bei) etiianber Iriaren 12n, bie loeljber nit gered^net, 2Bie
74 R ^Ptfbicitcn bf? So!)«? 154f).
Rlqna orlenint pascha, fiierunt 120 connunieratis miilienb[us, iii siipra 12 Apo-
8toli, 72 tliscip[iili, iteriini mulieres 30 vel 35, ^at fid^ ba§ boIcE !unb Jiifnmen
I)altcn. Quid fecernnt? lioc, quod soliti. Mane aiidierunt contionein ex
Mose, prophetis, postea orarnnt, gratias egerunt, deinde vesperi qiioque.
Habemns eiindera morein maiic, vosperi, prapcipue mane oirca 10. apud nos. s
Apud ludaeos 3. est nobis 9., G. est noliis 12., 9. est iiobis 3. pomeridiana.
siM.3.2 'Ecce souitiis.' 2)a§ gon^ ^au§ 'i)ai getaufrf^t, ift mä)t crfdirccHicf;
getücft, quia, qui afflat corda, affuit et mutavit JC. nou iguei coloiis, sed
manifestavit se S])iritns s[anctus in vehement: spiritu, ba§ fie folteil mit
gcUmlt Ijerblirij^ geljen. Hactenus delituerunt non ausi progredi, iam aiiimosi lu
egredinntiir. Sed uescio, quid sit. SBirb ettrnS gelueft fein, ba§ fic gefniet
Ijotien linb gefe'^en, sivc fnerit h'ngna ignea sive aliud, (piod videruiit et sen-
uiffltti).3,i6serunt. Venit mit eufferltc^em biltg ut ad lordanem Spiritus ,s[anctiis in .spetic
Colnmbae. Tbi distincta persona a patre et filio. Sic hie apparet in specio
ignis. Max[imuni opus, (]uod tarn misericorditer nobiscum agit Dens. Ibi i!>
discipuii mutati, sunt piscatores, idiotae, nescientes legere, scribere, «mod
audievunt , tenuernnt. Petrus nonduin habet linguas igneas, fit mntatio jC.
nt omnes linguas intelligant et loipiantur, Item omnes projihetas de Christo
iutelligaut. MaxLima miracula 2. (]uod idiota Pet[rus, qui non bene novit
1'2 Discipuii coiigregati viiaiiiiiiiter »• 7 Spiritus s[aiK'tus manifestat scse in vciitu. r
la In igni )• W Discipuii iniitaiitur r l'Jff. 1 Doiiuni lingii.arum || Miniculiim linguaniin,
(luotl discipuii tenent. omnos linguas. || 2 dounm iiitelligendi scripturas I| Miracnluni proplie-
tiae, f|nod discipuii iiifelligunt lotain scripturani ]l .3 donum fidutiae pt magnanimitatis || -1 donuni
sanationum r
sjSucaS fogt, 72 Ringer, 11 ^Ipoftel, mögen aiii^ tuol 3G toel)'6er geloefen, h)a§ 20
matten fic Bei) einonber? ha^ fie Don t'^tcn betern gehjonet 6el) cinanbcr, be§
morgen? eine ^crtion ,^,u lioren, h.iie niicf) mir bie meife Ijotien, !om^t be§
morgens .yifnnien, l)oreu gotteS luort, ^Ilfo bc§ nbenb? umfi bie !). ftunbc,
S)a§ ift e6en, lote mir? jelen, 0 boi ift umb 3 ju ntenbt, ®o i^o'^anneg inn
■Jcml-icl gicng, Beten nu be§ morgen?-, fompt ber f)! eilige gcift, erfnUet boS 2s
gnnje liau§, ift nit erfdjrcfflicf) gcloejcn, 2)enn er fing? lom^it in i{)re fyx^m,
:oift nit goltfarB getoefen, fonbern lebenbige, feurige flamme. ?ttfo offenbart
firt) ber bieilige geift im loinbc, ba§ er fie folt ftarcf, feft iinnb mutig maffien,
bie boff) fid) bortjtn ferfteiiten, unb bar.yi feht er ficf) auff ein iglicfjen, ba§
loei? man nit, aber e§ mu§ ctttoaS geloefen fein, ba§ fie gefer)en unb gcfitlet :w
haben, öbS ift gemeft bie feurige .ytngen, Sfßinb ift ein en^erlid) bing, mie
aurf) fenerftnmmen ift enfferlirf) bing. S)arinn left fid) ber bLcil^ifli^ 9^'ft
feben tt)ic aiicfj inn ber tauben geftalt, unnb ift boc^ barbet) bie bkUige t'«i)=
faltig!ett, bie fompt au un§ menfdjen. S)o tterben fie nu ploalid) geenbcrt,
finb arme Seien Ooit ßatileo, fontbeu frtirifft ni(f)t lefen not^ fc^relibcn, baben x:<
einen geljabt, ber if)nen bie ©c^rifft öorgelefen f)at, ^^etru§ aber bat bie feurige
■äir. 13 [24. ÜKoi]. 749
li] liugiiam inaternam, sie subito mutatur, ut omaes liuguas teneat stib sole.
Hoc miraculura Doctores uiaxiiiic commeudaruut, quia fuit magna mutatio
tempore novi testamenti, facit, ut uoiint omnium gentium linguas. Hoc
raaius miraculum, quod aperit sci'lpt[uram sauctam, quod Petrus, alii et
5 foeminae sunt Doctores, prophetae super omnes. Doctissimi, qui uu(|uaiu
fueruut ab initio mundi, teucutes omues proplietas. Idiota Petrus oumia
novit, quae in scripturis et variis Unguis loqui. 2)a§ 5etDei[t Pet[rus
geloaltiglic^, er füret scripturam, ba§ Epicurei nt(|t mögen, sunt meri porci
ad Apostolos.
10 'Variis Unguis', uon niaterua, sed iis, quas nuuquani audierunt etsifg.Q,-!
didicerunt. SlHerlel) fprad^en unb ücrftanb scripturae. Ibi disputant, tote ba§
prebigen fei} jugangen JC. Plena civitas populo. Quidam putaut, quod disci-
pulus loquens Ebraice, et tarnen alii onmes audicrint quisque suam iinguani.
Sed ex hoc sequeretur, quod non variis unguis locuti fuissent. Sed Ijucas
15 coutrarium dicit. (juod vaiiis. ©teic^tool magnum miraculum. Alii dicunt:
Apostoli teuuerunt quidem onme:< jiuguas, sed tarnen tautum unam linguam
locuti ad coetum totum cougregatum, iam Italicani, iam Ebream, iam per-
sicimi. S)0§ tf)Ut§ auä) niäjt. Sed ut textus: variis, aliis Unguis. Itoni
'audimus eos loqui nostris Unguis nuignalia Dei\ Nou fuit in foro contios). n
30 ad Universum coetum, ut in nostra lingua contiouem faciraus. 3ltC^t jo. Sed
14 Variae liiiguae r
S] junge ntt, aber ^ie !riegen§ ba§ üerftenbniS ber ©cfjrifft iiiib aller ©pradjen.
5Petru§, ber nit lool !an feine mutterf prac^ , fol fo plojttc^ geenbert locrbeii,
haä er alle fprac^en tan, fo untl)cr ber Sonnen [tnb, S)aa ift ein gro§ jeidEien,
ba§ ]iä) ieberman muft lounbern, aber fold) äei(f)en muft fein Bei) bctu loerf,
2,i S;o foU ba§ gefel^ auffge^afien tocrbcn, 3a boä tft mä) großer, 3)a§ er nuff=
tf)ut bic ()|eüige fc^rtfft, ipetruö unb tüt\)hn loerben S)octoi- unb -llropljcten
über aUe propI)ctcn, reben Don ß^rifto, tote e§ inn aUen Propheten gejd^riebcn
ftel)t. (Sin i'olc^er ungelerter 5Jlan )ol ein folii^ DerftentniS fo tilojlic^ Bcfotnen,
S)a§ fonft niemanba fontl) fo !unftlid; öerfteljen, iHegcnten ju ^ernfalem finb
30 cittel 51arrcn gegen ber !nnft, 3)a§ l)eift nu, ba§ fte tntt anbern 3u"Qi-'ii gercbt
l^aben, bie fie nid^t gelernt nodj getjort tjaBcn. ''Ulan bifpntirt aber, Une biö
prebigen fei) jugangen. Sie ftabt ift Ool C\ubcn gelBefen, '•JJicincn alfo, ba§,
toenn ein Slpoftel auffgctrcttcn, tjat er feine mutterfprad) gerebt, aber bie
3ut)orer Ratten ein jeber feine fpradje ge[)ort, loelc^'j lool fein ift, aber gletd)lüol
35 l)iefe ba§ nit reben mit anbern 3"ngcn. Sejt ift ttar, ba^j fie gerebt t)aben.
?Inbcre fagen, l'tpoftel l^aben lool alle fprad)cn gefunbt, aber nit alle gerebt,
gleii^lool '^abenö bie anbern if)re fprad) üerftanben. S)i§ teil ^ä) auä) nit
34 fle^orl ift, tuel^i
750 5prebigten be? 3a^te? 1545.
plena ci\ätas pojiulo. Qtiaelibet natio siuiiii habebat vicum et hospitium.
Media, Parthia oecupavit hunc vicum. Ubi egredimitur isti 120, is ad
Arabes, alius ad parthos, unb teilen ficf) in bie gan^e ftanb, et parthice,
aiius ad Romanos Romane, ab iliis ad Medos. Ibi couveuerunt nationes
et dixerunt: Is niecum loqiiiitns mea lingua. Alius: Gerte etiani niea. 5
(iii()('un(|ue venerunt, haue linguam locuti ad eos, in qua ipsi nati.
Est (iaililaeus natus et tarnen aegiptiace mecum loquitur. Mira res pro-
fecto 3c. Et praesertim gtalDenöolö h)irb ftc^ ju iven freunben gefiiuben et
usae variis Unguis. Nostrae sororets utuntur \ariis unguis. <B'\e fabelt firfj
löol unteretnonber gefennet. Quid ergo pi-aedicarunt? Hoc praedicarunt : iü
Sol ic^ biv nit^t lagen, Heber üettev, biuber? audi miraculum. Nosti a
piiarisaeis crucitixum Christum: is excitatus a uiorte, niisit Spiritum sLauctnm
t dedit, ut loquamur variis unguis. Et nobis befolgen, ut praedicennis eum
sedere ad dext[eram patris et dare Spiritum s[auctiun, et scire debetis, (|Uod
vobis proraissus Messias ex tribu David, qui debLet salvare popuium suum. is
Hoc recte intelligite. Nostri pharisaei non recte docent nos de Mcssia, ipiod
dicunt esse terrenum Regem. Sed est spiritualis Rex, per quem omnes gonte-s
benedicentur per fidem iu cnm et baptismum. Hoc Euangelium attulcrunt
lud[aeis. Qui crediderunt hoc, postea aliis aununciarunt etiaiu gentib[us.
e
11 Magnalia Dei r
f^|t)aben, foubcvn meift bcn tej;t: '©ic rcben mit unfer jvradjcn' niib ']iingen 20
reben', bcn tert mu^en Wix In^cn Hcl)ben, S^enu e§ nit fo ;iugnngcn, ba§
auffni nmvlt ein prebigftuel gongen, bo fie 3utn Holtf gerebt, fonbcvn UicDl
btc ©tobt öol ^uben ift, }o ge^t einer ]u bcn 9lrabern, ber ^un ^^art{)crn,
ber in bie, ber anbcr inn ein anbei gafecn, teljlen fid) an§, fotnpt ^]'^ctru-3 ]un
'i^axtljiB, )o rebt er if)re |pracf;e, S^ü lauffen bie ^^ üben jufamen: luie rcbt ber a
meine fpracfje? ein anber: rebt boc^ and) mein fprad), 3Ilio ift» fnnbt lnorben
nnb finb öerftor^t lüorben: S)icfer rebt (^g^pttfc^, Slrobifdi, 3ft \)a§ nit ein
Umnbcr, ba§ bie armen fiidjcr follen fo mandierlel) fpradjen reben? ^tcm bie
fraluen loerbcn an^ mibcr getrieben tjnben, baS nljo cridjollen ift, ba§ nuin
nnb lücl)b foldj» erfaren, Tenn fie fic^ unter einanber IdoI getennet t)aben, lnn§ .-lo
f)nbcn fie aber geprebigt ? Otine jlueifel, InaS 51.ietrns "^ie prebigt : Sieber brnbev,
fol od) bir nit lüunber fügen? ®n I)nft luol gcI)ort, ®a§ unfcre Oberften ben
^\t)efum gefreu^iget, ber ift geftorben, aufferftanben unb ^at un§ ben [)[eiligen
geift unnb bie fpradjen geben, nn§ and) befolhen, S^a« Inir fold)§ prebigcn
foKen, unnb itjr fott nu leiten, "Sag ''JJte^ias Jörnen fei), loie er tierljciBen ift. ss
Unfer Sebiten leren nn§ nit red^t, alo Ujurbe ein jeitlic^er *Dle§iaS tonten,
0 nein, lierfte()e e§ rec^t, gott f)at ein anbere prebigt gettjan, ba6 itjr folt an
ben 'JJlcftiam gleuben ?c. unnb fclig loerben. 3)ie ncUi ,',eitnng (jaben fie
gebradjt unter bie ^suben, Tic Ijabeuv beuu nadj beut feft I)eim inn if)r lanb
9lr. 13 [24. ajlat]. 751
11] Sic emanavit Euaugeliuin ex Ierus[alem et iucepit^Messias veram coiicionem.
Magna res cousolationis plena. AEessias nobis promissus secuiidum proplic-
tanini vaticinia. Poutifices diciint eum muDdanuni. Xon est. Dens pro-
raisit et praestitit. Venit Messias, nos crucifiximus, Agamus poeiiitentiam.
■■> Is est, quem oecidimus, et resur[rexit a niort[uis, asceiidit ad coelos et sedet
ad dext[eram. Nunc sciat tota domus Israel. Si vultis Mess[iain, Certe
crncifixistis. Dens coudonabit hoc peccatum. Imo quotquot creditis in
enm, illis remissa peccata et liberi a peccato, luorte, et filius aeternae vitae.
Ista contio ift etftlil^ evfc^OÜen in omnibLus plateis et doniib[us. 2Ba§ fol
10 iä) jagen? lesns aute ^eptimauas crucifixus jol aufferftanben fein et nütterc
Spiritum s[aactum, qui credit jc. Sic repleta hoc rumore tota lerusaleni.
Expectabant auxie ludaei Christum, praesertim tempore geutilium Kegniu.
Herodes iam tenuerat 30 3C. Idco libenter habuisseut Messiani. Sed quando
venit, displicuit, occideruut. Sed iam factus Dominus omnium creaturarum,
li certe impleta promissio, credite in eum et sie vos accipietis Spiritum
s[auctum et unguis loqucmini et intelligetis script[uram sanctam ut nos.
Hoc intolerabüis praedicatio pontificib[us JC. Si hoc verum, quod Messias
in hoc venit, ut, qui in eum credit et baptisatur in nouien eins, liabcat
re[missionem p[eccatorum et sit haeres vitae aelernae, quid prodest sers'are
20 legem, ritus Mose, circumcisionem ? Hoc non ferendura nobis. Sic abrogatus
IT Coutio Äpostolorum iutoUerabilis poutificibtus r
S] anff^etragen ju ben t)eiben. So ift§ (Suangelium aufgangen ton .^crufalcni in
bie ganje tuelt, ©oIc^-3 ift ja fo ein gro§ lunnbei, aU ha§ fie alle fpvad)en
fonnen, ein tvoftlic^ piebigt ifts, G^iiftuy ift !omen ein f)et)Ianbt, nit ein
toeltlidjer fonig, fonbern er Dringt ba§ libtn unb ^ebt folc^ netu reicf) im
25 iDort an: ^ijiiu^ öon 5la3arctf), ben tnir gefreujiget f)aBen, S)er ift ber
53te6ia-3, ben gott üer^eifeen f)at. ®al finb bie neluen jeitnng geluefcn, Umlt
i^r ben ^Regiam t)aBen ? ber ift§, ben i'^r gefreu^igt "^abt, ?lber er h)tl§ ntil}t
rcdjen, fonbern i^r fott it)n annef)men, fo inil er eud) feiig machen nnb lebig
bon allen Sunben. Solcher netoen ^eitnng ift bie gan|e ftabt Ool luorben,
30 obs ftf}on nt(^t alle gleubt ^aben. ®ie 12U perfon f)aben§ burd^ bie gan.^c ftabt
inn eim tag getrieben, S)enn bie ^ui'fn f)offten gar engfttglic^ auff 'DJiefeiani,
fonbcrüd) ju ber jeit, bo bie 9t6tner boä ^iegiment fetten nnnb §erobey nn
30 !^i)at toar gefeßen, Darumb tjoren fie ouff bie Junnberlici^e prebigt, nnb
ift 3untffi: 6aip^a§ nnnb Sebiten nnleiblid^, 3)enn Inenn ba§ fvai ift, ha^
.15 ^Die^iaS bargu fomen ift, ba§, loer on i^n gleubt unb getaufft toirbt, foÜ
Oergebung ber ©unben jc. tocnu ba§ toar ift, loaä I)ilfft benn unfer crbcit,
Opfer 3C. 3ft untb fonft. S)a fd)Iag ber Seuffel brein, fpricfit (Jaip[)a», S)cnn
e§ fto&et bie prebigt auff ein f)auffcn altar, tempel, (eucf)ter nnnb lieifjtpricfter
unb ScPiten, une aucf) yJlofeS gefagt fjatte, Sein t^nn fott nit (enger fte^en
752 55rebt9teit bcä 3ül)re? 1545.
KJlex, cultus. 2)ic cift prcbigt fol ftoi'cE fein, ftofft auff ein Ijaiitfcn 'remplum,
legem, cultus. Mose praedixerat, fein adniiiiistratio foEe ni(^t lenger ire^ten,
5.>j)ioiei8,i5 usque ad adventum Messiae Deut: 18. Hoc non potueruiit ferre. Pii et
rcliquiae crediderunt Christum crucifixum verum esse Messiam, et baptisati.
11)1 periit fidutia Circumcisionis et cultus. S)a ift gehierb sacerdotum nil^t§ s
miifX. Idee restiteruiit, donec Jerusalem destructa. Nolebaut abftel)en Don
ivem toefen, donec excisi. Adliuc erraut exules et tarnen supcrbi, uolunt
hunc Messiam, (juaerunt talem, qualis est Turca et Caesar. Promisit Deus
Messiam, qui benedictionem afferret et salvaret a peccato, morte et in ba§
einig ^imelveid^ fe|en. Volumus Messiam, qui ein gulben ftucE 3U 3ierufal[em w
et templum. Talem volumas. Deus Itteid^t nicE)t nee ipsi. Sie prebigt ift JU
vipfl 13, 39 ftm;(f : 'qui credit in hunc, iustificatur' Acto. 13. Ideo mortuus, rcsurLrexit,
sedet ad dext[cram et dedit Spiritum slanctum, ut hoc praedicetur Pritnum
Hiorosol[)'mis, quod, (|ui vult salvari, crcdat in Messiam et baptisetur.
Quid nunc opera? Sie foUen in item tüerb fein. 2tuff bie pfingften ftarcE n
löinb unb fetorige jungen. Messias mortuus, resus[citatus, (jui credit in
eum, baptisatur ,'c. £)a§ ge^^ott auff ben pfingftag. Nostra opera non sunt
Messias, qui sua resu[rrectione et sessioue ad de.\t[orMin. Ista contio ftofft
Sei'ufatem, piieftevttjnm, Mofen nnb ba» gantj regiment. ©a« Ia§ and) ein
lüunber fein. Piscator fd^Iegt cultum Mosi nibei, geltet» !^inburc^ uncr= 20
fd^rocEen. .\ihil templum, Cii'cumcisio. Hactenus voluerunt, ut pop[nlus
jg„„,j,8_^|benn auff be§ OJ^efsiac .jutunfft, ©old^S ahn l^afieu nit benn it)V iüenig im
üoW angenommen, bie C3 Oerftonben, bie t)aben fid) lafjcn teuffen. lamit ift
gefaUen aUe juOcrfidit Don l)efd)neibnng, Opfer, prieftertljumb, VInbere t)a6ens
nit iDoEen gleuben, S)rum6 muft auä) ^erufalem juboben gcljen, ineil fie e§ 25
nit Qnnef)men tooltten, Ina» ifjnen 5riofe§ juüoljr gcfngt, nu in bie ISüO^ar
lauffen fie nm6 oI]ne pricftertf)um6, fonigreid) unnb finb nod^ üerftoft,
loartten anff ein -DJtcBiam, loic ber üurd ift. So bodj gott gcfogt, @r Uiolt
it)n ein folc^en Samen geben, ber fie folt feiig madjen, 5Jein, fpred^en bie
3|nbcn, ben tooHen luir nitt f)aben, fonbern ein tt)elt(id)cn I)crrn, Sßcljl nn 3"
gott nidjt toil, fto^en fie auff cinanber nnnb mufien juboben get)cn. Seiner
ß^riften^eit unb bem üeinen l^eufflin left er§ prebigen, bie follen» annemcn,
S)er anbern f)auffen mu§ 3U grunb gct)en fampt Iner! unb prieftert^nmb.
S)cnn 'iWJefiiai? ift nit geftorben umb feinet millen, fonbern tjat unfere Suube
getragen, ift geftorben, auffgefaren nnnb fi|t jur redeten gotteS, regirt nnö «
mit feim iuort, loie [)cntig§ tagc§ ,}u feljen, 3ft 5hi biefe 5|?fiiigftprcbigt nit
gelualtig unb lounbcrlic^, ißetre, biftu nit torid^t? fd)lcd)ft inn ben Ijouffen
Tempel unnb 5l^rieftert^umb unnb er[)cbeft ben gefreujigten Gbriftum, §ore nu
auff, (£aipl)a§ .'c. @ott loil 5J5rieftcrtI)umb, Opfer nit mer ^aben, fonbern if)r
folt end) teuffen la^en nnnb bie tuort aiinetjmen. Si» ift Uiel ein großer tuerd, ■«'
3)enn büä )mx ben S3apft ein lüenig feUen, S)eun er nit gotte» loort Ijat,
9lr. 13 [24. Tlal]. 753
RJ praepararetur Christo. Cimi veuit Messias, lajjt cultuni onfte^en, credite in
Dominum et baptisabimini. Dui-a praedieatio phai-isaeis, jo bretn jUJC^lQgen
a simplicib[us. ^meh ift üiel ein groffer§, quod Apostoli tempUim et alia
praecepta iiiditialia 3C. Dens cultum praeoepit (papa nihil tale habet). S)a§
5 ift ein grunb. Sed ;^oren ouff, quando venit Messias. Exod: 25. inquit 2.aRotc2s,4o
Dens: 'vide, ut omnia fiaiit ad .similitudiiiem eins, quod vidisti in monte'.
Ibi gibt ein glofa 5Jtofe§ u6er fein fd^ttfft, quod fein tegiment fol ein t)or=
trab unb bilblrerdE fein, non econtra. Epistola Eb[raeoruni interpretatnr. 4,061. 9, 9 ff.
Mactatio pecudum sigoificat Christum mactandum. Hoc intellLexeruiit
10 ludaei. Sed Petrus et alii certe aliis Unguis praedicarunt non tantum,
quod Romane, Arabice loquuti, sed de longe aliis reb[us dixerunt, non de
mactandis bob[us, sacrifitiis, sed quod ista amplius non valeant, sed novum
regnum coeleste, in quo Messias, qui libera\it a peccato, morte. Et hoc
regnum non consequimur sacrifitiis, sed fide in Christum, in ea fide bapti-
15 samus. Pleni Spiritu s[ancto ergo vacui Mosi et doctrinae pontificum.
Si>iritus s[anctus i)at au§gefeget ben toHen intellectum et dedit verum intel-
lectum scripturae. S)e§ ftedt ix i)iX^ öol, ideo os ge'^et übet. Non soluiu TOnttt.12,34
discipuli, sed etiam feminae locutae variis et novis ling[uis. '©roffe
traten', scilicet quod Messias excitatus a morte sedeat ad dex[teram et
20 uos fecit consedere Ephe. 2. De hac lingua praedicandum usque ad finem i^w. 2, g
mundi, et tum in aeterna vita inaeternum. Quid hoc? Ergo totus populus
S) fonbern eittel menfc^en tanb, §ie abn ift gottc» toort unnb bon gott li.ntnber=
Itd) fo lang erfaßten, Slber bo nu 5Jle§io§ !ain, fott§ Quffget)a6cn toctben.
6jobt. ©i^e ju, ba» ein bilblucr! fei) bc§, ba^ bu auffm krge gefel)cn Ijaft. 2.imDic25,4o
25 |)ie gibt 5)iofe ein glofe feine§ pricftcitf)nmt)y, ba§ nur ein btlbluerf fein fol,
Irie auä) bie 6piftel jun |)cbr[äern setget, Opfer ift nur eine figiir unb pru=§cbr.9, 9ff.
p^ejei ß^rifti, S)a§ er folt leiben unb fterben unnb mit feim Hut bie 6l)riften=
f)cit befprcngen, S)rumb t)nbcn oucf) bie 3lpoftel nic^t tiom fd^lad)tcn unnb
pricftcrtl^umb geprebigt, fonbern mit anbern jungen üon anbcru materien
30 geprebiget, S)a§ bi» al[e§, 9ieud)loerI unnb Stempel, fol ni(f)t§ mer fein unnb
nu ein neU) lonigreidj angefangen fcl), barinn geredjtigfeit unnb leben fcl)n
fol. S)er tiLciligc geift Ijat aufgetrieben iljrcn fleif(f)lid§en tocrftanbt, ben fie
bor^in Ratten, unb redeten berftaubt bom ^JJle^iae Üieid) eingegeben, 'S)ai)n il)r
■^erij auc^ fo bol toirb, baS ber munbt uberleufft: 'Inir l)oren fie mit i[)reit raatti). 12, 34
35 jungen bie grofjen tl)aten gottes reben', finb ba§ nit grofje tl)aten, 2)a§
6^riftu§ geftorben, aufferftanbcn , auffgefaren ift, unb mit it)m aüe, bie an
il)n glcuben, in§ [)imelreid) bcrfal|t? Solider prebigt »nunbern fie fid^, ift and)
ein lounbcr, ha§ nur nit gnngfam fonnen aufreben, fonbern tun ber elbigcn
frenben barumb gott loben merben. Dicfe tjabcn ettluaS gerochen, nidjt ben
40 ©d)nuppen ^aben: Tiefe prebigt Ibirbt ein tunft ioefen antjeben, Senn unfer
■^o^en priefter lüerben ben üempel unnb prieftert^umb nit farcn la^cn. ?lbcr
üülijex'i äöette. XL1.\ 48
754 !Ptcbigten be§ ^aljxc? 1545.
R] errat. Gerte tiiinultus orietur, quia nolent climittere Mosen. Nos inaue-
binius cum istis 3000 cum Messia relinqueutes papam. Ipsi expectarunt
falsum Messiam, non spmtualem regem, sed nunc audimus eum esse, qui
pro nobis moritur et nos secum excitat ex peccato, morte et eollocat in
coelestib[us.
S] gletd^ iDol gleubcii fte ber prebtgt unnb nemcn ben 3Jlefeiam an, nid)t, ber ein
toeltlic^er 'ijexx fei;, jonbern ber un§ mit iljm au§ bem tob in§ l^imelreici^ unnb
Ic6cn xüät. ®i§ ift nu eine ftarcEe prebigt gctoefen, bie ein jeberman bev=
ftnrtit I)at, ^at auä) fruc^t hxaä)t, loie \mx hjeitter ^orcn lüerben.
14. 25. 3Kat 1546.
^rebigt am ^^^fingftmontng.
R] LUNAE IN FERIIS PENTECOSTES: lo
?iP9. a, uff. Contio Petri Acto: 2.
Heri aud[ivimus in priore parte hi.storiae pentecostes, h)te bic 120 per-
souae cgressae per civitatem et locutae variis unguis et suis freunben
annunciaruut Messiam venisse. Is populus habuit spem in futurum Messiam
1. gjtofc 3, 15 ab initio etiam mundi, quia promissus statini post iapsum: 'Inimieitias is
ponam'. Et semen mulieris. 33on bem fprud^ an ^ot fur nnb für getoefjret
expectatio Semiuis, qui non a BabLvlonica et Romaua captivitate, sed liorri-
bili captivitate Diaboli, (junm angeric^t in paradiso. Ideo oranes patres
expectab[ant eum Messiam. Imo etiam alle Reiben folten be§ Öeilonbe»
genieffen nnb teil^affttg inerben. Quia Petrus in sua contioue dicit, quod 20
$089. 2, 8 in Christo non solum benedici debeat Israel, sed oniues gentes. Et Hag. 2.
Adhuc modicum, et veniet ber Reiben troft. Quanquam nobis non promissus
Messias, sed tautum Inda, Israel et domui David, tarnen complectitur pro-
19J20 Messias iudaeis promissus pertinet etiam ad geutes r
S] Seeunda Feria.
falben gel^ort Dom erften find ber :^iftDricn, toie bie 120 perfonen umb= 25
gangen nnb mit mondjerlet) fpradjcn gerebt, iljren freunben, fcfjlveftern, firubern
bie frolidje jeitnng gcBradjt, luie il)r ^Jleßia-S tomm fei), Senn jeberman auff
i.!D!oic3,i5ben ^Jlcfjiam fjoffetc, 3lnc§ balb nac^ bem faC 3lbae, ba gott gefagt: '3»c§ Irtl
eine fel)nbtfrf)afft fe^en' jc. Son bem fpruc^ an f)Qt fur unb fnr gelocTjret
bie üerljeifjung unnb f)offnung, Sa-J ber Scijlangentrctter !omcn foltt, Sarauff 30
t\äbm pxopi}dm nnb patriardien gelüarttet, aud^ nic^t allein fte, fonbern toir
i.OTo[c22,i8lf)eiben foltten ber t)erf)eifeung tet)n)afftig toerben, mie 5lbra^ae gefagt: 'In
semino tun benediecntur omncs gentes". 5tncf) 2lggeu§ fagt: '@§ fol lomen
5lt. 14 [25. TOot]. 755
K] missio nos gentes credentes in euui. Nisi quod praerogativa eoriim, quod
ipsis facta. Promissionem non accepimus. Sed tl'ofter accepimus et Salva-
t[orem. Ideo totus muudus tft berftd^ett be§ Messiae. S)a§ ^oben Betbc,
^ftenner unb SBeibcr, ex istis 120 rud)t6ar gemad^t, quia etiam mulieres
5 locutae, ut dieit loel: 'Viigines vestrae'. 1. promissus Adam, post oninib[iis |°'jg''2*J*
patrib[us. 'Hembdath* omuium gentium' Hag. 2. In hac contione dupliees
discipuli: primi suut pii, qiii sie dicunt: Nos audimus nostris Unguis. Haec
sunt miracula, quae proraisit, quod Messias Sal[vator totius mundi, ]o btel
an itn ift. Adest promissio completa, sed non omnes acceperunt. Messias
10 morietur, tnirb aEer toelt funbe tragen et caput serpentis unb fein Regnum
ju nic§t machen. Haec magnalia Dei, S)a§ atter toelt folt bainit get)oIffen
Jüevben. Haec miiabilia. Sic ipsi antea non intellexerunt Apostoli, sed
proplietae; Imo Apostoli in ea opinione fuerunt, quod Rex terreuus Acto: Lmm«. *^
'Num in tempore isto.' Hie dieit: Manete Hierosol[ymis, mittam Spiritum
15 s[anctum, ille docebit vos. Hi pii discipuli, cum illis docemus esse
magnalia JC. Omnes admirati, scilicet pii, quos supra religiosos, qui
expectarunt Messiam.
2. trieben ein gefpot: 'Musto repleti'. Procul dubio fuerunt C'aiphae, s(fn 2, i3
porci et discipuli, qui nihil didicerunt de Deo et eius miraculis. Nam eraut
20 Epicurei. Hi tales etiam discipulos peperunt, quia infra ca: 4. dieit Lucasapg.23,6
Sadd[ucaeos non cred[idisse esse Angelos, spiritum, coelum, inferos nee sc
6 Dupüces audientes r U Magualia Dei. r 20 über 4. steht 23
') man.
S] ber Reiben troff i.e. 53le^ia§. Db er un§ nu tool nit ber'^ei^en ift, 3)enn «.agB. 2, s
un§ feine propfieten gefrfiidt, fonbern bent "^aufe 3frael, gleic^lool begrcifft er
un§ I)eibcn auä), baS tnort ^aSen Inir nit empfangen, fonbern ben troft, ber
25 ift uns mitgeteljlet tuorbcn. ©Dlcf;§ ift nu lautbar Jrorben im gan| Sei^ufalei«'
nic^t aücin Don menncru, fonbern audf) non tüel}6ern, U)ie and) ^ie 3ioeI f agt, sci .% 1 f.
S)ie alle ^aben öon bcm t)el)Ianbe gcprcbigt, Do aber finb nu ^toeierlcl)
©ci^uler, 3)ie erften finb bic fromcn, fagcn: 'Jnir ^oren fie bic groficn tljaten
gottc-j reben', 2;iefe ucmeu bic Oer^ei^ung an, @§ finb unfcr§ I)evrn gott'J
30 magnalia, be» ^Uc^iaS fterbeu, aÜe menfc^en Oon ©unben erlofen, tobt unb
funb ju nid)t machen folte, unb fott aller tnelt barburd^ gel^olffcn n^crbeu.
Saä t)a[)cn fie gef)ort unb Uerftanben, unb ba§ bie t)ot)en prieftcr ein anbcrn
Jra^n babon gef^abt, baburd) auc^ bie Slpoftel tiernarret getrefen, »oie fie am
tjimcIfartS tage fagen: '■'öerr, loirftu nu ba§ 5Kcid) auffric^teu? aber itjt Tjatsipa. 1,6
35 fie ber t)Leitige geift anbcrft gcleret, \väd)a lere bie fronten ju faüenn, aber
bie anbern ©d^uler finbt 6aiplia§ unnb ?tnna§, ferdEel, bie nid^t§ tion gott
ober gotte§ munbertfjaten gefjalten, Senn 6aipt)a§ \vax bie fatn '?lcto: 4. tion hm. 23, c
ber ©ect ber Sabuceer i. c fie gleubtcn fein tjeU ober l)imel ober geift ober
48'
756 ■ $lri!btgten bc§ 3a!)re§ 1545.
R]üatos iu peccatis. Qui sie credit, h)Ct» ÖOn ®ot tentura, quantiim porcus,
Asiuus i. e. an ein ]aä öol Heien. 9llte Stangen unb junge ferd^mutter.
Terribile auditu est, «piod in lioc popiilo foEeu fein folc^e fe)0 et praesertim
gubernatores. 2ßie ein fc^oncv fpiegcl ift getneft, «juando ornati veste sacer-
dotali, (luani gratum Deo. Ihi {jat ©nlii boe pnn|er an, me'^r benn 200 (X*0 ■,
man !^a6en aug gehabt auff §anna5 j)roptei- Deum. Nihil curabat, accipiebat
pecuuiaui, sicut S5ij(^off, 21|uml^errn, ßarbinel, Sapft. lam sunt meri ©eto,
@)el, qui prorsus nilül credunt. Quando pastores abigiint pecus in campum,
cogito pastorera ein et)rli(^en Man, ber ]o btel ©eto für im !^intrei6t, qui
non credit Angelum, Diabolum, idem credit, quod porcus. Ideo non miruni, lo
si in .simili et calaniitoso tempore vivanuis. S)ie oBerften in Ecclesia finb
eitel ©CU) unb (äfel. Fui et ego in opinione, quod, si quid mihi doceudum,
deberem accipere a papa et suis. Sed iam video eum cum sua fide Diaboli
vicarium et Christi hosteni atrociss[imura, tamen sub ovilla pelle. Quid
niirum? Tempore Christi cum verbuui clarissinie sonaret et virtutes fiereut, 15
erant in administratione publica Ülangeu, Seit). Iam invenimus eosdeai
papam, Card[inales, qui oben on fi|en, finb unfer 6fcl, ©eio, gefc^mudt suis
vestib[us, tantum utentes ad haue vitam suo ofBtio et proventib[us. Ibi
Christus, Maria, Zacha[rias, Simeon et alii Levitae, qui non supremi, sed
inferiores. S)ie ^aben gehalten an ber Hoffnung Messiae et viderunt. Ita 2a
nunc Euangelium. Episcopi et Card[inales facti porci tantum quaerentes
9 über ÜJloJt steJil C'aipham
siSeuffcl, gteubtcn aud) nid^t, ba§ fie in ©unben gcborn toeren, hier ba§ ni(|t
glcubt, ber gleubt foöiel aU ein fato, ein rangen, fo finb Saipl^QS unb feine
5Junge rangen gctnefcn, unb ift fi^recEIicf), £a» inn bem iiolä foKen fold^e
rangen unub inhl fein, bie gleii^lnol im Stempel gereudjert f)abcn, unb aCeä 25
üolä auf bie Ijo^en priefter gefe^en ^aben, in bie 2000000. S)i§ finb (Sarbinel
unnb Sepfte gelnefenn, Sie leben i|t our^ alfo, gleuben mäjU, loenn ^ä) ein
l^irten fe{)e auftrcl}benn, aä)t iä), (Sr fei) ein gvo^e pcrfon, fei) ber fo ütel Sarbinel,
^Rund}, 33epft unb Pfaffen ou§ unb eintreibt, S)rumb laft un§ nit lounbern,
ob loir au(^ in ein foldjer jeit leben, So bie ©berften finb eittcl 3}angeu, fein 30
unnb 6fel, nad)!omen .'»Jannae, ßaipt)ae, S)a§ toirs luol moiicn troften: Q ha
gott felbs prebigte unnb ba§ grofte liedjt Joar, ha toaren glcic^tool bie oberften
ber ßtjriftenfjett rangen unnb feto, ob» nu aud) fo ge^t, toolan tnir finb nid^t»
befeerS benn bie 5Ipoftel unnb lerer, toir finb bie erftcn nit, ift anbern quc§
ioibcrfaren al» G^rifto, 5)lariac, Ap(i>tolis, 3fld)artae, ©lijabett), ©imeon, 35
3(tem ettlid^ priefter, Seüiten, bie nod^ an ber Hoffnung gcloart, unnb ibn aud^
gegentoertig gcfet)en. Ob nu fd^on Sepft, Garbincl, Wen| ju faluen Joerben
unb nur ben tleien fad anbeten, gIeid;looI laft uns gott banden, S^o» toir
3ß ^offnitngl l^off || mc
mt. 14 [25. 3J?ai]. 757
R] quisquilias. Faciamus ut Maria, Apostoli unb ®ot Hagen, quod bie !^tit erleBt,
et tameu gaudere, quod purum verbum liabemus. .?)erobe§ plaget i. e. alieuus,
multo plus bie ©elo iu templo, Hannas, Caiplias. Deinde etiani negabant et
reiiciebant oranes prophetas praeter 5 libros Mosi et tarnen exercentes sacerdo=
5 tale offitium. et tarnen non homiues, sed porci. Ideni feremus a nostris 3iangeTt
311 9{om. 3e ^S^'^ ^Q" babon ))rebigt, eo deteriores. lam omnes Canonici eitel
SJangen, nihil faciunt, sed vivunt ut porci K. Ideo sit et hoc uobis consolationi,
quod ipsis, scilicet, quod agnosciraus niirabilia Dei. Hierosol[ymis non tantum
sunt Religiosi, et timentes Deum, qui ex- corde laetantur, sed sunt etiam
10 porci jc. Gerte nos habemus Messiam. Papa cum suis indigni, ut audiant.
Sicut Hieros[olyrais Caiphas, Hannas, sie nos habemus nostros, Deo gratias,
quos novirans esse 9Jangen. Prius cum ein fov^ geloffen, "^atg gebonnert im
!^itnel.^ lam seimus porcos, nihil curanius eorum niinas. Dei gratia scimus
Dei magnalia, si credimus in eum, securi a peccato, morte et filii vitae
15 aeternae, si in ea confessione. 3)a§ '^at ber <Sah)S5al3ft nid§t. Sed Sanctos,
pereg[rinationes, indulgentias. Nos scimus ista omnia nihil. Sed quod venit
Spiritus s[anctus, qui praedicat de benedicto semine, qui caput Serpentis.
Haec magnalia jc. nnb {)alten? mit ben leuten, qui dicunt: 'Audimus nostris
Unguis', quod fid^ laffe fd^lagen an§ 6reu| cum nostris peccatis, morte, et
20 in suo sang[uine etfeufft, mortem in suo proprio corpore ertourgt et !^elle
au§ gclefli^t. Ista mirabilia nobiscum exereet, si invocamus.
') Ähnlich, aber auf Luther bezogen, Kroker, Tischreden Nr. 193.
S] ba^ reine Inort ^oren mögen, loie autf) Simeon 6'fjriftum tnn bie arm nam
mit tDel)ncn: "Üä) nn toit ^ä) gern ftcrfien, Tenn boc^ fonft ^oI)epriefter baaJut.a,
t)er|leib im %empd anritzten unb, ha§ nod) erger ift, S)octor ©ah) unnb
25 Jungfer 5Rang tturffcn 5Jlofen, prop!^eten au» ber ürd^en, toie aud^ i|t 35epft,
ßarbinel ttjun, finb fato unb fd^mein. So mn^en mir un§ and; troften toie
bie Stpoftel, bie mufteu auä) ^oren, aU meren fie öol toein§. 3tnbere aber
unb ber luenigfte ^auffc namenS an: mir f)a6en in ben redjtcn Ijelilanb inn
unfern !ircE)en, 3?apft, (Sarbinel 3C. finb§ nid^t tnerb, ba§ fie ben fjeljlanb ^oren
30 foltten. Sßir mißenS, ba§ fie nu Stangen finb, ai^ten» nu nid^t§ fein§ far3en§,
Senn mir nn t)aben ben '^eljlanbt, gleufien an if)n unnb finb burd; i^ii fieser
für ber (jellen, fnnb, Seuffel, mcnn mir nu an ifjn glcu6cn unnb brauff fterkn.
<Bolä)^ £)a6cn S5apft3 k. nic^t, fonbcrn getjen ()in mit ifjren proce^ion unnb
I)ei)It^um6, 2Rnnc^erel), Iat)perei, Jtarrcrei. 2Bir t)atien hai^ reine mort, barinn
35 geprebigt öon Sunbentretter, tobfrefecr, feligmoc^cr, Sie magnalia [)aben mir
aut^, S)a§ fic^ 6^riftu§ mit unfern funbcn, tob, IjeUen an§ !rcu| i\at Ia§en
ft^Io^en unnb in feinem Hut erfeufft, "^ai mir an i^n gleuten unnb fotc^er
ga'6cn aud) t'^et)If)afftig merben follen, ?af? bie ©em nnb rangen immer ()in
Ueradjten unb femifd) leben.
758 ^>rcbigtcii bc-3 ^al)xei 1545.
R] Hacteniis de historia prioris partis. Contio Petri. Ista coutio, ut
opinor, facta Ebraica lingua, quia omnes tenuerunt linguam ebraicam ut
hodie etiam mali inter gentes. Forte alii 11 cum isto steterunt nou longe
a templo vel alibi. S)q§ ift 5Petri prebigt aiiff bie üorige, quae gelouffen
per totam urbem variis Unguis. Hie Petrus singulari in loco et Ebraico s
«Vfl. 2, 14 sermone primum respoudet porcis, sed verbis verecundis. 'Qui habitatis.'
Loquitur tautum cum ludaeis, et qui advenerunt. Magna copia venit auff§
feft mtifX 13000. Num vultis blasphemare Dei miraculo? Est Caiphae
aj. 16 fercElitt. 'Non sunt aebrii.' Non, fuerunt aebriosi, non famtnot, fetben ba§
gelb l^inburc^ ixaäjt ut nos. 6in fpQvfam, tior^afitig üold, mane undecima, lo
vesperi 6. ederunt. Ideo ift§ Petro ein ftard aigiimeut. Tantum est 3. hora
i.e. noua, a 6. incipiunt. Ibi non mos, cousuetudo, ba§ man t)Ol" 11, 12
f erlege ifjt. Quid ergo dicitis esse musto plenos"? Si etiam pleni, tarnen
non loquerentur variis unguis et nostris. SqS t^un öoöc SelD nidjt. Hi,
tüenn fie Pol, fonnen» fein lüort mod^en, ja bic tnuttev \pxaä) md)t füren, "
uedum JC. Sed bog ift§: Xos loquimur magnalia Dei. Ideo arrigite aures,
SJ. nne sitis porci ut Haimas. Erit tempore Messiae, Effundara spiritum auff
oHetlel) menjc^en siue omni discrimine virorum, mulierum, filiorum, filiarum,
servorum et famularum. 'Caro' ift§ gar, (piicquid iu genere huniano, vel
heri vel herae, liberi, servi, omnes accipient Spiritum s[anctum. Hoc erit 2«
1 Contio Petri require 1536' )' 3 über mali steht iudaei 4l5 über (juae bis
variis sieht pxtbizt quae non scripta nisi quoil imlicat Luc[as magnjflia Dei sp S/9 Iudaei
sobrii et parci. r ISjlO Caro r
') Vgl Unsre Ausg. Bd. 41, 604 ff.
S] gfJu folget ba§ anber ftut! t)on ber prebigt 5Petrt, S)enn ^Petrus rcbt i^t
inn Ijcfercifc^cr fprad^, bie aiiä) ein jcbcr gelontf) I)at, rebt fiie mit cittel ^suben,
ctttim fnr bem Stempel ober an cim pta^, rcbt am fouberIi(^en ort, nit an
alten orten, unb erftlicfi Ireret er ben fcmifc^en gebancEen §annae unnb
ßaipf)ac: Slir ^nben, lieBen menner, nit oHein bic Burger, fonbern aud) bic 25
gefte, ineldjcr glei(^tx)ol iiin bic 1 300000 ober mcr gctoefen ift, ttjut nit nlfo,
folt i^r fo gott§ rtunbertucrc! leftern? ift boc^ erft bie britte ftunbc am tage,
S)a()cr jiifclien, boS ein narljafftig bold geinefen, ein gut Scgimeut gcfjnpt,
ntt gcprn^et, SrumB f)at§ nit e()r ge§cn bcnn umb 11 ober 12 nuffn abcnb
um6 6. S)rumb ift§ @. Spetro ein '^arte tciberclag unnb ftar! argument, tote 30
f ölten fie trumicn fein? ift§ bocfi erft um bic 3. ftunbc, inn ber ftunbe pffcgt
man nit ju efscn unb jutrincEcn, loa5 narrt il)r, hai- ifjr tnolt fagen, fie finb
öoQe fett? unb luenn fie fc^on boü toeren, fontten fie boc^ nidjt mit mandjerlcl)
fpradicn rebcn, 3" ^en lanbcn fcufft ft($ ein Tcutfc^e fain fo öol, bas fie iljrc
mutterfprad) Pergifect, (Sonbern ba§ tft-5, bas gefagt ift burc§ ben propI)eten: 35
hjenn 2Re|ial !omcn toirb, fo h)il iä) mein geift ouf gießen auff allerlei)
9h\ 14 [25. mai]. 759
R] niiraciilum, qiiaudo Messias venturus, quod videbitis, loqmiiitiir variis liuguis
^ZXXn, frahjen 3C. cum videbitis, tum certum adesse tempus Messiae. Certum
Signum et perfectum die pentecostes. Visum et auditum ab omnib[us ludaeis,
et tarnen non comraoti hoc miraculo. Si hoc non ge^olffen, bai non solum
5 viri, senes, sed omnis caro, viri, mulieres, jung, alt, liberi, servi, oHeS fol
ben ^[eiligen ©eift fliegen, ut loquantur variis unguis, et hoc videtis, et
tarnen non vultis credere, quod tarn longe ante praedixit loel. Sed si sie
praedicatur: 'Qui iuvocat nomen', ba§ toirb ben porcis niäjt gefallen. Tdeo 35.21
non curabunt hoc miraculum, quod omnis caro variis Unguis, quia contio de
10 his dicit reb[us, quae intolerabiles, quia dicit: 'Qui invocaverit nomen'. ^a
Wo Metfi iä), §anna§ IC. Si per Messiara salvamur credentes et invocantes
cum, Quis posthac offeret bonos fructus? tum erimus mendici. 3ltoe bei'
^)Xebtgt. Sic papa non lib[enter audit loqui bona opera, quod tamen non
fit. Sed dicimus non posse saivari per opera monastica. S>a§ ioil ^U groffen
15 fd^aben t!^un. Quid habemus, si indulgentiae, Bullae, cultus Sanctoruin nihil?
quid retiuet papa? @tn brecf in latern. Si aü loub, gra§, stellae sie prae-
dicarent: 'Qui invocaverit nomen', tamen non jc. quia porcus inu§ treftem,
papa, venter. Ideo mu§ !e|cvcl) fein : ' Qui invocaverit'. Item (pii credit
morte Christi saivari k. SSIeib, 58n|)ft ©ait), tuoÄen ben fern et te mactare,
20 crede ut ApostoH die pentecostes. ^a, tc§ mag ni(^t. Quare? quia trurbe
ein armer Setler. @of t(| prebiger, pfar^err iuerben ju IRom, fo totrb mir
2 Signum adventus Messiae. r
S] ^JJlenfd^en o^n unterf(J^eib, alt, ^nna,, man, loeib, !nec^t, magb, @on ober
toc^ter, S)a§ ift ja aÜeS gefii)led}t in ber Inelt, bo fol !etn unterfc^eib fein,
aEe foEen fie ben geift 6e!omen, 31)1 tücrbetS fef)cn, Befinben, ba§ bo tüerben
25 reben mit allerlei äimgen man unb \m]i) k. loenii i^r ba§ f)oret, fo gleuBet
geh)i§, ba§ 5)lef§ta§ ba fet), bi§ ift ein gclrt-3 jeicf^cn, aucfj erloeifet Joorben am
5pftngftagc, noif; ^at§ nit ge'^olffen, einerlei) flcifd^, ^JJJanfbilb, tr)el)6§B{lb,
3ung unb alt, fol ben l)[eiltgen geift fliegen fi(^t6arli(^. S)a§ 'ijdht il)r ja
geboret, noc^ fdjeltt ifjr fie truncicn unb Itiolt foldj linmbcrjcidjen nic^t Ipren,
30 S)te prebigt Intrb Satp'^ae, §annae nit lieö fein. SrumB loerben fie bo§
tounber nit ad^tcn, ba§ fie fo mit jungen reben, 2)enu il)r rebt bon fold^en
farfien, £ie luir nit leiben tonnen, Senn tl)r fagt: 'Iner ben namen be« l^errn Jim- 2. 21
anruffen lotrb, fol feiig tüerben'. 3ft ha§ ber loeg jum Ijimel, fo lüirb §annac
tircf;en luufte, toer lüil odjfen oi)fernn? ©leid) loic ber 39apft unfer lere nit
35 ^oren tril, S)enn luir leren: 2)u fanft nit feiig Iuerben burrf; ^JJiund^erel),
^Jlefec, toalfart. ^a, fagen fie, lDa§ lüerben Inir benn ^aBen, Jnenn ber Sapft
ba^ fol la^en farcn? Sßenn bu nu haS mit 100 000 jungen \oldß lereteft,
fo ^orcn \vixS- bo(| nit, S)enn ^dj bin eine falo, mu§ fleien l)aben, ^<cl; fan
ber lere nit tuarten, 2)enn mein bauc^ lourb fi^mal Irerben, Srumb fan ^ä)
760 ^'itcbigtcu bc§ 3ttT)rc? 1545.
Rlfeiii tcifer bic fiiffc !uffen k. Da§ tüil iä) nic^t. ©o fottu (Salu, 6aip'^[Q§,
.Öannn» mit iven fcrcElin luolten oud) uic^t tt)un, sed gvicffen bcn qü beim
fc^lüan^. (Srl^ielten Ut) 40 jar. Post lag nic^t ein ftetn ouff bem anbern
noc ein Tiar tircit tjon ben Suiten 511 5ie'^»fot[em. Sie docebant eos Romani,
nlleS 3U truinmeni gangen nnb finb bruBer 6UeBen meijx benn 1200 man, fo 5
llioIten§ T)a6en, nolebaut audire invocationem uominis et salvationem, sed
oblationes et fnictus. Scribunt quidam, quod qiiaelibet persona dedit 1 ort,
alii jf ft. i. e. tonnen golbs, s[cilicet j gt 10 je'^en unb o)3ffer "^crgetragen.
3iQ fol lüol ef)C faren laffen linguas, invocatiouem, salutem. Sic dico
pap|ae: Si non vis invocave, ^alt feft bie [tifft unb liinbe e§ an mit eifern 10
Jetten. Certe bu hJtrft ben all bei) jc. @§ jol nii^t 40 jar Ijinge'^en. Et
folt ben jtf}abcn fjafien, quod liic ba§ 3eitlid), illio aeternum nerlorcn. Interim
rident nos et dicuut musto repletos iit Ieros[olymis. Sic nostri non credunt
iit nee ludaei tunc, sed iam experiuntur, quia disper.si ])er oibem et nihil
habent de regno pol:t[ico et spirituali. Sic cum papa in bie f)cll ferct mit is
feinen rangen, dicet: Non putavi, ba§ fo folt fein. Dictum satis k. öerborne
unb brate am etoigen fpi§. Nos econtra gratias agimus Deo, quod nos a
poi'cis, papa JC. Episcopis, et vocavit in veram Eccle.siam, ubi Euangelium
non praedicamus aliud, quam (jucd praedicarunt 120 et Pet[rus, scilicet
magnalia Dci, (]uod Dens excitavit a mortuis Christum et sedere fecit, quod au
raittit Spiritum s[anctum Ecclesiae, qnae de eo praedicat et invocat, salvatur.
S]bte lere nit "^oren: 'Sßer be§ Ijerrn namen anrufft, fol felig Serben'. 5Jein,
ba3 f^nc 3(^ nitfit, ^ä) lintrbc 3um bettler, 3« ^i§ sulaftcn, barju geljoret
öiel. Sßenn ber SSapft »oolt pfarljer ju SKom loerben, tuiirbe @r nic^t bie
!onige gu unterf^an behalten, S)rnmb toil @r nit, tüil er nit, fo mu§ er, 25
gleit^ h)ie 6aip!)o§ mnfte, ob er fd^on Jtioltte bie guter erl)alten bi§ inn bie
40 jore, tüelc^e jeit i^ncn gott gob buf'Se jn tfjun, aber nad) 40 "^aren blieb
lein ftein auff bem onbern, bo leretcn§ bie 9tomer, bo§ fie mer folten über
il)rem tempel f^altten, ba§ ifjr 1200000 man bruber blieben nnb lein Tnä)
mer ju fel)eu inor, ba gieng aKer je'^enb bal)in, S)cnn gleir^luol ein jeber ben m
prieftern jerlii^ muft geben ein ort§ gulbcu, ettli(^ ein ft, loelc^eS, tro 100000
TOan finb, inn bic fnnff tonne golbt finb, \vo blieb benn ba§ opffer? Srumb
löoltten fie ba§ nit fareu lafeen, aber Kiie feft fie Ijicltten, muften fie e§ gleid^=
U10I cntraten. ^llfo iljt ber Sapft mu§, nnb follcn nit 40 ^ai-' f)inge^oren,
entlüeber Sungfte tag fol brein faEen ober ein anber ftraffe, ob fie unS fc^on i^
öera(i}tcn unb trnndenbolb f($eltten, fo tnerben fie boc^ gott nit ]mn lugencr
macf)en. 3uben lat^eten and}, aber i|t mu^en fie gleuben, 2)a§ fie inn l.')00
3arcn lein SJcgiment gebapt, SBapft lt)irb auc§ in ber l)et[en gleuben, ba§ toar
getrefcn. 5ßir aber follen gott banden, ba§ er un§ öon allem S5apft 3c. crlofet
unb uuy ju reinem tnort gcforbcrt l)at, S^enu luir il)C nidjtS anberS prcbigen, 10
benn ba§ bie 120 man am pfingftage prcbigten, ba§ ß'ljriftnS bcv beplanb ber
m. 15 [31. ÜHoi]. 7G1
R] Boua opera fidetn sequi debeut. Sed pfingftprebigt ift, qualia tnagualia Deus
nobiscum faciat, quod per Christum liberati a peccato, niorte. Altera, «juid
per uos Spiritus s[aDctus faciat, prior, quid Deus per Christum sine nobis.
Solus tulit peccata iu cruee. Ubi in eum credo, audienda contio, quid
5 mai'itus, uxor, liberi et quisque in sua vocatione, praedicatio Spiritus sancti
magnalia Dei in Christo exhibita, quomodo sedere fccerit ad dext[eram patris.
S] lüelt fe^, unb bte il^n onruffen itnb an t'^n gleuben, foGen feiig Inerben, 2)av=
mä), tra§ fic^ ein jeber f)a(ten fol, Sie prebtgt fol and) folgen. ?l6er bic
5pfingftprebigt fol Oovgeljen, bo§ 6f)viftu§ get^^nu 1)01, Sariuic^ fol ^d; i>ie
w {jvebigt "^oren, lüa§ ^s^ f^un fol unb ein ieber in feinem ftnnb. ^fingft=
prcbigt fol bie luunbertt)aten gotte» leren, bie (Sv un§ in (5l)rtftü evjcigt unb
gegeben Ijatt.
15. 31. ÜKoi 1545.
^^rcbigt am Xa^t ^rinitntt^.
R] DIE TRINITATIS Ult: Maii.
De tuba sonante audistis, usque ad finera cap[itis legit textum. ^ft
15 Ipol ein Itenig JU fc^atff et insolitus sermo. Sed oportet nos Christianos
14 1 Corint: 1 .5. r
S] DominicaTriuitatis.
Absoluturus Epistolam Pauli 1. Cor. 15. 'quando immortalitatem iuduetiS"'- is,5*fi-
mortalitas', 'Mors, ubi Stimulus tuus?"
öt] W>k Birrbc i^rcbigt.
20 [331. fliijl 3?on bem ©piud) bei 5propf)etcn Dfee.
VV\6nn aber bi§ tiertrefilic^e toirb anjielien ba§ nnbcrlneBlirfjc, iS"'5'54R.
11/ Unb bt§ fterblif^e Irirb angifien bic nnfterbliglcit, Senn
"^"^ hjirb erfüllet Serben ba? SBort, ha§ gefi^ricbcn fteljct:
S)er Sob ift öcrfr^lungen in bcn ©ieg. 3:ob, 323o ift bein ©tadjel?
25 ,^elle, 2Bo ift bein ©ieg? Slbcr ber ©tad^el be§ SobeS ift bie
Sunbe. Xie ,??rafft aber ber ©unbe ift boS ©efet Sott aber fei)
band, ber un§ ben Sieg gegeben tjat burc^ unfern ö@<R9f9i S^jefunt
6I)riftum.'
'''^3§ ift ttjol ein luenig gu fc^arff unb ein ungelDonlidic rebe, Slber Wh
30 '^^ 6t)riften muffen bennod) bntion rcbcn, \vt\\ Unr ba§ lUild fein f ollen,
»oetdjs ein fonbcrtic^c Sßei^fjeit unb 6rlentni§ ^abcn fol für anbcrn iHdcfcrn
762 ^'tfbiglcn be? Saljtel 1545.
R]de eo loqui, qiiia is pop[ulus sumus, qui fonbevlid^ er!eittnt§ et toei^e prae
aliis omnib[us:. Papa, Turca, Gentiles nihil de liis reb[us noverunt, äßit '^aBeit
mit jut^un. Papae siiut omnia aenigraata. Quis dicet rationi, qiiod Dei
filius ideo homo, ut redimeret a morte? Nullus liber praeter Biblia de hoc.
Item quid peccatum, lex, mor.s, victoria contra ea? Nullus docuit praeter 5
Biblia. Hactenus Paulus concioiiatus, quod oiuncs resurrecturi, alii ad vitaui
aeternam, alii jc. quod hoc fiet in !x"offt unb maäjt resurrectionis Christi,
quia leibet ineinanber nostrum et Christi ab iuitio rauudi, Adam, Eva et
omnes Sancti usque huc, et loquitur, ac si una esset resurrectio, ut Christus
dicit. Si Christus non resur[rexit, manemus in peccatis. Si autem, seque- lo
nuir eum. ^ft aEc§ ineinanber gefcretüet, ipsius et uostra resurrectio. Si
S] S)i§ ift eine fc^orffc rebe nnb unfleh3onIt(^, aber trir nuiffcn bcnno(^
bation reben, bie tt)ir ha§ öoW fein foUcn, bn§ eine fonberlid^e tociif)cit unb
er!entni§ für allen aiiff erben '^aben foUcn, Sapft, S^urt!, 3iubcn !an baöon
nid^t richten, toer tnil bcr Hcrnufft fogcn, ^'Ci§ (5T)riftul bariimb fomcii bie is
©unbe jn tilgen, ober InoS ©unbe, gefeit, tobt unb ber ficg tribcr ba§ alle§
fei}, bcnn allein ba§ butf)? 5iu l)at ©. ^auluS gelerct, ha^ Um aüe foUcn
auffcrfteljcn in Irafft unb mac^t bcr 5lufferftcl)Utig (F^rifti, S)enu er ju fnmcn
Iet)bet 6l)rifti unb unfere aufferftel)ung, buri$ bie aufferftel)ung nimpt 6oa
I'ilauff feben. SSapft, SurcE, 3;übc, §eibe Joiffen l)teöon nichts, äßir ß^riften 2»
■^aben alfein mit folc^en ©ai^en ju ttjun. £>enn Sopft, Surtfen, 3[uben nnb
Reiben finb fole^e reben lauter SJetiel unb buntfeie Sßort, S)enu loer l)at ber
Sßernunfft baOon gefagt, ba§ fie loiffen !unb, ha'i^ ®olte§ ©on baruntb 9Kenfc^
toorben feli, ba§ er bie ©unbe tilge unb öotn Jobe erlofe, Sii'm ^üä) leret
baOon on aüein bie Sibcl unb beilige ©i^rifft, ©leic^ tüie auä) fein Suc^ 25
leret, 'maS ©unb, (Scfcti, 5Iob unb ©icg toiber ©i'inb unb S^ob fei) on aÜein
bie Sibcl unb l)eilige ©dfirifft.
5öi§l)er '^at ©. 5pauln§ geprebigt Hon ber Sobteu ?luffcrftcl)ung Unb
frefftiglid) belneifet, ®a-3 aüe ^Keufc^en Oou ben lobten aufferftclien toerbcu,
QtW^e 3um ©ericfjt be§ eUiigen lobe?, &Uäjc ^ur 2lnfferftel)ung be§ einigen 30
Sebcn§, Unb fold^e ^luffcrftcljung Oon ben Sob» [^'•■S^'i'i] ten toerbe gefc^e'^en
in 5?rafft unb 5Rad)t ber Sluffcrfteliung ßljrifti, ®enn er leibet (S^ljrifti unb
uufcr ?lufferftel)ung in cinanbcr oon aufang bcr SBelt bi§ au§ cnbc. 33on
6l)rifti 9lufferftcl)uug ncmcn 9lbam, Güa unb aüe ^eiligen Don anbegin ber
SBclt bi^l)cr trofft unb ^Blaäjt, haS, fie aufferftcl)en. S)arumb faffet er§ 3u= 35
fantcn nnb rebet glcicf), als toere e§ eine ?luffcrfte'^ung. 'Sft 6^riftu§ ni($t
aufferftanbcu', fpricl)t er, 'fo bleiben lt)ir noc^ in unfern ©unben,
©0 finb aurf) bie, fo in G^rifto cntfcf)lnffen finb, Oerloreu'. ©leubeu
h)ir aber, ba§ 6^riftu§ aufferftanben ift, fo loerben toir fm geUnSlic^ folgen
unb auc^ oon ben lobten aufferfte^en. ^u
9lt. 15 [31. üJJoi]. 763
K) crediimis resur[rexisse et sedere ad dext[eram, iit certe misit Spirituni
s[anctum, tum et nos resiirgemus, qiiia una et eadcm resurrectio. Qiiod
autem hab[emus S[pmtum s[anetum, osteudit fides, re[missio p[eccatorum,
bap[tismus. Sic fuerunt, uon fit in papLatu, Turca praeter eos, qui sub iis
5 sunt post. Ex lib|ro pap[ae, Turc[arum non discitur. Nos caniinus, prae-
dicamus, pingimus et braiiff getaufft iinb fterteii, quod cum eo resurrecturi
secundum corpus, unb bereit naä) ber fcel. Si propter seipsum resurLrexisset,
perditi, ge'^et un§ ber Oftertag nid^t an, nee ext[remus dies. 'NemoSoö-ä.ia
ascendit' 3C. hodie in coelum, ubi nos? 'Oportet filium exaltari.^ S)a ftidtSH
10 cr§ nod^ etnanber, quod filius jol [tc^ nit annemen be§ groffen Ijouffen, sed
omnium, qui credunt in eum. Ascendit coelum, dat vitam aeternam. S)a§
«J aiic^ nufferj'te'[)ung, unb rebt 5paulu§ gleid^ bon einer oufferfte'^ung, 3ft er nit
aufferftanben, muffen hiir in ©unben BtetiBen, gleuöen mir oBer, bo» er auff=
crftanbcn, fo tnerben trir {jcrnnc^, Senn e§ tft einerlei), e§ mu§ pfamen, ®nS
15 mir auä) bcn f)eLiIigen gcift linden, fielncift tnuff, tnort, ßuangelinm, tretet»
nit in Surdei ober im rechten 9?npftum6 gefdjic^t, Senn ou§ Snrden, S3apft§,
;3uben Bucf) folgcts unb finbctu nid)t, 3l6er in ber Gfiriften ducf) ftel)t§.
S;nrnuff ftelit nu 5paulu§, ^sft GliriftuS feinttjolticn allein auffcrftanben, fo
ift unfer fjetji öerloren, '^fliemanb fcrct gen fjimel benn ber Ijerab gcfaren\'c.3'''i-3.i3
20 tvo Mitiben tnir benn? '^Tuff ba§ alle, bie an i^n gleuben, nit öerlorn' jc. ss. le
Kl) 6'^rtfti unb unfer Slufferfte'^ung 'fanget aneinanber, 3a, e§ ift einerlei)
3lufferfte'^ung. 2Ber nu jugibt, ba§ 6l)riftu§ öon ben lobten fei) auffcrftanben,
2)er !an mit feiner SBeife toeren, ba§ mir nid^t auc^ aufferfte!^en folten,
Posito antecedente bonae consequentiae necesse est poni Consequens , 3ft
2s ba§ erfte mar, fo mu§ bei anber aucf) mar fein, ba§ au§ bem erften folget.
3ft ha^ anber nidjt mar, fo ift ba§ erft ouc^ ni($t mar. 5}aruml) fi^ct auc^
ßl^rtftuS jur retfiten ®ottc§ unb geufft au» u6er un3 feinen l)eiligcu ©cift,
ba^ er un» nad^ fi(^ ,^iel)e unb mir jm folgen foüen unb mit im ciufferftef)en.
©0 mir nu gleufien, haE er jur redeten ®otte§ fihet unb un§ bcn Ijeiligen
^0 G5eift fenbet. So foHen mir aud) gleuBen, ha% mir öon ben lobten merben
aufferfte^cn, mie er auffcrftanben ift. S)a§ er a6er un§ ben ^eiligen Seift
fenbet, ba§ Bcmeifet bie Sauffe, ba§ SQßort unb Guaugelium.
Solche ausgicffung beS '^eiligen ffieifteS gcfc^idf)t in ber Surdfcl) unb im
rccl)ten 3?apftumb nidljt, auSgenomcn bie jcnige, fo unter jnen gefangen finb
•■!s unb juöor bie S^auffe empfangen unb ba§ Sßort gebort tioben. 3in be§ SurdEen
SUcoran, Sapft§ S)ccret unb ber 3uben Salmub finbct man nidf)t§ bation.
2Beil fie nu öon Antecedens nid^t miffen, fo ift es fein munber, ba§ fic nic^t
gleuBen ba^ Conse=[S3l. flb] quens, 3l6cr in ber (E^riften S9ud), meld^e§ ift bie
SBibcl, ftef)et baöon gcf cf)rie'6en , 2ßir ffljriftcn prcbigcnS, fingen§, mnlcnä.
40 Sßeil mir nu bos SÜort l)a6en unb barauff getaufft fein, So ftcrbn mir aucf;
764 5?rcbintfii be? 3at)re? 1545.
HllltU§ unb lütlb gefc^eiien, nt Euaugelium concionatur, (juia per prophetas
praedictum.
i.sov. 15,53 'SSerbe^L'f''^'' Me noc^ Broten, Sd^Iangen öcrjcren, man lan ben ftancf
nit^t bon un§ leiben. Iden tieff hinunter gegrafien. @l tnu§ berttefen. Sed
tüie fc^enblic^ eS jugeljet, noc^ foI§ erfuv !omcn induere untierinefltc^. 'Et i
mortale.^ Hoc oportet credaimis, ad hoc vocati, baptisati et re[nnsi?io p[ec-
eatoriim donata. Ideo accipis Sacra[nieutum. Papa cum suis non credit.
Sinamus eos. Tunc complet[um. Tu Christo completa omnia, .«cd iios
gcfjorn auä) ha, quia omnia facta per Ciiristum propter nos. ^ungft tag
S) S'o Uievbcn \vh miä) bvcin gcfafjet, bo§ Inir mit tf)m foHen gen I)imcl faren, '«
bic lüir an ifjn gleukn, SaS inn» 9cfcf)c()n unnb luirb gefd)cf)en, S^cnn bte
^pvopfjcten foIdf)§ julior gefagt, Srnint nui§ haB t)erlneBIt($e anji'^en ba§ un=
tierlnc^lic^e, nnnb auff ba§ Itiir tnogen öerloefen, fo fc^enSt man un§ gar tieff
nnter ber erben, a6er e§ frfiat nit, oB§ fdpn Oerlnefct, foI§ bod) an3if)cn ein
nntiertrefetid^, SBer ba§ nit glcuBen loil, fag fein 6^riftent[]um6 anff, Senn >»
baranff finb inir getaufft, glenBen barauff, (®enn h)irb§ gar erfüllet tnerbcn),
Tis gel)t (^'Ijriftum nit aHein an, fonbern eS ift umti unfert tüillcn gelcf)ef)cn,
3ungft tag fol umb unfert toegen lomen, Somit toir aud^ ein frolid) oftern
i'fl frolid) branff unb finb geluis, ba§ h)ir mit 6f)rifto f(^on aufferftanben fein narf) ber
«Seele, Unb am ^ii'isfteit tage auc^ nacf) bem 2ei6e mit jm aufferfter)en Serben, -'o
©orauff fte{)et nu ©. $autu§ : 3ft 6t)riftu§ feinen {)al6en allein auff=
crftanben, ©o ift unfer .socil üerloren, Unb gct}et un§ ber rechte frolirfje öftertag,
be§ toir tüarten, nic^t an nod) ber 3"ngfte tag, Ineldjer oEcn 6f)riften ein
(5rliifetag fein lüirb. 3ft aber ß^riftu» umb unfern tniHen aufferftanben bon
ben üobten unb ber Grftling loorben nnter benen, bie ba fd^kffen, @o fte{)et 25
unfer ,f)eil fcfte, unb toir toerben and) bon ben lobten üufferfteTjen unb ben
frolic^en öftertag mit jm bitten am ^ünsftc" tfgc. glic^tet alfo 6f)rifti
unb unfer 3Iufferfter)ung ineinanber unb machet brau? einerlei) Stufferftefjung.
5oi).3,i3 Stlfo rcbct auc^ unfer lieber .§g3}9{ Gtiriftu« ^otjan. 3. '51iemanb
feret gen §imcl, bcnn ber bom .^imel erniber !omen ift, 5lemlidf) 30
be§ ^JJenfi^cn ©on, ber im .'pimel ift.' Sßo bleiben bcnn nu toir? 2Bo
faren toir benn t)inauff, bic toir nicfjt bom .'pimel lomen finb toie bcS 9]fenfd;en
3011.3, uSon? fQDXi, toa§ er, 6l)riftu§, toeiter fagt: 'Unb toie 5Rofe§ in ber
SBuften eine ©tfilangen crl)6l)et Ijat, ?llfo mu§ be§ 5}lenfcf}en @on
erl)6l)et toerben, 3lnff ba§ alle, bie an jn gleuben, ni(^t bcrloren 35
toerben, ©onbern ba§ etoige ßeben Ijaben.' S)a flicktet er aiu^ in=
einanber (Sliriftum mit feiner .öimclfart unb bie, fo jn angeboren, £a§ ift:
an jn gleuben, Hub faget llerlidj: SBir, fo an ffljriftum gleuben, toerben au^
gen .s^imel faren, Senn barumb ift (£^riftus am ßreu| cr^b^et, bom Jobc
9lr. 15 [31. TOoi]. 765
H] veniet propter iios, quia credituus in eura. Citat 1. prophetam Esa[iani. 3f(- 25, 8
'Absorpta mors.' 8. 4. 5. cap: des^ciibit resur[rectionem. Paul[iis beutet? i sot. 15,55
Hat. 'In mote hoc' ßoftlid^ mal, foftlitf;, mebli(^ fpeije unb aUeibeften tnein», 301.25,7
u[nfer ij[exx ®ot, Christus auferet a mortuis jc. Quando sepeliuntur, üer=
5 J^uHet man» in ein ©rnbtudj. £)a§ l^uHen unb angefic^t be-3 tob§ h)egtl)un,
scilicet in resur[rectione a niortni.s. Hoc faciet veriis Dens. Et [)raec'ipi-
1 Esaiae 2.5 r 4 über ®ot sieht veius
S] mit ß'^tifto !^Q6en, @i^e bi» ift im -prop'^eten gefc^vteben: 'Sob ift lier=M25, »
fc^Iungen' ©fo: 25. S)o ev öon auffei-ftetjung bev toten tebt, h)elc^§ rtol ba
3ufe()en, abn bad' 6f)riftu§ foIrf;e auffcrfteliung erlDorfien, ba» bvuctt cv nit
10 vein fjeraul, aber ßtjriftum nennet, er luirb öon oller angefii^t tjtnlDeg t()un
bo» l^uUen, h)ie man ))flegt bie toten äuberl^utlen, SiS ge^et burii) bie gan^e
hielt, 3)arauf fteljt biefer fprud): ' praecipitabit mortem in sempiternum',
T>v\ erftanben unb gen §imel gefaren, bo» er bcnen, jo an jn gleuben, ft'^ende ba§
eloige £eben.
15 [m. fl6] ©oÜen aber bie, fo an ß^riftum gleuben, nnOcrloren fein unb
bo§ einige Seben ^aben, So muffen fie im Sobe nic^t bleiben, ©onbern bou
ben Sobten aufferftet)en, toie ber -ilpoftel I^ie fagt: 'S)a§ lierloeBIitfje mu»
anjie^en bac- unüertoc^li(^e, Unb bia fterbli(^e mu§ anjiefjen bie
unfterblig!eit'. Unfer Seib mu§ bcrloefen, @(I;langcn unb ilrbtcu muffen
20 in f reffen, toie bie (Srfarung tegliif) jeuget, Sa§ be§ SRenft^en Seib ein fold^
fcfjenbtlic^ ^f§ ttiirb, baä nicmanb ben ftancE leiben fan, S)arumb tüirb er
aucf) fo tieff Ijinuntcr begraben in bie (Srben, haä er befeit unb öon uns fome,
unb lüir jn nic^t leiben fonnen. Stber toie f($enblicf; er beriefet, fo mu» er
boc^ luiber erfür unb an3ief)en ba§ unüerloefjlic^e, Unb loie tief er aut^ in ben
25 2ob fincEt, fo mu§ er boc^ üom lobe luiber üufferftetjen unb an3iel)en bie
unfterbligfeit. Soti^§ muffen mir gleuben, Senn baju finb Irir beruffen burc^§
©uangelium, Sarauff finb loir gctaufft, Sarauff empfa^en toir bie 3lbfoIution
unb ba§ Zeitig 6acramcnt bc-j i'eib§ unb SBIut» (S^rifti. SBer e§ ni(f)t gleuben
teil, ber fage fein 6[)riftent[)umb auff. S)er S5apft mit feinem |)auffen gleubet§
30 nid)t, Unfern t)alben mag er§ tool laffcn, äßir laffcn jn faren.
^u feret ©. 5paulu§ tueiter unb prebigt au^ ben 5|^rop^eten, 'Senn
tüirb erfüllet merbcn (fprii^t er) ha^ äöort, bo§ gefdjrieben ftel)et:
2)er S^ob ift ücrfd)lungen in ben ©ieg'. ^n (E£)rifto ift aCe§ erfüllet,
SBie er felbS fpridjt am ßreuije: '6§ ift aUe» Oolbradjt '. 5lbcr loir gcl)6rn 30^1. 19,30
35 aud) baju, Senn alles, tna» burd) G^riftum gefdjel)en ift, ba» ift umb unfern
toiEen gefd^c'^en. Sarumb geljet e§ ß^riftum nid}t aüein an, ©onbern loir
gel^orn aut^ boju. S)er 2ob mu» umb unfern loillen ubertounben loerben, .
ha§ er niti^t allein in 6l)riftu5 perfon, ©onbern auc^ in un» gef reffen unb
766 ^Prcbigten be§ 3a{)tc3 1545.
H]tabit mortem inaeternum. Paul[us optiino traustulit. 'Absorpta' JC. Lxx.
Devoravit mors praevaleus.^ Absorbnit mortem in finem. Paul[us optima.
Ita cautabimus in illa die, quando oiunia impleta, iam erfuüet fic^ itner
alletag, et ante 1545 in Christo öol6ra(^t. S)er Sob gefiet ba^tn nad) bcr
©cet. Vocula ©ieg, Nczah^, beuten e§ inani^erlet), sed eodem redit. S)er
%ob ift öerfi^Iungen bi§ in ben ©ieg i. o. fo gar, nt vita contra eum fieget.
') xaTEJiitt' 6 därarus in^voa^. -) ns".
SlSpauIu§ abn tran§fertrt§ Irol. Septnaginta aliter reddiderunt: 'Absorbnit
mortem in finem', a6er ^ouIuS trtfft§ red^t tnol, S)er tobt ift berjc^tnngen,
t)a^ Irerben h.iir an jenem tage fingen, toen-B gar erfuHt ift, loie eS (?()riftu§
erfüllet ()at, a6er Inir fd^itfen nnb bereibteu mxii anä) baju, ba§ lüir ben tobt lo
ant leib nnb feel öerf (jungen, S)enn ob er fic^ f(^on ftreubt, mu§ er§ gleic^=
Irol gcfd}e^en. '©ieg.' Sii)en mond^erlet aber auff ein§, in finem, in sempi-
T>i] tierf(^lungen fei). S)er ^üngfte tag tnu§ utnb unfern ttittleit tonten, ba§ aud^
tüir mit P^rifto friiUcf)e Oftern tjaltcn, Uicil \vn an jn gicuben.
[iU. ft7] grftlic^ fe^et er einen @})rud) au§ bem ipropljeten ^]a\a Gap. 25. is
3cj. 25, 8 Abi^orpta est Mors in victoriam, '®er %oi) ift tJerf (i)Iungen in ben
(5teg\ ®a§ foI(^§ gereb fei) bon ?(ufferftct)ung ber Sobten, ift bnran ju
3ct.25,7fe{)en, S)a§ ber 5propt)et !url; jubor fprici^t: 'gr (S^riftu§, ttav^afftiger ©ott)
lüirb auff bicfem Serge baS füllen loeg tt)un, bamit alte 5ßoI(fer
»ertjullet fiub, llnb bte Secfe, bamit alle §etben jugebcdt fein'. 20
SBenn man bte ^Tobten bcgrebet, fo l)erl)uriet mon fie in ein ß)rabtu($, ^ölä)
.'pullen gef)et burc^ bte gan|e SBett, 2)enn ber S^ob fc[)onet feineS Wenfd)en,
©onbern nimpt fie alte ba:^in. ?lber unfer .'p69i5K ©ott lüirb baffelb .'öfitten
ititb bie lobtenbccte liiegt{)un, S^a» ift: 6r mirb bte S^obten lebcnbig mad)en
3ci, 25, » in ber 3lufferftel)ung Don ben Sobten, 'S)enn er Irirb ben Xob öerfcfjliitgen -.'s
eluiglid)', ba§ fein 5lob me'^r, fonbern eitel Seben ba fein irtrb.
i5Lild)§ mirb tl)un bcr §gM 3ebaotl), 3)a§ ift: unfer ÖSrr 3f)efu§ ßt)riftu§,
TOarien ©on, h)arl)afftiger (Sott, gelobet in etoigteit.
©anct .^ierontjmua bolmctfd;t§ alfo: Praecipitavit mortem in senipiter-
nnm. Septnaginta bolme|fdjen§: Devoravit Mors praevalen?. Gtlid^e bol= 30
rael5fd)en§: Absorbuit Mortem in finem. 3lber ©. 5ßanlu§ bolmet^fdjtä auffä
aller befte: Absorpta est Mors in Victoriam, 'S)er Slob ift lierfd)Iungcti iit ben
©ieg', Sa§ ift: S)cr Sob ift ganlj unb gar Dcrfc^lungen. ?(n jenem tage,
Inenn bi§ fterblii^e loirb an3ier)en bie unfterbligfcit, Sa inirb aut^ biä äßort
erfüllet Uierben, Sa§ mir, fo an (it)riftum gleuben, mit allen .'pciltgen unb 35
?lufferlrieletcn (55otte§ fingen loerben: 'S)er %ob ift öerfc^lungen bis in ben
Sieg', S)er Sob ligt nu gar barniber unb t)at feine Waäjl mel)r. o|t mirb
bi» äßort jmcrbar unb allcmcge erfi'iEet: S)enn ber %oh mirb oerfc^luugeu
mx. 15 [31. mai]. 767
1!] ligt unter, l)at tierloren, !om^it nimevme'^r auff. P[aiilus loquitur de duplici
victoria: prior, quam mors habet, quae ab Adam regnavit usque ad fiuem
miiudi super omnes homiues Rom: 5. 'Mors regnavit', i^at fieg, triumpt) etsRöm. s, h
getüinnet. deiner fo xtiä), ftord, er ntu§ ^er^altcn, mor.* irirb fein ^err,
5 potestas eius super omnes homines, habet red^t, itiac^t, uiä) super omnes SRöm. 5, 12
homines Rom: 5. Regnum, victoria mortis. De hoc dicit hie. %ob, nbi
S) teruum, in Aictoriam, ^cCj to'iiö fo laffcn fcleljku: 'S)cr tobt ift Dcrfi^Iiingcu
inn ben fieg', in Acto: 1. ba§ bcr tobt unterligt unb berfc^lungen ift im leben, sips. 2, 27
ba§ leben bie ^anb aufflüirfft unb fagt: gctüonnen. ^Qulu§ nennet 2 fieg,
10 tnie auä) 2 tobt, 3)er tobt regirt über alle ^enfc^en üuber 9io: 3. 'Mors iRöm. 5, h
regnavit', e§ ift !ein fonig, ^err fo reid^, gro§, ftard, S)er tobt Juirb fein "^crr,
i>v]unb gel)et baljtn naä) ber ©eel S)urd)a (Suangelium unb [SI. Ä8j burrf) ben
©laubeu an St)riftum. 9tu jenem tage aber tnirb§ rec^t erfüllet Joerbcn,
SJenn ber Sob toirb aucf) öerfc()lungen tocrben unb bal)in gel)en nac^ bem l'eibe
n burd^ bie 3lufferftel)ung be§ gieifc^c§. @§ ift tnol bor fnnffäe^cn t)unbert jaren
erfüllet unb bolbracl)t in 6l)rifto, -Jlber an jenem tage Inirb» aui^ in nn§
cifuCet unb bolbrad)t loerben.
S)a§ toortlein Lanaezach ^ beuten fie mam^eiiet), 3lber e§ fompt bod)
auff ein§, ©tlid^e bcutenS in finem, (?tli(^e in sempitemum. ©. 5pauluy beutete
20 in Victoriam. S)ie S)eutung ift mand)erle^, Slber bie meinung ift einerlei),
^ä) h)il§ alfo bleiben laffen, Joie e§ ©anct 5|}aulu§ gebeutet ^at, 'Ser %ob
ift berfdjlungen in ben ©ieg', ®a§ ift: Der Sob ift fogar tierfdfjlungen , ba^
ba§ £eben loiber ben %oh fieget unb bie ubcrljanb bereit, S)er §69i9i äe^iot^,
ß^riftu'j öon ben SLobteu auffertuedt, fiutemal e§ unmuglii^ tuar, ba§ er bom
25 2obe folte gehalten loerben 3lct. 2. ."pat ben Sob gan| nub gar berfc^lungen, 31^.2,24
3ltfo, ha§ ba-j Scben Itiiber ben Sob l)erf(i)et unb trium|3l)ieret, unb be§ Sobe»
2;i)rannel) unb Wiä) ein enbe ^at in 6()rifto, ©er Sob ligt unter, 3ft l^ei'=
fd)lungen im Seben, ^at berloren unb fompt nimerme^r auff, S)a§ Sebeu ligt
oben, SSe^elt ben ©teg, SBirfft bie .Sjaub auff unb fagt: ©elnonnen, ©eiuounen.
30 2)enn ©. 5Paulu§ maä)t jloeljerlel) Sieg. ®er erfte ©ieg ift be§ %obi§,
hjelc^er ^errfc^et unb fieget über alle 5Jtenfd^en ^inber bom erften menfi^en
Slbam an bi§ an ber SBclt enbe. S3on bem ©ieg rebct er Stom. 5. 'Sturc^iHom. .-., 12
einen 5Jicnfd}en ift bie Sünbe lomen in bieSBelt unb ber Üob burd)
bieSitnbe, Unb ift alfo bct 2ob gu allen 5!Jlenfd)en burd}gcbrungen,
35 bie »t) eil fie alle Snnber finb.' 2)a§ ift be§ 3Iobe§ ©icg unb jLriump^,
ba§ ber Job burt^ bie Sunbe Ijerrfc^et, 5Rac^t unb 9ted)t l)at über aüe
2nenfd;en, 5llfo, ba§ lein 3}tenfd; ift, er fet) 5?eifer, Äonig, [391. Sl] gurft ober
§err, er fei) fo reid), gro§, ftardE, alä er jmer rtoUe, 6r mug l)erl^alten, 2)cr
%ob U)irb fein §err.
768 ^Prebigtett be§ SaTitcg 1545.
R]nunc beiii Wiä), ©icg, mac^t? liab[et ubcvtjaub, alle§ bir uiitcitoüificn, mu§
qIIc§ fterbeil. Contra lianc victoriaiu et reguum mortis j^at @ot gemacht
re.siir[rectioi)eni raort[uoi'um. lam canis: Ego Dominus, Ecx super oranes
homines, victoriam habeo, triumpho, lieg oBen. S)u h)irft bid) ^cifd; unb tob
fingen. Nos vicissim cantabinius: ,^ic leljcn unb !cin S^ob, ja tob iiBev^ 5
Umnben. Il)i mu§ ber loh ftcrten, ber iljt lebt, tjerfd^i^t, vegivt, vincit.
S]©a§ ift§ tob§ fii^, ber tjat bte mac^t unb redCit über bie mcnfdjen, ba§ ift
Regnum mortis ober victoria. "Sobt, h)0 ift betn ftadjcl'?' loo ift uu beinc
niad^t? §aft uBer^anb gehabt, hielt ift unter bir glegcn, loiber ben fieg be§
toby t)at (Sott gcmnd^t ein aufferftetiung ber toten, left \i}m \xnhix ein lieblin 10
fingen, ©ieg beä lefcenä »otbcr ben tobt, S)a3 luir nn fingen: §ie leben, tcin
tobt, tobt getüonnen, |)ie ift leben, ber tobt ift geftorkn, ©er boc^ i^t leBt,
7 ftc§ durchsir dazu am Bande Hie piito legendam esse fieg.
?'] S)er onber ©ieg ift be§ SeBcn», loeldjS in unb bure^ ß^riftum l^errfd^et
3!öm. 5,i7unb fieget Joiber ben S^ob. 33on bem ©icg rebet er ü\\6.) 9iont. 5. '©0 umb
be§ einigen ©iinbe loillen ber 21ob ge()erfd)et l)at burd) ben einen, 15
SSiel mcl)r »Derben bie, fo ha em^fa()en bie fülle ber (Ünabe unb
ber ©oben jur ®ere(|tig!eit, I)crfd;en im £eben burc^ einen, 3it)efu
i..«ov.i.s,2if. g'fjrift.' Unb 1. ßorin. 15. 'S)urdj einen ^Jlenfdjen fompt ber 2;ob,
Unb burc^ einen 5}tcnfc^en bie 2lufferftef)ung ber lobten. S)enn
gleid) >oie fie in^tbam alle fterben, ?llfo tuerben fie in 6'^rifto alle ao
Icbenbig geinad)t inerben". S)a§ ift be» 2eben§ ©icg unb Sriumpl), S)a§
bn§ Scbcn in G^ljrifto luibcr ben Sob ^errfd)ct unb trinmpl)irct, Unb ber 2ob
nid)t aCein (Jljriftum, fonbern üudj oEe 5J]enfd)cn, bie Qiiff 6l)riftum getaufft
finb unb an jn gleubcn, nic^t Ijalten fan.
Saoon rcbct nu ber 9lpoftcl, ha er t)ic fprid;t: "Der 2 ob ift tier= 25
fd)lungen in ben ©ieg'. 6r loil alfo fagen: £)cr lob ligt unter, ^^ai fein
9teid), Wad^t unb ©ieg öerloren, (Sr l^atte Ittol bie u6crt)anb, unb ioar fm
umb ber ©mibe trtiüen aße Sßelt untertoorffen unb muftcn alle 53tenfdjen
fterben, -Ru aber Ijat er ben ©icg öerloren. Senn Iviber bes lobe§ ^icid)
unb ©ieg '^at unfer .^6-9{9J ©ott, ber ,'ö@9f9t ^e^^^ott), einen anbcvn ©ieg 30
gemad)t, bie 3luffcrftct)ung öon ben Jobten in 6£)rifto. Ser Sob l)at lang
gefungen: Zs° Srinntpll, ^^, Sob, bin Äouig unb §err über alte iUcnfdjcn,
3d) l)ab ben Sieg unb lige oben. "Jlbcr uufcr §69i3{ ®ott leffct jm Inibcr
ein Sieblin fingen, 3)a§ lautet alfo: 3iO Sriumpl), S)a§ Sebcn ift Äbnig unb
§err über ben lob, ©er [331. eij] Job Ijat Oerloren unb ligt unter. Der Sob 35
t)at lool bi§l)cr gefungen Victoria, Victoria, ^0 (SelDonnen, i^ie ift eitel Siob
unb lein Seben. 9lbcr @ott lefft jm nn toiber fingen Victoria, Victoria, 3(0
©etoonnen, .<öie ift eitel Sebcn unb fein Sob, S)er lob ift in Rljriftü nbev=
lounbcn unb geftorben, ©aS 2(hm bct)elt ben ©ieg unb Ijat geloonnen.
5ßt. 15 [31. 3Kai]. 769
KJ Dtaild^crlel) iemeiiid) locife occidit humanum geuus, gkdio, aqua, bestiis jc.
Ibi cauit: ^d) i\ab inad^t, 6ieg, occido omnes jc. Sed am öftcvtag I)at fic^
ein anbcr lieb ei'^ebt. Ibi cauitur: Mors, nbi victoria? &xdb, gib Ifix. Ubi
is, quem occidisti? Ibi cauticum aliud. Mors absorpta bi§ in ben ©ieg.
i %ob, Ia§ VXiä) unöeilDOlveit. Haue victoriam iam cauimus iu persoua Chiisti
et eoruui, qui cum eo rusur[rexeruut, ut cred[imus. Nos quoque cautabiuius et
ridebimus mortem. §ie leben, »bi mors? Nos Domiui super te. £)u !anft
nid^t§ nte^i", qui prius me interfecisti. ©i!^e nti(| nu an, lüie gefal ic^ ba
nu? Taiu resurgo clarior Sole. Deus, Christus vorabit mortem et sie usque
10 iu vietoriaui, ba§ er fol nimer fonien jn ftafft unb mad^t, baii ba» leben
S] l)üt fein fieg, l)iij(^et, tuuigcl bic ^JJienf($en lüunbevlidj, toev \ml bie Uicife alle
eijeleu? '^Iber am öftevtage t)üt jid) ein anbcv lieblin ct^aben, bo fingt man:
'Jobt, too ift bein fieg'?' luo Ijaftu nu ben, ber im grab lag'? lobt ift Der=
fd^lnngen bi§ in ben fieg, S)aa leben nu fagt: Slobt, lafj mid) unHeilüorren,
15 5?en fieg fingen luir in ber perfon nnferö Ijerrn 6[)rifti, Irir »ooUen aud) fingen,
tuenu luir bortljin lomen: lobt, luo biftn? 3)u bift nid)t§ mer, tanft mir (ein
t)ar mer Irummen, ber bu midj üürl)in l)aft gcfreffen, §ie ift ba§ leben im
fieg. ©old)§ ^at @faia§ berlunbet, bay foldjcr fieg fein fol, ber etnig tüeren
Br] @6ld) ßicblin hjirb bon un§ gefungen merben in ber tobten ?Xnfferftct)nng,
20 Sßeiin biö ftcrblid)e anjiefjen luirb bie unfterbligleit. 3|t Inurget ber lob
uns menfdjcn jcmcrlid} nub auff maud;erlel) tueife, (Sinen burdj ©d^toerb, ben
anbern burd) ^-^eftilen^, ©tefen burd^ äöoffer, ben anbern burd^§ getoer, Hub
leer !an alle äßeife, bomit ber Sob nnö 5)lenfd;en erVourget, crjelen? 1)a
lebet ber lob, Ajerrfc^et, 9{egieret, ©ieget unb Singet: ©etuonnen, ©eluonnen,
25 Sdi, lob, bin ftonig unb ©iegman über aEe Üßelt, ^ä) f)ab Wiaäjt unb 9tcd)t
über aEes, n)a§ anff ßrben lebet, 3id} fdjlage tob unb toiirge aEe menfd)en,
^ung, 5llt, 9{eidj, 3lrm, .S>od), 51ibrig, ®bet, llnebel. Iro^, ber mir eä loeljre..
5lber ber lob iuirb fidj balb Ccifdj unb ju tobe fingen, ®a§ (Kantate fol jm
balb gelegt toerben. £)enn am Oftertag t)at fid^ ein anber Sieblin crt)aben,
3u ba§ lautet alfo: 'ß^rift ift erftanben bon ber marter aEc, S)e» foEcn tüir aEc
fro fein, ß^rift lüil unfer Iroft fein', lob, \vo ift nu bein Sieg? äBo t)aftu
nu ben, ber im &xabz lag, unb ben bu am 6reu^ getobtet l^aft?
3)i§ Siebltn fingen U'ir jtjt in ber S|5erfon 6f)rifti unb berer, bie mit
(£l)rifto aufferftanben fiub imn ben lobten, Unc Unr glcnben unb S. 5Jlattl)euS
35 fölc^g mit Haren loorten metbct, Senn biefelben finb l^inburd) unb be()aUenMaiti).27,.',
ben Sieg ioiber ben lob, IHber in ber ?luffcrftel)ung luerben mir bi§ .^icblin
aud) in nufcr 5^erfon fingen, S)a luerben luir aud) für unä be-i lobcs lad^en,
fein fpotten unb fagen: lob, äBo biftu nu'? §ie ift eitel iJeben, 3id} lii» §e>-'v
unb Siegmau über bid), "i^orliiu l)aftn mid) gefreffeu unb über mid) gel)erfd;et,
40 3tft leffeftu mid) luol nu- |^-i<i. viijl gefreffeu, ;^dj l)erfd)e über bidj. '■i)orl)in
Sut^eti aUerle. XL1.\ 49
770 5litebigteii be§ Sa^te* 1545.
K]eh3t9lic^ bie u'6err)aub ^äbe. Reliqua legetis 25. 26. 27. Laetamini, (jui lu
monuiuentis 3c. äßie bic gtiin foot im lenken. Ideo jeib unerfcfirotfen, quod
sepulti, ir folt crfur grünen. Loquitur cum mortuis ac viveutib[u.s, quod
certo Ventura resurrectio, ut in Clu-isto videmus. Qui in eum credunt, uon
peribuut, sed vitam aeternam. Paul[us dicit: eritnus granum, quaudo mori- s
mur, quod in vere crescit jc. ©er tob fol etoigltil Derfd)Iungeu jein. Haue
doctrinain tenemus uos Cbristiani, qui legimus Bibliam, cum g[ratias ag[a-
mus, cantemus et amplectamur, ut laeti expectemus ext[rennim diem. laui
Debets on. Senn luirbS lein erfüllet toerben.
S] tDtrb. SaS ift nu @faia§, ben ©. ^^anlua einfutct, lüiclool auäj im 26. nnb lo
3cj. 27,6 27. bnOon gevebt Inirb. Z^)t jolt fjcriiii i'5cf)en lüie ein gvut)n faat, ©o "^ervUc^
!onncn 5prop£)cttni banon rcbcn loic aui^ 5panlu». äßir finb lool ein fornlein,
ha^ üerfnulet, aber tjcrlid) ioiber I)erfur tomen. 'Absorpta est mors in fiuem',
victoriaiii seu aeternuiii, 6oId)§ I)cbt an, aber balb toirb§ bolenb, 'Jobt, Wo
ift bein ftad^el?' Ser ficg fol fein lüibcr be§ tob» fieg. Job fieget öon 5tbaiii 15
bi§ an ber toelt enbe, aber barnad^ ^aben Wix in elnigfeit ein anbern fieg big
Drjmuft id) mid) fnr bir fiird)ten, 9lber nu fanftu nichts nie[)r an mir fc^affen,
S3or^in legeftu mid^ in bo» ©rob unter bie SBi'irmc unb ftri^eft mir ein
fi$eu^Iid}e geftalt an, 5lu bin lä) üon hm JEobten aufferftanben unb leuchte
fd;oncr toeber bie ©onne, BOjC, 2Bie gefalle id) bir nu? ä>orI)in fdjredeftn 20
mid^, 3i|t biete ic^ bir Srolj, trümm mir ein I)erliu.
S6ld}§ i)at ber 4>ropf)et ^\aias, lang juoor ücrlünbiget, ^aä ber ö^H'Jt
^ebaotl), unfcr .6(f9f;R 3l)eiuö (Sf)riftnij, Irerbe über ben Job ]^erfd;en unb
fold)en Sieg Ijabcn, ber elüig luc^rcn mirb. '6r loirb, fpric^t er, ben Job
öerfi^Iingen bil in ben ©ieg', S)a§ ift: 6r ioirb ben Job fo rein auff= 25
f reffen, ba§ ber Job nimerme£)r ju Strafft unb ''Slaäit fomen fol, Sonbern
ba-j fieben loirb ben Sieg unb bie Ubcrljanb beI)aUcn elingtid;. ^m 26. (5ap.
Sei. 26, 19 üerhmbiget er aud^ bie ^tufferftetjuug bon ben Jobten, i>a er fpridjt: 'Seine
Jobten loerben leben unb mit ben Seidjnam anffcrfte^en, Söadjet
auff unb rl)üntet, bic jr ligt unter ber (Srbcn, Senn bein Jalo ift 3"
ein JalD be§ grünen felbel, 2tber ba§ ßanb ber Jobten hjirftu
fturtjcn'. 6r rebet mit ben Jobten eben, ala locren fie f(^on lebenbig, Sßil
bamit anzeigen, Saä bie ^tufferftcbung ber Jobten geloi» felj, ©eib unerfdjroden,
fpric^t er, bie jr im ©rab ligt unb tob feib, ^r fult erfur ge^en nnb grünen
loie bie grüne Saat im Senden, (ir rebet baöon fc^r ^errlitf) unb braudjct 35
ba§ ©leidjni» üon ber Saat unb ^Idertoerd, Sßie and; Sand 5pauIu-5 tl)ut,
Unb füren ber ^^rop^et unb 31poftel faft einerlei) äßort. SBenn loir fterben,
fo finb tüir ©otte§ Äörnlin, S)affelb mu>3 üerfaulen in ber 6rben, 9lber im
Senden !6mpt§ f)errlic^ Iniber erfür nnb grünet, 3)e§gleic^en t^ut ber ^ropljet
in auberu ßopiteln niel)r. «
9lt. 15 [31. aUoi]. 771
R] 'Ubi Stimulus?' Victoria haec coutra mortem victoria ab initio i.soc. 15,55
mundi. Nos habemus istara victoriam, quod mors absorpta, ut vita elDtgltd^
fol regieren contra mortem. Unde habemus victoriam? Laudemus Deum,
qui dedit nobis haue victoriam per Christum. Nostra certe est victoria,
5 resurgemus. Sed hinc habemus, quod ipse mortem \-icit, et pater per filium
dedit haue victoriam per eius victoriam. Sic Esai[as: dabit victoriam iu ^37,^*3 c?V
monte hoc. S)a )oirb§ benn ^eiffen: 'Ubi Stimulus?' Tum implebitur hoc,
quod scriptum: 'Mors, ubi Stimulus?' £)a§ tot! i(^ auä) \paxm ilt bie
S] in etotgMt. Solchen fieg gibt un§ (Sott, ©ott fei) I06 unb bantf , gott Ijnt
10 i^n geBen buxäj S^efum ßljriftum, 2)er fieg ift getoonnen, ioir toerben oBItgen.
2l6er \voi)ex ^aben toir§'^ ®urd) 6t)riftum t)at er un§ biefen Sieg geBeit
toiber biefen fieg be§ tobe§, S)o loirbty benn l^ci^en: 'Sobt, tuo ift bein ftae^el',
töo fompt bo» boljcr? ftad^el, fpte§ fol Joeg fein, ber tob fol loerloS fein, S)a§
Dr] [sr. SiiijJ ?l6er @. 5Paulu§ ^at anff bi§ mal ntc^t meljr ©prud)e am
15 bem 5prop^eten ^iaia einfnren »nöEen, ©onbern lefft» bleiben bei) beni einigen:
Absorpta est Mors in finem, in sempiternum, in victoriam, S)cr Xob ift
öerfd^lungen bi§ an§ enbe, S)cr Xob ift berfc^lungen elüig. Ober boS
mä) beffer ift, luie e§ ©. $PquIu§ gibt, '2)er Sob ift oerfd^lnngen in ben
©ieg'. ©6lc^§ ^ebet in biefem Seben an, 3lber in jenem Seben totrb e§ ool=
2ü enbet unb rein erfüüet iuerben. 3|t fingen trtr bt§ Siebltn in ber ^^erfon
(J^rifti, S)ort tdbUm toirS oud) in unfer Sperfon fingen, grolid^ jandj^en unb
bem Sob ein Äliplin fd^lagen.
S)iefe l)etlfame Sere nnb reichen Sroft ^aben loir (?l)riften au§ ber
()eiltgen «Sc^rifft. Reiben unb llnc^riften l)aben biefen Sroft nidjt, S)enn in
25 jren Suchern finben fic nidjtä boDon. 2)arnmb loenn toir ß^riften fold)§ in
ber SJibel unb {)eiligen 6(^rifft lefcn, ©0 fpßen h)ir auä) unferm lieben @ott
für biefen 8d)Q^ Don .§er|en banden, folc^e Serbciffung mit fren^ben anncmen,
unä feft brauff grimben unb bi§ Sieblin Iniber be§ 2;obe§ ©icg mit frölic^em
|)ert;en fingen unb be§ 3iiin9ften tage§ al§ unfer enblid^en grlofnng mit
30 fretoben ertnarten. §ie in biefem Seben fefjet biefer ©teg an in nn§ buri^
ben (Glauben im 3Bort, 2lber bort in jenem hieben toirb er rein erfüllet Itjcrbcn,
3n bti fieget ber 3:ob über unfern Seib öon Slbam bi§ on ber Sßelt enbe.
3lber nn jenem tage toerbcn loir ben ©ieg baben auc^ naä) bem Seibc Don
eluigteit ^u eloigfeit, l'Ufo baä baä .Üebeu etoiglidj l)erfd)eu unb regieren loirb
35 toiber ben Zob.
SBolier aber liaben tuir biefen ©teg? ®ott ^at un§, fprid^t ©. ^^anlu§,
biefen ©icg gefd)endt. '@ott fei) ßob unb 55anc£, ber unä ben ©ieg
gegeben bat burd) unfern .öe9{iK51 3befum 6l)riftum.' ©er ©icg ift
un= |söi. «u| fer, Sßir tigcii oDcn, 2ßir luerben geloiSlirf) anfferftcl)cn üon ben
40 lobten, 2)0 merben toir fingen: '2)er %oh ift l)erfd)lnngen in ben ©leg'.
49*
772 5I3tcbigten bei So'^rel 1545.
Kjjc^uel.* ©tad}el vel jpte-3. Mors luirb al§ beim loe^vlo» fein per resurLrec-
tiouem Christi, bog ev fein fta(i)el, fpie§ irirb ^aben. Pauliua et Euangelica
Theologia. Quid stimulum vocet, beutet er fe[b§: peccatum. 6in iel|am
S5eutfd^ ift bai. Mortis fpte», fd^tterb, et quiequid est, quo potest occidcre,
fd^orff fcfjneit, peftilenlj. ''^^aiiluS fojiets jufnmcn et voeat fta(^el, bamit er
ifi\vd, eiiüüvgct, [tidit iiominem. ift bie fünbe. ''Maäjt ex lege, morte, peccato
persouas, quando tres friegcr miteittaiibei'. 3ft ttoftlid) pictura, ba§ man fie
') Aufsparen für die akademische Belmnähing.
s]ei- !cin fpie§, !ein ftadjel fol I)a'6en. S)t§ ift Euangeliea Theologia. 3Ba§
ftiK^el fei, jetgt er an, l'ltier bcr ©tndjel ift bie Siiitbc, ineld) ein fcittam
l^eutfd; ift baä? S)cnn er alle§ nnglud juinnicn fa^et, ncnnet-5 ftadjel ober i"
fpi^en, bamit ber tobt tobtfdjlcdjt, ift bie funbc, 5Jiad)t eittel perfon brau§,
al§ feien§ bre^ !riegffned)t, bie loiber bvel) !^el)r fpi|cn ftreittcn. ®oIc^» l^at
P'lSlbei- ben ©icg I)aben ioir bat)er, S)as ®otte§ ©on, unfev .<p6JH9J 3'^ef"'3
(y^riftuS, ben Sob ubcrttinnben unb ber 51>ater iin§ ben Sieg loiber be§ Sobe»
©ieg burd; feinen Son gcfd)cndt l)at. Unb ba§ ift nu bcr 6prnd), ben ©anct '^
^pauInS einfiiret au§ bem -4>rop{)cten ^\a.\ü, SBeld^cr ftieiffagct, ba-3 ber §(59{9i
,3ebaotI) toerbe auff biefem 2?erge tüegtljun ba§ §uUen, bamit oEe äJoIder
üert)nllet finb, unb ben Sob bcrfdjlingcn etinglid^.
^tuff biefen ©prud) be§ ^>ropl)eten 3ifaia fe^et er einen anbern
iiof 13, u ©prud) au§ bem 5propt)eten Dfea (Saptt. 13. '^d^ Inil fie erlöfen au§ ber ai
^elle unb öom Sobc erretten. Job, "^ä) \n\l ®ir eine ®ifft fein,
^elle, ^i) Uni S^ir eine -^.n'ftileu^ fein.' 2)od) f)enget ber 3lpoftel 6etbe
©prnc^e aneinanber, mattet glei^ einen ©prudj brau-3 unb bolme^fd)et§ alfo:
'S)er 2ob ift Derfc^lnngen in ben ©ieg. Sob, Söo ift bein ©tad^el?
.§elle, SBo ift bein ©ieg?' 2ßie akr be§ 3tpoftel5 £)oIme|f(^ung mit be? s."-
^Propl^eten SBorten uberein ftimme, bauon teil \ä) i|t nit^t fogen, ©onbern
mil föld^a fparen in bie ©djule, ba man pfleget baOon 3U tjanbeln für bie
Meierten.
©0 fprid^t nu ©. ^aulu§ aus bem 5Prop!^eten |)ofea : S)e§ SobeS ©tad^el
ober ©pie§ fol locg fein, S)er lob fol burd^ ß^riftu» 3lufferftel)ung melirloB »o
fein, bal er fein ©toc^cl no(^ ©pie? mel)r l)al)c, Unb lr»a§ be§ SobcS ©tad^el
fc^, beutet er felbs, ha er fpridjt: 'S)er ©tadjel bc-S aobes ift bie ©ünbc'.
Sßeld^ ein fel^am Seutfc^ ift ba§? S)e§ Sobeg ©pie§, ©d^toerb, ©d;arffe
fc^neiten, 5peftilen|, Ungludf unb, loa» ba fein mag, bamit ber Sob tunrget,
5)ü§ alle» faffet er jufamen [a?l. St;] unb nennet» be§ 3;obe§ ©tac^cl ober si
©piijcn, bamit ber Sob ^eteet, ftid^t, tDurgt unb tobfd)legt, Unb faget, SeS
tobeS ©tadjel fei) bie Snnbe, 5rie ßrafft aber ber ©nnbe fei) ba» ©efek S)a»
ift ein red)t '4-'fiidifd;e unb (^•uangelifdje J^eologia üon G^viftus ©ieg teiber
9ir. 15 [31. lUni]. 773
H] \o malet. Rom. 5. 6. 7. lege. Si peccatuin non esset, noii haberet mors
ins, peccatuiu, fpte§ ?c. 2ßQ§ lüil ein fjciliger ^JJtenf(§ t^uu? o6 er fic gern
crlouvget, non habet gifft, fpie§. Quia ablatum peccatum, per quod occidit
iit Rom: per peccatum occidit. Lex occidit me. Per quid? per peccatum. iSöni. 7, sf.
5 Si non peccatum habeo, totl iä) im ein Hijjltn fc^lagen. Non omnes intelli-
gunt, quid ftacf}el, fpte§. Lex, peccatum. Peccatum primum dorrait, ut
Adam ad Cain: Sßenii bit nic^t from Bift, fo fcf)lcfft bie fimbe K. Quaudo i-'-B'oki.'
ein [unber ein iinglnd anritf;t, fület§ nid)t, erfcf;ric!t aiiä) nic^t bafiir. Sed
S] SßQutiiS 9Io: 5. ey^jonirt, trenn bte ©unbc nit ba lücrc, Itjerc tobt Ireg nnbsH»iii-M2if.
10 l)(:U ■^ctt !ein rcd)t, Denn bte ©unbe ift§ tobcS ftod^el, S)urc[) bie fnnbe tobt
ei un§, Per pcccattun occidit, 3[Benn 3d) fein fnnb mcr 'i)ab, lüil 3d) bem s«üm. r,, 12
tob balb ein !niplein fc^Iafjcn. Sie ©unbe )tf;lefit ein mal @en: 4. S)a§ ift 1. asiolt 4, 7
bie fd^Ieid^enbc fnnbe, S)a» ein funber ein nnglud anrieht, fo futet ci-§ nit,
Br] Sitnb, 2;ob unb .§elle. (?r inai^ct au§ @efc|, 2ob, ©ünb eitel 5perjonen, gleidf)
15 al§ loeren c§ brel) ßrieggmenner, Unb aU :^ettc (SfjriftuS toibej; biel) §eer§=
fpi|eii ftreitten muffen. Unb \hlä)B ift ein fcer troftlic^ ©emelbe, ba§ er
Sünbe, S^ob, @efe^ fo malet.
3?om. 5. 6. 7. Sgat er bi§ ©emelbe fein ejponiret unb ausgeleget, 'äßo^'"'"',;''«!?'''"
!ein @efe| ift, ha achtet man bev Sunbe nic^t'. 3itcm 'S)a§ @efe|
20 ift netcn ein !omen, anff ha§ bie Snnbc mecf)tigei- tuurbe'. Stein
'S)er 2;ob ift ber ©unben ©oIb\ Stem 'Öt)n ha§ ®efe| luar bie
©unbe tobt, 3fc^ aber teBete etloa o^n ©efcljc. S)a aber ha§ (SeBot
!am, tnarb bie Sünbe luibev leBcnbig, 3^) ö5er ftarB'. 5IBenn bie
Simbe nt(^t trete, fo ^ettc ber %oh fein re(f)t nod^ 5Jlacf)t uBer un§, .'pette
25 fein ©d^toerb nod) ©pie§, bamit er un§ tüurgen fnnb. 3Ba§ tüolte ber Sob
einem Zeitigen nnb ©crec^ten 9Jlenf(f)en f^nn, ber on ©unbe toere? OB fc^on
ber 2ob fotrfjen 5Rcnfd)cn gern Irurgcn toolt, ©0 l^ette er bod^ feine ®ifft,
Sd^toerb no^ ©}3ie§. SarumB ift bie ©unbe be§ Sobeg ©tac^el. 2)urc§ bie
Sitnbe tüurget un§ ber lob, äBenn ii^ feine ©unbe me'^r t}aBeu locrbc, ttil
30 ic^ bem Sob Balb ein ßliplin fcfilagen.
(5§ rebet ©. *Paulu§ aHI^ic t)on ber ©mibe, bie ba reifet ©unbe "^eifft,
®a§ ift: ®ie ha leBenbig ift, fcf)recEet im .»pertjcn unb ©ctoiffen. S)enn oB
fi^on aüe 5!Jtcnfc^en ©unber fein, bennodj öerfte'^en fie nidjt alle, toaS ©unbe
fei), Der groffe, roI)C §auffe in ber SBelt geBct fieser hai)\n, t)at ein guten
35 *3Jtut, Bis fie [m. 87j plhißi^ in ber §elle ligen. ©oldje Seute fulen nid}t
cf)e, tDOä ©unb unb Sob fct) unb fiir ßrafft IjaBe, Bi§ fie bie ©iinbc unb ber
lob gar öerfdjlnngen f)at. üTenn ba§ ift ber ©nnben ?(rt unb 5?atur, S)a§
fic crftlid) fd)lefft unb rüget, 2ßie Slbam ju 6ain faget @ene. 4. '3ift§ nid^t i-™"!'".'
nlfo? SBenn bu front Bift, fo Biftu angcneme, S3iftu aBcr nidjt
40 from, fo rüget bie Snube für ber it)ür.'
774 !Ptebigteu bcS ^a^xel 1545.
K]treibt§ je nu^x, je me'^r. So» tft ein fc^Iaffeiibc Sunbc. Serpeus dormieus
iacet ut exanimis, secl excita eum: tum puuget te. Sic tu vide, quando
peccatum vivificatur. Cum venit Lex, levixit peccatum, ijuod prius mor-
tuum. Ego novi Canonicum Erpiiordiae, "ijüt guten mut, congregabat niulta
pcccata. Q \}exx @ot, lüev nu ein ©elrljirt. Item alias jur ^laumburg: s
>D {)crr G5ot, ic^ I)a5 oüc» gefjabt, gelb 3c. Sßenu \ä) nu auä) einen Ijctte,
ber pio nie in bie l^eHe fiire.^ Nos vocamus ben Sietoel. Quaudo bomicida
ad Cognitionen), ibi peccatum eum occidit illieo. £)Qt)on tüiffen bie V'oI)en
Icute nid^t. ©tac^el fompt etiaui fromen leuten coram mundo, ut qui non
') Oft von Lutltei' erwähnt.
Sl Indjet bav.^u, at§ {)oA ev tool gecrteitt, bn§ ift ein fd)Iaffenbe funbe. Scim bie m
©d^lang an ber Tonnen ligen, ligt fie, als niere fie tobt, aber macf) fic jovnig,
toitft lüol fe^en, tnie jornig fic ttirb unb untb fid) l^eloet. Alterum est pec-
catum reviviscens, Sßcnn ba§ geioi^en fompt, fo tnirb bie ©unbe lebcnbig.
2'^um'^err ju Srffurb reic^ unb gelt gnng, atn tob Bett aber foget: 0 tjerv,
)uer nu ein ©ehjl)irt toer geluefen, :!;^vteni 5}aumberg: O tjerr gott, 3d) M^ '*
allcg gnng ge'^abt, toenn ^i\ nu ein tjett, ber für tnid) inn bie '^eüe füre,
Sllfo evftic^t ber tob mit ber fnnben, 5)a§ ^eift ba§ '()unblein rcrtet. S)arbon
aber tniffen bie rotten Sunbcr nidjt, a6er anc^ bie, fo from finb geluefen nnb
bod^ incredulitatis peccatum tjoben, S)ie fuIenS "^ernad^ aud^, Sotbon fagt
liv] SGBenn ein ©iinber eine Siiberei) unb ©d^aldtieit anrid^tet, ©o fület er 20
jo balb bie Snnbe nid^t, erfd^ricft auc^ nid^t bafnr, ©onbern treibet bie ^iiBercl)
unb ©c^altft)cit je me'^r unb mefir, S)a§ ift ein fc^laffenbe Simbe. Ü'i>enn
aber bie ©mibe auffluad^ct in feinem .^erlien unb ©einiffen, naget unb beiffet
in, fo lüei§ er nic^t ju bleiben, ®a§ ift ein triac^enbe, Icbenbige ©ünbe. ©leid^
loie eine ©erlange, toenn fie im ©rafe ligt unb fc^lefft, ©0 tft fie, qI§ toerc ■.•5
fic tob, 3lber loedc fic auff, ©0 tnirb fie nmb fic^ f)atüen unb fted^en. 3llfo
ligt bie ©imbe aud^ unb rüget, Seffet ben ©unber eine jeitlang fidfier bal)in
ge^cn, al§ twere fic tobt. 3lbcr Incnn fie offenbar unb lebenbig luirb im
©elniffen, fo fd^redtet fie unb tobtet. ©. ^pauluS nennet§ be§ 2;obc§ ©todjel,
@§ ift aber ni(^t§ anber§ bcnn ba§ l'crbampte fcuffkn be§ §er^en, ha ber (so
5JIenfd) f (freiet: 311), irf) bin Oerloren, 3i?enu ber ©tadf)el ftid}t, ©0 tan ber
'JJicnfd) nid)t lebenbig bleiben, ©onbern nui§ ftcvben, ob er fc^on fonft gcfunb
ift, Söcnn er uid^t be§ ßuangelii Sroft gcl)eilet inirb.
3idt) i)üb gefonb einen S^^umpf äffen ju ©rffurb, ber l^atte einen guten
5Jtut, ®ieng fieser babin nnb benffet fiel ©unbe auff fidf) in feinem geben, [35
2)a er nu trauet Uiarb nnb ftcrben folt, fd^rcl) er al) nnb tuclje unb fprQ(^:
311) ,^eüt9{ (Sott, 2Ber nu ein ©ert'^irt bafiir gctoeft toere. Sefegleid^en fagt
man audf) Oon einem 2bnmpfaffen ^ur 5laumburg, ber an feiner legten fgm--
iortjgefdjrien f)at: © §e9{9t Sott, ^dj ^ab aÜeSignug ge= |iöl.«8]^abt,j.®etb.
'fix. ir, [3I.?T]nil. 775
R] timuerunt Deum, non credidenint, finb (jingangen ut Monachi, quorum ali-
qiios vidi, qiii dicebaiit: 3(^ l^ette td^ mein Orben lüol ge'^otten. S)a§ ift bet
ftad)el. 2Bo ift bcin gifft, peftilenl? i. e. lioc quod liominem tobtet, unglaut
tinb Blinbljett im ]^er|en. S)a l^at er fpteS, ftad^el, fc^neit be§ tobe§, peccatum
5 )p'\e§, peftitcnlj et omne, per quod homo moritur, lücnn er Qitc^ gleic^ gefunb
ift. ^in ftoc^el, pestem, Dielncl 1)06 iä) offt gefd;mectt. SBenS !ompt öoii
groBen funben, bad feI6er ad^jen, ba^ '^eifft: peccatum revbcit k. Si homo
potest dicei-e: Nescio de ullo peccato. Si feci, credo in Ciiristum filium
Sl Dfea§: luo ift bctn tieftilent!, bein gifft? S)enn c§ '^eift ba?^, fo ein an bcr «■"f. i3. i<
'" Ic|ten ftuiib erlnurgt nl§ iingtnuB im tierljen, S)e§ benn ber ^Jlenfc^ batiin
gef)t, S)Qi jcigt 5pnulu? fcl6§, bog funbc fei), fpic§, ftadjcl, peftitcnti, bavon
ber menfc^ fterbcn mu§, hienn er fdjon gefunb ift nnb für ber toelt auc^ front,
©old^en reloel 'ijob ^ä) offt erfaren, ^l^t netnlid^ fol auä) ein groffer '^err
geftorten fein, ®er auc^ fo gefc^rien: £) f)err, hia§ l)ab ^c^ getljan? ®aS ift
'=■ bic Ijcftilcnlj nnnb ber ftod^cl bcy tobe§, ber ben 5J}enf(f)en auffrel)!6t. 9l6rr
h)er bo§ l^at, ber fagen tan: ^ä) tjob fein ©unbe, fte ligt aH auff ß^rifto,
Der !nn mit frieben baljin faren, o6 er f($on ftirtt, tnie Simcon fngt: '5[Rit
frieb unb freub ^c^ far bQr)in', @o toerben lüir inn jenem lefien fagen, §e6en
3r] (gut unb, lt)a§ mein öcr| tjat tegeret, SBenn xä) nu auä) einen '^ette, ber für
20 midö in bie |)elle füre. '3^c[§ ift ber Stattet, loenn bie Snnbe auffma(^et im
©etoiffcn unb bem 5Jfenfdjcn Bange mac^t, ba§ er nic§t lrci§, loo er Bleiben
fol. SBir ficiffen e§ auff Seutfd) ben 9Jeh3eI, SBenn ein 2;obfd}Icger unb 5Rorber
fompt ,5ur crfentniS feiner Siinbe, So tobtet jn bie Sunbe tion ftunb an,
Sßenn jm ntc^t burd^ redeten S^roft ge'^olffen inirb.
25 fRolje, fjrec^e leutc Ititffen öon biefem ©tacket nichts, (Selben fieser bal^in
nnb fülen nic(jt el)e, lt)a3 ©unb unb lob ift, bi§ fte ber Slob gar gef reffen
unb ferfcfjlungen r)at, 2Bie biefen jtreen S^umpfaffen gefc^el^en ift. ?l6er bic
ßrjrtften miiffen tegüd^ an jnen feI6§ erforen unb fnlen, h)a§ <Siinb unb lob
für ßrafft ^at, S)enn biefer ©tad^el !6m?)t nicfjt allein ben groten ©imbern,
30 al§ (Stjelired^ern , .'öurern, Sobfc^legern unb llKubern 3ur geit beS SJeloelS,
©onbern !ompt auc^ ??romcn Seuten für ber 2ßelt, bie fid^ mit jren ©unben
Bciffen muffen im öer^en, 3)a§ fie ®ott nidf)t gefi'ird^tet, jm nidfjt gegleuBt unb
liertrahiet, im nidf^t gebienct '^aBen. Söie idf) unter bem ^BapftnuiB im Mofter
gefe'^en '^oB etliche ^Rond^e, bie ba^in gicngen in ftetem trainren unb feuff|en:
3^ 511) ffiott, ?lfj ®ott, !öette id^ mein Drben tool geBalten, ©miberlicf) \va§ garte,
furc^tfame •'oertjen fein, fulcn offt be§ 2obe§ 8tadf)cl. 3^0 BnB folc^en ©tadlet,
©t)ie§ unb ©ifft, 2^a§ ift: S)en SRelnel im ©eltiffen feer offt fulen unb fd^medfen
muffen, baB mir ber 2lngftfc§tt)ei§ bariiBer anSgeBrod^en ift.
S;affelB ?lc^3en im .fierlien unb ©eioiffeu, e§ tome nu bon groBen, euffer=
40 liefen ©unben ober üon fuBtilen, innerlidjen ©ünben als UnglauBen unb
776 'l'tcbigfcii boS 3nt)rc§ 1545.
Rl Dei, (jui non peocatnm, iicc ftadjfl nee ])esteni, DB corpus ftirtt, ligt nid^t
an. Anima uou: 'in frieb unb ficub far icf) baljin'.^ Sob, loo tft bcin ftac^cl?
Sic cantabimus in illo dio et iam incipimns. 3ä5o i[t nu ba§ liofe {)Unblin,
mala couscientia, funbe, gifft, qnae ine volebat adigere in desperationein?
Quando mors istani [tatf|el non finbet , ntu§ er un§ ifol ;iufriebcn laffcn, ^
(juia non habet victoriani, si bcf ftadfjct llitb gifjt (jinlüeg ift. Mors non
habet victoriam et potestatem in nos, nisi pcccatum esset, iinde haec revi-
') Gemeint Luthers Lied 'Mit Fried und Freud ich fahr dahin .
Slnucfj i|t f(^on on: 'S^obt, lno ift bein fta(i)et', gtfft, ^eftttenl^, t)0§ geHnffeii,
velncl? älVnii Unr fo fngcn biiitcn, fo fiat ber tobt fein ma(f)t mcv, bann bic
funbc lucg ift, ^dfo ift bic ©unbc bcö JobeS mncf)t, S}ie @nnbe gi6t bcm tob '"
bic !rafft, nljev bic !vafft bcr Sunbcn ift ba-3 ®cfe^. ©tiic^el nnnb ft-'tc§ ift
cincxlel), Inic boBen, SBcnn bcr ftac^el fti($t, lan bev 5Rcnfdj nii^t lebenbig
He^Benn, inenn er fd^on fonft gefunbt ift. 2;obt Ijett fein macf}t nit, hienn
?'13?Iinbt)eit etc. nennet S. 5panln§ be§ SobeS Stad^el, S)arnmB ba§ bcr Sob
bnrrf) fold) ^Id^jcn ben Wcnfdjcn Itinrget, loenn er gteic^ gcfnnb ift. 5lnber§»V)0 is
Moni. 7, ? nennet cr§ [3?l. mi] ein leknbige ©mibe, ?n§ Sont. 7. ha er fpri(f)t: 'S)a
a6er ba§ fficBot fom, trarb bic ©nnbe lüiber leBenbtg, "^S) aber
ftnrb'. 2Bo bcr lob foWjcn ©tac^el nit^t in nn§ finbet, mn§ er un§ tool
jn f rieben nnb ungetnnrget laffen, S)enn er tjat feinen Sieg loiber un§, tno
biefer Stnd^el nnb @ifft :^intoeg ift, ^a, ber Sob '^ette gar fein ^Jiadjt nocfj a»
red^t toiber nn§, locnn bie Snnbe ni(f)t tuere.
2Bo()er l^ot a6er bie ©ünbe folcfje ßrafft, ba§ fie fo leSenbig nnb ftarcf
lüirb nn§ jn tm'irgen unb ju tobten? .^ore, fprid^t er, 3c^ tnil birS fagen,
'Sic Ärafft bcr Snnbe ift ba§ ®cfe|'. 2Bqs er aBcr bom Sobe faget,
ba§ ttiit er and) Don ber .^eüc gefügt Mafien. S^arnntfi inaS Bi^ljcr Dom S^obe "
I.Rot. i5,.'.6gefaget ift, 'Scr Stadjel ht% S^obeS ift bic Snnbe, S;ie ,$?rafft a'6er
bcr Snnbe ift ba§ ©cfeij', !S'o§ fol man anc^ Don bcr .§ellc Derfteticn,
^cmtiff) alfo: 3)er gtadjel ber .<3cIIen ift bic Äiinbe, S)ie trofft afier ber
Snnbe ift ba§ ©efcti. Sic Snnbe ift bc§ Sobe§ Stachel, SaS ift: ®er bofc
5Reh)el im §er|en, tnic gcfagt, ift bie redete ©ifft, fo ben 5]lenfd)en tobtet. 30
3Benn bic Snnbe anffiDacfict nnb bcr 'HelDct fonipt nnb fprirfjt: Sn Wft ein
.Qinb bc§ 1obc§, 3)n bift Dcrtorcn nnb Dcrbamt^t, So gef)ct ber ^Jtcnfcl) barnbcr
bafjin, loenn jni nidjt gctjolffcn tDtrb. S)cr lob Innrget aCe 5Jlenfcfien bnrdf)
bic Sünbe, ttienn bicfelB im öcri3cn aufftDOC^ct nnb Icfienbig tnirb, Z^, nimt^t
SeiB nnb Secl f)intDcg, Denn tnenn e§ lange tticrct, So mn§ ber 'OJlenfc^ nic^t »^
aÜein ftcrbcn, fonbern mS) Derjtociffeln. 3Ilfo tfjut bic .söeHe and}, 2^ob unb
.^cöc T)cttcn feine gctoalt nkr nn§, loenn ber Stad^el, Sa§ ift: ber Ofcloling,
ba§ 66fc .'önnblin, "tal .öcüifdjc fenffkn im Aöcr^^cn nicf)t Joere, Serfelb Stad^el
macfjt ben Job unb bie fi^iUt fo gcloaltig loiber un§.
mt. 15 [31. 9l!oil. 777
R] viscit. '.^elle, hJO' 3C. quod de inortc, dicit oliani de infpino. '©tadjcF
i. e. ftofc SJetoel, quod dicit: Tu es niortis filiiis. S)a gellet cr§ .'C Dil ()aft
per peccatiuu viviticatum onmes homines ettüuvget. %oh nititpt rjiiilucg Icit»
unb feel, sie infemus. Mors non habet potestatem. si uou esset ftac^cl i. e.
5 iKeloHng vd ()ünbtin , bn§ X-)tU\\ä) feuff3en, fo muft er ftill f)alteit. S)ei- flachet
Uiad^t bcn 2ob gcUmltig i. e. cogunt peccatum, iiiiaiido revelatiiin per legem.
Mors niliil, nisi peccatum lebeilbig lülirbc, IJiffc unb ftec^C. Et peccatum
lüurbc ni{?^t leBenbig, scd fd^lieffe, si Lex, quae dicit: Nou credis, non con-
fidis Deo, iioc et hoc fecisti, hoc facit vivificata per sc. Ibi cogitur fateri
i" iiomo se peccasse, et sequitur Sietoling. Lex: non occides, non adultjera-
beris. 3Bet tütl legem et conscientiam eruere e.v corde? Nemo potest con-
scientiam tollere uec peccatum, quod sentit couscientia. 2)te brel) gelicii nuff
^] fein funbe ober flachet tcbt, £)a§ berbamte fciiffaeu: Ol) :?id} bin Hcvlovii. Tic
rclo ahn ttirb erfnnbt burd^y gefe|, 2ßcn-3 ©cfclj f^et, \vn !eiiic funbe, ®ii
'•■' fagt§ gefe|: Tu bertvahicft gntt nit, t'ift fid)cr iinnb gottlos, S)oinit crtoec!t
ba§ gefe| bte ©mibe, bn? ber ^J^enfd) ba§ gefel^ niiftfiet unb 6eftnb§, ha^j nit
gctlian f)nt, it)a§ gefeij! ge6eutt, Sßev tfjut ha§ tocg, bn§ gefe^ unnb gelniffenu?
1)i§ fan nicmaub loeg nemeu, nud) bic ©unbc nit, So folgen? auffciiianbcr,
^'i 2Bie loirb oBer, fpric^t er, bie @un= [ffli.OTij] be offenbar? aOoburd^
29 !om^t ber 9?ch3cl in§ .^cr^? Slnttoort: 'Die .^rafft ber ©uiibc ift bn§
@efe|'. Der Sletoel !ompt butd)§ ©efc^, 26ie er nnber§lüo fngct: 'Durifj
ba§ ®efc| tbmpt @r!cntni§ ber ©unbe'. Der jlob lunb un§ nidjts au=
baBen, hsenn bie ©ünbe nidit leBenbig tonrbe, Biffc unb fte(^c im ©ctoiffcn.
Die ©unbe aBer tourbe nic^t leBenbig, fonbern fc^tieffe, tpcnn baS ©efelj nii^t
" hjere, tt)el(5§ un§ fc^ulbiget unb anüagct unb fpricfjt: Du gleuBeft nnb ticr=
tratoeft P^ott nie^t, Du furc^teft @ott nic^t. Du Bift fii^er unb ©ottloi 3tem,
Da§ unb bn§ f}aftu gcf^an, Damit ertoerfet hci§ (3k)f| in un§ bic Simbc, Da§
ber ^IRenfdö ha^ ©efctj anfil)ct unb Befinbet, ba§ cr§ nicf)t gcljnltcn (jat. Sßenn
er nu Befennet unb Belcnnen mu§, bn§ er toiber ha§ ©efefe gettian unb gcfün'
30 biget Bot, ©o folget barauff ber ^li'etrling, bn-S Bofe (Seloiffcn, Da§ rtircEet
cnblid^ ben Dob.
©0 geljen nu bie Drei) auffeinanber. Dad @cfe| toecfet auff bcn Bofcit
•^lunb im •?)er|en, ^Jemlic^ bic Siinbe, Die ©unbc oBcr unb Btife (^ctoiffcn
loirdfen ben Dob. ?(nfcngltd) rüget bie ©unbe unb fcfjlcfft, aU tucrc fic tobt.
3s 3Benn ber ^Jlenfc^ gefunbigt bat, ©o geljet er fic^cr ba^in unb meinet, er "^oBe
feine ©unbe, ?lBer ba§ ®efe| loerfet bic ©unbe auff, ba§ fie leBenbig Hnrb,
unb gtBt bem 2obe Ärafffunb 5JJad)f loiber uu§, ?nfo fomcn loir benn in
ben Sob unb in bie .^icllc. ©old^eS aBer ift nic^t be§ ®cfe|e§ fcf)ulb. Denn
'ba§ ®cfe| ift t)cilig unb ba§ SeBot fjeitig, rcrf)t nnb gut' 5)}om. 7. ?(Bcr ba§ iK"'"- '. i-i
40 ift bic fc^ulb unb urfad^, Da§ bie ©iinbe erftUd) rüget unb fdjlcfft. DoS
778 'lirebititcn bcs ^nf^xei 1545. *
R] cinanbev. Lex non facit peccatuni. Sed dormit peccatum, homo secure iucedit
et jmtat se non habere peccatum. Excitato peccato habet mors dominium.
Lex ift unfc^ulbig. Sed hoc est, quod in peccatis dormio. S)a§ fdjienglin ligt
in bcv ©oniicn, tft tob. 3ia I)üte btd^ bafur. 9Bo toetben tttr haB alle§ lo§'?
i.Sor. 16,57 'Deo gratia, qui dedit' JC. qui desceudit ad infcros et ascendit propter ine, 5
quia peccatum in suo corpore crfcufft, legem imple\nt et os obturavit. Idee
ntu§ bie junbe nidf)t ouffUicdfcn, bie junbe ben tob ntc§t ftcrdfen. Quia si
^] ®efe| \veät ben '6ofm t)unb auff, bie Siinb, bie Simb ben Sobt, ©unbe jcl)lcfft,
a'6er bn§ gefeii tneft bie ©itnbe auff unb giBt bem tob bie maäjt, bamit fomcit
)oit ,^inn tob in bie "^ctl, S)e§ gefet?e§ fc^ulb ift§ nit, ahn boS ift bie iivfnc^, ba§ m
bie Sunbe fcf)Icfft. Sie ©cfilnngc ligt inn ber ©onncn unb fcfilefft, liien? lompt
unb inetft, fo trel^Bt^ inn bie t)clle, SBic Itievbeu Inir uu be§ Io§? Sott fct)
lofi, burd) 6f)riftuni X)ab 3(5 ben fieg, ben er an feim leifi boi gcfe^ unb
3i] ©c^lenglin ligt an bev Sonne unb fc^lcfft, qI-3 tnere e§ tobt, 9('6er ^ute bi($
für jnt, 3Bac^et§ ouff, fo treiBet bic^§ in bie .^cüe. SJorumB ift e§ ber Siinben '■'■
fc^ulb, S^icfelB tnirdet burc5 ba§ ®efe^ ben 3:ob. SBie Sonct ^>nulu3 and)
3(0111.7, 13 jaget 91om. 7. 'S)ie ©unbe, auff i)a§ [3?t. üJiüj] fie erfc^einc, loie fie
©unbe ift, l)at fie mir burd^ ba§ Ö5ute ben Sob geloirrfet, auff
ba§ bie Snnbe Jnurbe uBerouS funbig burt^S ©eBot.'
Söie tuerben Inir nu biefeS aUc?^ lofi? SJßer Inil un§ ba§ ®efe|, Die 20
ffoi. 2, u.^anbfdjrifft, fo Itiiber un§ Itinr, ßolof. 2. S)a§ tofe ©etriffen, an?^ bem .'öertien
iiemen? i?ein ^Jlenfc^ tjcrmag folc^l ,^u t(]un, 3a, leine ßreotur toeber im
.söimel unb Grben, fan ha'^ Bofe ©etoiffcn ober bie ©unbe, fo \>a^ ßetniffen
fiilet, Inegncmen, 2(6er ba§ tt)ut§ er, fpridjt er: 'Sott fei) band, ber un§
ben ©ieg gegeBen l)at burc^ unfern öSrni 3l)efum ßl^riftum.' S)ur{5 «s
3l)efum P'liriftum liaBen inir ben Sieg, Tcrfelt ift mni unS 5!JJenfd)cn unb
umli unfer Seligfeit tuitlen oom •'pimel fomcn unb 5JJenf(5 tnorben, !oat für
un§ ben Sob gelibben am (Sreu^, 3ft nibergefaren gur ©eEen, 5lufferftanben
bon ben tobten Unb gen .^imcl gefaren, .^lat Sünb, Sob unb .^elle getilget
an feinem 2ei6e, §at ha§ ©efeh ganti unb gar erfüllet unb im ba? 2Raul 30
geftopffet, ba§ e§ mu§ auffBoren un§ 3ut)erflagcn unb äuöerbammen. S)a§ ift
nu ber Sieg, 5)a§ ber üob feinen Stad)el Oerloren fint, ®a§ ©efets bie Sunbc
uid)t mel^r auffinedeu 9?o(| bie Sunbe ben Sob ftcrden !an, Senn P^riftuS
l)at unfer Sunbc getiuffet unb bie .^-»anbfdiriff t , ba§ @efe|, au*3getilget, auy
floi. 2, 14 j^g,,, ntittel getl^an unb an ba§ 6rcu^ gefjefftet fiolof. 2. 35
Soireen Sieg a6er fdiendct un§ ®ott burdj§ Sßort, burd) bie 'prebigt
be§ ©uangelij unb burc^ ben Sienft ber Ijeiligen Sacrament, Semielkn SBort
foHen h)ir glewBeu. 2ßenn nu ba§ ®efe^ an un§ fe|et unb ft)ric^t: SaS unb
ba§ l^aftu getljan, unb Inil un§ in ben 2ob Bringen bur^ bie Sunbe, So follen
lüir un§ an ß^riftum galten unb fagen: ^a, .3d) Bin ein Sünber, 'MBer iä) 40
««r. 15 [31. mal]. 779
R] ilisputat Lex, dicit: 2)u !^aft ted^t, peccavi. Sed credo in lesum Christum
passum. Sßenn ba^ bcr Sob ^oret K. Quia Christus, Dei filius, ideo saii-
g[uinem eifudit, ba» Lex, peccatum, mors jol tob fein. Lex tan nic§t ine^r
öerHagen, feiner funbe jci^^en, (juia credis, quod pro te mortuus. Ibi Lex
5 uon amplius excitat puccatum. Hacc est Pauli Theologia Rom. 5. 6. 7. Ex
Hosea. Ubi 2^ob f)at fein ftac^cl, ©unbc lein fvafft, Victoriam scilicet, (piod &of. i3, u
5 Hosea r
«J tobt unb ^ett Bejalet, bo tnn§ aEe§ auff^oren inid; ^uDercIagen nnb uev=
bamnten ober auffsutoetfcn. 3d) gleuB an ßl^riftum, ber geftorficnn k. nmd
meinet toillen, loenn bn§ gefeti, iunb, tobt I)Dret, fo barff§ loeitter nit nngrciffcn,
w S)aa Qinpt be§ gefe|e§ ift tobt, tan nit nier öerclagen, fein funbe jeiticn, tüel)l
loir on ben gleuBen, ber bie Snnbe Quffger)a6en f^at, 2)a§ ift nu <B. 5Paulu§
i'il'gIcuBe an ^l^efum [a?t. 5JJ iüi] (5^^riftnm, ber für m\ä\ gelibbcn nnb geftortcn
ift, 3a, ber nni6 meinen totllen tion ben lobten QuffevtocdEt ift nnb jur 9fJcd)tcn
@ottc§ ft|t nnb mid^ bertrit. Sßenn ha§ ber Sob '^oret, fo mn§ er lüeicf)cn,
15 S)enn 6f)riftu§, ®otte§ So'ön, "^at fein 3?Iut an§ ber urfai^en liergoffcn, ba§
lob, ©unb unb ®efe| foHen tobt fein, ?luff ha§ nn§ ba§ ®cfet> nicfjt met)r
tjerflagen noc^ bie ©unbe aufftnecfen nnb bie Sunbe un§ niijt mii)X fiiirecfen
fonne.
9nfo trotien bie 6'^rtften au§ freibigcm ©etft unb feften ©lauften tniber
20 ®efe^, ©unb unb Job unb fpredjen: ^ä) luet§ öon feiner ©ünbc, ."pab idj
a&cr gefunbiget, ©o gteuBe \ä) an ^.'pßfum (?t)riftnm, @otte§ ©cm, bcr im
.Öimel ift unb hjeber S^ob nod^ be§ Sobe? ©tacket, bie ©ünbe, nod^ ber ©unben
trofft, hal^ @efe|, fulet, ©onbern ba§ alle§ mir jn gut nfiertunnben '^at. Ob
mein Setb fd^on ftirBt, bn ligt nicf)t an, S)ic ©eel ftirtt nic^t, Unb bcr Seift
2.-' inirb ,^n feiner jeit anc^ iuibcr anffcrftet)eu an§ bcm ffirafte, ©arauff tt»ogc id)
c3 fröliti) nnb getroft unb finge mit bem Heften ©imeon: 'Wtt frieb unb freub*^"'-
fa'^r id^ bal^in'^ etc.
3n btefem Seften haften »oir ben ©ieg im Sßort unb ©lonften unb fal)cn
an bi§ fiieblin ju fingen im ®cift. Alfter an jenem tage Incrbcn loir ben Sieg
30 "haften in ber Dffenftornng aucf) leiftlid^ nnb fidjtftarlidj, S)a toerben inir bt§
Sicblin bonftringen an Seift nnb ©ect unb mit allen ^(u^erhiefctcu P5otte§
frolid) fingen: 2Bo ift nu be§ 2obc§ Stadjel? Söo ift nn ba§ ftofc .'puublin,
ba§ ftöfe ©etoiffen? 2ßo ift nu ber ©ünben Ärafft, ha?^ ®efe|, fo mid) auff
ßrben gern ju beraföeiffclung getrieften f)ette? 'S)er 2;ob ift bcrfc^fnngen in
3s ben ©ieg.' Sie ©nnbc ift ganlj unb gar geftorftcn unb aftgetlian. 1)k ■'peUc
ift rein au§gelef(^t nnb getilget, ®ott fei) einig Soft unb Sand.
'J Luthers Lied.
780 ^Ptcbigtcn beä Sa^xei 1545.
R] mors absorpta in victoriam. Paulus f)at bie JltCCtt fpVUC^ sufatnetl flcffoc^teit
ex Esaia et Hosea.
S] Xf)colo(]i , iinb iimifeu bnr,yi Icfen 9?o: 5. unb 7. 3)o er ben Cfeam liicittcr
niiflcfiet, S)a§ bcv 2:obt ticvfd}titngcn fd) iitn beii [ieg burd) ^^cfum (Sljriftiim.
?'■) S)a§ ift ©. $Pault 3;^cologta, 3BeIc^e juöerftc^cn, trir ha^u nenu-n titiiffeii
|!Bl. l'Jh] ba§ 5»nfftc, Scrfiftc itiib Sicficnbc Gapitel au bie Corner, ®a bcr
91)juftcl ]e\ä)cB lueitcv unb reicfjlid^ ouglcgt, .'pic fjot er§ fuf| öcfnffct uub
,^>üccuc Spvi'idje au§ bcm 5pvopr)cteu ^sfain uub fQo]ca 3ufaraeu gef(ocf)teu uub
iu ein gcBvnt^t, 3?ort a6cr ftveidjt erS iucitkufftiger nu§. llufcr licBcr .'p69{iK
©Ott ticr(cif)C uuy jeiue ®uabf, bnS toiv fütdjS mit fcftctn ©dnibcn im .'pcrt^cu
M)nlteu, uu-i bnvinnc ftetdcu, an}'] biegen Sieg tu Gfjnfto fiölid) bnljiu farcu,
lucuu iiufev 5tiinbliu lompt, Uub jm f)te unb bort fiir foldje u6crid}lücugUd;c
Wunb uub 3SoltI)at, uu§ iu ('»fjrifto erjeigt, tiou .'pev|eu baudeu, 3WJiG3t.
IH. 7.3uml545
^^rcbiflt nm 1. Soimtng mi) Xtimtati^.
W] DOMINICA 1. POST TKINITATI8.
1. 3oi). 1, ICH- 1. lolian: 4. is
Sacpe audistis et auditis qviaerelam, (juae in mundo coiinminiss[inia,
(|uod lidcs praedicatur de re[niissionc p[eo(;atoruin, quando haue homines
audiunt, anipiectuntur, quia iucuuda praedicatio: Dens misit filium pro te.
Sed quando dicitur: debes ornare fidem ©ot JU lob, et quando arguuntur
peccata, lt)il mQU§ uil^t mcl^r I)6ren. Ubique in eivitatib[us faeiunt diserimen 20
inter praedicatores. Ser ift cill feiner prebiger, dicit de gratia et misericordia,
et (piod feiner, er fc^ilt uicmanb, non terret homiues. S)a§ ift communis
scrmo et usus. Si argnit, curat, ut expellatur. Ideo multi redeunt ad nos.
Quando fd^oltcn bift usurarius, (Jtjcbrer^er vcl ©atü in genere. Item Kusticiis,
Civis, C^betnmu ift gotIo§. !Jq§ \v\l man uid^t leiben. Si Ego usurarius, 25
ß'^cfired^cr, befc^eiffcr. Xa fcf)ilt er nid^t. ®) ift ein fromer man. Num
idoo probus, si arguo vitia? ©0 fcl) ber Sleuffet fein prebiger. Si vidco
rusticos, cives, nobilcs, et non corripio, ©0 farc iä) mit bir jum Seuffel.
ejc*. 3, 13 Quia Ezecii: 3. re(juiram sang[uinem a te, et ipsi fareu jum Seuffel. 2)U
S] 1. loii. 3. so
I. 3ol)- 4, 16fi.
2Ber nit leibeu tan, ba§ man got§ toort prebigt, Unglauben ftrafft, S)er
jeigt bamit an, ba§ er ficfj fcf;ulbig erfennet, benu toeli^er ^nub getroffenu
mirbt, ber fd;rcict, bie anberu fd^lneigcu. 2Bo aber prebiger fdjtneigct, fo mod)t
(Sr fidj anberer ©uubeu fdjulbig, 2u hjirft aber gott fein loort nit mercnu
9fr. 16 [7. Sfimt]. 781
R folt red^enfc^offt öon biv. S)a§ toil ic^ nic^t getom-ten in hora mortis, iuditü.
Sed dicam, Itiaä contra piaecep[tuni, tum si non obsequuti 3C. Tttugen fic ix
^aijX Qusftel^en. Si sequei-emur baue regulam, ut non abuegemus, ©0 l)tb
Qufi Euang[elium, ampt, i5d;lufjel. Si nou ftraffen fol peccata, cur praedico
i de fide? Gerte oportet abuegare ben Uliglailficn et omnes fructiis iucr(HUili-
tatis. Si tu non vis audire, egredere. Si non vis audü-e, non audis Deuni
tuuni. Mibi praeceptum, ut te arguam. Si obsessi a Diabolo, tt)0lletl bell
pvebtgftuH meiftern: nihil novit quam homiues fc^enben unb lefteril. Sidico:
ne sis moechus, usurarius, hanc vocas blaspheraiani. Et me nou, sed Deum
10 blasphenias. ^a man fol b'xä) laffen im faufe leben. Isti dupliciter peiores
quam papistae. S)a gel)oicii fie aüä) ^in. Certe pius libenter audit ad-
uionitioneni ad Hdeni, ut nou sit a\arus, usiu'arius et emendet sc. Gerte
velim, ut nie frater admoiieat, too ic^ il'l'C 9Ct)e. Ipsi uoluut eos ferre, qiii
in genere arguunt. Cum dico: SBudjeiet finb be» 2euffel§, Qnare clamas?
15 quia es reus. Si vis scire, toelcf^er f)linb getroffen: olamat. Ideo accusas
teipsum, si murmuras, et te ipsiini fdjcnbeft. Sic Gicero, ubi in gemein vitia
fdialt: tner jurnet barnmfi, ber gibt fic§ fdjiilbig.' Qui non ferre potest, ba^
man [tröffe Unglauben et frnctus incredulitatis, is certissime caui.';, qui ietus.
Seil ad hoc volunt abuti Euangelio, ut mögen t^un, tDa§ fie hjollen, unb
•jü prebiger debent confirinare et sie cum eis ad inferos deturbari vel abrogemus
Euangelium, miuisterium jc. 6l) e» tft alle» gleid), facias, quicquid velis,
salvaberis. Verbum debet esse liberum. Oportet libere praedicetur. Humana
natura corrupta iufidelitate, quae trahit secum eins fructus. Ideo arguenda
peccata ut in 10 praecep[tis 3C. Si Deum uou vis audire, omitte. Opoi-tet
2i hanc gloriani haboam: Ego praedicavi de fide, operib[us, tüie fid) omnes
ordines Italien foHen. Alioqui in die iuditü contra me Stares: pastor mens
uon arguit me. Sed sie: commisisti mihi offitium et iucrepavi. S)a§ loetS
er, toarumb er§ nic^t getjalten Ijobe. t^rage in barumb. Christus : Ipse meum
verbum praedicavit, cur uon audivisti cum? lam communis cursus. Non
3u ferunt Concionatorem, uisi qui doceat, quod libenter audiunt. Christus non
mortuus, ut folt muttoiEig fein. Sed ut a peccatis liberati JC. Non ut in
') Vgl Unsre Ausg. Bd. 40, 003, 14.
S] mit beim murren, Srumb loa gel)en ober blcl)b bu borbon, hititu gott nit
ftoren, raogftu» (a^en, barffft mir uidjt folgen, ;^^^d) aber mu§ eint iebcn fagcn,
Uia3 cim jebern jutbun fei), lu ;>i$§ nidjt, fo luirbt gott fngcn: 2n b^ft ben
35 befeit) gehabt unnb nit getf)Qn, Dlein, ba§ toort teil ^d) n\ä)t t)oren, fonberu
biet mebr ben rbum bei) meinem f)crvn Gfjrifto 'ijoxm: S>u baft ibm nid)t§
öerfdilDtgen, fonbern mir gefotget k. XqS fag 3d) barunib, gg W'ü itit nie=
manbt !ein prebiger t)aben, 2)er i^m etttoaS fagt ju toiber, ;3eberman lüil tljitii,
Wa-i if)in gefettet. 6f)riftu-3 ift borumb geftorben, nit, ba§ toir in fnnben
4u blciibenn ober mcr mad)en, fonbern to? »uerben, Trumb folt t[)iin nit, \mö bii
^8ä- 'ilrebigten bei 3fflf)reä 1545.
H] eis maneamiis et porro pecceiuus. Saä tf)un loir Inol ou feiti ftevBen. Non
liberavit nie, ba§ tc§ möge t^Ult, Jüa§ ic^ iüoEe, ut pHus ante agnitionem
Cliristi. Non, sed audi verbiim et inxta illud vive. Fides, opera praedi-
caiida et [traffeit peceata. Qui non vult audire, abeat et reddat rationem.
äßer ift, bev fo gro§ lieb er3et9t !^at al§ ipse Dominus? condonat peceata, s
conversatur cum peccat<>rib[us, deinde ita diligit, ut mortem subcat. Deinde
SD!attö.23,i5'vae vobis, hypocritae' Math: 23. ©ifje, ol6 cr lüi^t fcfjilt, ja ju rechnen, tobet,
ti)üt nic^t, fdjenbet unb leftcrt bie leute. Non "^at Icutc lieb, ev lau iiidjt
mc^r beim fdjelteit. Sie J )eus in suo offitio vocatur ein nienfi^en fc^enbcr,
lefterer. Et tarnen non. Sed dicit: S)a§ ift nic§t rcd)t. S)a§ muftu abgeben, m
Hnltu ein ß^riften fein. Ideo tuli peceata, ut pcn-o mortua sint. Et vis,
ut omnia laffe gut fein, quae facis. Samuel coram populo dicit: ^db lä)
i.۟m. is.sjeuianb leib gettjan, ju na^e getoefen, ettoaS geftoleu, bev trette ouff. Nihil.
Tarnen jod; im lüube umbfier, ftrafft idolatriam, lafter ?c. num ev tjab bte
leute ev3Ürnet? ;3ft jemaub, ber mi(^ jeitje, ic^ ^ab im ein faben geftolen, ^'•>
dicat, h)tl§ gevn ^oren. 5Jeiu. Sed mit trelo eud) geevbeitct, "^üh eud; nid;t
gefd)unben nod) ba§ eloer genomen. Nihil pot«stis fd^ulb geben, quod gcf^au
l)ab. 3a, er ftrafft, fd;ilt, >uil un§ nid;t laffen geilten .'c. |)eifft ha^j bie
mcnfd)cu Icfteru, toeun man bie fünbe ftrafft? Sageftu boi^ fclber. Sed
quando Coucionator dicit, est blasphemia. äßerbcn loir§ nic^t abgeljen, w
veniet jjlaüa, calamitas. Dedit agnitionem sui, et nos dicimus homines
leftern. Schuppet bie imer l)iu et quaeritc alios, quos vultis. Sic in papatu
de purgatorio, 9lbla§ K. Cum hie ineiperem praedicare, fein pfarljetv iijtt
sjlüilt, fonbcru \vaä gott luil, Drumb fol man prebtgcn Don gotte-s »oort, leren
unb ftraffeu, >oer§ nit ^oren loil, Inttb mu^cn rec^eufdjafft geben, loarumb cr§ 25
nit l^ot ^oren tooKeun ober gemnrret, (F'^rtftuy geljt auffa alter frcunbtlid^ft
mit bcu Sunbern umb, aber mit ben 5pi)arifeern, toe^e, loe^e, »ce^c fc|rel;et er,
watii). 23,1:. tobet unb hautet lüiber fie, tnaS tt)ut cr anber§? !an er boä) nur bie leut
fi^eltten, e§ ift uid)t ein rcd^tcr prebiger, er lan nur fd)eltten, bat bie Inelt
nit lieb. 6t) bti fd)entlidjer lefterer, foltu fo tion C?l)riftü reben? glei^fatn fet) 30
(Sr barumb lomcn, baä cr bir bein luft geftattet? (Sr gctict mit Sunbern uittb,
ha§ er fie belere, unb fie auff^oren 311 funbigcn, S)a§ fie ben rl]Uitt ber un=
?iv(i. 20, 38 fd)nlbt ^aben, Uiic aud^ ^Hn:lu§ fagt: l)ab '^s^) jemanbt cr3urnet ?c. ber trett
l)erfur, iuic audj '^ä) ben rtjum fnrcn lau, ba-J ^c^ nicmaub geftoleu unb l)er=
untreftit tjabe, >ua§ clagt il)r benn? @r 3urnet, cr fd^ilt, Soltu abix ba§ !^etffen ar.
ntenfd)cn geleftcrt, tuenn mou bir bie »narbcit fagt, tnie btje leut fd)iubcii, Der=
untretoen, el)c6re(^er fein, Xa§ bu aud; fclbi flagcft über burger uunb baurn,
S)a§ bctft nit menfc^eu gcleftert, lüa§ gott§ iDort ift, fd^uttet aber getroft auff
nnb fud)ct prcbiger, bie cud) 311 gefallen rebeu, luie oud; im '^apftumb gefdjeljcn,
lüür§ bod) bar^u fönten, ba-i; ber pfar^er l)ie inn eim jar uid)t eine prebigt w
tl)ett, unb loars \>oä) nidjt fd;iilbig, ber Gaplau audj uid;t. toold)ä ift inn
mx. 16 [7. Sunt]. 783
K] !ein prebigt nee ßaplan, tnaren» auä) nic^t fc^ulbig, ^uBen bie 9?ent unb
jicn». Et hie fo oiel Seelmeß, SJigil, bo» ein Vfavt)err 3U0 fC, imb ttfat iiidjt
eilt f)ar breit k. prebiger I)et 70 |t, <-^*^ coutioue 9 alt ^, praedicahnt, bavait
luir augäufegen gnug Mafien, ^ä) ^qB getragen bie groffe laft unb burben,
5 (iiiod tot et tiiiii sauctas contioues habui, sponte feci. diu lüir geerbeit Mafien,
lüil man un§ fagen, n^ie toir prebigen follen. Laboramus, haä ber fd^tuei»,
unb folb geringer benn öor, unb foHen prebigcu, lria§ bie leutc gern l)oreu.
Qiii null vult audire, bem [te{)et ha-i lo(^ offen. Jffiir !onnen nnferni ÖL^rr
Ö)[ott fein loort unb ampt uiberlegen. £)u foU§ ^oren sive priuceps sive
10 Civis. Si non facis, fol man bicf; ftraffen, et daie rec^nung. Christus ipse
vitia arguit et Apostoli. Si non vis ferre, die: ber pfor^err ift fdjenbcr,
(jnia bcin lafter ftrofft. S)e§ Seuffels fc^uler foltu fein. 6a ift gemein
iüorben unb loirb bem fpiel ein enbe madjen. Priueeps im ganzen lanb mit
groffer mii^e unb erBett äulcegen bracht. Et ubi praedicatur, tu iugratus et
15 iuobedien.s priueipi non soluai, sed ut man in CoutionibLu.s rebe ut ftodnavr,
(juae libenter audias. 3Benn ein ©tabfc^reiber, Surgemeifter brieff fc^reibet,
aecusat pastorem, @otte§ Jüort fot bid) ftraffen, si inuocens, taees. Si econtra
testaiis te adulteruui, usuiariuni. mad}ft bid) felbs riidjtig, non Coueionator.
S)er l^unb ift getroffen. Neu lei taeeut. 2a5 ©otteö toort frei) ge'^en. 6§
20 toft (i^rifti blut, Et ßanbsfitrften leib, leben, lanb, leute.
Hactenus praefatio Epistolae. Non ooines Christiani, qui iactant fidem.
Chiistus fudit suum sangLuinem. Sola fide sine opei'ib[us iustificainur. Hoc
eredo. ^a, ba» ^eUifd^ fetoer. Verba didieisti, ut S^ole lernet nac^reben, ut
audisti. Ubi fructus, ba§ bu red}t glcubeft? Manes in peecatis, usurariiis
25 et plus. Gerte pro talib[us Cliristus nou inoitnus, fudit sang[uin('m, bie bll
S] aüen Steten gefc^e^en. £ie ^far^ern unb prebiger ioaren fre^ Oom prebigen,
bi§ ^c^ ouff ben prebigftul fam, ^ä) fiab bie laft auffgebrad^t, 2)a§ man üiel
prebigten mu§ t)abcnn, unb tfjetS gern, f)ab pfarl)ern unb ßapptan mit prebigen
bcfc^mert unnb mit anbern laften. 3^3^ ^o h^ii^§ ""§ fo fiur la§en toerben,
30 friegen tnir unband, mußen f)oren, ba§ luir bie leut befc^locren, loiltu aber
bn» toort nit ^oren, fo gc^e tjinau», mi^r ift gefc^rieben, ic^ fol prebigen, bir
aber, bu foltä ^oren, Ido bu§ nic^t tt)uft, fol man bic^ ftraffen, S)u folt» and)
gern annehmen, löo nit, tüirb bidj gott luol finben. Unfcr lanbffurft ftef)t
gfar unb forg für fein lanb, bamit ber prebigftuet rein bleljü, fo fcreftu iiu
35 3u, loilt§ nit leiben, 3ft !ein ftabtfdjrctjber unnb burgermeljfter, ber ein brieff
fd)rel)bcn fan, luil ^aben, 2er ^4^far%r fol» il)m jugefaüen mad^en, 6r fol bir
ben 2;euffel auffn topff machen, umb beinet loillen luirb gott fein loort nit
enbern, e» foft i^n juüiel, unfern ^crrn gott fein lieben fon unb ben 2anbf=
furften fein gro» gefa^r, 2;a§ fei) nu bie oorreb, 2)aö bie nit alle ß^riften fein,
40 bie [li)^ räumen, S^enn ob bu fd)on fagft, 1}u gleubft, fo folget bod; nid}t bie
fruc^t Ijernad), Xenn K^riftus ift nit für bie Sunbe geftorben, bie bu fur unnb
784 q^tebigten bei 3of)tel 1545.
K] für lliib ffir tl'CtlJcft, i^ecl ut Diaboli opeia destniat. Si fuisti usurariiis, die
s^ut. la, 8ut Zacbaeus: 'Dimidium bonorum', 'Et si quem'. Et sang[uis Christi pec-
catum occidere, nou vivilicare, quod est Diaboli opus, qui luft, quod homines
5Ji6tber, @I)et)rec^er. Non ideo mortuus, ut talis peccator maneas, sed ut
peccatum ocoisum deleatnr, porro diligas Deuin, prox[imum. Fides auffert 5
peccata et mortificat, ut iu eis uon vivas, sed in iustitia. Ergo osteude
operib[us, friictib[us, (juod fides in te. Si nou, uou prodest sanguis (jhristi.
Si usurarius, iuobediens, in tuo statu negligens, videbis, au credas. Nam
fides est victorissa, triuniphatrix, vincens munduui. Si vere credis, non
luud^erft, non adulteraris, nou uuge^orfam. Quis(jue cogit[et: Ego fidelis lo
fuctus, lotus in bai)tisiiu), sanguine filii Dei, ut peccata sint niortua, uon
iuobediens, iiiib luivbö mit bei' t^ot fagen. Aut la» bcn r^um anftei^en, quod
fidelis. Scis, quod inol)ediens filius, adulter: noli gloriari de fide, sanguine
Christi. Es Diaboli, Icie bu ge^eft K. S)u idfjeubeft ja bidf; fel6§ et Christum
ijjsum, (jui dicis te credere unb fureft nonicu bem §69i5Kll ]U jc^anbeil, btv '■"'
3Ul" elüigeu üeibainni». Charitas sequitur veram fidem. Ego gloriatus, quod
nomeu jc. Si (juis novit, löil§ abgeben K. 3d^ t)aB trelulid} gebienet et frustra.
■ Si scirem, hJein id) unredjt JC. Si uon haue fid[ueiani erga Deum in iuditio
ext[remo et te jc. scio, iiuod non vana fides. ^ä) lüüU bciIl 23ap[t, iBifdjoff
Don 5Jfciii^, fo in funbe k. ^offe ic^, meinen ©laubcn )ooI icltjeifen. !^ä) mu» '•»'
micf) Jlim (Stempel fe|cn, est otiosum. Sic Sam[uel, Christus, Apostoli. 'Non
in peccatis anibulandiuu. Sed orania bona iiicienda, ut uon sit fides ein
{julfen, ut bona sit, vera jc. fit ex mcra dilectione, quod papistas fdjtlt. ^ä)
\)ab nid;ts bouon Dom fdjciten quam 5Jeib, fgaB, Devfolgnng a Diabolo et
houünib|us. Dens vult argui peccata, ut uon vivant in peccatis ut prius. m
Sed bem bUit er^ere, qui uou vult audire jc.
Slfur trcljbcn loilt, jonbcrn f)inncmen, |)aftu Doi1)in gelinic^cvt, fo foltu mit
i)uM9, 8 .^Qi^co fugen: l^sä) \viU 4feltig toibcrgcbcn , nit tun fiiubeii Hel)16en, luo ba§
nit folgt, fo l)ült ginia, Xa-i bu !ein 6l)viften bift, S)enn bu toeift, bag bu
ein bnb, clicbvcdjer k. bift, fc^teeig ftitl, xf)um bid) nid)t, ba§ bu ein (St)iift, so
ha-j (il)viftuä fein blut Deigoffen für bic^. 6l) !anftu nid}t mct)r bcnn fdjcnbcn'^
S)u fd^enbeft bid) felbft, benn bn bamit an3eigeft, ha-i bu ein gottlofer ^JJenfd)
bift. S)iy alles Uni nu 5. Sufjaimeä tnn bcr ßpiftcl, treibt bic liebe, bie ba
folgen foÜ, loo redjter glaub, ^ä) Ijoffc, ^rf; t)nb mein glauben beiiieift mit
meinen töerdcn, gnugfain gcerbett unb gctl)nn, luo ^ä) üuä) etm ju »niber ai
Qel)anbelt nnb nnredjt getljan, bcr jeige mir» on, tuil it)mv abbitten nnb m\ä)
beffern, -ilbcr ^ä) l)offe, mein glaub fet) lein fd;atten ober fjulfenn, fonbern
ted}tfc^affen, S)enn ^ä) it)e meim 5tcc^ften ge{)olffen, iDoIt anä) gern 93apft,
5Jlcint^ btlffen, loo 3d) lontl), ^2lber has Z^d) gefd;ültten, l)at mir gott befolljenn,
2^amit bie lent jur er{entni§ fomcn unb feiig Uierben, Soldjen v()um folleu lo
loir I)aben, U'ie aud; ^JJiofeö, 513aulu5, (sfaiab nnnb Xainb fid; rljunien.
9lr. 16 [7. 3uni]. 785
R] '&0% 3©2: 2)3® S3(iS(S.' es ift i)oä) gelobt, ut oermanet. Hoci.3od.4,i6
debet vos movere, ut diligatis iuvicem, quia 'Deus est Charitas' et 'Dens
maaet in eo'. §6^er tan man» ntd^t prebigcn. Quem hoc non movet, nihil
movet. Charitas ift Qlle§, Itüa bil fan[t jagen. Concionator sie doceat, ut
5 proficiscatur ex mero amore, ut veritatem audias, Christum agnoscas. Sa^ll
fol tnid^ ni(i)t beltiegen eijX, gut, Sed quia mihi eommissum et tu opus habes,
ut a potestatu Diaboli eripiaris. S)aran jol tüQgen leib, leben, quia ^tinior uou i. 3(ii)-4,i8
in Chai-itate'. Qui btob, öerjagt, fol fein :firebigei fein, quia fol fid^ fe|en
coutra Diabolum, munduui. S)u bift impius jc. Sic jeberman§ 1)1«, neib
10 auff mic^ laben. Si talis, mag nic^t reben contra Slmptman, Statman. (Sr
moc^t mir fc^aben t^un, ]^au§ anfteden. äBiltn ba» furditen, fo trit auff baä
t)6ll^ltit mii)t. Sed unevfd^rocEen. S)a§ foltu f^un, dicit Deus. ^ä) \üiU
Uon biv ntc^t leiben. Sed comburoris k. S-as jalöer fel)en beS Üiidjtev», ut
innc ^alte, toiibS ni(^t t^un. S)a§ ift fd^lnai^ lieb unb lefft ftedten prcbigampt
15 in ber f ebber K. Sed ita: Sive sis gratus, flud^eft, 3Urneft, rides, dico veri-
tatem. Si occidis, ba . . . lein furcht. Si 5tinptman, si offitium administrare
hl charitate et vidt cogitare, Jiiie gioffen band baöon, la» anfte^en. S)u lüiift
leinen banä baöon berbienen. Sed t^ue e§ ©ot gu bienft unb untevttjancn ju
lieb, ut gebolffen, si bofe buben bruutb jurnen. Si timeo minas Diaboli et
20 papae, nou deb[eo agere coutra eos. Offitia divina, ut Ecclesia, politia,
Oeconomia, parentum status hjil nic[;t unbancf, ^a§, neib leiben, toexbe fein
prebiger, legent, SBnrgemeifter, luivft IroEen trculii^ regieren unb belffen, fo
lüirftu öiel erjürnen, Siidjter fon nidjt mei)t benn bie 3C. Vide modo, ex
vero amore, non odio. Si vero in amore timor. Sed econtra unerfdjvoifen
25 Ijinange^en propter vocatiouem. Non sum Concionator ideo, bad id^ bein
16 . . .] kleine Lüche im Manuskript
S] '@ot ift bie liebe.'
Sag folt euc^ j^e belegen jur liebe, toer lieb ^at, f)at gott, Ijo'^er fan
manä nid^t prebigcn, hjenn bidj ha^ nic^t belocgt, fo h)trt§ nimmermer ettloaS
anbcrS batuen, 6ä ntu§ ein crnft fein, ni($tä falteä, toer fid; furd;t, »erjagt
30 unb blobe ift, 2er fan fein (iljriften, fc^lueige benn ipfarl)er fein, Senn er fid)
toiber hielt unb S^euffel legen unb fagen, @r fei) be§ SeuffelS, fei) fal)fer ober
lonig K. 3a, ^S) mag nit reben loiber ben geioalttigen 3c. er mod;t mid) itiiber
^üucn, äBiltu ba§ fdjeloen itnub fiirdjten, fo loirt nid)ts auS, fonbern fo l^eiftS:
S)u folt bic^ be^ern it. feieft feifer ober fonig, 3« 3itf) ^oif^ "^ leiben? fo
35 far l)in, loirftu ben ridjtcr lool finbcn, loiltu mic^ aber bruber tobt fdjlatjcn,
fd)lage t)er, benn in beni ampt mu§ feine furdjt fein. äBer fid) für bem 2euffel
furd)ten lüil, barff fein ampt oerloefen, 3)enn gott§ empter al§ prebigt unb
loeltlid) ampt unb ei)cftanbt fonnen nidjt ot)ne ncibt gefurt tuerbcn, Sarumb
fleugftu \)(x% neibt, fo fleuch and) für hin emptern, Senn lüiltu treulid; l)elffen,
Xiut^etä aSeirc. XLIX 50
786 55«*i9ten beä 3al)«? 1545.
R] ©todnarr fei) unb maulaff, nou ftraffe bein SSufiere^. Sft ein fromer l^err,
furft, üfic^ter, Qa fo feret er mit bir jum Seuffel. luteriiu quil)[us fit iniuria,
flamat, et laclirvmae decideutes asceuduut 3C. Melius est, ut unum atque
alterum subditum habeas, qui orat et gratias agit pro tuo aruore, quam oaines
alios te propter uegligeutiani laudantes 3C. Si non \is arguere, uoli fieri r.
maritus. Et tarnen jolt bein lieb behJeifen arguendo. Sed impossibile, uolunt
ibrre. Die: mi viciue, ^^ loil eud) gern ti)Un, Sed desinite peccare. Christus
ideo mortuus, ut cessetis peccare. Si vult, ut red^t fptedje falfd; geluic^t, £a§
f^ue ber Seuffel. Cliaritas non tacet, non negat verbuin Dei, Dens etiain
amat. ':^ä) !an bein geBrec^en Inol bulben, tragen naä) beinern leben jier u>
i.ffior. 13, vcharitatem 1. Corint: 13. Excepta fide, doctrina et verbo. So foltu leben,
hoc Doi verbum, jDa§ lan nic^t§ leiben, tocrtragcn, fciiiüeigen. Charitas tregt
alieg, Fides \ä)kii)t nic^t§. Si vis befjern, beue, si non, tan id;§ toarlirf) nic^t
leiben, quia facis contra verbum. Ideo semper argueudum, ja nid^t ein teglicf)
funbc üertragen. Si accipis verbum et non Jüiber f^uft, |o toni xä) ju beinent "
leben. Si fuisti usurarius jc. lefjt a^, tum charitas dicit: 6§ fei) rein t)er=
geben, et si ntangel reliquus :c. Doctriua non tacet, toil frei) t)inburd). Si
Clu-istianus lefft im fagen et dicit: S)a§ ift rec^t, lüil anff[)6ren. 6§ ift mir
leib, äi^il ha§ b(ut in mir toaüen, ne sit odiosus 2C. Non dcbcs dicere, S)u
!^abeft red)t, quando unred^t, et Deum liigenftraffcn k. Si fateris te peccasse, 2«
fo ift§ öergeben öon Ijertien gern, quia venis de doctrina in» leben unb lieb.
Si fides vera et habet doctiinam puram, quod non impugnas jc. tum tonnen
ein bo§ leben Vergeben unb bulben. Si te iustificas, fo folt in in ben San tl)nn,
non admittere ad baptis[mum, Synaxin, sed begraben al§ ^^i'^'-'U. S)a§ tf)ut
bie lere. Oportet fatearis peccatuni. Si non, locnn bu fo üicl guter löerdt 25
S]fo berbieneftu unbandt, 3lber nur geloagt, 6§ ift unferm l)[err g[ott befe'^l, unb
fte'^en 1000 Sngcl bei) bir. Sie untcrfc^eib ift lool äuinertfen, leren unb lieben.
3df) tan bein gebredf)cn int leDen luol trogen, bie liebe treget, traloet aEe§,
3lber bie ler unb ba§ loort fan bie lieb nit bcrgebcn, S)a§ ift gott§ hiort, fo
leretS, S)rnmb fan ^ä) bir ba§ nicf)t öerfd)n.ieigcn , lanftn bicf) bc^ern, t^u§, :io
3id^ tan» leiben, aber h)iltu nit, fo !an§ bie ler unb ber glaub nit leiben, S)ie
2 finb Soctorcg, ;^aben§ regiment, folten ftet» leren unnb ftraffen, nid^t§ t)er=
fel)en, aber toenn bn an ber lere birf) t)alteft unb fi[)cft, bamit bu bent toort
unb glauben gemel)§ lebeft unb aufft)oreft, ob fc^on ein deiner mangel bleibet,
S)a'j fd)abt bir and) nid)t, 3l6er ler loii nit fd)H)eigen nod) oertragen, Sie 35
i.sot. 13, iliebe fan§ alle§, luie 5l.5aulu§ fagt, Srumb h)irftn bie lere nit bal)in lonnien
bringen, ha§ fie lere, loic bu linlt, luie bie liebe tl)ut, Sie tan aüe§ leiben,
loenn anberS bie lere red)t ift unb nid^t 9efd)mel)ct loirb, fo fan man ba» kben
ondi) bulben, aber loo nid^t, fo fan man bie lieb aucC) nid^t loben, fonbern
mn§ für ein l)eibcn fd)elten unb nid)t furn St)riften ^altten, ob fd)on bie liebe m
U'olt, bu mod^ft nit im bann fein, ober bos luort, ler nub glouben looHen
9Jr. 16 [7. 3uni]. 787
lij t^eteft ut Angelus. Sere nihil potest ferre. "^Non patitur ludum fama, fides,
oculus.' Manus, pes fert iactum lapidis. Sed oculum öerberBet ein fanb=
lornlin. Sic doctrinam niodicum fermenti corrumpit. Ecoutra cbaritas
omnia fert, fi^et betn öetberöett nic^t gern. Si doct[rinam ntc^t loil ^aben: in
5 aBgrunb ber ^eHe, quia es inobediens, toilt red^t i)dbm. Doctrina dicit: Igbx
anff, si lioc. Qu! ut det amoreni, noii sit pnsillanimis, quia ho[mo ein fc^aben,
nou dehet timor in cliaritate, quia t)tnbei;t doctriuam et charitatem 3C. Sic
oportet gefagt fein, quod papa impius et sui. S)a mu§ i^ mic^ nt(i)t fuvcfjten
für STeiiffel unb toelt. ^ä) muS bte loarl^ett fagen. Sic quodlibet oflfitium
10 mu§ nic^t furcht fjoBen. Item de falsa charitate, quae fi'^et nic^t Quff bte
lere. De hac 1. Coriut. 13. ut fides non potest pati nisi verbum. Sici sor. 13,7
cbaritas nou potest esse cbaritas, nisi quaerat sahitein tuam. Si te dilig|it
ut I)ur unb 6u6 , scilicet ad f(etfc^Ii(^ llift. Alioqui neu qnaerit cohabita-
tionem, sed quaerit luft, |UVtüt^ K. Sed jud}! unb e^r, ut praesis uxori et
15 liberis. Si diligo priucipcni, quia niulta dat. Sic quando amatur ancilhi, ut
f)err fc^aben baöon r)Qbe, ift ein fd^ebttd^e liebe.
•S] xeä)t beljallten, Ino nic|t, folt bid^ ni(^t§ f)elffen. Non patitur ludum fama,
fides, oculi. @iu fu§ fan§ leiben, ba§ er gcftoßen totrb, oBer lt)oI ein fanb=
lornltn tan ba§ aug tierterbenn, Snjo tan bcr glaub unnb iBort gar nicf)t§
20 aEe§, 3lber h)o bem tuort nit tDtberfprod^en loirb, ba !an bte lieb alle§ leiben,
fnrdjt muu nit in ber liebe fein, fonft f)inbert§ bie ler, tDort unnb glauben,
fonbern mu§ ben groffen l)crrn fagcn unb au§ i^rent üerbamni« rauher Ijelffen,
frfjlagen fic mid} brob tobt, fo mu-i 3id^5 gefcf;ef)en la^en, Ineun ftd) bte lieb
teil lo^cn gebrauchen, iuu§ fie unerfd^rocfen fein. 58om anbcrn ftud Iner aurfj
25 biet jufagen, üon ber falfdjcn lieb, bie fil)et nit auff bie lere, baöon 1. (ior: 18,
gleich Inie ber glaub nid)tu !an ^orcn noi^ leiben benn gott§ lnort, alfo fan
bie lieb auc^ nic^t red)t fein, tüo fte nit mit einfeltigetn lier^en be§ ned)ften
lieb unb fetigfeit fid) unterftcl)e. Sin buntjeger ^at bie fymx nit lieb benn
feiner fd;entlid}cu luft bnlbeu, aber ein frommer @^eman fein tneljb, 2)rumb
30 haB gott geboten unb georbnet ^at, 3llfo ^aben fned^te bie ^errn lieb t^re§
gett)inft§ :^albcn, bie fie auffangen Inie bie letife ben bettler.
50*
^8B 5prebigten beS Sa^eS 1545.
17. 14. 3uni 1545.
^^rcbigt am 2. Sonntag nadj 'J:rinttati§.
R] DOMINICA IL POST TKINITATIS.
1.500.3, 13 ff. 1. lohan: 3.
Audistis, quod doctrina Christiaua haec duo tractet, primum de fide,
iit credamiis in Deum patrem et filium, qui pro uobis moituus, et Spiritum
sanctum, qui un§ firtngt 3unt etcigen leten. ®as tft jc^toer eingegangen tcm- 5
pore Apostoloruin bet) bcn .^uben iinb l^eiben, hai fie folten ir legem h)eg=
toerffen, et gentiles .siiaiii i(loIat[riain. ludeoiiuu templum juftuvet et gentiiimn
religiones iaipiae. 8ic iioviis labor, it§ lüir doctrinam fidei angerichtet. Qui
pap[i.stae, nihil bouonini operum faciuut, tarnen impuguant doctrinam fidei.
Tarnen nimpt über ^anb, ba§ man \vn§, quod tides salvet sine operib[us. 10
Gerte non reiieimus bona opera, qnae nou faciunt. Sed pleni idolatria et
Epicureismo. Ideo apud cos nou bona opera, et tarnen pugnant, e§ fet) le^evcl),
ba§ man bona opera Verbiete. 9lod^ ge^et§ fort, iaS ba§ ©uangelinm jo öiel
tl^ut, ut papatus cum suis abomiuationib[u.s cesset, quod fide.s fol fclig, et
opera Ijixnaä) tonten, ut tempore ludaeorum et gentium, JüielDoI mit mu^e 15
unb erbeit. Po.-it etiam impugnat Diab[olus doctrinam charitatis et bona
opera, boc^ on ben namen, haS \mx eben fo gute tuertf tl)un ut papistae jc.
unb ti)ün un§ nid^t unrecht. S)ort muft 5paul[u§ ftreiten contra incredulitatera
iudaeoriun, gentium. §ie mu§ er toet)rcn beut umfjriftlidjen loefen eorum, qui
volunt Christiani. Nou amplius eurrimus in monai^teria, ad SLanctos ut prius 20
S] 1. Iohanni.s 3.
I.5o^.3,13ff.
3ir tjabt gefjort bie 2 ftudt, ba§ lüir an @f)riftum glcu'Ben, ber für unS
geftorben, ba§ ift ber glaub, S5er aber ift fc^loer cingangen 3U ber jeit, loie
ben Stpofteln, ^uben unb Reiben, bo§ fie i^rcn gottefbienft, item fieiben if)re
abgotterei) lueglrerffen foltten, 9iocfj muft ber lempcl nerftort loerben unb bo» 25
©uangelium aufbrcd^en burrf) bie loelt, »nie auc^ Inir gnug 5utf)un gef)abt, ba§
loir ben glauben geprcbigt (jaben, Saljcr aud^ nod) niel loibcr un-3 trogen, al§
bai toir ben glauben treiben unb bie locrf lafecn faEen, 3lber Garbinal, S3apft,
Slinm'^errn öerbammcn un-S oljn urfoclj, aU ticrbammetcn mir gute loerf, bcnn
fie ^aben feine gute loert. S^arob tonnen luir fie nid}t Derloerffen, Srumb 30
fijün fie un§ unrcdjt, h)olt gott, fie t()eten gute toerf, 9lber e» reift burdj biefe
Icr, ba§ ioir burd) (5t)riftum feiig Serben unb barnad; gute loer! tljun, Unr
ober feelen aud) inn guten luerden, Sie 5papiftcn t^un un§ nid;t fer unreal,
al§ tt)eten loir fein gut Joerf, 2)enn toir t:§un§ auc^ nic§t, ©leid) h)ic nu bie
?Ipoftel bort mufteu fteuren falfdjer lere, l)ie ben Werfen, alfo muücn mir andj s^
abgotterei) ftrnffeu unb be§ S3apft» ler, auff ber anbern feiten öon guten Inerten
"Jlr. 17 [14. Simil. 789
R] nostri parentes. Interim tarnen nihil ciiaritati.s, bonorum operum in nobis,
ut hie praeeipit Iohan[nes, ut gratias aganiiis Deo et vera opera faciamns,
quae Deo placent et proximo prosunt. Graviss[irac ineuicamus doctrinam
. fidei, öM fd^toerlidjer doctrinam eharitatis et bonorum operum. 2BeWj geBcn
5 ift qclncfcn ju ürc^en, Elitär ftifften. ©olten \inx btefe Txxäjc Balncn, non in
100 \ax. Daiidi neque modus neque finis, allc 6cutel, iui)Cn, feHet, fiobciUI,
^er^, tafd^ omnium principum, hominum. S)a ^at§ gefc^neiet mit gelb, ha
man bcm Seuffel bienet, idolatriam ftifftet. Si papLa praedicasset ut nunc,
toeve nid^t Dominus mundi. Nunc crede, quod Christus sine tuis operib[us
10 per passionem, mortem, resurr[eetionem. Sa fcf)Iie[fert principes, Nobiles,
Cives, Rustici beute! 311, ja etiam aufferunt, BerauBen fpttal, ürd^eit vel licfjcn
etlttaS BleiBen. SBie fol man bcv loelt raten? Fides dicit, nos folt Christi
morte, ut hie l^at fein leBen fnr un§ gelaffen, Sic et vos jc. soejie gebentft
bran, quid facimus, quod praedicamus? melius, ut desineremus. ©t^e öon
15 oBen an 6t§ unten au§, tüdä) '£)a§ unb neib est inter eos, qui Ecclesiara
gubernant. Vide, quam papa, Episcopi nos persequantur et nos invicem,
post, quantum odium, neib inter nos, qui habemus Euangelium, et ©ecten
ttiac^fen contra eos, qui Euangelium praedicant, ibi nulla reconciliatio. ^n
toeltfac^en fan einer bic \aä) bertragen mit gelb. Ibi ge!^ort ber ^a§ in aB=
20 grunb ber I)eE. De hoc odio non dicam, quin ju ^0^. Vide post principes,
Nobiles accipiunt doct[rinam, fit)e, tote fie er!^i|t, entBrant contra se. Non
dico de iis, qui nos persequuntur. Cur ergo praedicamus, quid facimus?
Apparet, al'3 jel) eä aüeS bertoren. SlKein ex consuctudine dicuut: Euang[elicus,
Christianus, diligis etiam fratrem, t^uft im freunbfd^offt. ^a Bin im freunblid^,
25 ^a, fo, ba§ er f(^aben fjnt, ic^ contra geJüin. S)a ftef)et ^ie forte exemplum.
S] prebtgen, benn bie auä) ni(^t l)ernac§ inolten, benn e§ jd^toer toirb, ha§ Inir
bie \vnt unb IteBe "^aBen. 33or 3eiten '^at man fo ttiel me^cn, ftifft unb anbcr§
gcorbcnet, \x)o troUtcn loir boi) i^t ein foIcf;c firdjen Batoen? öor^in I)at man
ju biet geBen, unb ein jebe? auffgeftnnben, 36^fi*'"^''" '^at gegeBen, toargu?
30 C^jum 2euffel§ bicnft, SBapft toer unmuglic^ gelücfen bo^in ju fomen, iDcnn
man bajumal alfo (let geprebigt all i|t, ^a ein jebevman gibt i^t ntcC^t, nemcnS
biel licBer, loenn fie bot^ etttoaS bom ftifft ließen, loie fol man nu ber lüclt
raten, lirnS machen loir mit bcn prebigtcn? IntlS boc^ !cin fruc^t fd^affcn.
©il)c bon oBen an Bi§ unten an§, hjie ein 5J?cib ift Bei) ben prebigern, loie
35 finb bodj Sapft .'c. unä fo fcinb, 35arna(^ unter un§, bie ha§ Gnangeltum
prebigen, \vdä) l)a| unb neib ift unter un§, ha^ barnad) leine berful)nung ift.
(5l)n Batür fan fiel) umB§ gelt mit feim ^JJa^Bar bertragen, aBcr Inir tt)un§
ntcljt, ^item im toeltlirfjcn unb ^aufregiment ift aiid) fein frieb noc^ einigfeit,
5lu ftel^t ]^ie ein ftarf ejemplum, S)a§ ttir auä) für unfern ^Jled^ften fterBen
39 über 9Jec§ften nlelä 6tubet
790 ';iicbig(rii bt-i 3nf)te-3 1545.
^i.Ji^Si Christus pro uobis vitam, et nos. Item (luaiido qiiis subslidia et videt
iudigerc, S)a§ bu im Beifte'^eft mit gelb, rat, gut et facis ut dives, (lui sinit
Lazarum, ubi eharitas? Si non t)ilffeft mit locnig gelb, Bfob, !orn, quomodo
tuo corpore? ut debes. Si itaque inspieis opera, vides, quid sit niuiidus.
Paucissimi Christiaui. Tiieolog[orum .Status ift bei" ton(^t, item ]>riucipes, 5
cives, nobiles. Estue eliaritas, tüciiii einer bcti anberit QU§Uni(i)ert? 60, 50,
40, ja 80, num est hoc eharitateui exhibere? iDutet Ultb toBet olleS, ift IUI
fein funbe, sed virtus, (juia nobiles, divites faeiuut. Nnni hoc est aniare?
Gerte Tudaei ni(^t fo t)o§ ut nos. Post vide, Jt)ie ein rouBen, fielen in mundo,
fd)ier ni(^t ein lirjd), Birn, gerften. <E>ä)n\p, iucr nur ftelen fan, Balb bQf)in. m
Quid ergo opus, ut prae(b'eciuus, ut dilig|amus? Velim, ba§ n|nfev "^(Crr ©ot
über ha§ brittc ^mvj einen r)cnt!er fetit, Joil fd;h)cigen ber groben fiinb, l)a§,
neib, ia fie fid) tob fcf)Iagen. Ideo mundus est spelunca hüronum unb ftrnnd)
biebifd)cr Bnfdj, nemo für beut onbern fieser in foro k. Item liier mit feinem
T)anbh)cr(f tan ftcigern, servi, ancillae, item luristae, fe!^et üuä) mit ju, 3Benu '^
ein bofe fad;e Ocrtcibingen. Et econtra ubi charitas? Ita a supremo statu
usque Bofe jc. toeber !nec^t, magb, man, lueiB, Burger, BaJncr in charitate.
' Sed T)n§, neib, fl^aben, nad^teit proximi, et deinde aliutuntur nomine Chri.sti,
l^aB forg, eS toerbe bved regenen, et J>eus bem t)a§ ben Boben. Sed est j)ro-
phetia et fiet certo: Si Turca non, iDerben loir§ fclBer untemanber tfjun, et 20
Itiirb Bejolcn muffen, quod unternoubcr gclinid^ert, unb l^anblücrdsleute. Gr
lüil lur^umB, ne abutamur vcrbo. Est patieus, sed tompt taudem unb ftrafft.
Prophetac praedicebant excidium. Ipsi occidebant prophetas, post Christus
et Apo.stoli occisi, post 40 annos Romani eilff mal '^uubert taufent man sine
liberis, et sie vastata lerusalem, ut non lajiis. Post illam beatam praedi- 25
catiouem, ubi congregavit triticum post praedicationem Iohan[uis : 'poeniten-
sifoltten. aBo BleijBt bie licB, ba§ rcd^t ma§? S)er nitfit !an ein tjellcr ent=
rotten, loie folt er i^n benn fo lieB IjaBen, S)a» er fein eigen leljb für ifjn
fe^et, Jnic er§ fdjulbig!, §eift ba§ lieB geljabt, Ino man fo Itiud^ert, 40, 50
für 1 r)unbcrt ft. Hne luir n(\v\\ä) ein fdirifft Befomcn, baa einer 8(|ft lDud)er= 30
gelt geben öon cim l^unbert, toer itninb nid;t ftelen tan, taug nit, BleljBt bodj
fein Baumlein im garten k. lria§ foHen tuir bod) ^rebigen? ©ott folt l^engcr
in bie »uelt fdjiden gu prebiger, Ijenbler, arBeitcr k. SBie martert ein§ ba§
anhn'f Wo BleDbt bie liebe? Süenu ein S'inft ein Bofe fad) jutierteibigcn ift.
Hier Bejser, man fdjtuig gar fttH, ioeljl niemanbt fein amjjt loit Inartcn, alle§ x
lebt bo'^in in§ SeuffelS namcu in !^a§ unb neibt, fd^aben unb Betrug be§
?led)ften. 3(^ furd^t, e§ tuirbt gott bem fajj ben Boben anffto^en unb ber
loelt ein enbc mai^en, )oo nid^t ber S^urd, boc^ lüir untljer un§ fel6§ auff=
ret)Ben loerben. @ott fan gcbult fjoBcn, aBer er fan audi fomen, ba§ un§
ioet)e tl)ut. 3u Cserufalem prcbigt (Sott felBä, itctn fein 3lpoftel, lib auä) «
foldjen oerfolgung Bi» ju feiner jeit, bo bie 3iomer famen. S)a§ Ijeift mir
■^x. 17 [14. auiti]. 791
Rl tiam agite, quia veutilabrum iu manu et paleam exuret' IC. lam etiam prae-TOattii.s, s. i?
dicat vtnb tnad^t'3 fjatt, sed couteiuuitiir, tum congregavit graiiula et faciebat
Ecclesiam per totum orbem, reliquum erat palea, tum venit iguis uub fteÄt§
an et comburet in aeternum. lam praedicatur rein unb red^t, ba§ muffen
5 papistac fateri dootrinam veram, (|uia vcrbnm quidem babemus, est scrip[tura
sancta. 6r prebiget umb fonft unb fif;tegt Icbtg ftxo. Invenit pios Theo]og[o.s,
nobiles viros, mulieres et in omnib[us statib[us grana. Qni audiunt, propter
hos praedicandum, et Dens conscrvat Ecclesiam, ut congregentur granula.
Tlji hoc factum, videbis, tüie e§ fnl ber fprelD gelten, ha§ Serufalem iu ber
10 afc^en Ugt. Et 3(nben lauffen f)erum'5 volentes scire vcritatem, ligen nu
ITiOO \ax iu ber nfc^en unb irr. Praedicavit: Audi, Israel. Econtra ubi
mitto Messiam, non audiunt. Nobis horribile exeraplum. Totus mundus
est vere spelunca Diaboli, latronum in omnib[us statib[us nub be§ 2euffel§
§ur'^au§ unb ©traut^bietereti. Vide, toeld^ raupen, fielen, berforteilcn, qui
15 potcst alium uBcrfelcu. Hoc certe non diligere fratrem iiec fructus fidei,
jDcrben lüilb, luuft, quasi non Deus. S)a totrb nt(^t gut k. sed consolatio
nostra, quod granula congregantur. S)er Itelt "ijalbm ift§ mttb fouft, fit
deterior indies, ftubet nodf) etlidfje fromme, Theolog[os, virum, uxorem, au-
cillam 3C. S)q§ Quber eitel \pxc\v uub ftro. Sed propter reliquias omnia
20 facienda, bte UDC^ f)er3u foUen. SBeun auä) bie tl^cten, ut propter illos
studeremus et doceremus, orareraus, dicerem: Sauff, ^urer, !^ur, non dignus,
ut unicum verbum diceretur, sed ut congregentur granula, et post in igneni,
ut baptista. SeuffeI»{)Ur'^au§, et tarnen securi, vocantur Christiani, unb mau
foI§ tuen fngen. Si dicitur, mau fol irer fi^onen unb ntd^t au ir el§rc rebeu:
35 es usurarius unb falfd^er l^eubler, neibif(^ contra prox[imum. Quis fc^ilt
bidf}? Certe tu. ^ft otiosa praedicatio, sed feer troftlid) püs. Sunt implicia
verba: 'Qui non diligit' 3C. Si non potes meijt ti)ün potentia, gut, lefieu, i-3i)f)-3, u
S] hm Bofeu redfit ^etmgefud^t naä) ber guten prebigt, S)cnn er fein fornlein
I)erau§ Ijatte. S)at)on 3of)anne§ gefogt ^otte, fo ift§ i^ueu ergongeu, unb ift
30 ein feur brau§ toorben, ba?^ uod) brennet, h)ir tf)un aud) alfo. -^ajjiftcn mn^en
erteunen, ba§ toir ba§ rechte luort I^aBcn, uub ob fd^on nod) ettlidj !ornItn
gefunben loerben inn bem lebigen ftro, bod§ ift ber meifte ^auff gottIo§, aber
gott left ben üeiuen !ornIein 3iugent ba§ lv)ort )3rebigcn, uub bie fornlein aber
left er fnmieu. Sie 3iubeu aber lauffen umb, f}abcu lein loort, fein Üfcgimeut,
35 i^t fc^reieu fie: Q berr, f)crr, \ä)xä uu§ ben 5J{e§iam, £>o fie öorl^in audf;
ui(^t toolteu fjoren, ®o gott ju tf)n faget: .'porc, Sfrael, fjove, 5fracl, 3(lfo
gef)et§ i|t anä) aüentf)alben, 3;ft nur ein ftrauc^rcuberel;, uub boS ba§ ergfte
ift, unter bem fcf;cin ber from!eit, ^cbermau lebt Joilb uuub toiift, ol§ loere
ieiu gott, tuirb aber ba§ brauS tnerben, ba§ bie forultn jufomeu gelefen hierbcn,
40 be§ mögen mir un§ allein troften. ®a§ anber ift eittel fpfctt) unb ftro, barein
man ocrgcbens brifc^t, Slbcr umb ber »oenigen lorulin Ijalbcn muffen luir§
792 "JSrebigtcn i>ti 3ft()tc? 1545.
K]opta illi bona et bicilC tveloItC§ sorviis, aiieilla, T>ominus, fac, (luod potes.
Item venimit boje hihiw, bcfc^eiffen umB uiifcr gelb, gut. Quare nou damns
cgentib[us unb l^elffen nic^t, ubi gu ^elffm? Qui non diligit proximum uec
cxhibet dilectioneni, is sciat, qnod in raoitc sit et maneat. Sed in Christum
credo salvat[oreiu. S)u folt fidem Betüetfen. ^6) fog e§ mit beut munb. S)a§ &
l'ngt papa et Mouachi etiaui. Non ostendis ore te Christiaunm, sed facto.
Quare Anabaptistae uobis fo gtain et tarnen gloriautur de fide? 2Bir hJoHcn
llidf^t leren, ttie fic loolleil. @e{)C in tuani conscientinm et vitam, vide, o6
bit proxinunn über je|eft , ob bu proximo ju fi^abcn feuffeft, üerleuffeft. Ita
servus, ancilla. Si liabes charitatem, quod treh3li(i^ '^Qnbelft cum proximo, lo
tum CS in fide vera. Si contrarium facis, noli alonari de fide, sed scito tc
mauere in morto. Qui proximo non btenftli(^, forberlic^, est in morte, ut
se(|uitur. Si videris prox[imum egere, opta illi bene, ora pro co: huius fides
Vera. Qui non, muS in bie ^eHe. Ubi autem is manebit, qui non sobnii
lefft Qn[tel)en lt)ol3Ut'^un , sed occidit? est homicida. S)a§ ift durum. Qui is
i.^oi). 3, 15 odit, sciat sc iiomicidam ut Cain. Non satis: qui manu non occidit, sed
qui prox[imo fd^obet. 3la^ bem rcd^t tüurben bie IjencEer Diel jutfiim fjobcn.
Mundus lauter ^Rorbgrub, (piia eitel rauben, ftelcn. SÖo hioKcn tuir golgen,
reber "? Vix lue 100 viros venirenms. Sßcltlii^ regimciit !an ju bem ©eridjt
nii$t !omen, ut alt reuber, Siebe ricfjte. Imo vLx exter[nos homicidas afficit 20
supplitio. Si priuceps, Magistratus non occidit, tarnen coram Deo, scias te
corara Deo Iiomicidam, quia non solum nou benefacis fratri, sed ctiam odis
cum, qui tecum glei(^ geborn ex baptismo. 2ßo bu nu fanft fc^aben tifun,
facis. Qui non diligit, ift an im fetber tob, qui ultra ctiam f)nf|et, etiani
alios occidit. S)a§ finb ij fc^redüc^e. Sed iam Ijelt man§ für ein fobel. 25
6 über papa steht Diab[olus
•■^Itliun, fouft lüoltcn loir bie tnelt nit aufef)eu. Tycf) tuolt and) fagen: Souff,
r)ur, lauff, luo 3(^§ n\t bc§ loenigeit t)eufflin*3 r)nlben tf)ete, S^rnmb laft un§
nic^t irren, bciB bie loelt ft^inbt, loud)ert, luurgct unb fturet, uuub toil gleicf)=
tüol 6f)rifteu fein, ift aber eine 5)lorbergrubeu unb be§ SeuffelS t)ure. Sllfo
fagt ^i 3o^anne§: S)u folt ben S'Jedjften lieben, tr)uftu§ nit, fo biftu ein w
ntorber, fanftu nit biet gut§ tl)un, fo lüuntftf)» boc§, bcuu tvn bie liebe nit
crßeigt, ber blel)bt im tobe, ift eUng öcriorcu. ^sa, i^ glcnö an Gfjriftum,
inerbc tool feiig loerbeu? ^ä) gleub and), aber ben glauben foltu aü6)
bctneifenn, uid)t mit bem maul, fonbern üon l)er|en. ©|)igel biet) nu, ob bu
bem nediften ju frfjabeu ober 3U nu| tljnft unb bieneft, t^nftu§, fo magftu bid) 35
rl)umen. 3lber loenn bu beim 91e4ften nid;t Uioltl)uft, fo biftu im tob, fagt
S. S'o^anueB, toer ha Icft anftetjen feim 9Jedjften tuoljutljuu ober Ijelffen, ber
ift ein ünb be§ tob§, mu§ fterben. Sßo loil nu ber blel)ben, ber nit aüein
left tnoljutl^un, fonbern oud; fein Stedjftcn t)affet unb ubeltl)ut? 2Bo§ ift nu
9h. 17 (14. Siinil. 793
R] Ideo certo veiiiet Turca vel alius unb loirb bte S)tcl6c, ^lorbcv ii(i)teii. Gl"
Tan bie fünft feev trol. Sin ©raff, öevr, (Sbctmnii, bcv gvo§ ift gctneft, niu§
bcr ©d^afi I)üten unb bcr fvoln bie fd^aicn k. unb fi^Iegt in mit bem fnütel
unb reufft, qui prius in feiben unb fantmet. Si'd orabimus contra Turcam,
5 ut dct paeem. Si autein propter graiia, qiiae c.xcutienda ex Stramine 2C. 6§
lan un§ Jnol '^ie geljen, ba§ Domini contra so auffftetjen, post sinet no.s
clatuare ut proverb: 1. et E.sa: nemo me, videbo otiara in vestro interitii.gci'ss, ■/'
Ita feeit et facict. ^t fpottet mein? lüort-S, prebigt. ^ä) tan bie fünft beffer
benn bu, lt)if ein unglutf uBer bic^ laffen gc'^cn, et ridebo. Si nou diiigis,
10 es im tob. Si l^affeft, etiam tobf(^leger. Caveamus igitur, ne omittanius
cliaritatera et neu odio prosequamur. Qui homicida, non habet vitam in se. '• S»'). 3, is
Certe homicida uou pote.st venire iu vitara. Si hoc scitis, quod homicida
uon venit in vitam, quo aiitem? in gehenuam. Dei dilectio, cpiod vitam.
Non solura debes prox[imo exhibere char[itatem, uon odisse, sed etiam vitam 'i>- 1«
15 pro eo laffen. Si non facis, quomodo vitam pro eo laffen? Et tamen ita
uos dilexit, ut vitam pro nobis. Gerte si credis in Christum, debes diligere
fratrem. Sed non facis. Ergo odis fratrem. Ipse pro te mortuus, ut etiam
pro ipso moriaris. Ideo filje bi(^ Inol für. Si serio credis et vera fide,
quod Christus mortuus, dices: Non afKciam iniuria fratrem, et si mihi malum
211 facit, tamen beneficiam. Si debeo impendere vitam pro eo, multo magis
peeuniam. Hoc non dicimus, Sed Spiritus sanctus. Mundus non credit,
graua audiunt, S)ie anbern finb morbgnib unb .'our'^nug be§ Scuffel?. Intcr
hos oportet habitemus. Quare? ut |3vebigen unb bie sranula '^cr3u'6ringcn,
propter qnae non tacendum. Tmo etiam propter Diab[ohnn et papam et
25 speluncam latronum, ne dicant, Si audissent verbum, vohiissent converti, sed
cogantur dicere: Audivi. Sed nolui amplecti. Certe non tacuimus, sed
copiose diximus, ut excusati in illo die.
s] bie hjelt? tun luolfen tuir bie !^engcr aüe ncmen, ha§ man bicfc u6cltf)cttei;
unb morbev tuibev ftrafft? SBeltlic^ ^Regiment oBec fan§ nit locven norf)
30 ftraffcn, ift noc^ fcfilnacf) gar fatt, inn eu§erlicf)cr S^i(i)i ein tncnig juer'^altten,
3l6er tjorftu», Inenn bid) gott gIeid)tt)ol öcrbammct, luo tniltn Heljficn? @r
luirb bem STurcfen .^n teljl tnerben, bcr !an )üoI bid) muftern, ob bu fr^on
murreft, tnie i|t im ©ried^enlanb getjet, ober ioo bcr %nxä mä)i tliut, Unrb
tnol ein Incfcn untf)cr un§ tncrbcn, ha§ ein§ ba§ onbcr auffrclibet, unb ob bn
3:. fcf)on fdjrcicn tnirft, fo mirb er toiber nic^t ()orcn unb Iad)cn, Itcnu >oir uu
nnterge'^en, So fpridfjt ©alomon. ?Ufo leret nu S. 3!ol)aunc§ f)tc, ba§ tnirsvt'.ss
foHen bie bruber lieben, i'^n bicnen, tneun tnir nit Inoüen tobtfdjlcger fein unb
ba§ einige leben ticriiren. 6^riftu§ ift für birf; gcftorben, ha§ bn Knbcr für
bcin 9Je(^fteu fterben folt, foId^§ aber, ob§ f($on bie loett nicfjt nnnimpt, foUcn
io ruir§ gIei($luoI prcbigcu be§ deinen IicuffliuS [)nlbcn, jum nnbcrn, baS bie
melt feine cntfdjnlbigung ^abe,>ls^ fetten loiri il)iien uic^t gcfagt.
794 ißrcMßlcu bcS Saf)tei 1545.
18. 1!). ,^iili 1545.
^^rebigt am 7. ©oniitng uorfj S^rtnitatis'.
H] DOMINICA Vir. POST TßINlT[ATIS.
siom.e, i9ti. Rom: 6.
R. Paulus dicit se vcllc hiimano niore loqui. Siipra f)Qt er 'ijoä) unb
fcf;arff babon, (juomodo liberati a peccato et morte, qiiac doctriiia igiiota
latioiii. Qiianqiiaui pliilo.sophoriim doctrina pulchra, i>ulclirior iustitia aurora s
et lucifero. Haec ex ratione veuit, quae ordiiiat euffcviic^ jltc^t. Et ein fd^on
btng, si (^ctjaltcii Inirb, etiam inter gentes. Sed nihil ad Solciii Eiiangelü
illa pulchra sapientia de di.sciplina, quia ue.sciunt, undc 8it, cjuod homiiics
tarn iTiali. Mirati quidem, sed uou viderunt origineni, uiulto minus?, loic bic
quell Jltfto^iff en , lue^ren. Ideo mirati, quod tarn pulchra praecepta ut in lu
philosophis, Iuri.sti.s et Bapicntib[us hominib|us, quare fit, qiind homine.s uon
honeste vivunt? Gerte si quis sciret, lua» rcd^t tft, tüivb tfjun. Non. i^'c
yd^oner bie lere tft, je erger bie leute etiam .secundum mundnm. Hinc '^at
mnn nlle clctnent unb (Jrcntur si'^)i'Iff nnnen mit reben, fc^tocib. riKl(> 1k>c
nialuni, bo3 iiiaii bie lere fo fcfjoii l^ot, et tarnen tnu§ ijobm Ijendfer, unb finb i^
ftriä, jd^loerb gu ioenifj, geltet a[Ie§ unglud, funbe? Sapiens quidam di.xit
de Atheni.s, uhi bcnc ordinata civita.s et .sapientissimi viri, .sed non faeiehant.
Idco dieebat Athenis seive, sed non facere. Unde hoc malum? S)n§ toeun
bie Icutc am Beften, Hiigeftcn finb, fo fd^enblirf) 'Bofe finb. Et quo sapieutiores,
eo deteriorcs. Calignla et alii finb fo gelert gelüeft, noverunt graece, latine, '■'o
]»hilosophiam. Nero tft ein trefflicher, gelcrter, Tiberius, Caligula, et finb fo
fc^enblid^e unftetcr. Menf(^Iirfj babon ju reben, non sunt indoeti, stulti.
SKenn man folt ein Inafien ergie'^en in oranib[us artib[us, studiis, nt Nero
educatus 5 annis. Papa, Cardi[nales, S5if(j^off öon 5JJcin| fluger beuu S)eutfd§=
lattb, quare fo ein lüUtiger Seuffel'^ Quare seipsum non regit? Unde hoc -'5
raalnni? 5!J}einet icf) boc§, si tantum doctrinam sanam, non docet ratio hoc.
SPcnn bcr r)encfer iue^ret onmis generis instrumentis. Ibi tarnen orbenlid),
rcd;t 3ui-'iften, l'lmptlcute, SHiditer, et tamen docetur, sed 5)l[eiftcr ^^an%- adest,
et tamen non jc. S)a§ ^eifft bie l)Od) lere. Ratio neu intelligit, quid peccatum,
unde vcniat, et quae vera, gruublid^C iustitia, sed de iustitia, de qua Aristoteles. 30
Sed Sol iste, (]ui docet, unde peccatum, et quomodo hie fons fol gcfto^ifft
toerbcn, supra. S)a§ ^eifft nu: peccatum originis, 3lbam§ fnnbe, ber alten
©d^Inngen gifft est in natura nostra. Haec est '[jcutitquett peccati, ipiod Adam
lapsus unb fo bergifft, ut horaines omnes venenati. S)a loeiS fciu ttuger
man bon auff erben. Papa lo(|uitur de iustitia minore quam jthilosophorum as
et gcntilium, qui rebeu ftatlitfj de iustitia, uub !euifelt mit tappen, platten.
Nihil ad gentilium philosopiiiam, (pii de morib|us jc. lüic man gtoden Uicif)cn,
debebat^quiddam melius docere quam ins rationis, sed minus, äßie bcr funbc
«rtr. 18 119. atiili]. 795
R] 3uraten, quod Diiib[olus per veueuum suum {)at eiligcgoffetl iu geaus hamauum.
S)a ift Mn rat. Nou '^tlfft, si foris tnilt h)cf)ren, 4uia fjuell fetret nic^t.
Sic in arborc, si decerpis de ramis, crescit alia. 35ie qiteE TltUa innn [topffcn
unb I)eutitlinir|el tobten jc. Dens '^at ber funbe geftcuret aiiff ein tuetfc,
5 scilicet qiiod omues mortui iu Christo et mortc eins. Alia medicina. Iu
baptismo submergor, oecidor cum omuib[us peccatis sepelior cum Christo
iu sepulch[rum. Sicut ipse resurrexit, sie ego iustüicor a peccato origiuis.
Hoc nescit ratio, quod iu Christo debeo mori. Mori peccato in vivo Christo,
qui mortuus omnia peccata nostra genomcn JC. quia non propter se mortuus
10 uec resurrexit, sed nobis Dei filius. Pila[tus, Iiidaci non crucifixisscnt eum,
iiisi voluissct mori lijiUigUcf). Ideo, quia factus homo similis nobis. Tmo
mea, tua pcceata accepit iu se et iu suum ccn'pus et sie lefft ficf) BcgvoBcu
nou i)ropter se, sed omnia peccata mundi mecum an§ (Sveil|, Ql'al3, ijiüt el
iu illo peccato lüil iä) crftiden, fterten, Inil an bein ftat, ut 'Ecce Agnus Sui». 1,29
15 Dei, qui tollit' 3c. S)amit in Sob gangen, in§ gvoB gelegt, in '^eH gefaren.
Est peccatum inortuum, mors jc. est mein peccatum, mors, quia ipse pcccatiiui
non habet, et in sua persona caro non potest peccare, quia Dens. Ideo nni§
er frcnitbe fnnbc anff \\ä) nemen. @o gilt§ meiner, betnct funb. Mea, tua
peccata cruiifix[it, sepeiivit unb in bie IjeÜe gcfuret. Söie tompt un§ ba§ ju
•jo gut? Si lefft bid) brauff teuffen, leBeft, ftirfieft brauff. Et dicis: ego bapti-
satus in nomen filii Dei, qui non pro se mortuus, sepultus, descendit ad
inferos, sed pro me. Et quod hoc verum sit, fateor, quod mea peccata cum
CO süit moiiua, sepulta, crueifixa, in bie Tjeüe gefurt an bem leib 6()riftt, unb
bo§ bo§ ioar fet), Bin iä) barauff getaufft Et neme ha^ ©acrament brauff:
25 'Hoc est corpus meum, pro vobis'. Si sie peccato meo geftopfft, quod credo,
quod Christus peccatum an fein !^oI§ genomeu, tn§ grab gelegt, peccatum est
mortuum et ego, fo lüeit id^ in Christo. Is Christianus, qui hoc liabet et
credit. S)er name, quod peccator vocor et sum, fo ireit ber name reicht, est
mortuum, crucifixum. Si credo in Dei filium, (jui mortuus, non sum peccator,
30 quia baptisatus, absolutus. Hie uon peccatum, mors, quia 6^riftu§ auff feint
l)0l§ an§ 6reu| 3C. tompt erfur, non manet in inferis, in sepulchro, criice,
quia credo, quod resur[rexit propter me, et ego resurjrexi cum eo. S)a§ 'f)eifft
I)o'^er unb anber» gerebt öon ber funbe et quomodo toe'^ren, quam ratio unb
tueltlid) red)t, (|uod facit ofiRtium, ioetjret, fteurct, est Lucifer unb fdjcinet
35 !oftlid)cr quam Sol, Lmia, Stella, ^ft ein fein bing, Inenn ein ^JJfenfd) iueife,
from, luay rcd)t fd^oner <piam Lucifer. Sed niliil ad hanc lucem, (piod Dei
filius mu§ mea peccata auff ftd^ nemeu. Sed dicit ratio: Vade, die prae-
ceptori, ludici: fd}Iaf)e ju mit rnten, Si non, fc^tnert, fo Ireit toe'^ret. 3ft ein
toftlid) bing, lic(f|t gab Dei, quod sunt liomines, qua discipuli, pareiites Uiiffen,
w Jotc fie ein finb foÜen sieben, luristae jc. Sed quod dicere debemus, (|Uod
Dei filius lesus muft fomen et d[icere: 'In libro scriptum de nie' psal. 4(). *f.'io,8
de quo scriptum i. e. scriptura de me dicit: '^ä) fol tl)Un, f)err, bciueu roiEeu.
796 ^l'vrbigteit bc? Sn!)«? 1545.
RlNon pro me, sed fol niic^ niibcr leute fl'om mnd^en. Tarnen habemus iiidicem,
Caniificem. Noii tit nuindus probus. Sed ego, qui vohintatem. 'Olleincr
funbe ift ntcftt quam ^ar :c. Ubi tua peceata, quonim iion est mimeius?
sie dicit: SBoIjei" lioftuS? Tantum Dei, virg[inis filius sine peccato conceptus,
natiis, persona gon^ unfd^lllbig, rein. Unde ergo peccatum, qiiod te uin6= .-.
bringet, uberfeHet ? 8ic de nie scriptum: pro mea persona nou peccatum.
1. i'!o!c3, n Sed Moses scripsit et über dicit: Semen mulieris jc. Honiines mögen enfferlid^
tnefircn. Sed ego sum, qui peccatmn mortificat, bic quelf bevftopfft, bie Unir^el
Q'6'()ahien in et per meipsum. 3(n ba§ 6rcu| fol \ä) mid) laffcn {)cngcn, ha§
umB mic^ Ijcng totus mundus, icgroB ftc mit nnb fiiv fie in nfigrunb bcr i"
^leiten, quod onmes, qui in me credunt, mögen mit nUer frcubigfcit sie dp'cere:
Dei filius ift umblaben cum meis peccatis JC. post rediit gejunb, Öerfieret,
peceata reliquit in inferis. Si credis peccatum tibi mortuuni et econtra tu
non es nee vocaris propter Christum, qui peccatum tuum. Hoc significat,
hciQ man b'xäi in§ Jtioffcr tnud^t, gcljcft unter et ibi sepeliris in inferis unb n
lefft ftc in ber fieüe unb grab fterfen. Qui hoc credit, quod Cliristus ba%
fijün fol, ha toil patei- in Ctoigfeit ntc^t toiffen, quia omnia peceata in Christo
moi-tua, sepulta. Qui credit, est mortuus peccato. ®q§ ift {jod^ bon bcr
3oi). 1, 29 faifj gevebt. Christianus foI§ tüiffeu, quod Christus 'agnus Dei, qui peceata
tollit'. Si Diabolus conscientiam accusat, quod pcccator, ibi Christianus: so
de nullo peceato scio. Sentio quidem in carne, sed baptisatus, peccatum
mortuum, sepultum. 6^rtftu§ "^atS mit fidj in§ grob, (Jreu|, fjeU genomen.
Hoc est raori peccato, quod Dens pater \ml öou feiner Iriffen. Nemo potest
peccato abftertien benn alfo. Qui iioc credit, non opus iudice, iurista, carni-
fice, quia ber t^ut öon fic^ fel6S, h)a§ er f^un fol: SSe^ut mi(^ ©ot. Christus ss
salvator redeniit me ab omnib[us peccatis, crucifixit, non peccabo, nee peccat.
Si labitur, seipsum castigat, non opus admonitione patris. 2)a§ ift ber red^t
grteff ber funbe ju hje'^ren. Sic rebt man babon nac^ bem Budf), de qno
Kloses. Non ut hie 'humano more' jc. lain non prohiI)cinus bona opera,
cum pii sponte. Doceraus, ttic man grunblid^ gut irerbe, on fcf^luerb, on 9iabt, 30
non eoactos legib[us, vincuHs. Tbi manet quell, et originale jieceatuni ttiallct.
Si in Christum credo, scriptum sancta docet, quod Öon I)er|en gern tfjut,
quod Dens, prox[inius, ba barff man nic^t jtniugen. Tarnen mu§ man menfd^=
licfjcr iueife baOon rcben. Quia beuten stulti baf)tn: peccatum vobis remissum,
sepultum, Ergo lüil ic^ ttjun, Uia§ m\(f) gelüftet. Nos d[icimus, quod a 35
peccatis sis liber, quod fol bid) l}ie fort treiben. Quare invertis verba? vide,
an menfc^lid^ jugetjet. S)te tut ift barumb ba, ba§ bu geftrafft, ftinfort nic^t
funbigeft. Quomodo Iioc congruit: si peccatum mortuum ])er saiig[uinem
filii. Ergo nunc vivamus in peccatis? Si peccatum mortuum, sepultum, quo-
modo \'ives in eo? Oportet certe vita|m, non peccatum inter te vivere. x^XüQ 40
5Jtetftcr l)an§ brumb, parentes, qui ftraffen, ba§ bu e§ nic^t folt ferner t^un.
Sed ridjter Dermag bo§ nic^t, ba§ man§ nimmer? t^ue/nisi cufjerli(|. Sed
^x. 19 [4. Slnguftl. 797
R] queE öerftopffeu unb h)ur|el au§rotten. Sed 'humano tuore' sie: qui prius
male fecit, iaiu bomim faciet. 'Si praebuistis uiembra' ef)cb\tüä), I^iii'er[ei, sfüm. 6, js
jdjenblit^e unreintgfeit ut Rom[ani. Audi iuristas et pareutes, qui dicuut: si
pi'ius malus, iam bonus. Sic hie. Non amplius servus peccati, sed iustitiae,
5 etiam in mundo. Si bic, multo minus dos peccato bert gauin laffen, qui
hje^ixn bei funb, quod sit crucifixum, mortuum. Ls docet uon mala, sed
bona facienda. Noq blaspbemaudum Euangelium, et fd^ilt unl, quod bona
opera prohibeanuis. Bene, ut iam in Concilio de longis vestib[u.s, platten et
Monachis, \ali^, tDaffet toei^en. Vocas tu hoc bona opera? Audiamus potius
lu luristam. D[icit : honora parentes, ^alt friebe. Ideo gi'ofier mutlüiEe, quod
jd^tlt, quod non doceamus bona opera, cum nesciant, quid bona opera. Num
istorum operum de Käppis? Potius audiamus Ciceronem in offitiis, Aristo-
telem in Ethicis.
19. . 4. Slugiift 1545.
^.jSrebigt ki bcr A^ot^^cit ©igmuitb^J doh iüiibcunu
in iWierfcIiurg gehalten.
Dl] Sie anber pxebigt
15 S). 5Jlaitim Sut^eti au§ bem S^ejt §eti. jitj. 'Sie 6^e fol eijxliä) gei^alten ftsr. i3, 4
. Jüerben hi\) oEen unb ba§ S^ektl^ uuBefIccEt.' 3" 5Jlcr§6urg auff be» 6^r=
(oirbigcn ^enn ©igmunbä öon ßinbcnalu, beä ©tifft§ ^JlersBurg S)edjant§,
^odjjeit, ben üterben tag Stugufti im 5Ji.S).jIt). jare.
J^5l§ ift ein 5^Jrebigt öom ^eiligen ©^eftanb faft Iioc^ öon noten, fur=
20 "^^ nemlic^ 6el) ben 6t)riften, ba§ oEe menfi^en toiffen mügeu, 1üo§ bod^
ber fjcilige Gf)e[tanb für ein [tanb fei) unb tno^er er !omc, ba§ Jrtr nid^t alfo
aiigefc()r jnu tag bafjiu leben loie bte Reiben unb unDernüufftige t^ier, bie
barnad^ nic^t fragen noc^ benden, 6onbern leben on unterfd)cib aEcr Dor=
tnifc^ung unb öormengung bal)in, Stein, unter ben (5f)riftcn fol e» alfo nidjt
25 fein, (Sonbern alfo 3ugel)cn, toie ^^aulu§ j. S^ef». iiij. faget:
[St. 64] 'Sa§ ift ber ttiille @otte§, eloer I)eiligung, ba§ i^ri.2Wf-4,4f.
meibet bie l)urere^, unb ein jglidjer unter eurf; loiffe fein fa§ ju^
galten jnn Heiligung unb e^ren, nic§t jnu ber luftfeud}e loie bie
Reiben, bic öon Sott ntcf)t§ tüiffen.'
3« ?lIfo foEen bie ß^rifteu leben jnn Heiligung, nic^t iwä) feiBljifcljer unb
Die^ifcf}er, nicf)t no(^ |)eibnifd)er loei», bie ben ftanb nid;t ad)ten notf; el)ren.
Äou biefem Ijeitigcn ftanb unb ©ottlti^er orbnung ber eljc ift öiel 3U
prebigen, S)enn c§ ift ber eltift ftanb unter oEen ber ganljen lüelt, ja, aEe
■24 »ortnenfliing] »erfiniaung /•'
798 ^irebigten be? Satjreä 1545.
Prjnnbere !timcit au§ bcm fjcr, bavcin ^Ibarn unb Sun, iiiiicr erfte eitern, Don
©Ott gcfdjaffen nnb öerorbnet fein, borinn fie nnb alle it)re (ijottfiirdjtige
linber unb nodjtonxcn gelebt I)Q6en.
I 2Roiei,27 ®enn alfo [tetjet gefdjnetien im erften Bud) 5J{o[i: '®ott fcf;uff beu
nicnfd)en \fyn jum bilbe, jum Mbc ®ottc§ fdjuff er jlju, iinb er jd;nff fic, i
ein 5Jlenlin nnb j^relolin' 3C.
S)a ftel)et c§, baS finb \a nidjt meine nodj einiges menfc^cn, fonbern
@otte§ Inort, ber f)atS alfo gefrfjaffen nnb öerorbenet, JticrS nid^t gteufcen luit,
ber laffc eS. ©o beloeift cind} bie teglid; geBurt nnb anfunfft aller menfi^en,
bo§ ©Ott fein gefc^opff unb orbcnung, ben l)ciligen 61)c[tanb, alfo ge^^alten lo
'ijobm lüil jnn bem, bau tegltc^ 5Jlenlin unb i^rclulin geborn nnb jung Inerben.
60 muffen loir je alle fagen nnb belenncn, baä Unr unö nirfjt fclber
gemadjt noc^ gefdjaffen l)aBen, !6nnen§ auä) ni(f)t, ©0 IjafienS aud) unfere
eitern nid)t ttjnn lonnen. äBer benn? ©er alnmfjtige, etoigc ©ott, Sd)opffev
aller bing, ber erftlid; 5Jtenlin unb frelnlin jum @l)eftanb gefdjaffen unb Oer^ tr,
orbenet "^at, ber |at un§ aud^ alfo gcfi^affen. Senn in mn§ ic^ frei) Ijeroug
befenneu unb fogen, id; fei) üou ©ott ein uienlin, ein anber§ ein frelülin
gcfd)affen, 5Jhi§ belennen, ba^i id) nidjt ein ftciu ober Hol;, ©onbern ein menfd),
h)eib ober man geborn unb gefc^affen fei), S)o !an fein menfd) anberd fagen
jnn ber gantjen loelt, Dom [5^i-3iJ crftcn bi§ auff ben letiten. 91od) toben 20
unb h)üten bie leute, fonbeiiid) bie ^^apiften on aKe ma» loibber biefe l)errlid)e
fdjüpffung ©otteS, oI§ foly nid;t alfo fein, Unb fo e§ junS Sapftä ^anb nnb
geloalt ftiinbe menfi^en fdjaffen, mnft eS auc^ nic^t alfo fein, Senn er lüürb
lein loeibu bilb fd)affcn nod) fein laffen jnn ber ganljcn Uu'lt. älniS luolt
benn barauy luerben? fo muften bie mcnid)cn üergeljen. Senn ba5 ift je geluis, as
baB niemanb on ^Jtuter geborn loirb, fonbern toa§ geborn Inirb, ba§ tompt
bon ber muter f)er, Unb fo Icenig al§ ?lbam fic^ felb§ bat gemad^t, fonbern
Don ©Ott gefdjaffen ift, fo muffen alle menfd)en auc^ öon ©ott inn muter
leib gefd;affen, erl)alten unb barnac^ mit ©ottc§ bnlff jnn bie loelt geborn
loerben. ;io
S)ert)alben auc^ alle utenfd)en freien unb fid) freien laffen foUen, unb
bieloeil \v\x finb bnrd) ben fal unfercr erfteit eitern fo üerberbet, ba§ loir nid)t
aEe tüdjtig finb el)elid) ju tuerben, fo foUen bod) bie fenigen, fo 3um et)eftanb
untnd)tig, fo leben, bau fie 3ndjtig unb crbarlid) inanbeln, niemanb ergcrlid)
fein, Uiictool e§ anfenglidj nidjt alfo geluefen, fonbern finb alle ebetid) 3U .):,
loerben gefd)icft gelncfen. 9tu aber ge'^ct e§ fo 3U, ba§ etlid}e, loielool fie
gefd)iclt unb tud;tig finb jn freien, bennot^ jnn Öl)eftanb fid; nid)t begeben
lüoUcn. ötlidje aber, bie gern loolten el)elid) Inerben, fein unl'ernniglid) ba^u,
biefe öerbamme unb berlnerffe id) aud) nic^t. Sie britten ober, bie ba begern
unb looüen el}elic^ fein, finb aud) gefd)iclt unb tüd)tig boju, biefelbige, Inenn ju
39 bie(e] bie U
9?r. 19 [4. Slugiift]. 799
Dr] fie fd^on toibber bcv ntenfc^en berBot ftd^ inn Gl^eftanb fiegckn, tr)un fie rerfjt
baran, unb fol [idj nicuuinby on if)neu ergent, Scnit ber eljeftanb fol nic=
manb§, ber bajii tiMjtig, Oevboten, foubcrn ibermait frei) unb offen fte^en,
Unb folc^et ftanb (iüie ber S5npft fampt ben feinen t^ut) fol nit^t aU ein
5 ftincEeter unb unrcinei; bevbnmpt unb öevhjorffen toerben.
3)enn cl)clicf) »ueiben ift ein orbenung unb Stifftung @otte§, benii ba
(Sott man unb lueiB gcfc^affcn, I)at er fie jnn folc^en ftanb fcISft gefegt,
barinnen fie ©ottli^ unb el)iitd), rein unb !eufc^ leBen fönten unb folten,
finber jeugen unb bie »uelt, ja hai iJieid; @otte§ [*i. 5ijJ mehren, äl^er lt)il
10 nu fo !un fein unb bie '^errlii^e, T^eilige orbenung (Sottet jnreiffen ober etlnaS
balüibcr reben? äßer ift uu fo !un, ber biefe orbenung öerbomme unb aU
unnu|, unfjcilig unb unnötig üerad;te?
©er Sapft mit feinen Cvarbiuelen, ^Jhinc^en, 5Jonnen unb ^Pfaffen fiaten-?
Beffer machen tooEen unb ein ^eiligen ftanb orbencn, barinuen fie Ijeilig unb
15 !cufd) leben mo(f;ten, 3l6er toie Ijeilig, rein unb teufd) 6etbe, Sapft, 6arbinel,
5öiff(f;off, 5Ji6ndj, ißfaffeu unb DJonen, gelebt tjaben, ift am tag alfo, ha§ 6on,
5Jtonb unb ©tern barüBer geflagt {^aben. ©etoftell finb unfletige unb unreine
ftetle, aber gegen ben (Jloftern finb fie fdjon unb rein 3ured)en, 'I'enn jnn ben
©loftern tjaben fie ein folc^ !eufi^ unb rein leben gefürt, ba§ bal'on nid)t >üoI
20 ju reben. Sßarumb ift benn haB fo gangen unb gefcfjeen'? Sarumb, bie toeil
fie bie ^eilige orbenung @otte§ be§ et)cftanbe§ juriffen unb öerad}t f)aben, finb
fie nic^t loerb gcluefeu, ba§ fie e^elic^ toiirbeu. §ie fotlen nu bie fenigen, fo
ficfj nac^ ©ottcg orbenung in ben ^eiligen ef)eftanb begeben tjabcn, ben fprnd§
©. 5pauli lieb nnb toerb tjalten, ba er fagt:
25 "S)ie i^ijc fot e()rlid) get)alten lüerben betj allen unb baS @l)e=
bette unbefledt' etc.
©oHeu fic^ auc§ be§ rl)ümen unb troften, ba§ fie (S^diä) finb, S)enn
■^ie !an ein man fagen: id^ bände ©ott, ba§ id^ bon @ott jum man§ bilb
gefdjaffen bin, ^tem ein iBeib: ^(i) bände (Sott, ba» ic^ 3um loeibSbilbe
30 gcfd;affen bin, baS loir and) bon @ott jnn ben ^eiligen @!^eftanb gefegt finb,
tinber ju ^eugcn nad) feinent fegen unb loitten, 3)a3 ift je ein groffer rl)um,
Joeldjen bie, fo (Sf)elic^ finb, t)aben. Scrtnegen fol niemanb ben ftanb unb bie
orbenung @otte§ t)affen ober berbammcn, tuie ber SSapft tljut mit feinem an=
()ange, fonbern foKen jf)n f)od) £)cben, lieb nnb Ibcrb Ijaltcn.
35 ^ill^ie aber la§ mau faloer feljen Stapft, (Sarbiuel, ^Jtondjen, SJonncn unb
$Pf äffen, hjag fragen loir barnad)? löollen fie nn§ nid;t nnfe^en mit freunb=
lidjen unb reinen äugen, fo mögen fie ba§ .S^urljou'j anfet)en unb bie unreine,
unfletige unb befdjmeifte (ilofter. II u§ genüget, ba§ luir luif [öl. 5iij| fen, (Sott
fe^e un§ an fampt feinem einigen Son, unferm t)errn 3öefu (Jl)rifto, ber jur
40 redeten (Sottes fitjet unb ^errfc^et über alleS, al§ ber ben ßljeftanb georbcnet,
un§ barein gefetjt nnb über beut ftanb bis an ^üngften tag l)elt. Sßeil idj
ba-j loeiö unb geloi» gleuOc, fo bin idj frolidj unb getroft nnb lebe mit gutem
800 ^iUcbigtm be^ Soljte^ 1545.
r>il geloiiien uiib iröltcfjem gemut jun htm ^eiligen orbeii be§ Gfjeftanbs. 5Denu
ba \pxid)t C^ott 311m lltatt: bu bift mein menfi^, 3um äßetO: bu bift mein
fretöic^cn, Unb bietBeil \d) i)a§ JüeiS, bo» @ott fo 3U mir fpric^t, |o ti}ci§ id§
anä), bü§ aüe enget fo fagen, mic^ lieben unb anfeljcn, Zs^) ioei» auä), ha§
©onne unb llionb unb qIIc fterne ouff midfj ieljen unb mir mit jf)rem fd^ein 5
unb )üir(f ung bienen, luen» gleic^ ben Seuffel ntit feinen f^np)}en, ben 9?cpften,
ßarbincln unb ^JJtnndjcn fe£)V üerbreuft, bie andj be§ Seuffel» fein, ben fifjla()e \ä)
ein !lip|)id;en bagcgen, unb luenn j^r gtcic^ taufcnt auff einem feffen, ha frage
id) nid;t nad), So fie micf; nic^t luoUen fe^en nuc^ ^ören, fo fe()cu fie inn§
Seuffela namen bem 53brcoIffo jnn fein fpiegel. 10
§ie ftef}et gefi^riebcn:
Sifiu.i3,-i "Sic l)urer aber unb bie e^^ebredjer toirb ®ott richten.'
Unb ftel^et nic^t: (Sott luirb bie e'^elic^en richten noifj üerbammen, fonbevn
bie .§urer unb @^cbre(i)er, Senn fo @ott bie 6[)eleut öerbommen unb richten
loolt, fo muft er ficf) felbft üerbammen, ba» t^ut @ott nid;t, fonbern Ijat ein 15
iv)oIgefaI(en on ben (Seeleuten, al§ bie jnn feiner orbenung unb gcfc^opff leben
unb Umnbeln. SBeil mic^ bann ®ott nidjt rii^t, Ma-j frag ic^ barnad), ba§
mid) ber 33apft ric^t unb Ocrbammet, ber bod; felbft Oon eim loeib gcborn
unb ein» löeibS, feiner muter, briift gcfogen I)at.
§ie bringen fie ein fprud§ au§ bem *^rop!^eten @faia Ijer, ber int lij. cap. 20
fo faget:
3ci.5a,u '&eijit auö öon jljr, reiniget euc^, bie \i)X be§ Ijerrn gerete
traget.'
5Jiit bem fpruc^ roollcn fie jljrcn Gelibat (ba§ -IHiefter nid^t et)elid) fein
fotten) üerteibigen unb ben (ätjeftanb alc- unrein üerbammen. (fo ift lool ein 2s
fd)bner, trefflicher [«134] fprud;, er reimet fi(^ aber t)ie^er 3U grunb nid)t,
S)enn im 'Jllten 2eftameut muften bie '4>riefter loeiber Traben unb efjelic^ fein,
ju beneu fagt ber ^Propljet: 'Steiniget eudy, bie er)elid) inaren. SBarumb fürt
beun ber Sapft, ber Xeuffel ju IRom, ben fprui^ loibcr bie, fo ctjelie^ fein?
So er bodj ju ben ß^elic^en gefagt ift Uon (Öott. 5tber ber 23apft fürt ifju 30
löiber bie, fo eljelid; fein. 5Ufo beuten unfcre loiberfodier, bie leibigen !:|>apiftcn,
0Rdn fein) tjciffe uneljclid) unb 011 ein locib fein, iüollen olfo, bnl j[)re ^i'faffen
rein, ba§ ift: fein e^eloeiber fjnben foUen, fo bod^ (Sott ioil, ba§ bie Spriefter
el)elic^ fein unb alfo im etjeftanbe rein leben foUcn. Xcrl)albcn foKen bie, fo
iin(ii)eftanb fein, loolgemut unb getroft fein unb @ott banden, bac' fie jnn einem 35
fold^en ftanb fein, ber üon @ott üerorbenet unb gefegenet ift, getoiffer Ijoffnung unb
3Uüerfic^t, ©ott luerbe über feiner orbnung unb fegen b'itten, unangefe'^eu, has
e§ ben Seuffel, ben Sapft 3U 9iom, ücrbrenft, unb bertoegen ben ftanb oevbammct.
|)ie fagen fie ober: ^a, toir ^aben (Sott gelobet unb gefd;looren, bü§
Irir feuf^ fein unb one loeiber leben loöl'len, SaS gelübb bin ic^ traloen «
fd)ulbig 3ut)alten, barumb barff id^ nidjt cl)elic^ toerben. S)araiiff antluort
idj: 9ied)t, t()uc, ba^ bu gelobt tjaft, fei) tenfd; unb rein, äßarumb I)elteftu e§
«rtr. 19 [4. Slugufll. 801
Sribenn nic^t, 3Qßorum6 f^uftii c§ nic^t? SBer toeret btr !eufd^ unb rein ju fein?
^a, iä) fan§ nid^t I)Qlten, fpridjftu, S)a§ ift ein rechter .^anS Sßuvft, SBaruiu'ü
gelobeftu, \>a§ bn nid^t lueift notf) Ocimagft 3uf)alten? @in§ '^ab ic^ 311 geloben,
bo§ ic^ aud^ galten fon, nenilicf), ba§ x^ mir felber ntd^t tooHe bie najen ob
'. beiffen.' 3!Ber Ijat bid^ ettoa§ '^eiffcn geloben nnb fd^tneren, ba§ lüiber ®ott
nnb feine orbnung ift? nemlid) ba» bu f(i)h.ieicft, bn feieft fein ^Jton nod) fein
Ineib» bilb, @o eB \>oä) gelriu ift, ha^ bu entlneber ein man§ ober loeibö bilb,
bon @ott gefd^affen, feieft, SiSarmnb öerfd^luereftu benn, bu feieft fein mau ober
fein Itteib» bilbe?
i" 3Benn bu benn felbft au§ eigen öermngen feufdfjeit l^olten unb rein fein
fonft, iBarumb gefoBeftn benn feufdfj 3U fein? §alt e§, [»l. ®i| fanftn, g§
ift aber eitel nid^ta, boS bn bein ä^ota unb gelübb f)od^ rljumen teilt, unb
bay fie bid§ jrren follen, furUienbeft. äßiitu Iniffen, Uieme bu tcufdt)eit ju
fialten gelobt ^oft? ^ä) foge bir§: bem leibigen S^euffel jnn ber ^ell unb
15 feiner muter.
S)q§ fage td§ aEe§ benjenigen, fo im e^^eftanbe fein, ju troft, \>a^ fie
befte mutiger unb ^cr^enl)afftigcr fein foüen, Sein fie nid^t alte gleid) reid),
fo im @t)eftanbe fein, Une fie nid}t nüc reid^ fein fonnen, @o la§ bid) bod)
baran genügen unb la§ bir bas ein feften troft fein, bü§ bn auä ©ottlid^cr
•M orbnung et)elid^ Irorben bift, unb bift gelüiS, baB G)ott über ber felbigen feiner
orbnung unb fegen f)alten Uiil, lüoUen auc^ I)ie niemonb Ijalten nod) jJüingen,
§ie fte^et ein geloiffer unb feftcr Slroftfprud).
'S)ie ®!^e fol eljrlid) gct)Qlten toerben bei) allen, unb haB
©Ijebet unbefledt' etc.
25 ^^n ben follen fid^ alle, fo eljelidj fein, l)alten.
Ser t)eiUge 2luguftinu5 fd;reibet an einem ort Hon ©Ijeleuten, ba§, Inenn
gleich ein§ ettoa§ gebred)lid§ loere ?c. Sol fid)§ bod^ nidjt für bem plotjlidjen
unb unberfelid^em tage beä §errn fürdjten, aud^ »oenn ber tag beö .S>errn
gleid) jun ber ftunbe fem, ba man unb Ineib cljelid^ bel)einanber fd)laffcn,
30 foüen fie fid^ nid^t barumb f6rd)ten nod^ erfdjrecfen.^ SBarumb benn ba§?
53arumb, SBenn gleid^ ber .S^SSH^R fommet jnn bev ftunbe, fo finbct er fie jnn
ber orbnung unb Staube, barein fie Don (Sott gefegt unb oerorbcnet fein.
Sielneil benn nu bem alfo, fo fol mir nod§ jemanb, lein§ ÄeiferS, Sapft»
ober 39iffd^off§ 5Jlanbat im loege ftef)en unb mid) {jinbern, Unb las niid) genügen,
;i& ba» idj ein gnebigen föott ()abe, bem biefe orbnung gefettet, bei and; auff mid)
fi^et unb mid) fegnet unb fd)ütjet. äUer f)at fie fo füne gemad)t unb get)eiffen,
fold)e ^errlid)e @otte§ orbenung jureiffen?
; t^uftu e§ benn B S4 m\äi] mir B
') Spricim-iirtlich. Vpl. rnfiedriicl-lr. Prediflfen (Zcs .Toh. Syhius Kfjramif!. Lcipüfi
lUll. S. US: 3d) tuolbc iBimjdjcii, bai (ciuev iiidjt« iiit gelobete iiod) Uovrebete beii ''JJafüi'ii
abpeifBcn, 3)a« foube t\)x jl)0 gel)albon; ti>nl IHetz uhbeißen: vgl. die Nachträge. ») Vgl.
Nachträge.
2utfter§ SÖetle. XLIX 51
802 !Prcbigten bcä 3al)ve§ 1545.
Br] 3)nnim'& |o gilt ha% nirfjtS, hc^§ bit bic^ |9?r. ®ij] mit beinern 5>oto obev
getüBb, bamit bii teufdjcit 3u()altcn ficlobt, bie bu ju r)Qltcn iiidjt neniuigft,
fd^ü|en lüilt. 5)Qftu e§ gelobt, fo ^aftu e§ bent S^euffcl geloBt unb bift c§
uidfjt fcf)iilbig jufjalteii, beim t'5 inibbev 65ott i[t. ©aju fo ift bog gelofceu
iiidjt alt ober lang geluefcn. ^mx jetteii ©. Stiiguftini imb ®. SXmtuoftj l)at ;>
iitaii Don bem 33oto unb geloben gar nict)t§ gelDÜft, Sonbein e§ l)at einem
iglicfjen frei) geftanben lebig jn bleiben obev ^n freien, Inie lange er gelüolt
l)at, 2)a§ binben aber unb geloben !teu)d;eit ^ju ballen unb unel)clid) ^n bleiben
ift nein, Dom Üeuffel unb bcn leibigen ÜJJoudjen, ben fd)enbern föottes; orbeiinng
unb beä l)eiligeu e[)eftanbe§ erfnnben unb erbad)t. i»
S)er L%ftanb ift ßjottcö orbnung, ba bleiben loir bei), ob fie un§
barumb feinb fein uub Oerfolgcu nn», luollen unö lücber fel)eu uod) boren,
ba fragen Juir tnenig nadj. Mit l)aben ®ott, ber fit)et auff unä fnmpt nüen
ßngeln uub Söimlifc^em beere, ber bcfdjii^et nnS and) »üibber alle ))feil be>j
Seuffelö unb ber linbber)ad)er. 15
Sßenu bir nn unfer lieber föott nnb uater im §imel üuber befdjeret,
So luarte nnb pflege )[)r, 3iet)e fie auff jnn ber jud)! unb fordjt unb Der=
mauung ju beut .s^errn, 3?a tljnftu red)t an uub beffere uub cblere gute )uertf
benn aEe ■JJioiic^c unb Dbunen, Senn bn lebeft jnn @otte§ beruff unb orbe=
nnng, fbene luibber ©ottey bernff unb orbcnnng. Sßeil id) uu beä geUns bin, ao
baä id) ein gnebigen i^kM l)ab, ber auff midj fiijet, mid) ueeret unb fd)n^et,
©0 ad}t id; uid)t, »nenn mid; gleidj bie lau3 ^u SJom, ber SSapft, mit feinen
leufen, ßarbineln nnb iBiffdjoffen, ';)Jiönd)cn unb 5Jonnen nidjt fel)cu nod;
ad)ten, ba frage id; nidjtö nadj, mir genüget, bas mid; Ciott, mein lieber Imter,
fil)ct uub mein nd;tet. as
Sarumb fo leitet mau aud; äH'aut unb iörcutgam jur ßird^en, ba» fie
offentlid; befcnneu, fie tretten nad) (Motte« orbeuuug jnn ben l)eiligcn (S'l)e=
ftaub, baiJ fie nid;t ein .Spurnel)e füren luoUeu, luerbeu aud; gefeguet unb
jlueiffeln aud; gar uid;t, fie fiub Don ®ott gefegnet, S)a mügen fie ober luol
ju fe |»t. W iijl l)en, bas fie gefeguet bleiben, jbren @l)eftanb, lt)ie ßbelenteu so
gebüret, (*)ottfnrd;tig, rein unb uubefledt fureu, fo loerbcu fie lool gefegnet
bleiben.
''Man UieiS nu, loaö ber ®)cftanb fei), nemlid) ®otte§ gcfd)obff unb
orbeuuug, unb tva5 baju gel)ore, nemlid; ein 'JJienlin nnb grelulin, S)arumb
fül er aud; bei) allen menfi^en rein gcl)alten loerben, Unb tuo ber 83apft ein 35
(5t)rifl luerc, fo luiirbe ber @l)eftanb aud; bei) jl)m alfo l)eilig unb rein gebalten,
5lber bieloeil er lein 6l)rift, fonber ber «ntid;rift unb ber Seuffel felbft ift,
luirb ber billige Sl)eftanb bei) jt)m Oerad;t nnb unrein gebalteu. ®ott aber,
ber ben cbeftanb georbenet, eingefe^t unb gefegenet l)ot, ber el)ret aud; ben @l)C=
ftaub, barumb and; loir, bie luir (M)viften nnb burd) ben glonben an (^briftnm -lo
29 3>Dciffflnl ä>neiffet Ä
91t. 19 [4. auguft]. 803
Pr] finber ®ottc§ fein, follen ben 6f)eftanb auä) il)xm, i)0^, lieb unb ttierb tjolten,
Uitb fol Qud^ he\) allen rein geljalten toeiben, 5tlfo, bas !ein l)uier, fein el)e=
brec^er 6et) eud^ fet) nod) gefunben hjevbe, funber ein iglid^ev fol fein eigen
el)eliiei6 'i\abm. ©o ^at auä) Sott umB be§ ftanbeS liiiücn ba§ bierbe ©ebot
f. gegeben nnb ba» nel)iftc nad; ber elften laffel gemacht, bomit bejcuget, bog
et ben 6t)eftanb ^o^ gel^alten unb gee^ret l)aben teil, ia er fprirfjt: '@t)ie
batet nnb mutet' ,'c. SBatumb fol ic^ benn ä>atet unb 'JJiutet et)ren, füten
fic bodf) ein fleifc^lic^ leben? 91ein, c§ ift ein e^tlid) unb ©ottlid; leben, ba§
Dater unb mutet füten, SBie e§ bit ein unel^te toete, fo bu jnn ber unel)e oon
10 einet fjurn geborn lonrbeft, fo Jüetc c§ ein une^t, toenn eltetn unel)eli(J; mit
einanbcr lebeten, Satumb fo ift e^elic^ fein etjtlid) unb @ott gefeUig. .'öaftH
aber ein 3eitlang auffer bem ftanb jnn ber une'^e gelebt unb ein Ijurn leben
gefürt, 6i), fo fte^c ab unb tl)uc buffe, begib bid^ inn ß^eftanb unb lebe
furber el)elic^ unb ©ottlic^, Xa tf)uftu tec^t unb (5^tiftlid(; an.
n 2Betd}e finbet auffet bet Gtje miteinanbet jeugen, finb auc^ tool eltetn,
man !^at§ abet lein el)t, Datumb fo l^eift», S)a§ @:^ebet fol tein fein, ba§
ift: ei; fol lein l)utn bet noc§ e^ebtec^etifd) bett fein. Slbet t)ic ^aftu [in.® 4]
abet ein cinrebe: äßie tan boa G^ebet tein fein, ift boc^ aud^ jnn bet Sl^e
biel unteinigleit ? 2Gßat ift e§, 6§ ift nic^t biel teine§ ha, SBenn bu abet un=
20 teinigleit anfeljcn Unit, fo filie and) ^utigf^lben unb ©efeHen ftanb an, 1)a
ifts lüatlid; and) nid^t attes tein, S)enn hseil fie effen nnb ttinden, lonnen
fie nid^t tein fein, muffen ja Bu|eu, to^en unb fc^nuppen, unb Uia§ bet un=
teinigleit me'^t ift. ®l), Hieil bu e§ benn jnn bem ^^ungfi-'alo '^^^h (Sefcllen
ftanb and) finbeft unb left bid^ bofelbft fold;e unieiniglcit nidjt jttcn, SBatumb
« fil)eftu benn aüein auff bie unteinigleit, fo fid^ aud) im ß^eftanbe juttegt?
3a ioenn man Oon foldtiet teinigleit unb leufdjeit fagen teil, al§ bie 6ngel
t)aben, bie finbcftu nitgent, Inebet im (f^eftanb nod) auffet bet ©(je im
^ungfrahjftanb, e§ ift mit berfelbigen teinigleit au§, @§ finb aud^ bie linbet
nid)t tein, ba ift ro^, unflat unb grienb unb öiel anber unteine>3, 5lbet Oon
30 bet teinigleit tobet t)ie <B. $aulu§ nidjt, benn ha finb aüe ntcnfdjen beftedft
unb unrein, föt tcbet abet bon einer foldfien reinigleit, bie im 6t)eftanb fein
fol, ha^ 6t)eleut nidjt foUen l)utet nod) 6t)ebtec§et unb (J^ebtec^etin fein, 32ßa§
fonft im @()eftanb gefdjidjt, ha becfet ®ott ben ^imel übet, bodj, ha§ alfo
gefc^el)e, baS jut linbet pdjt biene unb gcfd;cl)e, ba fagct Giott ja ^u, beim
35 e§ ift fein otbenung k. S)iefe unteinigleit, fptid^t (Sott, tnil iä) nidf}t fel)en.
§ie finb Gltetn, batet unb mutet obet ©Ijeleut entfd;nlbiget, OJott luil e« nid^t
fut unteinigleit ted;cn umb bet angebotnen funbe »Dillen, iuil es aud) fnt leine
fünbe t)alten unb ted^en, Sonbetn @ott toll übet ba^ tvttä ein .<3imelteid)
mad;en unb alle? umb feinet otbenung unb ©efct)6pff miEcn jubedfen, loas ba
40 unteinc§ ift jc. 2)a§ ^eift l)ie 6. ''^auluS teinigleit, ba et fagct:
30 ba] baniit ß
51»
804 ^rebigtcn bei 3ot)i:e? 1545.
Dr] 'S)a§ Stiebet fol rein fein Bei) allen inenfcf)en\
5Rebet nic^t Oon ber veinigung Oon cffen unb trincfeii, ©onbern et)elid^e
trelt) unb pflidjt, bn etu§ bem onbern glauben belneifet, \\d) aller anber 5|]erfDn
entfielt unb fiel) an feinem @l)clid)en genial)l genügen leflet, |*i. ■&!] ba§
nennet er reinigfeit, 3Bir Jollen nu ©ott banden nnb loben, foHen uns auä) i
rl)ümen bem leibigen Xeuffel nnb bem Sapft ju h)iber, bo§ Inir nu§ reinem
nnb unbcflecfteni (%bet geborn fein, beim ba? (5^l)ebet ift rein fiir @ott, Unb
Uieuy gleiclj ben Senffei lierbveuft, ber ba-3 gern unrein l)aben unb madjen
Itiolt, ba§ laft un§ nid}t5 anfedjten, 3)en Sroft unb ben rf)um gibt un§ ber
©prud) : 10
'£ia§ @l)cbet fol rein fein bei) allen niciifd)en'.
6§ ijolget aber:
'1?ie l)urer unb bie cf)ebred)er tnirb G5ott richten'.
■IMe ift ha§ urteil gcfellet, ha^ fein .^lurer nod) ty()cbred)er GJotteC' gerid)t
entgel)cn Uierben, Sn miiffcn nnferc loibberfadjer, bie Gl)efeinbe, and) l)er l)alten, is
nnb l)tlfft nid)t, WV5 fie rt)nmen unb auff jf)r gelübb pod)en, S)enn fie finb
redete, liiarl)afftige (i'()cbred)er , bie bie @l)e lueren unb e[)elid) ^n luerbcn Her-
bieten. Piott aber )üivb bie Cyl)elid)cn, loenn ba lommen »oirb am 3lüngften tag
unfer §err :?il)efu§ 6l)riftus, ^n rid)ten bie lebenbigen nnb bie ^lobten, nid)t
rid)ten, benn fie finb jini feiner Crbenung. C Une ein nnanfpre(1)lid)cr Iroft s»
ift baö allen (5l)eleutcn jnn jl)rem ©taube, 3Bie getroft fonuen fie ber l)err-
lid^en ^nfunfft unferS §errn 3T)efu ß^rifti Joarten. 2)cun ein npffel obber
anber bäum, ber nod) feiner art i'pffel tregt, toirb barumb nid)t am 3;iii<gftcii
tage gcrid)t, ba» er opffel tregt ober unrein üon rau).ien unb tüiirmen ift,
^Jiein, benn er ift ha^xi öon ö5ott gefd)affen, opffel unb friid)t ju bringen, as
3llfo aud) 6l)cleute, hn-i fie (V'ljelid; finb nnb .fi'inbcr jcugen, rein unb C?()elid)
leben, locrben aud) nid)t barumb gerieft.
5lbcr bie .Saurer unb t5^t)ebrcd)er, bie auffer bem ftanb jnn beflednng unb
unreiuigfeit leben, al§ ber iöapft nnb Parbinel, 2?ifd)off, 2;i)nml)errn, 5Iiünd)c,
'i.Uonnen k. bie bie @l)e Verbieten nnb Hiel grelnlic^er Infi unb tunft bamit 3«
anrichten unb ben !^ei= | iM. .g) ij] ligen (^■lieftanb fo jemerlid) befd)meiffen , toivb
Öiott an jenem tage rtd^ten, 2)0 lüirb fidj ba» rid^ten red)t fiuben unb mad)eu,
3a (Jiott fparetS nic^t alle§ bi§ auff jl)enen, ben l)errlid)en tag (^l)rifti, ©on-
bern ftrafft aud) l)ie jnn biefem leben. Tenu id) bin ntd)t feer alt, bcnnod)
l)ab id) fd^ier ein ©tifft ober bier, mir betaut, gar nal)e brcimal an» gelebt 3u
ober überlebt, ba beibe, S3iffd)off, 1t)umt)errn nnb l^icarien, f)inU)eg geftorben
2.qäetii2,i..tfin''/ lliii^ Inie ©. ^l^etruä ij. 5|}etri ij. fpric^t: Sie 'iuerben über fid) felbft füren
ein fd)nel Uerbamni»', 'unb j'^r tierbamui» fd)lefft nid^t', Unfer lieber .^err ©oft
unb isoter im .^limel gibt unb geftect jl)n nid)t ein lange» leben ober aber
gar feiten, Unb Uienig Inerben alte lent jnn Stifften erfnnben, allein barumb, -lo
2 teinigungl vciniget A
7?r. 19 [4. ^litgiift]. 805
Dr] bai fie loibei; ©otteS tieiltgc Ovbcuuiifl loben uiib tuiiteit, bic mit gdualt
jurciffcu unb fo grcti'ltd^ befdjmcifjeii.
2)u folt bem ^llmcc^tigcii, etuigeu töott, bcm 33atcv nn\n-i .Sjevrii '^l]c'iü
6,§9i3fti/ banden, ba§ bu bid) ber orbenung 6)ottc§ unb be§ l)ctligcn 6l)e=
5 ftanby r{)iimen magft, ()alt bm unb jcucf; beine finber im namcn ©ottcö nuff,
barffft nicf}t forgen, ba§ bn barumt \)on ©ott öerbammct fcieft, fo Joiib a
bid) QUf^ nidit um6 bca tuevt!« luiUen rid^tcu, ha^ \wiä id) furloai-, 3a, ba§
bn e^elid^ 6ift, Itirb biv am ^iinsftcn tage, bieluetl bu ein (5t)iift bift, ,5U
groffer f)errlig!eit nnb c^x gcvcid}cu, Unb jt^t, fo lang bu lebeft, alle ftnnb
10 tiofttic^ fein, ba§ bu jnu einem folc^eu ftanb Icbcft, ber bon föott ein-
gefe|t unb ®ott gefcQig ift. 2a§ bertoegen Jöapft unb Siffdjoffc, bic beui
Staub julüibber fein, jmmev t)in 3urncn nnb batoibbev murren, Hub je mel)r
fie if)r gelnbb räumen unb ben 6f)eftanb Derbammen, je met)r taft uns ftoll
jein ber orbenung @otte§ tjalben, bariunen toir fein, SBelc^er @ott fampt
!.■) feinem einigen "Sou, nufernt .'perrn Cs'^ß^n (^.'piH^SS^D, unb bcm t}ciligem
(Seifte ein etoiger @ott ift unb bleiben Inirb, bo ber a?apft mit feinen fdjuppen
h)ie bos gra» auff bcm felbe üerlwelden ober tüic ein loaffer blafen fc^ticE
ücrgetjcn toirb.
@§ gef)6rt aber baö and) ba^u, baä ein fa?i..f)iii] j|lic^er (5l}rift jnu
20 feinem ftanb unb bernff, barein er bon föott gefe|t, bleib nnb trelnlic^ bem
nad^lome, fo gibt ®ott glutf nnb fegen ba^n, 2)a§ t)elff un§ ©ott, gelobt jnu
eloigleit.
21 m e 9t.
5(nmcrfuiinctu
Die SJettteijc nuf bic Iiid)tcbcit gcljcit, »o nid)t anbers üetmettt, auf Unite ^Jlu^gobe.
S. 1, 15 ift ein flrog tuefen = wird viel srehandeit, viel Mißbrauch oder Unliig
gelricbeii; vgl. Urisre Ausg. Bd. 47, 383, 23; Bd. 46, 646, 39.
2, 15 muffen le'^en empfal^en = sind abhängig; s. S. 6, 15.
16 nieiftcr eilen es fehlt wohl ein Zahlwort, etwa 7 oder lO, um den
.\b.staiid über den Rechten zu bezeichnen,
ftoffet an bi§ rci^t = in Widerspruch gerät mit . . ., konkui-ricrt mit.
21 teifft bur^ = durchbricht, macht ungiitig.
23 2)ie mac^t auffäubinbcn at§ fjerrn ved)t usw. Sinn der unvoll-
ständigen Worte wold: David hatte die Macht, das natürliche IJecht
allen anderen Rechten aulzuzwingen, liberzuordnen; s. Diclz aufbinden
(e. Amt, Gesetze); ()errnrec^t s. S. 3. 1.
20 fd)Ue§ wohl verschrieben für fd^Iofi.
38 fprid) ju guter nac^t = leb wohl, lafa mich ungeschoren; vgl. U.A.
Bd. 41, 241, 36.
3, 11 büi unter ftopffen uub ftraffcn = das untergeordnete Recht unter-
drücken und anfechten; vgl. U.A. FW. 45, 705, 24 und Bd. 50, 12, 37.
21 ftucfUc^ = unvollständig; s. U.A. Bd. 47, 196, 12.
23 auöjug = Ausnahme.
5, 30 SeVnrecfit hier das unbedingte Recht des Herrschers = Herrenrecht
S. 2, 23.
34 fteupct hier allgemein = straft; ftotfen unb ploden s.U.A. Bd.36,21, 10.
6, 12 jebermanä t)erftanbö = nicht allgemein verständlich.
15 ge()cn ju — le^eu s. zu S. 2, 15.
20 btattjen = einprägen; vgl. U.A. Bd. 36, 485, 5.
21 benrfejebbet = Gedächtnishülfen, s. Dietz und U.A. Bd. 47, 424, 20.
7,28 bie fd^neit = Wucht, Kraft; vgl. U.A. Bd. 46, 126, 2.
20 l)ü(fe Gegensatz Z. 31 fern; häufiges Bild bei L.
8, 1 ut jDieteric^ Don 53ern d. i. als Lügenmärchen; vgl. U.A. Bd. 34', 413, 7.
33 cnbUc^ meinung = eigentliche; s. U.A. Bd. 38, 200, 7.
9,6 mit ganzem erm e gen = in voller Zuversicht; s. U.A. Bd. 31 ', 446, 27;
unten S. 11, 2.
12 fpcrrcn ba§ maul auff et expectant assam columbam = stehen
untätig da; sprw. vgl. U.A. Bd. 31^,491, 30; Bd. 38, 19, 20; Bd. 10 ^
443 zu S. 231, 1.
^Inmetfungen. 807
S. 9, 32 tappet ouff = deutet liiii oder vielleicht = versueht es zögeiiid mit . . .
36 foften wohl als Beispiel einer iiiöglieiien Eigenleistung.
39 jdjenbc = schmähe; s. U.A. Bd. 38, 22, 15.
lü, 13 potentes = dem Luttierischcn geloattigen.
20 ei)X = eher, lieber; vielleicht ist aber I)ie zu setzen, s. Z. 26 hie.
23 '^ut, jd^lcicr, fran^ d. i. ob verheiratet oder ledig; vgl. U.A. Bd. 47,
792, 3; 861, 19.
11, 2 tjcrpidj cvlccgen = h. Vertrauen; s. S. 9, 36.
3 fürf(^lag wohl = die ich im Gebet ins Auge gefaßt.
6 fo f($ier -= ebensogut; vgh U.A. Bd. 38, 263, 1.
12 toibberlaut = Widerhall, Echo.
26 reimet ficf) = paßt.
32 geringev = weniger eindrucksvoll, nicht .so gewaltig.
12,2 »ie man t)om Bäjtoan faget; vgl. cnbeliebtin Z. 7, sonst nicht
bei L., schon bei Aeschylus.
32 ftivfit brauff = schwört bei seinem Leben darauf, wie wir 'nimmt
Gift darauf; vgl. U. A. Bd. 38, 37, 31.
33 üebeä {inb ^ Liebling, bevorzugles Kind; vgl. U.A. Bd. 46, 639, 28.
37 Äeiu emptliii fo «ein sprw., vgl. U.A. Bd. 37, 565, 27; vielleicht
ist Bd. 47, 781, 15 aus unserer Stelle zu ergänzen, sonst lautet die
Redensart etwas anders.
Lesart zu Z. 7 Se^Iiebtin sonst nicht belegt.
13,4 bie meufe Ijabeii mir bie ]d)nä) — die angeführte Plautusslelle
erschöpft die Redensart nicht.
11 fd)arren = sind habsüchtig (geizig); vgl. U.A. Bd. 46, 446, 28.
30 fel^fam tüitprct = seltene Erscheinung; vgh U.A. Bd. 47, 563, 41.
14, 11 paxt -= Partei, Teil.
16 gvinb = Kopf.
16, 13 üDvfprung = Vorrang, Vorzug.
18 voter 3ii'fc'fc"> ^'gl- -i^i*^!' Li.A. Bd. 41, 142. 11, wo sicher die Türken
mit gemeint .sind.
17, 15 ftredenbcin = der Tod, s. z. B. Tischr. 1, 603, 22.
24 tierbitten = wegbitten, durch Bitten aufheben; vgl. U.A. Bd. 47,
257, 12, wo aber persönliches Objekt; in I ridc vgl. U. A. Bd. 34^, 76, 9.
20 unter band erg. stößt, schiebt, d. i. verachtet; vgl. U.A. Bd. 46, 477, 13.
18, 19 f)innun galten =*- h. rufen; vgl. U. A. Bd. 31 1, 127, 20 (intransil.).
22 tucnn ein btat raufdjt s. U.A. Bd. 45, 563, 15 (3. Mose 26, 36).
25 fd)legt ttiplin = achtet gering; vgl. U.A. Bd. 46, 3.52, 8.
35 treibet? l^art = betont sehr, schärft eindringlich ein, s. U.A. Bd. 38, 28, 4.
19,40 ,jugccignct = zugeschrieben, eingeräumt s. Tischr. 1, 420, 22.
20, 21 U'afdjen -^ reden.
30 tappen = mit Händen greifen; vgl. U.A. Bd. 47, 41, 14.
22, 11 fic^ett — lacht, schäkert, s. DWb. kichern, aus L. nicht belegt.
33 fd)irt on langen; im ÜVVb. nur 'trocken scheren' 'imgenczt scheren'
= enthaupten, s. scheren ha.
23, 1 freuten = fraßen, plünderten.
3 tjat üiet toefen = hat v. Umstände, hat Mühe; vgl. U.A. Bd. 46, 489, 8.
36 larOen = Abbilder, Gleichnisse.
24, 11 C^olla^en = Festmahl.
25,7 freibig = keck.
gOg SlnmetCungen.
S. 25, 22 © ieg mau = Sieger; vgl. U.A. Bd. 47, 80, 2.
24 fur^lid^ uberlouffen = flüchtig gemustert.
26, 9 erf)cben = erreichen, durchsetzen, s. U.A. Bd. 47, 124, 9.
24 ntutJüincii ubeft = eigenmäclilig, willkürlich lumdelst.
28 für ben f opff ftofft = irremacht; vgl. U. A. Bd. 47, 228, 29.
29 ^iiiücf fc|t wohl = herabsetzt, hintanstellt.
35 auffmii^eii gegen = auszeichnen gegenüber, hervorheben aufKostend.L.
27, 9 grau rocf, nach Z. 11 wohl auf die Mönchskutte zu beziehen, wie
U.A. Bd. 311, 242, 16; 312,4, nicht auf die Ärmlichkeil, wie
Rd. 47, 359, 41.
15 idjmücft f id) unter = verdeckt sich unter, wie U. A. Bd. 31 ', 244, 23.
22 bemSgetneö wohl Schreihfelder, sonst wohl Anlehnung an liildungen
wie standesgemäß. Die Stelle ist auch sonst unverständlich.
23 yjj elfter .gianfen = den Henker.
32 reblii^ urfa^ = einen giltigen Grund.
28, 1 Äatenber d. i. ein Verzeichnis von Festen der Heiligen und Märtyrer.
20 frauä anfeile = unfreundlich.
30, 14 tuden erfur = machen sich bemerkbar.
16 befrfjeit = Aufgabe; s. DWtb. d. W. 4c.
31,2 Über bai = aufserdem; getocf)t unb gebraU'ct = ausgcklügeil.
13 ücrborne hiä) ntd)t = hol dir keine Niederlage; vgl.Tischr. 1,494,22.
30 ^ubletoet = mißhandelt.
34 in ber afc^e gelegen = zerstört, s. U.A. Bd. 31', 240, 6; 359, 2;
oben S. 43, 30.
32, 20 Agatha usw. s. U. A. Bd. 47. 404, 28 ; Bd. 45, 713, 27.
21 Agnes usw. s. U.A. Bd. 45, 713, 27IT.
29 gebe ni(f)t ein tlip = nicht einen Deut, sonst Älippliu; s. U. A.
Bd. 31', 102,24.
33. 8 fred),^ct = stöhnt; sonst nicht bei L., auch sonst mit ächzen verbunden,
vgl. mit Ach und Krach, DWtb., krächzen.
14 gepan^erfcget = geläutert; vgl, U.A. Bd. 46, 714, 28.
23 lucrdcltogerorf = Werktagskleid: vgl. U.A. Bd. 47, 830, 14 (ebenfalls
Nachschrift von R.)
34,27 ftccft bie nafen in bie afdjen Zeichen der Demut und Reue, vgl.
U. A. Bd. 342, 544, 18.
35 f)ettc t)o{^ jugetragcn erg. zum Scheiterhaufen für den Ketzer.
35, 1 3d) tieffe — ein gut jar tjabcn = kümmerte mich nicht um —
(Wir: ließe einen guten Mann sein); vgl. U.A. Bd. 47, 354, 5.
3 bie grunbfuppen angfauffen = die Qual bis auf die Neige kosten;
vgl. U.A. Bd. 47, 254, 28, Tischr. 1, 567, 12.
36, 5 feit über bie äugen = das Starhäntchen.
9 bie grümpcln wohl zu einem Mask. der gerümpel = wertloses Zeug,
im Plural nicht belegt; L. kennt nur gerümpct = Lärm ; vielleicht
ist besser frümpetn zu lesen, d. i. Brosamen (S3ettelbrot bei L.),
s. DWtb. krumpen.
10 bettelet) unb tleien = Beltelware, wertlose .Sachen; vgl. U.A. Bd. 34',
453, 14 und DWtb. Kleie 2c.
37 affenfpiet = Komödie, Schwindel; — abgeledert mit bem gefpcnft
= abgelockt mit der Gaukelei; vgl. U. A. lid. 7, 403, 25; Bd. 46, 223, 4.
37,2 fdjenf = Geschenk; aus L. nicht belegt, s. DWtb.
9lnmetfimgctt. gQp
S. 37, 6 c. föeteiffen bnvuber madjcn = e. G. sich daraus machen; vgl. U.A.
Bd. 47, 457, 38.
38, 10 fouft tool ^ wohl auf eine andere Art.
11 leudjt in mein nafen = mir willkommen ist; s. DWth., Nase 2d,
vgl. Tischr. FB. 2, 297 in die Nase schnupfen; doch hier in ent-
gegengesetzter Bedeutung; s. dagegen Schweiz. Idiot. 6, 170 und oben
S. 38, 15.
12 mit enbe sonst nicht belegt, vielleicht = nach dem Zwecke und der
Gesinnung.
28 fiiiaffner = Verwalter, s. DWtb.; aus L. nicht belegt.
39,20 genjarten = versehen, besorgen.
41, 13 iibevle^t = übernimmt, betrügt; vgl. U.A. Bd. 46, 503, 17.
25 gefc^afcernadet = geneckt oder gequält, s. DWtb., wo mehrere Belege
aus Luther.
26 gevinglic^ = geringschätzig; wie geringlid) tjalten U.A. Bd. 46, 95, 11.
38 fo bitter, jie funbcn usw. wohl: so bitterböse, haßerfüllt, daß man
gerne unser Blut vergösse und unsere Leiber aus der Weit schaffte;
vgl. was von Huß' Asche erzählt ist S. 42. Blut für Personen, wie
wir 'ein .junges Blut'.
42, 8 nnitmitlcn = Willkür, Laune, Z. 25 fule = befriedige.
9 jnroiber wie sonst ^um üerbvieS = um zu treffen, kränken; vgl. U.A.
Bd. 38, 236, 35.
23 grubft usw. bezieht sich auf Z. 3/4.
28 Wott nic^t anfeilen usw. d. h. wollte nicht eine Träne aus Kummer,
Schmerz darüber weinen; nnfeVi = berücksichtigen; s. U.A.
Bd. 311, 289, 18.
29 id) toeil wohl falsch st. Wit = dafa ich nicht noch — wollte.
ol anjpannen nämlich Zugtiere (iumenta) an sie, um sie von der Stelle
zu bringen. (Vita Sae. Luciae); vgl. U.A. Bd. 15, 47, 17.
32 $orm = Harn.
38 fo luuft = so derb, gewalttätig; vgl. U.A. Bd. 46, 260, 6.
43, 8 Anastasia vgl. U.A. Bd. 45, 713, 28, üben S. 44, 37; 380, Uff.
44, 1 wafferblalen d. i. vergänglich, machtlos; vgl. U.A. Bd. o3, 629, 22.
9 in§ fatt tt)a|fcr greifen zur Bedeutung s. d. I'olgende; vgl. Thiele
Nr. 308, der nur unsre Stelle kennt.
11 in fawcr apffel beiffen s. ebda, und U.A. Bibel 3,64, 1.
20 vaffti — anff etwa = ergreift als Beute; vgl. Jes. 33, 4.
21 öev^engniö ^ Erlaubnis, Zulassung.
31. 37 Agatha s. U.A. Bd. 45,713,27; Bd. 47, 404, 28 sowie Hd. 15,47, 17.
34 Agnes s. U.A. Bd. 45, 713, 27; Bd. 46, 109, 14 und Bd. 15, 47, 17.
39 trefflidjcr '^odjmütigev = besonders, aufserordentlich herrschsüchtiger.
45,2 bic "^ette ^u enge sprw., angelehnt an Wendungen wie U.A. Bd. 45,
726, 28; Bd. 47, 845, 17.
3 fvcubenii)iel = Vergnügen; vgl. U.A. Bd. 4 6, 625, 12 und ob. 8.44,33. 36.
10 iputüogct = Spielzeug, s. U.A. Bibel 3, 79, 21.
12 vi5 im bcn bauc^ auff vgl. U.A. Bd. 36, 545, 30.
33 fid) erbciten - sich abmühen; vgl. U.A. Bd. 46, 443, 32.
46,6 befd^orren = eingescharrt.
8 Icgcnb = Lebensgeschichte.
20 fd;entc s. ob. zu S. 37,2.
310 Slnmerfunqen.
S.48, 29 lamnietii iinb taumeln = sich tummeln, spielend bewegen; vgl. U.A.
Bd. IT), 47, 6; DWlh. laumein 1; olicn S. 48, 32.
32 tocben = sich bewegen; tatmeii = sich rasch bewegen, herum tollen;
vgl. Lexer und DWtb. dahlen.
38 fjuften d. i. die geringste Anstrengung, das Geringste dafür tun.
49,13 jUJQmcn gerafft etwa wie die reifen Halme; vgl. auch oben zu
S. 44, 20.
23 Nonna tentata s. U.A. Bd. 46, 629, 36.
50,8 5ufd)citern = in Trümmer, zugrunde.
14 S)aniber fic^§ gcl^afcen (jat = womit es begonnen hat; vgl. U.A.
Bd. 38, 56, 23.
21 getrübere = Geschwister; in dieser Bedeutung nicht bei Dietz, auch
nicht im DWtb.; es scheint eigentlich zu bedeuten: der Bruder und
die Schwestern, während Geschwister = die Schwester(n) und ihre
Brüder.
51,28 futtcr, facd = Nahrung und Kleidung, wie auch fjülle unb fülle,
s. Tischr. 1, 591, 1; U.A. Bd. 30 S 204, 15.
52,22 mit frieb unb fieub aus einem Lied? oder nur volkstümliche Er-
weiterung der Bibelstelle Luk. 2,29? fxicb nnb freub häufig ver-
bunden, s. DWtb. Friede 2.
54,8 3td) Job, ba§ btc^ ber Seuffel Ijote wohl nicht sprichwörtlich;
vgl. das umgekehrte: Wenn doch der Teufel verr — kcl (scliwäb.)
10 ninipts fic^ an = n. zu Herzen.
11 fd)laVpen geben usw. = eine gehörige Zurechtweisung geben, demüti-
gen; vgl. U.A. Bd. 46, 160, 8; Bd. 47, 376, 39; Tischr. 1, 456, 30.
14 fprrret = widersetzt; s. U.A. Bd. 34 2, 416, 17.
55, 11 fo ccEct = so gleichgültig oder selbstzufrieden; s. U.A. Bd. 30 ', 126, 21.
32 Ijcrburci) geriffen = hat sich durchgeschlagen; s. S. 2,21.
56,1 fid) ,5U braud^en wohl = sich brauchen zu lassen, sich herzugeben,
^u rechnen = so zu sagen? wie U.A. Bd. 46, 578, 22.
13 ein tüeiblid^ proce§=eine stattliche Prozession.
26 5Jle^ = Mädchen (ohne schlimmen Nebenbegriff); s. U. A. Bd. 43, 645, 16.
57, 22 brcdE gegen s. U. A. Bd. 45, 101, 13.
27 filmen, rul|en = ungeschlachte Bauern; s. U.A. Bd. 40'^ 126,4;
Bd. 38, 66, 35.
58, 24 lefc^brenb = verglimmende Kohlen oder Feuerbrände; s. U.A. Bd. 41,
141, 19; Bd. 47, 868, 13 und 15 (mit Beziehung auf dieselbe
Schriftstelle.)
34 fromid;cn = Frömmlinge; oft bei L.
59, 2 funucnbcn = geltend machen: vgl. etwa U.A. Bd. 47, 459, 26; 461, 10.
16 ir reim = ihr Wahlspruch, ist auf sie gemünzt; vgl. U. .\. Bd. 31',
435, 35.
25 fdjmivet — mit mad)t an = benuiht sich, uns in den Verdacht zu
bringen.
20 ftullerben = Nachfolger.
61, 2 bitter, toll u. t. = feindselig, rasend.
22 Derferet = entstellt, falsch ausgelegt.
36 tieff gar fat = gehörig tief.
40 fc^ulbig = ohne Umgang mit e. W. , unverlieiratet ; vgl. U.A. Bd. 46,
158, 20.
9Inmet{ungen. 811
S. 62, 5 leibet fi($§ iii(f)t = ist es unzulässig, sprachwidrig.
29 mobet = Vorhild, s. DWtb., wo aber kein Beleg aus F..
30 rec^t tnevcE Gegensatz zu mobet = das wirkliche Opfer, die Verwirk-
lichung des Vorbildes.
34 btlbföetdt = mobet Z. 29f.
63, 10 anlaiiffen = eine starke, besondere Niederlage, Enttäuschung.
16 fc^eltig = wütend vor Zorn, s. U.A. Bd. 47, 98, 26, oben S. 72,3.
21 an bie fpi^en nicht = an die Spitze, sondern = in die Kampfreihe;
vgl. U.A. Bd. 41, 708, 6; Bibel 3, 355, 26.
22 lec^crtic^ = mit lachendem Mund, fröhlich; s. DWtb. lächerig 1, welche
Form auch L. bevorzugt.
27 iiimpt ]ii)i an = zu Herzen.
64.1 ftdt) bei leibeä unbandtiar madjen = sein Mitleid nicht anerkennen,
dafür danken.
7 ba^n gefd^Iagcn = dazu beigetragen, schliclJlich bewirkt.
29 tictbuftert = verzweifelt, verkümmert; s. U.A. Bd. 41, 395, 1.
65,7 gepodt wohl für gepocht.
8 Ijeev = obenan, mächtig? vgl. U. A. Bd. 47, 557, 19, wo vielleicht auch
diese Bedeutung richtiger; s. auch DWtb. hehr 2,3.
26 ecEel s. oben S. 55, 11.
30 latcrfveffei' = Habsüchtige; sonst nicht belegt.
38 fdtimedEi 1. fc^mectft (der Schreibfehler ist häufig).
66.2 ge^et f) in an = läßt es sich gefallen, entschließt sich.
tcfft im ben band) veiffen wohl Hindeutung auf den Speerstich
am Kreuz.
0 fjabbert wohl falsch für f^abbcrn oder was I-. allein kennt I)abbei=
(ump, Lappen, Lumpen (zumal zum Abwischen der Schuhe).
16 gebraten Anspielung auf das Osterlanim; s. S. 67, 1.
67, 14 brunft = Eifer, Erregung.
19 toefcn = Ordnung der Dinge, (religiöses) Leben.
23 (Anin.) enbtidje m einung = eigentliche Absicht.
68, 4 treibt Uieibtic^ = quält, beunruhigt sehr; vgl. (I.A. Bd. .SP, 305, 18.
13 glcnbe ber Seuffct iöopft erg. nicht wir, S3apft stall bem S.
69,11 Diabolus 'ijah groffcr morterer sprw. Tischr. 1, 25, 34, wo die
folgende Redensart bie fielt rtirb fetorcr mit der ersten ver-
schmolzen.
17 icenn er§ baju ,}ie'^en |lt)illj Sinn: wenn der Rat in dem Sinn des
weltlichen Sprichwortes 'Mit einem Dieb' usw. gebraucht werden
soll. Zu dem Sprichw. s. U. A. Bd. 47, 105, 26; 788, 30; die gleiche
Fassung wie oben nicht nachzuweisen.
20 ift faft auff ber ban = ist auf dem richtigen Weg; greift die Sache
richtig an; vgl. etwa U.A. Bd. 45, 165, 10; 526, 23.
70, 2 jart, edel = verwöhnt, empündlich; vgl. oben S. 55, 11.
11 an b a c£)t — frommem Eifer.
20 fc^ep« d. i. dunnn, vgl. 'Schafskopf; in der Verwendung sonst nicht
bei L.
21 fi^recfenfiergcr s. U.A. Bd. 29, 706; Bd. 27, 507, 3 und 554; etwa
'/e Gulden.
28 "^erabreiffcn = für sich herausschlagen; vgl. U.A. Bd. 9, 583, 17;
660, 28.
812 3lnmet!ungen.
S. 70, 37 aSaS iftS meT)V d.i. mär, was ist los, was liegt daran, s. DWlb.
Mär 1. all iiiclil belegt.
71, 18 gra rod wie Z. 32 zeigt, ist hier die graue Kutte geineint; vgl. oben
S. 27, 9.
23 fan man batiinber fomcn wenn der Glaube losgelöst ist (von der
Schrift? von den Früchten V), kann man leicht ihn atifechten? nach
U.A. Bd. 47, 622, 32 wäre boljinber fomett auch als = ins Hinter-
treffen kommen, Schaden leiden zu verstehen.
25 fonbevlid) d. i. besonderes, auffälliges; s. Z. 36.
38 tierabportivet = für sich durch Betrug eingeheimst; vgl. wcgparticren
= abstehlen DWtb. parlieren.
72.3 fd^ellig s. zu S. 63, 16.
73,24 fd)ncit — ab = schließt Mosis Geltung ab.
74.4 ftillcn freitag = Karfreitag.
20 mobcl s. oben S. 62, 29.
75,6 ^jampcln wie fcfittjeben = unsicher schwanken, zweifeln; s. U.A.
Bd. 45, 501, 6; Bd. 47, 308, 14.
7 lid) ausbreitet = sich losmacht, entwindet; s. U.A. Bd. 46, 262, 13.
9 anbai^t = Frömmigkeit, Beligion.
18 äcitlid) = zeitig.
35 luftig im gleichen Zusammenhang selir häutig; vgl. z. B. U.A. Bd. 47,
476, 11. 33.
76,1 fie bie oliren juefen = sind begierig, zu hören; vgl. U. A. Bd. 47,
451, 6.
15 bo'^in gelten = in die Welt hinausgehen, bekannt werden.
18 ja ben Jcuffet auff ben topf = nichts da! ganz verkehrt; vgl. U.A.
Bd. 38, 155, 15.
24 @ebed)tni8 ift unbeutfd; tvort L. braucht das hier passendere
Erinnerung nicht in unserem Sinn.
26 uiex" I)in bebei^te = oberflächlich sich erinnerte.
77, 12 fein es ist wohl jn zu lesen; vgl. Z. 10.
78,12 tappen wohl = mit Händen greifen, deutlich erfassen; vgl. oben
S. 20, 30, aber auch S. 9, 32; ftugcln ^ durch Nachdenken fassen.
13 ci fet) fad^, fie "^alte = es sei denn, dafs sie sich h.
79,26 fol ein gang t)eiffen wohl = ein Übergang, eine Episode; vgl.
Z. 31. 32f. und fprung Z. 28.
80,24 ein 33etler bei) im fein wohl muß bei ihm (Judas) Geld erbitten,
wenn er etwas bedarf.
28 eingenommen = besessen, s. Z. 17.
29 al§ Pfiffe erg. eine Gans wie U. A. Bd. 31^, 264, 10.
31 (Sin toeifer ridjt mit eint naxrcn nid)t§ au§ sprw., ähnlich Wander,
Weise 153, Narr 665, 676; obige Fassung nicht nachzuweisen.
81, 28 ttjetd^en = erweichen.
31 nb ergibt fein ftanb nid^t = vergibt seinem Stande nichts.
35 gibt 'bie mciftevfrfjafft bintoeg vgl. U. A. Bd. 46, 695, 39.
82,4 tt)ne ber I. an nnfcv Stab vgl. U. A. Bd. 38, 155, 19.
11 beS lürdifcben feifere gut nemen ct= nicht für alle Reichtümer
des Sultans wollte ich.
83,10 Ijübt ben fd)lam gefreffen d. h. diese Entartung des Papsltumes
habt ihr nicht mitmachen müssen.
"Jlnmctfuiigcii. 813
S. 83, 20 gteifft — in ire !vonen = bedrolit, beeinträchtigt die Herrschaft:
vgl. U.A. Bd. 38, 110, 21.
33 untei-:^aUuiig = Unterhalt, Nahrung; vgl. U. A. Bd. 46, 377, 27.
84 Zum zweiten Absatz vgl. U.A. Bd. 46, 303.
7 1)011 etrclj Singul. Hahnenkräh DWtb.
11 "öalbabcnb etwa 3 Uhr, s. U. A. Bd. 46, 303 , 12; ganzen ab<'nb
wohl etv^-a 6 Uhr, nicht im DWtb.
17 bvingt uiitcviueil ist unklar, etwa = bringt herum, braucht.
18 ut non: wie unser 'wie nichts' d.i. im Nu?
85, 33 entuunbcn = entkommen, s. U.A. Bd. 34 S 227, 20.
86.5 Idjcfitig = geschäftig, unmüßig; anders U.A. Bd. 10', 615. 1 und
Bd. 30 2, 212, 17.
8 fcf)anjpfennig wie Schaumünze eine Münze, die keinen Verkehrs-
wert besitzt, sondern zum Prunk dient, übertragen sonst nicht
gebraucht.
12 üevgefjen wohl = in Gedanken verloren oder = gottvergessen , ver-
zweifelt, wie wohl auch einige Belege im DWtb. vergessen Sp. 421
(vergessener Teufelsknecht, v. Lästermaul) aufzufassen sind,
üevbiiltcvt s. oben S. 86, 12.
28 getoffen lies geholffen.
87, 23 guIbcnftiicE = Goldstoff, Goldstickerei, s. U.A. Bd. 47, 361, 37.
89, 7 gellicfet = voll geschmiert.
92.6 eiiibitbeii = klarmachen, vorgegenwärtigen; vgl. U. .A. Bd. 46, 564, 40;
Bd. 45, 565, 23.
93.18 fjclt ilbertn ©. ^ hält auf — , stark betont. Gewicht legt auf d. S.
22 lautern -^^ bloßen; s. S. 96, 35.
35 ^efftg = haßerfüllt; s. U.A. Bd. 46, 487, 38.
Anm. ölig C b lilt = Unfähigkeit, Ungeneiglheit zu leiden.
94,36 '^ot ben elften fteiu gelegt = hat den ersten Grund gelegt, seine
erste Arbeit getan.
95, 7 gruben = Grab.
96, 28 tvoflcr = getroster, furchtloser.
97, 1 |d)eubet = schimpft, beschimpft.
leiben = ertragen (ohne Gefahr zu tun haben mit — ).
2 fo brunftig tiolfoiiten wohl — so ganz von Leidens(diaft erfnlll bin;
man erwartet 'so wenig vollkommen'; ist vielleicht ein seltenes
brislig, brüstig (Schweiz. Idiot. 5, 856) = mangelhaft, falsch aufgefaßt?
7 uutocrtoorreu org. lassen, d.i. unbehelligt, ungeschädigt.
29 mit Ijauffeii = zusammen.
98, 29 bcfcl)orren s. oben S. 46, 6.
99,11 S)n ligt§ = das ist die Hauptsache, Vorbedingung; vgl. U.A. Bd.402,
17G, 3.
29 fliptin erg. schlagen; s. oben S. 18,24.
34 an ein feiben faben wie Z. 32 mit ein faben, I)Qr Ijatten, d. h.
mit der schwächsten Stütze aufrechterhalten; ähnlich U.A. Bd. 31',
83, 30 f.
100,33 ;^eupt[gut wenn richtig ergänzt, in ungewöhnlicher Bedeutung =
Hauptsache, Hauplbesitz; doch vgl. U.A. Bd. 46, 46, 26 l)euptgut
unb erbe.
814 Slnmetfungen.
S. 101, 11 fd)u(teg[iment vielleicht ist =argmuent zu lesen, = eine Scluil-
aufgabe oder Id^ulregel; noch besser würde 'Schulrecht^ passen,
das auch Luther in der Wendung 'auf Schulreclit', d. i. niclit im
Ernst, nur zur Übung, braucht, s. DWtb. Schulrecht; s. z. B. U.A.
Bd. 7,455, 7.
.^ oportot lies oportet.
21 9lbc glauben = Buclislabenglauben ; sonst nicht belegt.
29 Fibulistae usw. Schüler der untersten Klasse; vgl. U.A. Bd. 4.1, 445, G.
33 S3et)üt, liefcev ©ot usw. wie unser Gottbewahre! entschiedene Ab-
lehnung; vgl. U.A. Bd. 311, 375_ 21.
35 2)eu fd))Dei^ auff fopff, ebenso Ablehnung = nein, gewili nicht;
vgl. U.A. Bd. 34M87, IG.
3C Ijeffig s. oben S. 93, 35.
102, 8 iaVpetftu = bist unruhig, ängstlich; vgl. U. A. Bd. 45, 403, 20.
10 üiabülus bi($ liU%- = betrügt wie z. B. U.A. Bd. 31», 304, 7, doch
vgl. auch Tischr. 1, 244, 3 ; U. A. Bd. 47, 292, 41; 4G3, 29, wonach
die Stelle auch heißen könnte: euch etwas (einen Makel, Zweifel,
Angst) anhängt.
25 ha ligt madjt an = darauf kommt es besonders an; s. U.A. Rd. 37,
209, 18.
103, 3 Ijaben toiv gut tf)un = fällt uns leicht; vgl. U.A. Bd. 38, 209, 22.
7 eiiieS teil§ = zum Teil, einige oder ^ etwas.
11 Man = Mamia.
23 fd)Icd)t veben = geradeheraus.
25 jU fe^en wolil = die Männer liätlen sie zureclitweisen , zurückhalten
können,
2G fpved)en fie xtdjt = beurteilen sie, rechtfertigen sie.
104,3 üertauffen wohl = entlaufen, aus dem Kloster getreten, dann abge-
fallen überhaupt; s. U. A. Bd. 47, 575, 4f1'.
4 el)e — lieber, eher (sollen Steine piedigen).
5 ücibuftert s. oben S. G4, 29.
G bebed)tig wohl = zurückhallend, ruhig, Sinn: das Benehmen des
Amtmannes (Pilatus?) konnte sie einschüchtern; oder Pilatus hat
sich auch nicht so ruhig überlegt, was er sagte.
12 fc^lappen = Zurechtweisung; s. oben S. 54, 11.
13 gel)en ubev = fließen über von — .
23 gcbveng = Feierlichkeit, in öffentlicher Versanniihmg.
25 in 3ugen = in den letzten Zügen.
105, 10 Urlaub = Erlaubnis.
107,28 '^abbcijad^ ein prächtiges Wort ftir Prozeß.
1U8, 5 ntod)en im bie weit ,^u enge = bedrängen s. oben .S. 45, 2.
109, 18 bev babber ifts gar = daium dreht sich der ganze Streit.
110,23 fVilig t)lit der Kardinäle; s. U.A. Bd. 47, 250, 42.
40 todehuenner = Kapulzcnleute, Kutlenleute; bei L. für cucullus sonst
©ugel s. U. A. Bd. 15, 119. («uden U. A. Bibel 3, 255, 10.
111, 5 fd)inbeleid) = Schindanger.
112,17 einbilben = einprägen.
32 beuffig = in Haufen, zahlreich: vgl. U.A. Bd. 10 », 311, 7 r)euUitf)-
113, G über = außer.
11 yiuebunb = die Auserlesenen, Vorzüglichsten; vgl. U.A. Bd. 46, 637, 31.
9lninevfuiigen. 815
S. 113, 30 n)ct)ttDort= Ausrede, s. U. A. Bd. 47, 240, 29.
115, 1 gefafft = in der besten Verfassung, geregelt.
20 1. teuffeii statt tenffcn.
37 bicf) Ijavt augrciffen = stark anstrengen, dir viel zumuten; s. U.A.
Bd. 46, 583, 19.
IIG, 1 b(utpci^|rf)cn = geifleln ; nur aus unserer Stelle lielegt.
16 mai'tevfte verschrieben f. martex'teft.
39 rumpelt unb rumort = drinst gewaltsam störend ein; s. U.A.
Bd. 47, 100. 17.
117, 15 ftrücrn C^aniifd» s. U.A. Bd. 342, 39^^ 35
118, 3 faren über ba§ pi wohl = gelien noch weiter.
12 bem tl)un = dem abhelfen.
119, 16 öerfet)en= vorherbestimmt; vgl. U. A. Bd. 46, 209, 27.
120, 20 geljet — ab = bleibt nicht ohne; s. U. A. Bd. 38, 12, 15.
121, 1 ben iReim unb 2itel f- = a.Wm den Ridun, Vorzug hat; vgl. U.A.
Bd. 46, 779, 31 und 768, 13.
124,23 toedjfel = Tausch; 31 beut = tauscht.
126, 19 lebig = leer, inhaltslos; ebenso S. 128,6.
127, 25 gros, bide — Wetter = starkes, dichtes d. i. in dichten Wolken sich
entladendes Gewitter.
128, 2 tücber ein Äue = als eine K.; vgl. U.A. Bd. 46, 686, 35; 334, 25.
42 Seuffcletjuren = Hexen; s. U. A. Bd. 47. 654, 19; ebenso 3Bettcr=
madjcr S. 129, 1; vgl. U. A. B.l. 47, 649, 16; 129, 1.
131, 16 einiget = irgendeines.
36 fdjeine = sichtbar sei.
132, 29 bebeutet = angedeutet, vorgebildet.
133, 19 tappen = unsicher tasten.
21 flabbern = unsicher, ziellos uns bewegen, vgl. U. A. Bd. 47, 637, 38.
134, 17 Süngelbab = .lunghrnnnen; vgl. U. A. Bd. 38, 150, 13.
21 einerlei} =--- irgendwelche.
25 u nf oft = Aufwand (auf das folgende fd)lod)tfn, opffern Z. 26
bezüglich).
135, 24 getaffen = überlassen, auf uns angewiesen.
136.7 fo blob .= so weich, nachgiebig.
18 gefpar = Dachstuhl; Luthei- braucht gefperr.
28 eingefien = verstanden werden.
40 ^uftiden — nachzubessern, nachzuhelfen.
137,6 ft^redebcin wohl verhört oder verschrieben für flreifebein = Tod,
s. oben S. 17, 15, unten S. 157, 38.
139,2 anbad)t =^ religiöser Eifer.
20 (jnfffts vcrschr. für t)Qfft(e)ti.
33 ,5tuifd)en fporen gefaffet = durch Zwang genötigt; vgl. U. A.
Bd. 34 '^ 198, 8, besonders aber Bd. 7, 243, 3.
140, 17 sua cornua; vgl. U. A. Bd. 36, 104, 15; Bd. 26, 571, 4 hier mit
Beziehung auf die bildliche Darstellung des Moses S. 148, 6.
141. 8 biben = hebon.
18 auff ein fneluel gctuunben wie das vorausgehende = autker Betracht
gelassen; vgl. U.A. Bd. 30'^, 147, 10, wo die Erklärung fehlt, die
auch im DWtb. unbekannt ist; Bd. 46, 517, 11 ist der Sinn anders.
142, 3 mirden = losmachen; vgl. U. A. Bd. 38. 64, 19.
816 Sdimetfuiigcn.
S. 142, 5 pamBelii = schwanken, iinsiilipi- sein; s. S. 75,6.
144,34 Siiibefc^lüffet ünb Söfcfd^lüffel s. L.s Sclnift von den Sclilüsseln,
U.A. Bd. 30 2, 435fp
146.22 f)elt ben ftic^ nid|t sprw.; vgl. z. B. Tischr. 1, 99, 20.
27 So Ifat — nid^t = aucli — nicht, ebenso — nicht.
147, 18 beiffe = Gewissensbisse dulde.
33 Sporn s. oben S. 139, 33.
35 jugcfatlen = zu fallen, sich einzustellen; vgl. U.A. Bd. 45.304. 12.
148,6 gjlofc mit feinen ft. |)örncvn s. oben S. 140, 17.
25 nntevfti't)en = uns anheischig macheti.
38 für ein raufd}enb blat s. S. 18, 22 und S. 156, 7.
149, 14 beftreiten = bewältigen, erledigen, s. Dietz.
150, 1 Sapftf djiirting = Papstpfaffen ; s. U. A. Bd. 50, 63, 12.
31 anff ein Älcloel gcmnnben s. oben S. 141, 18.
151,13 bift fein nic^t gebeffert = hast keinen Vorteil davon; vgl. U.A.
Bd. 40. 645, 16.
17 alle biffen in l^oll jclcn d. i. geizig nachrechnen, überwachen,
was er genießt, vgl. Wander, Bissen 54, 63. 66.
27 unterf)altung s. oben S. 83. 33.
152,24 fd)UU'ben noc^ panipeln s. S. 142,5.
34 bei mir fc^lieffen = sicher ermitteln.
38 ^enfftig - in Haufen, viel; s. S. 112. 32.
153, 2 gnugfam bebenden = in (Jedanken ermessen, sich vorstellen.
154, 10 al§ 'E)eute = das wäre also heute.
155, 37 fdjcnben = schelten.
42 fid)er = selbstbewu&t, sorglos.
156,8 ©efperr s. oben S. 136, 18.
14 flnd)ttg = zur Flucht geneigt, furchtsam.
15 jufd)eud)t = verschüchtert.
157,12 ^ufamen bringen = zur Fassung bringen, fiegensatz: 'auseinander-
bringen'; vgl. oben S. 353, 20.
14 ftarren ttiie ein tobtcr t'eid) = sind gefühllos wie eine Leiche,
vgl. Tischr, 1, 240, 10.
22 fliden vgl. S. 136, 40.
158, 2 gleid§ = geradezu, gleichsam: vgl. V. A. Bd. 46. 745, 19; ebenso wohl
oben S. 158, 11.
19 finget unb faget wohl = dichtet, phantasiert, fabuliert.
159. 19 erftodt = erstickt, erstarrt; vgl. Tischr. 1, 189, 14.
32 fd)en§lic^ fef)e = schrecklich aussehe; — fofern = vorausgesetzt.
41 anbad^t hier wohl = (religiöses) Gefühl. Denkweise.
161,2 bai bett ift jn enge = es verträgt sich nicht nebeneinander; sprw..
vgl. U, A. Bd. 47, 441. 40.
6 rotter fc^uc^ als Lohn? vgl. Tischr. FB. 2, 215; 4. 61.
18 gefVenft vielleicht ist gcfvöt zu lesen? gefpenft wäre = Trugbild.
162,15 fetoet unb teaffer l)er zum Verbrennen und F.rtränken.
22 burdjgcf euTct die Stelle ist nicht verständlich.
23 gefdjWinben renden = lückischen Kniffen.
25 niberfdjlage = verhindere, s. DWtb. d.W. 2c.
163,23 fingt, fagt s. oben S. 158. 19.
164,5 fd^euSlic^ s. S. 164, 6.
Stnmeirfungen. 817
S. 164. 15 inöectirt kaum richtig, da invectiviert zu erwarten wäre; auch
Aurifabers Besserungsversuch 3filbcctiüa befriedigt nicht.
IG tüuft = Unordnung.
17 ,5Qrt fx-ud)t vgl. U. A. Bd. 38, 73, 34.
33 ©cf|ar£)anfeii die Adligen.
31 füret (J5ot jur ©d^ul = düniit sich weiser als G.; vgl. U. A. Bd. 18,
105. 28; Bd. 34 2, 311, 3.
165, 22 triegt aud) ein 5tffen usw. vielleicht auf das Sprichw. zu beziehen:
ein Narr macht zehn (z.B. U. A. Bd. 12, 116, 31 ; vgl. auch Bd. 47.687,5).
25 S)ie getcrten, bie Devterten sprw.; vgl.U. A. Bd.l0',262,20und444.
26 gefc^meiS wohl = Gift (giftiges Insekt), Ansteckung; s. U. A.
Bd. 47, 404, 12.
27 @in toUex Äopff jeud^t ein fürften sprw. nicht nachzuweisen;
doch vgl. Ein Tor zeucht den andern, Wander, Thor 47 Narren
sind der Fürsten Prediger, Narr 808.
30 in ber redeten fc^nuv = in der rechten Richtung; vgl. U.A.
Bd. 46, 561, 9.
34 befc|orren = begraben (sind).
35 me^ = Mädchen.
166, 4 @elt macE)t f dfieltl sprw.; vgl. U.A. Bd. 342, 347^ 22.
19 färb die Wappentarbe; vgl. Z. 20 bofffarb = Kennzeichen s. U. A.
Bd. 342, 518, 16.
25 fol micf) ber ieuffel befc^. = bin ich wohl betrogen; vgl. U.A.
Bd. .50, 54, 24; Bd. 30 s, 278, 9.
36 pflafter leit no<i) auf b. w. sprw.?
38 mir Berbad)t = verdächtig, ich traue mir selbst nicht, aus L. nicht
belegt.
167.4 bem Dos ben boben au§ erg. ftö|t; hier = kein Maß kennt.
19 feilet aus ber ©anfiel) d. h. verläßt den geschäftsmäßigen Ton
oder = vergißt den wirklichen Brief.
28 Heben wohl wie sonst f leiben = W^urzel fassen; doch kennt L. auch
die heutige Bedeutung.
168,31 c§ roilS nic^t tl)un = damit ist nichts auszurichten; vgl. U. A.
Bd. 47, 153,5.
34 Die Geschichte steht U.A. Bd. 47, 300, 18ff. (nicht Bd. 47, 18ff.).
35 pruppcln = plappern, wie proppeln U.A. Bd. 2, 119, 7, preppeln
(V. 1. pleppern) Bd. 6, 233, 14.
169, 1 in fpringcn erg. geet nämhch vor Freuden.
37 fo tt)cr§ mit e. bred tierfiegelt d. i. untauglich, ungiltig; vgl. U.A.
Bd. 26, 281, 15 (in etwas anderer Färbung).
170,8 roie tropffen es ist wohl ein tr. zu lesen = gar nicht.
10 tugen baju = helfen dazu, tragen bei.
172, 7 juf eile wohl zu lesen jufiele = bestimmte.
9 batä Berfe^en = hat einen Fehltritt begangen, oder wie U. A. Bd. 38,
565,3 = versäumt, d, i. seine Liebe verscherzt; s. DWtb. ver-
sehen II, 3.
18.20 furne^meu wohl = zur Rede stellen, anklagen.
30 in ferlid)!eit nun soluni usw. s. Z. 35; Sinn: es steht die Ehre
als Jungfrau und als Braut auf dem Spiel.
174.5 bod) unter bem fi^leier ^er = doch verlobt (vermählt).
Sutliet? Sffiexfc. XhXX 52
818 Inmertungen.
S. 174, 10 vitrum s. U. A. Bd. 47, 630, 21.
175, 1 antauffen = sich blamieren.
4 feine beftenbige urfad) = stichlialtigen Grund; s. U.A. Bd. !:>(), 10, 33.
34 id) flc^or auä) in§ fpiel = bin auch beleihgt.
176,9 ubertrefflid) = überaus wertvoll.
177,18 iineffig = widerwärtig, sonst une§; s. U. A. Bd. 37, 130, 10,
Thiele 194.
22 tto^ = Trost, Stütze; vgl. U.A. Bd. 38, 335, 30.
178, 1 (loben fol^ geledt; es ist wohl das geweihte Salz gemeint.
14 nuffmu^en = hervorheben, geltend machen.
26 f ud)Sf djluanj = leichte Züchtigung, sanfte Mahnung; s. U. A.
Bd. 40 '^ 2 70, 3.
28 lege ein faul t)o^fe = ^Is läge ein wertloses Holzstüik im Weg; vgl.
S. 180, 31.
35 ba§ fTa|en jloifi^en ben ol^ren = das .Tücken im Nacken (vgl.
oben S. 41, 25), d. i. das Nahen des Todes.
179. 18 äßenn er au§gefteupt l)at usw. nach dem Sprichw. U.A. lid. 19,
353, 10; 376. 23.
24 leife = Lieder, .Strophen.
37 in ein fletn bunblin gefaft = in ein kleines Bündel, in wenige
Worte; vgl. U. A. Bd. 46, 614, 19.
181, lo njullen in wollenen Gewändern.
S. Wolfgangum s. U.A. Bd. 47, 392, 36.
12 qneiitbcv= Quecksilber. Bild df-r L'ruiihe; s. Tischr. 1, 393, 12.
21 ^aben ba§ ber^leib = bemühen sich; vgl. U.A. Bd. 46, 584, 21.
latbiedjen — rädern d. i. mifähandeln, entstellen.
22 eine anbete nafe jugeben = einen anderen Sinn unterlegen; s. U.A.
Bd. 46, 465, 4.
32 niutU'illen = sträflichem Eigensinn, Gewalt.
182,37 S)a nirct er ben Sejt faft = hält sich eng an den T.
187, 5 froniid)cn s. S. 58, 34.
8 tid)te — batiin = ließ umbringen; s. Dietz.
12 rumor = Aufruhr; s. U.A. Bd. 47, 555, 25.
18 ja ironisch = ja, aber oder = ja, auf seltsame Weise.
188,19 S^fuffelätopff sonst vom Papst gebraucht.
189, 11 genieffen =- angewiesen sein auf die Hülfe.
30 5In ftüelen lernen gelten L. sagt sonst an benJen, so U. A.
Bd. 17, 431, 14.
190, 3 untertret = mit Füßen treten, unterwerfen; vgl. U.A. Bd. 41, 113, 6.
191,4 6in linbclin \o lobelid^ das bekannte Lied (Hoffniaim von Fallers-
lehen Nr. 89).
192, 16 ut elfter wohl sinn- und gedankenlos; vgl. U.A. Bd. 23, 27, 7, wo
6lfter für corvus eingesetzt.
25 bag branbte erg. leib; vgl. U.A. Bd. 45, 713, 23.
26 gefprüet nämlich Zorn; s. U.A. Bd. 38, 361, 11.
28 tompft verschr. für fomptS.
40 fd)cibet ftd)§ ^ darin sind wir uneins, verschieden.
193,4 Corona ^ Tonsur: vgl. U.A. Bd. 17, 336.
12 leit uic^t bie mad)t = es kommt nicht an auf.
15 Unfer bing fo( fte'^cn = unser Interesse soll gewahrt bleiben.
9lnmettnngcn. gl9
S. 194, 15 Sag ift bev tro^ = Grund der Zuversicht; vgl. U. A. Bd. Sl», 325, 35;
Bd. 45, 711, 15.
195,21 2ro§, toerS loere = ich wette, daß es niemand wehren, verhindern
vnrd ; vgl. U. A. Bd. 45, 605, 38.
196, 5 fc^meiffen = schlagen; s. S. 156, 25.
29 fc^toegt Schreibfehler für fd^ttjebt oder fic^ ttjegt.
198, 20 unterftunb s. S. 148, 25.
202, 25 überfaat = mehr als genug.
203.5 mot^ bie vielleicht zu ergänzen: die Augen.
204, 29 erfoffen = befangen, vertieft.
31 D elf (f)t cmmct = iimo obrutum, d. i. unzugänglich; s. U. A.
Bd. 46, 253, 24.
206,9 gtredbein s. oben S. 17, 15.
15 jed^t = hetzt, treibt.
28 auffd^etete = aussonderte; vgl. U.A. Bd. 47, 718, 30.
30 fpt^en = Armeen s. S. 63, 21.
207, 19 feile ift = fehlt (an Krankheit).
29 (et wohl = läßt (alte Form).
209,4 bev fpi^ fraft = die Wirkung des giftigen Stachels.
6 im fuvfe|t wohl = tierfe^t = abwehren, entgegentreten, wie U.A.
Bd. 30 S 210, 1; Bd. 34-2, 377, 37.
12 im tl^un = dem abhelfen, sich dagegen wehren; s. S. 118, 12.
210,14 wircfe bic^ erauä = befreie dich davon: s. S. 142, 3 und U.A.
Bd. 47, 226. 16.
20 vumort s. U.A. Bd. 47, 376, 31.
28 öertiang wohl Fehler für Vorhang.
36 Quffrüifen = vorwerfen.
211, 10 gl^et an alle (310) fdjmerb f(^lad)t ju = vollzieht sich ohne
Schwertstreich.
13 5J3aIbtrcr als Arzt; vgl. U.A. Bd. 46, 110, 16.
14 üerf) ölten wohl = veriieimlicht.
214,36 gern wie ber bauv usw. sprw. ; vgl. Wander gern 32.
215,30 mens roil bcn fjol^iuege = wenn es irregehen will, sprw.; s. U. A.
Bd. 46, 215, 7.
216, 12 loie ein fatt) junt tröge d. i. gedankenlos, ohne Andacht und Vor-
bereitung, sprw.; s. U. A. Bd. 31', 417, 1.
217, 15 erjelen = aufzählen.
22 fc^loffet = hagelt.
24 4 tüelt i- Generationen.
218.6 in bie pfutjen ju tretten s. S. 220, lO; wohl nicht sprw.
15 javmarctt für ber tl^ur d.i. Hilfe ist sofort bereit, sprw.; vgl. U.A.
Bd. 33, 573, 40.
21 uberraufdjen = unbeachtet vorübergehen; s. Z. 32.
23 |jeid)(ein ^ kleines Zeichen.
41 aufgor ebt ~- sind zu Ende mit ihrem Beden.
220, 10 Warfen große Steine als Hindernis, wie die pfu^en s. oben S. 218,6.
27 getrieben =^ verbreitet; — fd^cltn, wenn richtig ^ beschimpfen,
stoßen verächtlich von uns.
36 fpe^ — an= verachten.
38 n)affd)en wohl ^ gewaschen zu werden.
52*
820 anmerfiiiigfii.
S. 221,15 tuerben aiil bic fnicliiig ^- daraus werden frühzeitiac Fiüchle ;
s. Dietz Friililing.
18 ad quem — tot vgl. oben S. 57, 22.
2(1 trucft naä) = wirkt nachhaltig ; vgl. U.A. Bd. 50, 44, 5.
222, 6 mit bcii fuffeti jegnen wohl = davon laufen; sprw. nicht nachgewiesen.
224, 1 nemo toeig usw.' sprw.; vgl. U.A. Bd. 26, 553, 10.
10 touft — loefen = unordentliches Begiment; nnotbig I. uuovbig.
11 malen hier unklar; die erwartete Bedeutung = verkünden ist nicht
belegt, vielleicht Schreibfehler.
225. 14 3q — Daraus wird nichts, tjöltifd) feur hier noch wörtlich zu fassen.
20 evt)alteu bel)iii Ijaiiffeii = Ihm der großen Menge diuchsetzen, auf-
rechterhalten ; s. S. 227, 9.
22G, 12 Ijul^ern fd&ürei|cn auch sonst L. geläufig; s. DWtb. Schüreisen.
14 tlidt = Flecken. Makel.
16 fc^taiigenfdjmaiij der giftige Drachenschwanz; s.U.A. Bd. 47, 502, 10.
227, 9 Wniibel = ein geringer Teil, eigentlich = 15: s. DWtb.
228, 10 fertig = so beweglich.
14 iiidjt in 3tbam§ garten sprw.; ähnlich z. B. U. A. Bd. 47, 50, 34.
30 öerglei(i)en, »ertragen = uns gütlich einigen.
229.2 ringen = Brotreste; s. U.A. Bd. 47, 462, 1.
23 (Jtler = Erle.
28 iucd)Hei: (Wäscher) = Schwätzer.
230,13 unefS s. oben S. 177, 18.
17 öerwebb = verweht.
30 Jid) aufgebrnft wohl für aufgcbriiftel = sich gerühmt, gebrüstet;
s. Dietz und DWtb. aufbrüsleu.
231, 9 t)rrlüt)en wohl =-- v(M-wähnen.
11 fd)elct fid) QUg = sondert sich ab; s. S. 206, 28.
232,1 leift fid) = stehe auf veitrautesti-m Fuli mit: vgl. DWtb. lecken 3;
ähnlich wohl Z. 5 I)cng mir.
16 3Sn tjellifd) feur vgl. S. 225, 14 und ob^i Z. 21.
233,4 s. U.A. Bd. 46, 209, 8; Bd. 36, 45, 7.
27 tl^iie jm atfo = hilf dir so.
236.3 bem banffen, qui usw. = nicht zu der Menge geschaffener Dinge.
21 jur lauter m. I. pur? = blofser.
238,38 gebrittee = Dreiheit; s. U.A. Bd. 46, 436, 10.
240, 3 erfdjuappt = gefunden, entdeckt.
241.4 aufgi'fd)ut wahrscheinlich ^ sicth schenkt, darbietet; s.S. 281, 30;
312, 5.
22 SSlinber Don ber forbe sprw.; s. U.A. Bd. 34 ', 113, 1.
242,9 grob = deutlich.
243, 3 nid)t ein fteden =. nichts mehr; vgl. U. A. Bd. 47, 567, 30.
244, 23 Oerljengnig = Erlaubnis.
36 fd)Upcn s. U. A. Bd. 47, 149, 40.
245, 7 anff bas aug geftoffen =- gekränkt, beleidigt; vgl. Z. 12.
247, 9 bie feigen tucifeft = verhöhnst; vgl. U.A. Bd. 19, 400, 14.
28 Inolgeweljet = immer wieder im Munde geführt; vgl. U.A. Bd. 47,
635, 2 und 891, was aus nnsrer Stelle beleuchtet wird.
249, 26 bid)ö berichten = dich davon unterrichten; vgl. U.A. Bd. 38, 144, 27.
31 meffen = beurteilen.
9lnmet{ungen. g2 1
S. 250, 17 fonbetn ist auf Z. 18 vor audj zu setzen.
251, 34 eben = gerade.
252, 16 letbigc statt lebige = leere.
gettiicijtc = der Kern; s. die Parallelstelle U.A. Bd. 47, 638, 5.
26 finb gebelfert = haben Vorteil von; s. S. 151, 13; 254, 5.
253, 21 fi^Iectit = nur.
254, 5 ubcrbru§ = überdrüssig;, sonst nicht belegt.
256,36 iTiic er auäj = gleichgiltig, wie er — sein mag.
258,17 fdjioinbeln wenn richtig (oben steht dafür Z. 1 ftuttbti n! ^ ent-
scheidender Augenblick) = Unsicherheit, Zweifel; s. DWtb. schwin-
deln 4.
259,5 fadet verhört für fartet oder wahrscheinlicher verschrieben für
fachet = lacht; s. DWtb. kachen.
6 left ftcf) = läßt sie — machen.
7 S)er recf)te tnot = die Hauptsache; vgl. U. A. Bd. 47, 118, 39.
25 buvc^gaiigen = durchdrungen, gewöhnt; vgl. U.A. Bd. 37, 642, 28;
Bd. 311, 407, 29.
28 grob anlauffen = ihm gegenüber keck werden; eben vielleicht =
geradezu, wie U.A. Bd. 38, 79, 15; Bd. 30 i, 161, 22.
260, 1 erge^en = ersetzen.
9 gieibf)Qrt = der Neider; vgl. U.A. Bd. 34 i, 445, 14 und 25.
37 Ätnber= unb tolle freube = unvollkommene und falsche Fr.
261, 7 herba s. U.A. Bd. 47, 318, 2 und oben S. 261, 16.
13 ©alamanbra, s. Enders 10, 349, 15.
14 enthalten = sein Leben fristen.
17 toolt einä augc§ ttenigcr fiaben sprw. nicht nachzuweisen.
262.1 überlegen mit = überlegen an, in bezug auf.
2 Non tlingt in auribus für b. r. = hat keinen Klang, gefällt nicht;
vgl. Z. 27 und U.A. Bd. 46, 748, 28.
16 ]id) tu^eln = zufrieden sind, heimliche Freude haben; s. U. A.
Bd. 45, 251, 34.
31 einmal = endlich einmal, ein für allemal.
36 l^ingejettelt unb auffgereumet = zerstreut, beseitigt; vgl. zer-
zeüeln bei Frisch =- verstreuen, vereinzeln, und U.A. Bd. 38, 16, 3.
263, 29 auffaltet -^ aufrechterhaltet.
265, 17 lan^ jur ^oc^meffe sprw.; vgl. U.A. Bd. 37, 245, 20.
21 Dn baö fie — fu^elt ^ nur daß es ihnen eine Genugtuung ist;
vgl. oben S. 262, 16. ^
266,5 fic bempffen mot bran = es schadet nicht, daß sie versuchen, es
zu unterdrücken, laß sie nur versuchen.
8 ereben^le, 32 («reben^ - Vorgeschmack; s. U.A. Bd. 50, 53, 17.
267, 28 g§ ift - ^u t^nn s. U. A. Bd. 43, 491, 33.
269, 14 ^aft gut fagcu du kannst leicht so sprechen; s. S. 103,3.
270.2 6rcn^licl) usw. ein Kränzchen, das ohne Ende, weil rund ist.
272,5 mir statt toir.
20 f5 statt fiel).
27 toten wohl mit Dietz = Dohlen zu setzen, Dohlen und Enten
erscheinen bei L. als dumme Vögel, s. Dietz Dohle, DWtb. Dohle
und das Zeilw. dahlen , läppisch reden; oben S. 273, 30; doch
spricht tolen S. 273, 29 für Gleichscizung mit toll.
822 Slnmertungen.
S. 273, 13 fid) bamit geben = sich abgeben, beschäftigen; Ivetben =- besprechen,
verkünden.
17 bitrd)bel)ffen = durchbeizen, durchsäuern.
30 S)at)in toten = wie toll dahin eilen.
34 lochen wie reiben = reizen; s. oben S. 247, 28 und U. A.
Bd. 41, 627, 11.
274,3 gefpervt s. S. 54, 14.
13 ungegruefft = ohne begrüßt, angesprochen zu haben.
20 ein gut§ jbat euphem. sonst 'alles Unglück"; vgl. U. A. Bd. 47, 317,20.
275.5 fid)5 anncnien = zu Herzen nehmen.
16 f!^ünben = können.
35 fdjlage — ein fliplin = verachte, verhöhne, s. S. 18, 24.
40 unb '^eb — a^n noch derber U.A. Bd. 36, 550, 21.
276, 23 g:^e tjon ber toanb usw. sprw.; vgl. U.A. Bd. 38, 237, 2; Sinn
nehme er sich in acht.
ä9 mir = wir.
37 auff gut amfborfifd) wohl auf Nikolaus Amsdorf zu beziehen.
278.6 gene^ic^t = gnetzig, aussätzig.
10 in foldjem gifftigen gefc^meiS = gegenüber so giftiger Ansteckung.
28 tl^orlid) hier wohl = auffallend, unerhört; vgl. auch U.A. Bd. 46, 101, 29.
29 vebevn unb ef)ebern s. U.A. Bd. 45, 726, 26.
35 balb gebuffct = sofort gestillt, erfüllt.
279.2 fo gleid) ^ugeljen = so ohne weiteres, so ohne Einschränkung vor
sich gehen (die Befriedigung der Lust), gteid) JU = geradezu (ohne
Hemmung); oder ^ sogleich, was zu balb S. 278, 35 stimmte.
19 ©in ß'inbelein usw. s. oben S. 191,4.
281,30 fid) au§fd)utt == sich verschenkt, mitteilt; s. S. 241, 4 ff.
282.3 tierfc^Iemmt s. oben S. 204, 31; Z. 24 tierfd^leimbt s. U.A.
Bd. 46, 253, 24.
283,13 fil^eft Seuffel in bcn f). = nach der unreinen Welt hin; vgl. U.A.
Bd. 46, 210, 6: Bd. 19, 262, 2, doch hier in anderem Sinn.
27 .f)Qt§ 1. f)aft§ = hast dazu; vgl. Z. 6.
286, 24 au8 wenig laiDen öerfte'^en wohl = daß wirs aus wenigen ver-
deckten Andeutungen uns vorstellen; vgl. U. A. Bd. 81 \ 436, 10,
oben S. 23, 36.
287,20 reimet fid)i bie treppen an = ist ganz unwahrscheinlich; sprw.
niclit belegt.
39 Icifenn = Strophen; s. U. A. Bd. 27, 553.
288. 14 f)eijc6 = heiser; tDol bcftintpt = gut bei Stimme.
289, 7 gieng — ubcv ein I}auffen = ginge in Trümmer.
290,5 brennet 9{eiu, Gib, if)onalü Steigerung der Wendung; s. U. A.
Bd. 47, 109, 13.
23 gro^ = Groschen.
26 brunbt = brannte.
291, 34 me^cn = Mädchen.
292, 10 unbienft = Belästigung.
293, 9 trol = troll dich, mach dich fort.
22 fan — nidjt überleben = kann (vielleicht) sterben.
29 aUt% 3ufe|enn wohl = sich nur an uns wenden, sich für uns
bemühen, nicht belegt; das Bild wohl vom Spiel, vgl. S. 305,12;
vgl. baranfe^en.
9lnmEtfiingen. 823
S. 294, 40 gc'^c feinen Uicg = will icli daliingcslcllt sein lassen; ebenso 15 toä
id) ftl^cn.
296,20 bcfd^rien = genannt, berühmt.
297, 8 ffei)bigfeit = Zuversicbtlichkeit.
21 bcn 58el^ tcafc^en = rügen; vgl. U.A. Bd. 47, 442, 40.
23 5Ui- fd)u(e \üxtn = eines Besseren beleliren; s. oben S. 164, 31; —
grob = ohne Einsicht.
27 Slemptä ciic^ an = n. zu Herzen.
298,1 nit in untertt)et)fen vielleicht zu lesen mit i. u., d. i. mich
besprechen, benehmen mit.
2 ju rei^t einlegen = auf eine gerichtliche Auseinandersetzinig ein-
lassen ; s. Dietz einlegen , DWtb. einlegen 7.
3 üorgefien = den Anschein erwecken; vgl. etwa U.A. Bd. 31 1, 304, 13;
Bd. 46, 579, 8.
7 ein latein aufgeben wie sonst ein argumcnt = eine Aufgabe
stellen; s. Tischr. FB. 4, 504.
21 bei getoiffen fpielen = sicher gehen; s. U.A. Bd. 38, 210, 4.
23 ben Sapft i. o. I^an gen = sich an den P. klammern; vgl. U.A.
Bd. 46, 608, 22; tlumpern = Lehm- oder Kotballen; vgl. U.A.
Bd. 342, 77, 26.
299,4 auffftofeig = aufsässig, mißheilig; sonst auffftu^tg U.A. Bd. 47,
319, 20.
7 ju rec^t = vor Gericht.
23 gulben fetten usw. Abzeichen des Adels; s. U.A. Bd. 47, 222, 14.
26 l^offiercn = schön tun, e. Gefallen erweisen.
300, 5 ba§ bid^ ba§ '^er^Ieibt anfom Verwünschung wie unten Z. 34 =
sei verfhicht mit deinem Rat; wörtlicher ist Z. 25 f. zu verstehen.
33 üerttiidEIung = Verwirrung, Verstrickung.
301,15 für geben = sehen lassen, geltend machen, versprechen; s. oben
S. 298, 3.
25 überzeugt unb uberttunben = überführt und überwiesen.
302, 3 ein loci) meifen sprw. ; vgl. Tischr. FB. 4, 494 (aus unsrcr
Fredigt!)
4 ]^eu($Ier = schmeiclielnde Anhänger; gefc^moinc ("wofür aber in den
Tischr. gcfd)tD arm) = vereidigte (also gehorsame) Untergebene;
vgl. die Stelle aus den Tischr. im DWtb. Geschworen 2 c.
5 ge^en unfer muffig = kümmern sich nicht um uns; vgl. Tischr. 1,
301, 15.
303,8 not briii)t el)fen sprw., s. U.A. Bd.29, 711zuS 519; Bd. 47,65,21.
9 5Dre(fre(^t = Dekrclal; s. U. A. Bd. 50, 77, 11.
12 t)on g. m. = durch; troft = Hoffnung auf Gott.
24 ert) alten ^ aufreclUerhalten, behaupten; s. U.A. Bd. 38, 205, 37.
304,6 das Konmia ist wohl nach getüiffen zu setzen.
6 fd;ftieren bnrd) ein eifern bcrgf d. i. mit frecher Stirn einen
falschen Eid ; sonst nicht belegt.
13 me]^r = schon öfter.
33 triber unbittigteit wohl zu bessern in to. billigtcit.
305, 3 'Ratten un§ für narren = mißachten uns, machen sie sich lustig über
uns; vgl. U.A. Bd. 40 2, 159^ g; Bd. 47, 867, 36; Tischr. 1, 239, 1.
13 jugfe^t = drangewagt, dafür eingesetzt; s. S. 298,29.
824 Jlnmetfungen.
S.305,20 tiio((en§ über ben '^opfi r. }). = wollen darüber nocli mehr als
der Papst zuständig sein.
26 SPadianten =. Ignoranten; s. U.A. Bd. 47, 670, 23.
29 Qiiiloeffern sonst auitoeftern = entfernen: s. U.A. Bd. 41, 531, 1;
620, 35.
34 nii($ reblici) üerbvciuien = in Mißachtung bringen; vgl. DWtb.
verbrennen 6; man erwartet nach anderen Lutherstellen eher =
sie werden sich verbrennen d. i. Schaden nehmen, unterliegen.
306, 14 bic gelegenbeit l^Qt§ = so ists gelagert, bewandt.
14 unterftebc '^^ S. 148, 25; 196, 20.
307, 1 trauen firf) usw. = kratzen sich (aus Verlegenheit) einmal am Kopf;
got geb, 1P0 = gleichgiltig woher die Taler fliegen.
7 ein jar ober jtoanjig = etwa 20 Jahre; s. U.A. Bd. 46, 319, 21.
10 b^'ft ^'i^ ba§ l)cntfd) feucv d. i. sollte alles andere heißen als
Jurist (Z. 8); vgl. S. 225,14.
19 trefft bog locf) s. S. 302, 3.
20 il)n wohl = ihnen, sibi.
310,22 fui)i Qiigen s. oben S. 230. 31.
312,5,24 au68efd[)ut s. oben S. 241, 4.
313,33 einen tro| betücifen = Widerstand leisten: vgl. U. A. Bd. 34^, 94,23.
314,28 ben fad usw. s. U.A. Bd. 46, 691, 30.
315, 16 jdjttiemmen fid) = wälzen sich, s. DWtb. schwemmen 3; S faßt es
anders (Z. 33), nach den Wendungen, die DWtb. la anführt;
s. Wander Sau 68.
31 rof)to5 = ruchlos.
34 be« red[)ten = des Rechtes.
317, 17 lod) reiften vgl. U.A. Bd. 41, 272, 18.
19 reift — binburd) = behauptet sich; vgl. U.A. Bd. 37, 514. 1.
23 bo — tnirt fi^arff balb fcbertid)t sprw. ; vgl. Thiele 234, Wander
scharff 1 ff.
318,2 loa feilsten ist an das Durchfeilen einer Kette gedacht?
29 feit mir bc^^i" cii boffe = wird mir ein toller Streich gespielt,
mutwillig Unrecht getan ; vgl. U. A. Bd. 38, 165, 26; Bd. 34i, 280, 3,
wo auch eher an böswillige Streiche als an Scherz zu denken.
319.16 übereilen, uberpoltern = durch stürmische Überraschung
bereden.
28 brum begruffen = die geziemende Frage stellen an; vgl. U. A.
Bd. 30', 149, 2.
30 bQ§ lod^ hier ^ Ausweg, Ausflucht; vgl. U. A. Bd. 47, 340, 35.
34 geledert = verlockt, verführt; s. U.A. Bd. 47. 762, 2.
320.17 fd)lng ba§ ^reu^ f. b. = nimm dich in acht.
22 fo Quffmu^cn = beschönigen.
25 unart Ungehöriges oder Streit nach U.A. Bd. 34', 443, 19; oder
ist unrat zu lesen?
321, 14 bem Icuffel im b- - nirgends; vgl. U. A. Bd. 47, 588, 5.
36 leuffelS gefpcnft s. oben S. 36, 37.
322, 7 sicut furis; vgl. Wander Gerne 27.
323, 2 bcbelffen = ausreden, entschuldigen.
17 niid) be§ öetbendcn = es mir verdenken, mich deshalb tadeln.
35 toic fd^merft bir ber brnten? sprw. sonst nicht nachgewiesen.
Slttmerfungen. 825
S. 323, 36 flriff = Kunstgriff.
324,5 Bd)la1) mirä in bic l)anb = verspiidi mirs mit Handschlag; das
Ganze ist Verlöbnisformel.
10 nemcn wolü = benehmen, rauben.
11 aUe ftunbe = jeden Augenblick, d.i. sofort.
23 reunicn erg. den Platz.
325,9 gieifft in ben Wofeä -= vergreift sich an — , beeinträchtigt; vgl.
oben S. 83, 20.
21 mit ftimmen = mit sprechen; toeil = solange.
25 ferct alau 1)oä) = erlaubt sich zu viel; vgl. U.A. Bd. 38,238, 12.
28 ftro^tüifd) vielleicht auf das Warnungszeichen auf Cirundstücken
(Vogelscheuche) bezüglich.
326.8 öcibti eil ic^ = anstößiger, ärgererregender.
13 fpriieten s. S. 192, 26; run|e(ten = rümpften.
327, 1 a3iibL'nfcf)ueI = Schule der Büberei; s. U.A. Bd. 50, 70, 10.
5 t^lit umb = bringt um, tut ab; niederd. ; s. Lübben -Walther.
11 red^t — Qufgoffcn = geärgert, gescholten; vgl. U. A. Bd. 47, 400, 22.
27 fic^ öerbcffert unklar, etwa = sich eingeschmeichelt, seine Stelhmg
zum Volk gebessert (ironisch)?
328, 21 auff bai ciifferfte gematct unklar, etwa = mit den grellsten Farben?
zuletzt? DWtl). führt aufs äußerste = sogar an.
329, 37 gl)et5S l)ie ba^n = trifft hier zu (das Wort); vgl. U. A. I^d.40^ 235, 3.
330, 26 irie gefeit cud) bai lieb vgl. S. 323, 35.
331.9 wie bu gc'^ft unb fte^eft = mit Haut und Haar, ganz und gar;
s. U. A. Bd. 342, 2, 8.
332, 8 aSel)ftucE im Gegensatz zu taput Z. 6 .gicmjtftucf Z. 25.
333,12 ©iltiit bat)tn = es zielt dahin, kommt darauf hinaus, s. U.A.
Bd. 46, 608, 15.
15 Q^ fil)et mtc^ an = es scheint mir; s. U. A. Bd. 31', 80, 24.
29 nur gnabe f)oren d. i. nur Angenehmes; ist gnab junifet (Anrede
der Unterwürfigen) zu lesen; wie U.A. Bd. 47, 121, 18? vgl. auch
Bd. 30', 286, 12.
334, 29 ubev unb über d. i. kopfüber (zu gründe); vgl. U.A. Bd '.iV, 328, 9.
32 (ernien = Aufruhr, Unruhe; s. U.A. Bd. 47, 558, 12.
335,35 6'^xiftus ift mit im f(^iff hier wörtlich, von L. gern bildlich
gebraucht.
337, 19 Webb = weht.
338, 6 2ro^, toet mir§ fagt = mir wirds gewiß niemand sagen; s. S. 195, 21.
29 ftrafft = Lügen straft, zu Bede stellt.
33 fug = Recht (vgl. mit Fug und Recht).
339, 16 aud) wohl euc^ zu lesen.
17 follen ba§ ^er^tcib bafüv ^aben = keinen Dank; vielkichl aber
nur Umschreibung von 'mit Seufzen'.
34 fc^auben s. S. 299, 23.
38ticrbeiffcn = hirumterschlucken, sich still gefallen lassen; s.
Tischr. 1, 63, 6.
340, 1 f^ud)äfcl)toan,i s. S. 178, 26.
5 getrtcb =- Anstiften, Betreiben; s. U.A. Bd. 31', 356, 29.
15 aSoffer über bie Äörbc gefien sprw.; s. U.A. Bd. 342, 19, 3.
Sinn = die höchste Not kommen; s. Bd. 29, 704.
326 ^(nnieiluiitteii.
S. 340, 22 fall in bie hüd)tx = wirf dich auf d. B.
38 fc^lag bas txni^ fut= hüte dich davor, s. U.A. Bd. 47, 587, 6.
341, 16 im !i;effe( eifeuffen sprw.; vgl. U.A. Bd. 34', 445, 15 Anm. 4.
19 !Hcib bic^ an niirf) wohl = halte dich enge zu mir wie U.A.
Bd. 41, 627, 11 und 424, 5 Anm.; oder = lade es auf mich ah
wie Bd. Sil, 102, 19; doch s. auch Bd. 12, 315, 13.
22 Gotontdien wenn nicht Canonichen zu lesen, sind Sprüchlein gemeint;
s. Dietz Gatonichen und Canonichen.
342, 10 auffjielien = verzögern.
11 gjlonliofer (Z. 28 93lagcnboiif); .s. Thiele Nr. 80 und Nachtr.;
(Sott i'ijXi ba§ ^aribtoercE ist Gruß der Zunftgenossen (Kollegen).
27 ergefien ficE) vielleicht wie mhd. (s. Lexer) = nehmen ein Ende,
lassen ein Ende erwarten.
16 un§ angveiffen = uns anstrengen.
30 Mittel = Ruf, Beurteilung (als Schinder).
344,11 fd)raiicEen der Rennbahn.
39 Suftern = fanatischen, geschäftigen, etwa dem novarum rerum cupidus
entsprechend.
345,15 invenit aebrius sitientem, 37 Ta fonH)t bciin S)vun(Ien'6Dl t
unb Surftiger jufamen sprw.. vgl. U.A. Bd. 41, 30, 3.
IT bie o^rcn 311 fratoen = zu schmeicheln; s. U. A. Bd. 16, 620, 3,
dem Hörer jucken die Ohren Z. 30; vgl. U.A. Bd. 38, 85, 34;
Bd. 37, 515, 15.
37 uberbniffigen s. S. 254, 5.
346,2 fürtüi^ig wie oben luftern 344,39.
0 Clivcnmeuler wohl zu lesen £t)rcnmelfer wie U.A. Bd. 19, 575, 12
zu C^renfranjer s. oben S. 345, 17; nach der Parallele Ebrius et
sitiens könnte aber £t)ren meuler bedeuten = der gerne etwas
(Neues) hört, den die Ohren 'jucken' (so ist auch Z. 4 zu lesen).
10 C^renjudcr sonst nicht belegt, doch vgl. Z. 4; der Sinn ist zweifel-
haft: geht er auf die Person (als Subjekt), die gerne Neues hörtV
oder ist es = Kitzel in den Ohren (nach Neuem)? auch get)t an
ist zweifelhaft ; = ist erträglich ? = es fängt an ?
39 ftiB fid^ Quc^ = kam nicht ans Ziel; vgl. etwa U.A. Bd. 45, 717, 5;
Bd. 41, 89, 20.
347,2 machten fic^ Uiunberlic^ = zeigten sich launisch, widerspenstig;
vgl. U. A. Bd. 38, 23, 3; Tischr. 1, 400, 17; 399, 18.
14 ben tro^ = die trotzige Einrede.
348, 8 f)tmcIbrob = Manna; s. U. A. Bibel 3, 248, 32.
24 rid)tetcn ein unluft | an] = erregten (Gottes) Unwillen, benahmen
sich ärgererregend; vgl. U.A. Bd. 47. 317, 32.
349,15 ©videl, Sectel 26 9lgri(fel unnb 3ecEet s. U. A. Bd. 44, 55, 36.
20 hiftern s. oben S.344. 39 bodE)cn unb trogen = widerspenstig seien.
22 nit niei§, mcr fod) unnb feiner ift sprw.; s. S. 224, 1.
350, 32 auffn grab gefcf)unben = aufs äufserste gequält; s.U.A.Bd.45,704,27.
36 ein ßniiellen jur tird)cn geben wohl Anspielung auf das si)ricli-
wörtliche: der Teufel baut eine Kapelle daneben, wo Gott eine
Kirche baut; s. U.A. Bd. 46, 585, 9; Bd. 342. 100, 20.
353, 14 glüto = blank; s. U.A. Bd. 34 2, 406, 2.
20 ^üncr usw.; s. U.A. Bd. SIS 322, 22.
Jtnmetfungcn. 827
S. 353,20 äufomenbvingen = beruhigen; s. oben S. 157, 12.
356, 13 bes 3tngcl^ usw. s. U.A. Bd. 46, 556, 34.
31 bi|lin usw. s. U.A. Bd. 40'^ 272, 2; Bd. 47, 80, 17.
357, 14 mit iQU(i)en (= haarigen) jotcii usw. s. U.A. Bd. 47, 754, 3.
35 brunftigen = felDvig Z. 15.
358, 15 S^tDcinäaugcn s. S. 230, 31; oben Z. 34.
18 ]ä)a\v tregt = zum Schauspiel macht Z. 12.
19 jured^t Bringe s. Z. 38 und S. 353, 20.
359, 20 fd)eu§(ic() = siehst schreckhch aus.
38 abgefaßt wohl = unter Ausschaltung von.
360,2 un§ eingebilbet in vitam = durchs alltägliche Leben ein Vorbild,
Abbild geschatfen.
362, 7 ftincEt = ist verachtet; vgl. U. A. Bd. 47, 534, 40.
18 6r trage fdileier ober '^iit = sei Mann oder Frau; s. U. A.
Bd. 47, 792, 8.
24 runzeln = rümpfen.
30 eingetDott wie sonst eingetien tootlen = gefallen, zusagen.
363,32 fid} nieuten = unzufrieden sein, schelten; s. U.A. Bd. 34^, 6, 11
und oben S. 364, 8.
367,25 geleit = Schutz.
368, 11 reblidje = echte, rechtmäßige; s. U. A. Bd. 3V, 406, 20.
18 ^at un§ bem Seufzet usw. s. Tischr. 1, 216, 11, hier einfach =
zum Teufel.
19 gan^ tuol befc§. = tüchtig angeschmiert, betrogen; s. U. A. Bd. 46,
501, 7.
370, 8 mai^tS unnu^Iic^er unb tierbrie§ licf)cr wohl richtiger Z. 25 mad)t
fid^ = macht sich lästig und unangenehm, wird ausfällig und lästig;
vgl. U.A. Bd. 47, 701, 1; Bd. 33, 489, 42.
18 in ein flumpen es ist etwa an Lehm gedacht; vgl. U.A. Bd. 34 ^
424, 27.
26 mad)t fid^ efet = tritt verletzend auf; s. U.A. Bd. SO^, 126, 11.
370, 33 in ein tcig baden s. oben Z. 18 und U.A. Bd. 47, 236, 15.
371, 10 ttjünberlid) = rauh, unwirsch; s. S. 347, 2.
29 ftirb t)in, ftirb fier = ob ich auch sterbe; vgl. U.A. Bd. 34', 370, 13,
anders bei R 372, 3.
372,18 berfdE|mal)ct = sie sind unzufrieden, es verdrießt.
35 feil über bie äugen s. S. 36, 5.
373, 12 gricffcn 1. greiffen — sich einmengen, derb anlassen.
28 l^ingreifen bt§ über bie fnod)c( Steigerung von Z. 12; vgl. U.A.
Bd. 341, 279, 22.
31 tn§ maul gegriffen = störend eingegriflen ; s. U.A. Bd. 16, 20, 23.
36 bcrnfjaut wohl = Bärenhäuter, Nichtsnutz; s. DWtb., man erwartet
etwa Bankart.
37 ^jfrimen = spießen auf; s. DWtb., wo ein weiteicr Beleg aus den
Tischr. Es ist der mittelalterliche Aberglaube; vgl. auch S. 487, 35.
374, 23 gefe'^en fein videri den Schein erwecken.
25 fil^tgten = groben, derben; s. oben S. 57, 27; kaum wie Diclz für
andere Stellen annimmt = verfilzt, verworren; s. Z. 3.
375, 8 mad) bid) unnü^ s. oben S. 370, 8.
26 auff^alten = aufrecht erhalten.
828 9lninerfiingen.
S. 375, 26 lalfenS in fetm toefcn = verweisen es dahin, wo es hingehört?
377, 4 treibt Ijavt ^^ i)etont immer wieder stark.
378, 2 lalfc — 3011111 = gebe ihm alle Freilioit; s. U.A. Bd. 4«, 208, 23.
379, 2 'iftlt t)axt an ir = hält sich fest, enge an sie.
6 tüplin fdjingen s. S. 18, 24.
7 brnii fe^cn bcn ftTuni))ff = Leib und Leben dran wagen; s. U. A.
Bd. 47, 887, 11.
33 tücc^ftS nidjt usw. s. S. 228, 14.
380,11fr. Agatha, Agnes, Anastasia s. S. 43, 8, Vincenlius S. 44, 30,
Laurentius U.A. Bd. 47, 857, 3; — Z. 34 Athanasia ver-
schrieben für Anastasia; die Geschichte wird Bd. 45, 713, 28
von dieser erzählt.
38 torid)t = rasend.
381,27 becft — aulQiunicn unb ein !u(^en s. oben S. 370, 38 und U.A.
H(i. 45, .525, 30; Bd. 36, 60, 6.
382, 5 ftindeu gegen s. S. 362, 7.
383, 17 feubcrtic^ = sanft; s. U.A. Bd. 38, 142, 23.
384, 13 öeibric§tii$ = verhaßt; s. oben S. 370, 8.
28 munbeiiicf) =^ luunisch, unfreundlich; vgl. S. 386, 31 mit S. 387, 2.
386,22 frfjendclbanb fehlt DWtb.; ist an das Bild vom spornenden Reiter
gedacht? vgl. oben S. 139, 33; 147, 33; oder sind Fessel iian den
Scliüiikeln gedacht?
387,4 gefd)abct vgl. U.A. Bd. 47, 593, 96.
14 SOßomit \)ab' iä)^ gefrcfjcn = mir zugezogen, verdient; s. DWtb.
fressen 7.
389, 10 eben = ähnlich. • v
15 ubcrjd)ttifng(id) fZ. 30 rcic^tid^) ^r^ mehr als notwendig?
17 ebcnbilbet fid) = ist etwa ähnlich, kommt nahe; sonst nicht belegt
Cnach DWtb. schon ahd.)
391, 6 bQtum = Vertrauen; s. U. A. Bd. 47, 239, 13.
16 Id^oirct, fvQ|ct erg. zusammen; fteigeit die Preise.
35 oben frfjroebcn = die Oberhand behalten: vgl. U. A. Bd. 45, 646, 25.
392,2 2f)n bid) auff, SBcutelein usw. ein Spruchvers, der sonst nicht
nachgewiesen.
5 obevgcbanrf wohl aus S. 391, 35 zu erklären.
18 im etenbcn = im Elend, d. i. in der Fremde.
394, 16 gcjWingen sonst nicht belegt; vielleicht durch ein zu ergänzendes
'mögeir zu erklären.
17 ift fein (JmtJttin fo ficin sprw.; s. U.A. Bd. 37, 565, 27; Bd. 47,
781, 15; oben S. 12,37.
24 Ijcngen fic^ ^ufanien wohl 'jic' zu lesen = hetzen aneinander;
vgl. Tischr. 1. 24, 1; l^uff 1. fjouff = zusammen.
30 fdjttiEbt wohl ^ ist in Gefahr, ohne Halt: vgl. U.A. Bd. 38, 210, 12.
37 foin id) aiiff ben trerfe wohl = wie komme ich auf diese gering-
fügigen Dinge?
397,24 6ben fo me'()v = ebensogut.
32 muffen l)ernQ($ = m. nachfolgen.
35 bletüeten btc ol)ren öol = beschwätzten sie, in sie hinein, s. Dietz
bleuen.
401, 12 h)ibcvnicrtigc = sich widersprechende.
Sliiinetfimgen. 829
S. 407, 2 buc^ftafcen = in seinen Elementen kennen zu lernen; vgl. U.A.
Bd. 46, 345, 30.
408, 84 au§ einem SBlutstropffen vgl. U.A. Bd. 47, 695, 9; 30; 862, 28.
409,16 ben Äinbeiglauben = das (ilaubensbekenntnis des Kateeliismus ;
s. S. 412. 27.
410, 14 folge = Schlußfolgerung.
411,2 nad) allem mutlriüen = nach Lust.
7 ubevlüeifet = liberfühit.
14 anlanget = soweit es abhängt von — .
17 gefd) meldet = vereinigt.
413, 7 ©vünbe = Grundlagen, Grundsätze; s. Z. 9.
25 leinen band ba^u t)aben = ob sie wollen oder nicht.
414,25 fibfefc^lüffel s. oben S. 144, 34.
416,2 niad)t fidj gemein = ist herablassend, leutselig mit ihnen.
7 fd)en§lid[) s. oben S. 359, 20.
20 ot)n bag = nur daß, aber — .
29 fingen ba§ alt lieblin lam Bild vom lahmgerittenen Pferd =
singen immer wieder.
417, 14 erfoffen — versunken, befangen.
17 Gs loiib f 0 nid^t ttjun = es wird so nicht gehen, gelingen ; vgl. Z. 34.
19 @l) bo§ miU nid)t tljun = damit ist nichts geholfen.
418,8 fid^ reime = stimme zu.
21 ein tober wohl — - ein Reizmittel, Lockmittel; aus L. nicht belegt.
26 mer = schon öfter.
419,8 tierfiegelt unb angeftvidjen -; gestempelt und (mit der richtigen
Farbe) gekennzeichnet sind; s. S. 420, 14, wo ange^cidjnet mit
dem Abzeichen versehen; s. Dietz anstreichen; die Korrektui- bei H
faßt wie S das Wort = in die Liste eingetragen; anf c^veiben;
s. U. A. Bd. 46, 714, 20.
27 nemenun« an = eignen uns an; vgl. U.A. Bd.41, 96,18; Bd.31, 283, 30.
34 gbiiftcn I. 6t)riften.
35 be^er über ben ©elütrog getjen L. sagt etwas anders, s. U.A.
Bd. 311, 4i7_ 1; Bd. 30 ^ 567, 15.
420,12 angefc^rieben, 14 ange,ieic^net s. zu S. 419, 8.
421,29 inn ber foulen Ijaut wohl = in diesem irdischen Leben; faul =
zum Faulen bestinnnt, verweslich , wie sonst bei L. stinkend
gebraucht ist.
423,4 fein lud; am JpalS das den Samen enthält.
5 ^orfen unklar, es liegt wohl Schreib- oder Hörfeliler vor; nach Z. 22
erwartet man Egge oder Hacke oder eine Bezeichnung des Knechtes.
13 fc^arff = genau, eifrig; vgl. etwa U.A. Bd. 45, 484, 1; 512, 7.
424, 11 jutemmet = am nähesten liegt niederd. vordempen = durch Zuwerfen
ersticken; viellei('lit ^u = zu (nicht =^ zer-) also zudämmen, mit
Erde zudecken.
425,6 ^eife für ber Stirn = aufbrausend; s. Thiele Nr. 455; leiben =
vertragen.
10 grüffen = (mit einem Erdbrockenj antworten.
tt»ie ein Cd)fe vgl. die Augen verdrehen wie ein gestochener Bock;
je^t = eben, f d)lagen wohl = schlachten ; vgl. VVander, sehen 226, 255.
427, 10.41 ttiffenjc^afft = das Wissen, Erfahrung.
g30 3lnmei{uiigeii.
S. 427, 18 ber mcinung = in der Voraussetzung.
37 grob ohne Einsicht, ebenso S. 432, 38.
428, 12 ''JJari- in bet ^aut = ein ganzer Narr; vgl. U. A. Bd. 34^, 145, 11.
429, 11 C^anö Sßorft vgl. U.A. Bd. 36, 88, 29; 637, 6.
430, 19 burd) ein S3et9 fe^en sonst nicht nachgewiesen.
431, 1 fpillingbanm = Pflaumenbaum; s. Enders 8 S. 9 A. 3.
432,1 fo gcmadjt nämlich durch Menschenhand; s. S. 431, 25.
433, 29 «Dlatrona = Hausfrau; vgl. U.A. Bd. 46, 242, 15.
32 toeger = heber, besser; s. U.A. Bd. 46, 343, 22.
434, 9 tüebcnbe = sich bewegende.
24 eben qIö = gerade als ob.
435,5 blut^tvöpfflin s. oben S. 408, 34.
436. 7 ein 5Jianbef = 15 Stück.
17 ©elcic^ = Fischlaich.
18 Savnien niederd. Form f. Barben.
27 luebe In = Webern, sich bewegen; s. Sanders weben.
437,38 feuc^len = kränkeln; s. DVVlb., wo Belege aus L.
438, 7 ubernjeifet = nachgewiesen.
34 beiDen = verdauen.
443, 33 gxo§ bing = mächtiges Gemeinwesen; s. S. 445, 21.
34 l)iengen an \iä) = gewannen als Anhänger; s. U.A. Bd. 47,374, 22.
444, 19 jd)laptcn nicht belegt, wohl Felder für fc^Iepten.
30 gemalte mennet d. i. kraftlose; vgl. U.A. Bd. 46, 719, 31.
445, 1 tro^, qui = welie dem der — ; vgl. S. 195, 21.
3 rü(I£)alter= Stütze; s. U.A. Bd. 31», 99, 29; Bd. 45, 581, 31.
20 urtaub = Erlaubnis.
27 {)ineingcgriffen = seine Befugnis überschritten: in an<lfrer Rechte
eingegriffen.
446, 16 3)e5 unb fein anbere = dabei bleibt es; vgl. U. A. Bd. 81\ 241, 8.
21 würbe bie il)ber foften = ich würde im T. ertränkt werden.
26 !rä;e mit fremben febern vgl. U.A. Bd. 10^, 186. 36 und S. 512.
27 rurfen wohl wie S. 445, 3 ruift)alter.
29 fliegen= unb '^unimetloercf sonst nicht bei Luther; Ijunimel =
große Fliege; ftraff = Rüge; Sinn also wohl unser Tadel gegen
Fürsten ist ein unbedeutendes Beginnen im Vergleich mit dem,
was das Volk gegen Kaiphas ausruft.
30 ein (^liplin = 'ein Nichts'; s. U.A. Bd. 31 1, 102, 24.
4 17,9 l)at ein gefpenft augerid}t = eine täuschende Komödie veranstaltet;
s. S. 321, 36; iImITu- Z. 29 träum d. i. etwas Erträumtes, Erfundenes,
s. Z. 31 erbid}tct; Z. 30 auffrtiur wohl = eine grundlose Zu-
^:ammenrotlung, künstliche Erregung.
32 nafe machen = betrügen; s. U.A. Bd. 45, 657, 4.
448,1 fert fic^ Wetter »iber = ändert sich die Sache (zum Bessern);
vgl. U.A. Bd. 18, 62, 2.
6 (opff niber fdjtagen = hängen lassen, verzagen; vgl. DWlb. nieder-
schlagen 1. 1.
19 5JUtd)freube gut lutherisch; s. U.A. Bd. 46, 314. 27.
24 vfeiffen ein3il)en s. U. A. Bd. 50, 35, 15.
33 fvi'iibig d. i. freibig kühn.
4">u, 6 biMi jamer 2euffel sonst ni.hl belegt.
?Inmetfungen. 831
S.450, 13 %'i)nt inen faul = weh; s. U. A. Bd. 47, 582, 21.
grieffcii über bte ©tbogen s. oben S. 373, 28 uml U. A. Bd. 47,
503, 18.
24 tvo^et wohl = trotzig bestand auf.
451,11 fd)nit Oeiboten = den Erwerb abgeschnitten; s. DWtb. Schnitt 2, c.
15 unefä s. oben S. 230, 13.
18 auff ftuden fo[ man Ergänzung unsioiier; etwa reifsen? = in Stücke
reißen '?
453,13 SäucE bic^ 2fectel vor dem Bucli: Sedfei von L. für Narr gebraiiclit,
s. DWtb. Jäckel.
29 ba§ ne^ jureift mit dem er die Gläubigen einfangen, sich bereichern
will; finfenl^erb Fiukenl'alle; s. U.A. Bd. 46, 579, 19 in gleichem
Zusammenhang ; wir sprechen von Gimpelfang.
454,21 bi(^ ertpegen = ergeben.
455, 11 unartigen = bösartigen (stärker als nhd. unartig).
34 fc^enbet fie fo fd^eu^tid^ = beschimpft sie so greuiicii.
35 unfc^lac^tig synon. zu unartig = schlechter Art; s. Zeitschr. f. d.
Wortforschung 13, 115.
457, 2 boiä)en = sich (immer wieder) berufen.
459,13 ftarcf ba^er erg. wohl geht er (der Geheilte).
460,8 ftli^cEt' onboS = verhärtet, \mempfindlich; vgl. die Stellen bei Dietz,
Ambosz; — gcfd^ueiet = wenn Wunder in Menge geschehen wären;
vgl. U.A. Bd. 47, 106, 1.
461, 30 f neufei bte oliren auff = öffne d. 0.; s. U.A. Bd. 18, 155, 9.
463,30 in einanberfdE)me(3cn scheint nur zu bedenten: ini-inandei- über-
gehen lassen, den Unterschied aufheben; s. U.A. Bd. 34 ', 424, 13;
die Bedeutung vernichten ist nicht belegt.
464,2 bcn rauc^ gefe^en sprw. ; s. U.A. Bd. 17, 96, 1.
465,21 aufreben = mit Worten erschöpfen.
32 fdjlcuft getealtiglic^ = zwingt zu dem Schlüsse; s. U.A. Bd. 41, 273, 15.
466, 1 Asini, (Senfe, (Snten s. U.A. Bd. 46, 438, 2; Dietz, Esel 2.
468, 24 ben Xittet füren = den Anspruch erlieben; s. U.A. Bd. 311,657,28;
Bd. 38, 220, 22.
471, 11 ruretä = berührt, streift es.
17 giengS ttiberfpiel = war das Gegenteil der Fall.
30 @laub I)in, ^er s. oben S. 371,29.
472,1 mit fd)an?m (S. 473, 37 geifer) d.i. inhaltslosen, bloßen Wurlen,
ebenso U.A. Bd. 47, 114, 4.
27 Wcd^Bel = Vertauschung.
473,36 anjeigung wohl = Kundgebungen (des Glaubens); s. Dietz.
474, 7 fc^naubcn = schnaufen, atmen.
36 Üa^ anflehen = unterlasse.
475,28 fc^oß = Steuer, Tribut.
35 uberfe^en = überfordern, betrügen.
476, 24 einiges = irgendeines.
26 bereib = bereits, schon.
37 fd)inbete^ = unehrliche Ausbeutung, Ausnützung.
477, 5 2ßur^ -= Gewürz.
6 bie gelen feten tragen s. U. A. Bd. 46, G68, 6 und 470, 13.
8 fjelffcn machen ben gang — tun mit? die Redensart sonst nicht
belegt ; bei S. ist der Salz überari)eitet.
832 9lnmerfuiigen.
S.477,9 um fd^ log = Wucher; s. U.A. Brl. 46, 218, 9.
13,31 g leid) = billig, gerecht.
27 nindjeii it)ven beiittel buiin = leeren ihn; hei L. sonst nicht belegt.
38 mit tvctuen meinen =^ aulViciilig wertschätzen.
478,4 3e lieber finb usw. sprw.; s. Wander Kind 373.
10 5Du :^aft öen Xeuffel = nichts hast du; s. U.A. Bd. 38, 155, 15.
13 dupliccs usw. s. U.A. Bd. 15, 818, 9; von L. in sehr verschiedener
Form /.itiert; s. U.A. Bd. 30 i. 78, Ü; Bd. 37. .599, 32 u ü.
19 umbfd)U'gev s. oben S. 477, 9.
28 ftoden, pf lüden legen in Ketten und Gei'iingnis.
35 bev L^uiibJ lernt nm leplin usw. ^ bekommt am Kleineu Lust
zum (irofäen; s. U.A. Bd. 18, 72, 32; Bd. 38, 120, 7.
479, 1 fnule schlechte, unnütze.
480,3 brüber gangen = dabei ergangen.
5 |d)al --'elend, schlecht; vgl. Tischr, 1, 616 zu S. 20, 9 und DWtb.
schal 2.
19 pranget ^er = koumil mil hochfahrenden Worten; s. U.A. Bd. 31',
100,21.
22 geprenge = das feierliche Gebaln-en.
481,13 noc^brud erg. gewinnen (Z. 33) d. i. sich durchsetzen, Lebenskraft
haben; s. U.A. Bd. 31», 265, 5.
19 nid)t anögerid)t fo angeritzt = wenn nicht vollendet, so doch
ernstliih versuchl; diese ( iegeniiljerstellung sonst nicht belegt;
vgl. S. 482, 23.
19 ligt an einem guten nnljebcn (= anfangen) sprw., Luther sagt
anl^eber; s. Thiele 19.
30 ba ge:^et§ l)in = dahin zielt es, führt es; s. U.A. Bd. 47, 565, 7.
482,2 JD ^od) — rein l)inlueg wohl = so gründlich beseitigt: ^od) \voU\
aus geflogen Z. 31 zu erklären.
19 tneitleuf |tig m weiten Krümmungen, (iegensatz fc^led)t Z. 20 = in
gerader, kürzester Linie.
28 f erlief = in bedenklichem Zustand; s. U.A. Bd. 31', 250, 12.
unfd^lac^t -- holprig.
38 nacli nocb ist wiihl Kununa zu setzen; fd)lid)t ist Verb. = schlichtet,
macht eben.
483,26 toie bie fliegen ein ftra^ füren sprw. nicht nachgewiesen, es ist
wohl an das unruhige Hin- und Herfliegen oder -kriechen gedacht.
484, 7 anrichtet = organisiert; vgl. U. A. Bd. 38, 50, 6.
18 ju 1)0 d) angefangen vom Anstimmen eines Liedes; Sinn = es läßt
sich nicht so hinausführen, wie es angefangen; vgl. S. 38, 687
zu 624, 30.
485, 1 hineingreifen -= slöien; s. oben S. 445, 27.
15 iQJfl anftel)en ^ 1. beiseite, vergesset.
486,24 ftatlid)c prebigt = großartig; vgl. U.A. Bd. 47, 807, 20.
487,8 er,^u falten = sich anschließen.
32 ftoffen fid) iiid)t brau = kehren sich nicht daran; vgl. S. 346, 39.
35 ftelenö unfre finber vgl. oben S. 373, 37.
488, 15 anffn bmiffc" -^ die Allgemeiidieit.
34 Suiigen leffel -- Latfen; DWtb. kennt nur Löffler, Fiisch führt aber
das Wort aus Seb. Brant an. .
jlninerfuitgeii. 333
S.489, 7 fiiib Qt-fe^eu, feleiiS im luol unklar; vgl. etwa U.A. Bibel 3,410, 6.
10 luen§ tiit tüil t^uii = wenn es nicht geht, ausreicht.
11 ftotHc^ = angemessen wie U.A. Bd. 50, 53, 11? oder doch schon =
staatüch; DWtb. führt diese Bedeutung aus d. J. 1509 an.
21 fperren = widerspenstig sein.
30 6enbig = zahm.
35 C^reii ouffgefncuffelt s. oben S. 461, 30.
42 ^utnpler, ft ump( er = Stümper.
490,3 »ras bu getoinneft usw. sprw.; s. S. 33, 682 zu 412, 10.
12 luibevpelöern = widerbellen, sich weigern; s. U.A. Bd. 33, 492, 14.
üer^oren = überhören; s. U.A. Bd. 41, 314, 27.
36 ftol^ if} usw. sprw.; s. U.A. Bd. 47, 406, 4 und 886.
491,11 "^eiftS mit Urlaub usw. unklar; ist etwa das Bild vom Mantel, also
heißt es eine unrechte Handlung unter der Decke des Rechtes voll-
bringen? mit Urlaub wäre dann = mit Verlaub zu sagen, um
offen zu sprechen.
25 faucr unter augeu blcfet = lästig, schmerzlich ist; vgl. U. A.
Bd. 36, 434, 16.
492, 33 enbe öom liebe s. U. A. Bd. 47, 482, 37.
36 ben nomen l^aben = soll dafür anerkannt werden.
493,29 mit '^auffen = übereinstimmend oder in grofaer Zahl? s. oben
S. 97. 29.
494, 1 SB er mudet, muft t)er^alteu = wer sich rührte, mußte büßen.
495, 17 fauler ftoii = verfaulter, morscher Wurzelstock.
29 iDol unter ougen gefel^eu = gründlich angesehen; s. Dietz Auge 4.
496, 24 fi^t tDol = mag ruhig sitzen.
497, 17 afcl)enbrobel s. U. A. Bd. 34 =, 449 Anm.
26 xoa'i in mir ift vgl. Psalm 103, 1.
499, 14 l)tnrtc{)tet = umbiingt.
30 brnctt er lo§ = schreitet er strafend ein (Bild wohl vom Schützen).
32 ift nirbt öiel üon erg. verschieden, entfernt.
500.11 gute ftauppen = gehörige Züchtigung.
501, 31 öerflccft ist wohl in Derftodt = verhärtet zu bessern; vgl. S. 159, 19;
verflecken = durch Flecken entstellt ist aus dem 16. Jhd. im DWtb.
belegt.
502, 16 3ur i?letf(i)bancf l)an)et = verleumdet, durchhechelt; s. U.A. Bd. 17,
369 und 877, so auch bei H. Sachs.
504, 33 tappe s. S. 20, 30.
505, 24 h)cf)etogen = Schmerzen.
25 mit fube äugen fe^en (danach ist Komma zu setzen); vgl. S. 230, 31.
26 fanr filjet -; ärgerlich, bekiimmert ist.
507.12 umb beincr fcboner t)or irillen — dir persönlich zuliebe; L. sagt
gelber l).; s. U.A. Bd. 46, 701, 21.
20 f^loffen = hageln.
22 geftimpt = bestimmt.
32 treffen ftein s. S. 420, 21.
508,3 nelun eilen erg. unter die Krde; s. U.A. Bd. 45, 75, 29.
510,2 6§ ift umb unS 3utl)un = kommt auf uns an.
5 ift ein fpacicr wohl ein betont = geht den gleichen Weg wie die N.,
ein Substantiv Spazier ist nicht belegt, das Verbum kennt Luther.
Sut^eiä Sßeitc. XLL\ 53
§34 ?tnmcrfuii(i{rt.
S. 513, 9 tvopff = Schlagfluß.
516, 39 jevfiiirfc^en = zerdrücken.
517,24 aiigel usw. s. U.A. Bd. 47, 80, 17; Bd. 40 2, 272, 3; oben S. 356. 13.
36 an ifjii (jctniiffcn = ihn angegriffen; U. A. Bd. 30^, 170 Anm. 2.
518, 16 bii- abgcfrfjlageii -= entrissen; vgl. U.A. Bd. 45, 635, 39.
19 luftiger = erfreu lieber.
37 ubcrct)[et = überrällt.
38 bid) tjerumlücrffcft = abfallest, dich abwendest, in Sünde zurück-
fallest; s. U.A. Bd. 311, 307, 14.
519, 13 Sa wirb enbtid) wohl zu ergänzen wie etwa U. A. Bd. 45, 45, 9.
14 rflct()alter = Stütze, Rückhalt; s. S. 445, 3.
520,11 berebcn = bezeichnen, benennen.
13 ubcrfe|en = übervorteilen.
16 1x0^ beim tjalä = du verlierst deinen Hals; s. U. A. Bd. 47, 687, 20.
31 2Ö0Ö lüolt = wie viel — müfste haben; woher sollte nehmen.
521, 8 fdjcblid) queclfilber s. U.A. Bd. 38, 565,2, aber auch Bd. 46, 343,7.
26 red)tcii tnotcn — die großen Mängel, Sünden; s. S. 259, 7.
35 QiigelQuff en wohl = angestreift, daß mir l^emtib uiib rocf schmutzig
sind; vgl. S. 522, 2.
522,13 be|d)lrieiftu bid) mit gritnb unb boben vgl. Z. 2 für 6efd)meiftu
d. i. besudelst; doch s. U.A. Bd. 34-', 279, 4; gruiib unb boben
wolil = humus, Erde; s. DWtb. Boden 4.
39 Äreutlin s. S. 261, 7.
523, 1 fro milden s. S. 58, 34.
21 Unter beut l. ji^en = im Herzen (das Gewissen); s. U.A. Bd. 37,
248, 19.
524, 18 .?e»ii)ft - auff = ziehst in die Länge; s. U.A. Bd. 38, 372,30.
22 get|i3rt bir nic^t = geht dich nichts an.
27 33ruber Keit = Landsknecht; s. U.A. Bd. 30 2, 181, 29.
525,3 S)Q ligt bein @l^r usw. = deine Ehre liegt in der ärgsten Erniedri-
gung; in der Verachtung; vgl. etwa U. A. Bd. 47, 411, 10, wonach
an Rom zu denken wäre.
28 batcE = der Leib, das Fleisch.
30 tuil§ ba]^in = läuft es darauf hinaus.
.527,8 bnrd)gangen = durchsäuert (vom Sauerteig); s. auch S. 259, 25.
12 Ijob id) ba§ I). fetoer = verdiene ich an, mit dir die Hölle.
13 2öie jol man im tlftun? = wie ist da zu helfen?
.528,18 gcbandeufinb^olfre^sprw.; s. U.A. Bd. 41, 375,27; Bd. 302,38, 34.
19 parterf hier wohl = ein kleiner Bruchteil.
529,32 für bod) t)cr = hatte hochfliegende Gedanken; vgl. S. 531,33.
37 grunbfuppc = die ärgsten; vgl. U.A. Bd. 50, 83, 2.
530, 35 gar fatt = in Überfluß.
38 gefd^efft = Geschöpf.
531, 30 mcifter Slugling s. U.A. Bd. 31^, 426, 21; Bd. 38, 14, 29.
532,28 ,^u redjt bringen — wieder gutmachen; s. auch S. 358, 19.
533,12 &e%et er bejeit au§ =^ verläßt er den rechten Weg; vgl. U.A.
Bd. 41, 508, 12.
20 gel)e auffS beimüti^ gemad) mit solchen Schriften; s. U.A.
Bd. 302, 463, 15.
21 tunbld^afft = Zeugnis; s. U. A. Bd. 47, 052, 7 und 892.
*ilnmctfungeii. 835
S. 534, 13 tinberglaiib s. oben Z. 1 iimi S. 409, 16.
25 untuftig = verstimmt.
26 nic^t ttol auägertd^t = nicht gut getrieben.
28 in i)oi)en fprüngen wohl = vergnügt; vgl. Z. 34; U.A. Bd. 46, 613, 19.
535,18 lte(i)teii galgeit d.i. den allen sichtbaren, öffenthchen; s. DWtb.
licht 14.
39 un an g efel^ en = trotzdem — .
536, 28 traun = sollte man meinen, ja doch; vgl. U.A. Bd. 46, 754, 25.
537, 10 fc^meifft = schlägt; ebenso S. 538, 4.
33 Übermacht = übertrieben.
538, 3 rumoren s. S. 210, 20.
9 tofen = wertlosen, schlechten.
11 tnalber = großer Getreidesack mit Inhalt (ein bestimmtes Maß);
s. DWtb.
IG ^imclbrob s. oben S. 348, 8.
32 fd)ult wohl Schreibfehler; für schlug? so 4. Mos. 11, 33.
539, 10 jingctant} = Tanz mit Gesang; s. U. A. Bd. 47,326,19; Bd. 38, 42, 29.
14 bcroittigct — fein anbod)t = fügte sich der religiösen Begeisterung
des fanalischen Volkes, willigte in die religiöse (abgöttische) Ver-
anstaltung.
34 fd) lugen — für = wollten aufnötigen; vgl. S. 11, 3.
540, 20 DJim bic^ be^ ber 5lafen sprw.; s. U.A. Bd. 34^, 116, 5.
28 furgebe = vorschreibe; s. U. A. Bd. 46, 714, 9.
29 ge^iveng = Feierlichkeit.
31 aufgeritzt s. S. 534, 26.
541,16 gebet über =^ fliefst über, ist übervoll mit.
25 golt ift fein t)err; L. sagt Selb ift f. f).; s. Thiele 410 gelb ift
fein "^er^ U. A. Bd. 32 S 444, 24.
38 3lmedf)tigen = verfluchten, elenden.
542, 23 bofen = Busen.
543, 11 muftern = tadeln, schelten; s. U.A. Bd. 37, 674 zu 268, 28.
16 Sa fd)Iage biet) ju = ists gefehlt: eig. etwa = hole es der Henker;
vgl. Tischr. FB. 3, 84 und DWtb. Blei.
22 auf bloffem grunb vielleicht wie L. sonst sagt bloffcr feil =
nackter (glatter?) Stein, auf dem man leicht ausgleitet; s. Dietz bloß.
545, 7 uiuftert = modelt um (doch vgl. oben S. 543, 11); S hat es anders
verstanden = macht ein Modell, eine Vorschrift.
13 niad)en ein nafen = deuteln (Gottes Wort); vgl. S. 181, 22.
21 gemeffen unb in bcn fad geftoffen = wohl wie S. 249, 31 =
beurteilt (kritisiert) und abgetan; s. U. A. Bd. 47, 410, 2; 581, 23 ;
Bd. 342, 483, 11. Anders faßt S das Bild Z. 38.
546,3 meife form = klug ein Bild (Gottes) sich ausgedacht zu haben (vgl.
niufter 545, 28).
5 genied)t — Geschöpf; ungentad^t Z. 6 = versucht nicht, mir eine
F\)rm zu scIialTen (in Götterbildern).
19 auo bem bilb fc^rci t et =^ abweicht von der Vorstellung; s. U.A.
Bd. 38, 28, 6.
547, 10 ein ^offart — ba bcr Xeuffet d. i. die Hoffart der Armen, sprw.;
s. U.A. Bd. 41, 77,3.
12 focilet = Taschentuch; s. U. A. Bd. 41, 647, 30.
53*
g36 SInmetfungen.
S. 547, 18 bie forbfv n. = die wirkliche Nase, Gegens. Z. 11.
34 jiucn man erwartet das zweite, zuinal fncinct (faci(et) nicht Maskul.,
sondern Neutrum ist.
548,6 finb t;erau^ wie jinb aus ber ,^unfft getretten = haben ihre
(üherhefcrte) Grenze überschritten, sind entartet; 3u nft = Regel ;
s. Leser.
20 trogen = sich darauf berufen.
549,8 ut cifenev tierg der Vergl. ist L. geläufig, nicht dagegen dir Wen-
dung in S Z. 30; s. z. B. U.A. Bd. 46, 501, 38.
24 vot ist wohl 'rocE,' zu lesen.
34 auff eine ftunb = alle auf einmal; vgl. auff einen tag 1. Mos. 27,45.
550,12 impone 6riII s. S. 72,21.
12 gefud) = Streben, Unterfangen; vgl. U.A. Bd. 10i,450,4;Tischr. 1,511, 5.
551,15 ßaö inicf) .jnfriebcn mit = verschone mich mit.
31 1. bempfcn tonti).
553,20 ftet)et — mit allen fcf)anben = steht in eitel Sciiande da; s. U. A.
Bd. 26, 331, 23.
554,1 f)eimlic^ gemad^ s. oben S. 533, 20.
555, 13 dalcnber = Sündenregister: s. U.A. Bd. 30-, 311, 17.
20 mcnteln = bemänteln.
22 Weiftet ^anfen = dem Henker.
35 tofent = Dünnbier.
37 ftrefbein s. oben S. 17, 5.
556,23 ©djöffev -- Amtmann.
557.5 wie bu get)ft = ganz.
5. 32 inter Si^loS unb 9tat -- zwischen Fürst und Stadt? s. S. 556, 15
in arce und S. 556, 23 in eadem Ecclesia, was auf einen internen
Streit hinweist.
13 fom iä) inö fpiel mit ein — bin icii beteiligt; s. S. 175,34.
28 üevljoren = untersuchen; vgl. U.A. Bd. 50, 220, 11.
30 nad)brucEen = sich durchsetzen.
558, 17 radii legis usw. vgl. U.A. Bd. 46, 520, 26 = sich bemerkbar machen.
36 ben ftedcn als Stütze? als Züchtigungsmittel ?
559.6 vürct unfern btedt = macht unsere Sünden offenbar; vgl. U. A.
Bd. 302, 319, 17.
21 üevbradEjt = vollbracht.
36 u'6ei'^anbt = Oberhand, Herrschaft.
560, 7 mabenfact ^engt am IjaU s. S. 365, 19.
561, 6 Omnes nationes usw. Belege hierüber s. bei G. Küfner, Die Deutschen
im .Sprichwort N. 133 — 140, über das deutsche Trinken 141 fT.
13 2euffel wifrfjt s. oben S. 547, 10.
16 Sa tieltifd) felüer -^ weit gefehlt! s. U. A. Bd. 47, 390, 15; , anders
oben Z. 32.
30 ba fi^t ber Scuffel usw. vielleicht nur Umschreibung für die oben
S. 525,4 gebrauchte Wendung oder für die oben Z. 13?
563,5 für bie fopffe geftoffen = irregemacht (frei Z. 22 fielen jurucE);
vgl. oben S. 26, 28.
9 einer fra»oen in bie t)ax wohl auf Z. 34 e'^ebrudE) zu beziehen;
vgl. S. 564, 35; die Bedeutung = in das Netz gehen, verführt
werden, ist sonst nicht belegt.
i
3Jntnet(iingen. 837
S. 563, 19 Legitiir in vilis p. s. U. A. Bd. 47, 403, 20.
29 2tfti erti($t, fo ift§ bod^ gut vgl. si non c vero (Gi. Bruno).
564,37 gefd}cnbet -^beschimpft, gescholten.
565.3 ftovrigev, muttoiniger = eigensinniger, eigenwilliger.
13 ftoI|icren = stolz sein.
24 oben fd) n? eben = die Oberhand haben; s. U. A. Bd. 31 ', 146, 28 ;
Bd. 45, 646, 25.
566, 16 »üirbä lang ftel)en (= aufteilen?) usw. es soll mich freuen, wenn
es lange dauert; anders S. 567,2.
17 ©. 93eltcn als Fluch des Nobilis gedacht; vgl. U.A. Bd. 46, 506, 7.
20 Dnmed)tiger = verfluchter, elender; s. S. 541, 38.
567,1 f c^ hm gel = Schlingel, aus L. im DWtb. mehrfach belegt.
2 f5elbflud)tige = Feiglinge; von Rittern U.A. Bd. 2, 124, 6 ('bic
nidjt ftreiten woUen').
13 tt)et)Ven =- währen; Z. 17 = vi'ehren, verhindern.
23 ©d£)ari'^anfen = streitsüchtige Edelleute.
24 linben ist wohl verschrieben; einzig küntc = Hure käme allenfalls
in Betracht, da kunte allenfalls auch für das männliche Geschlecht
verwendbar wäre; s. DWtb. kunte.
31 2)et 2;euffel in bic fc^eibc t^un; letzteres wohl euphemistisch wie
oft (s. z.B. U.A. Bd. 47, 651, 17); also stärker als auff bic fd)eibe
flopfcn U.A. Bd. 17,27,10; vgl. DWtb., Scheide 9 (hofieren).
568.4 ©. 5öclten s. oben S. 566, 17.
12 f)abcn ein unrciffc traiibcn s.Z. 31; Sinn nach dem Sprichwort
Saure Trauben machen die Zähne stumpf (Wander, Traube) = weil
man zu frühe genießen wollte, hat man noch Schaden dazu, in
dem Zusammenhang oben unklar.
569,11 l)ah feinen band = ob du willst oder nicht; oder nach katholischer
Vorstellung; es wird dir nicht einmal in der Hölle (Fegfeuer) als
Verdienst angerechnet.
28 Quff bcr b a n = unterwegs, vorbereitet.
575, 37 gefctlet = geworfen.
577, 13 on bai = nur daß; ebenso S. 579, 35.
579,32 tiiiinberlid)er Weife = in unerhörter Weise (Menge).
38 tote lollen mir jm tun s. S. 527, 13.
39 froHcf) crwcgcn = darein getrost fügen.
580,20 CTcr^og in der alten Bedeutung Heerführer, Feldherr.
39 abgewinnen nämlich den Sieg; ebenso S. 586, 19.
581, 15 öerlipt= vergiftet; vgl. U.A. Bd. 41, 711,2.
31 an ber fpifec im neuhochd. Sinn == vorn (s. S. 580, 12); bei L. heißt
es: in der Schlachtlinie stehen.
582,4 3Bafd)a s. Z. 24 2:euffel§ (änget eigtl. Paschah, s. Dieffenbach-
Wülcker 894; vgl. U. A. Bibel 3, 238, 10, wo vielleicht aBnfd)a st.
2Batd)ni| zu lesen.
586, 6;29ff. Ghristiana sum s. auch oben S. 49, 23 ; U. A. Bd. 46, 629, 36;
Bd. 47, 82. 5.
8 gel)t er§ bat)in = verliert er es oder ist er dadurch verloren;
s. Tischr. 1, 133,3.
588,8 [prengel = Weihwedel.
590, 1 gcftimpt = bestimmt.
838 Slnmetfungen.
S. 590, 22 jel6§ in bic jungen bciffen sprw.; s. U. A. Bd. 34i, 151, 9.
23 uticvlrcifet =- überfülirt.
35 et nerlel) = einem einzigen Geschlecht, Personen einer einzigen Art.
592, 17 fertig = l^ereit (frei von Geschäften). t
22 c^rlic^e = feierhche; s. U.A. Bd. 18, 189, 3.
593, 13 l)Quffen = d. ganzen Gemeinde; s. U. A. Bd. 38, 359, 1.
19 \\\ ()anb[cn = zu begehen; s. U. A. Bd. 38, 265, 1; 235, 6.
24 no{^ cinft = noch einmal. •
594, 7 geben = begeben, einlassen.
595,33 ubevlefe = abhöre? im Wissen iibertrefife? letztere Bedeutung hat
Lexer belegt; jur ©d)iilcn furc s. oben S. 164, 31 ; 297, 23.
596, 2 fil|en = grobe Bauern.
3 2eg§ in bte redinung die Wendung ist nicht belegt; Sinn wohl =
würdige es, wäge es ab nach Gottes Wort, wie Z. 19.
597.4 jaulen = jauchzen, fröhlich singen; vgl. U. A. Bd. 46, 251, 15.
6 tonnfinger = wahnsinniger.
V. rtiam fa'^en = 'angeschmiert sein'; s. U. A. Bd. 31\ 102, 20.
14 übrige grunbfupVe = das schlechte Überbleibsel; s. S. 529,37.
36 bot über be.^olt = mit barer, giltiger Münze bezahlt; s. Dietz bar.
598,6 fe^c brillen s.S. 72, 21; 550,12.
599, 2 fprenget s. 8.58:8.3.
10 tolle i)l. wie 'sonderbare H.' = falsche; s. Ü. A. Bd. 31», 496, 3.
600,28 u. Anm. auffer ist richtig; Sinn: das Gebot gilt nicht nur für Werk-
tage; Vgl. Z. 29: aber es soll dadurch der Gottesdienst an Sonntagen
nicht beeinträchtigt werden.
601, 5 jun f(i)toffen legen = ebenso wie die spätere Eintragung um? fdjIoS
unverständlich wegen der Lücke im Text.
6 furfel^en wohl = versorgen.
27 5partefen = Almosen, Gabe.
602.25 b cftciteten = bringen ließen.
603.26 autffe|e = Gebote.
33 abliegen liefse sich aus ndd. afhagen wohl erklären = verkürzen.
606,17 I)ieltcn auf = lauerten auf; s. U. A. Bd. 41, 283, 20.
608, 3 fteiff = so gerade.
18 ettüD einen = irgendwo einen, den nächsten besten.
609, 5 fi^en taffen = verschmähen; vgl. U.A. Bd. 47, 797, 12.
610,1 ein inefen ein betont.
5 pud)en contra = trotzig sein.
7 t)Dffart, bo usw. sprw.; s.S. 547, 10, wonach »ifd^t für mirfft
zu lesen.
15 [antctä — nic^tg = hat keinen Sinn; s. U. A. Bd. 50, 279, 21.
20 uberpoctien = übertrumpfen, wollen über sie hinaus; s. U.A.
Hd. 31 >, 375, 26.
611.5 luces mundi, 26 Siebter bcr Söelt s. U. A. Bd. 38, 16, 26.
29 mer nu — loere = wenn ich doch — gewesen wäre.
612,32 Heberlic^er = geringfügiger; s. U. A. Bd. 47, 46, 36.
übergibt = vergewaltigt, ins Verderben bringt; vgl. U.A. Bd. 38,
117,21; Tischr. 1,455, 23.
613,4 So feft bu {jett (1. l^ettft) über = soviel du hältst auf, so sehr du
dich annimmst deines H.
9(nmetfungcit. 839
S. 613, 16 reifigcn ßned)t = Knappe, Reitknecht.
615, 17 gef)et — ^u = geht an, geht auf.
19 fiel anncmen = sich zu eigen machen; s. U. A. Bd. 47, 307, 38;
oben S. 419, 27.
616,19 Wagen» bo'^in = leben unbekümmert darum weiter, lassen es darauf
ankommen; s. Tischr. 1, 98, 18.
32 toc^tcr 1. todjtei-man?
33 fpar= unb vatfam = sparsam und haushälterisch.
36 ein fawev 1. wohl ein w^enig f. to. — ; auch das Vorausgehende ist
wohl verderbt; f ein = dadurch, dabei?
617, 1 jurecEjen = zu rechnen, urteilen.
2 grober tejt gelefen = scharff angegriffen, getadelt.
5 untoille = Meinungsverschiedenheit, Zwist; eigentlich Widerwille;
s. Sanders d. \V.
10 in cinanber fallen = einander anfallen, angreifen; s. U.A. Bd. 30^,
411, 15.
11 fid) l)enget = in die Haare geraten, in Streit kommen; vgl. U.A.
Bd. 45, 651, 33; oder sich (im Streit) anschließt an; vgl. U.A.
Bd. 37, 586, 24; oben S. 443, 34.
30 fttad = geradewegs oder unbeugsam.
618, 3 tragen I)unb^ar ein sprw. = schaffen Händel; vgl. U.A. Bd. 36, 565,32.
6 riechen ben braten s. U.A. Bd. 38, 331, 9.
26 3Benn bem efel ttJol ift sprw.; s. U.A. Bd. 342,458, 11.
34 fir = kirre, zahm.
35 ber fie jeng wohl verschrieben für ,]eu(i)t? = züchtigt?
619, 5 fidö breiten = sich quälen, abmühen; s. U.A.- Bibel 3,433, 18.
6 beruffung wohl = Appellation, rufen zum Schutz an.
14 bifl fi^ vielleicht (wie oft) für fie = traf sie.
38 öon ber beruff wohl fehlerhaft, denn beruff ist immer Maskul.;
auch ber = derer, deren gibt keinen befriedigenden Sinn.
620, 8 geljort mid) an ber tanff l)alb = gehört zu mir wegen der (gemein-
schaftlichen) Taufe; vgl. S. 176, 16.
25 einerlei) = an irgendeiner.
621, 15 fet^am = selten.
19 3)ag n?nft — juftnnbc = daß ungeordnete, zuchtlose Zustände
herrschten.
24 on allein, ba§ abgesehen davon, dafs ; nur dafi.
622,4 log§ in ber afdjen s. oben S. 31, 34.
11 auff ber baljn s. oben S. 69, 20.
14 unfer ^tvx fol bai l)eubt legen = sollte unser Für^t sterben;
s. U. A. Bd. 41, 117,22.
623.7 ubertro^t = im Widerstand überwältigt; vgl. Z. 23 und dazu U.A.
Bd. 50, 63, 28.
19 ;>5alpfennig = Zäbhnarke (als Münze ungiltig); s. U.A. Bd. 311,203,12.
28f. ftürfifd) partcrfifc^ == stückweise, nach Art der Almosen.
624,2 Übermacht -^ übertrieben, aufs höchste gesteigert.
4 einpifonien = Kinkommen, Rente; s. U.A. Bd. 47,250, 2.
625.8 flehet Wol brauff nach U.A. Bd. 46, 221, 1 etwa = es kommt wohl
(sehr? wahrscheinlich?) drauf an, ist die Hauptsache? oder = es
bleibt dabei, ist ausgemacht, daß?
840 ^liimetfungcn.
S. 625, 33 iiberfd^wenttict) ubcrfc£)utt vgl. S. 624, 2 utiermarfjt; S. 626, 11 =
außerordentlich groß.
626,21 QU baldfen reief)e sprw. nicht nachzuweisen; ist an zu Balken
steigen = sterben (DWtb. Balken, Heinsius Balken) zu denken?
s. Lesart zu Z. 7.
627,32 tjol gefd^meift wie giftiges Ungeziefer; s. S. 522, 13.
628.2 reiffen ^inburc^ ut mulftein fburc^ fpinnlneti 18) sprw.; vgl.
V. .\. Bd. 41, 602, 23 ; Bd. 37, 572. 10.
11 ein roefen angerid^t mit bem niif^e'6en = Aufhebens gemacht
von dem Emporhalten, Wichtigkeit beigelegt; s. Z. 25.
22 t)crQii§ \d)Ui^i = gewaltsam befreie.
23 Ijat bai toefen bai l^ert(Ietbt gel^abt = hat die Äußerhchkeit sich
am meisten durchzusetzen benniht ; s. Z. 181, 21.
33 ©djcplcr = Skapulier, Schulterkleid.
629.3 fpintueg = .Spiiuiwebe; s. U. A. Bd. 41, 602, 23.
11 nn einen Ttagel biiibcn = außer acht lassen; s. U.A. Bd. 41,705, 29.
630, 2 ,5U reben sonst augreben = in Worten erschöpfen.
7 sum Christiana vgl. auch oben S. 49, 23; 586,6.
16 fi^en in gefonH^ten gutern = sind Mitbesitzer, gleichberechtigt;
vgl. U.A. Bd. 46.335, 15; Bd. 37,360,1.
632.4 ben tro^ tnnben rfjunien = uns solcher Siegesgewißheit rühmen k.
11 fdjeel äugen fliegen = schielen vor Neid; vgl. Z. 33 und U.A.
Bd. 16, 114, 4.
25 gefunigt, getot^fert vgl. U.A Bd. 47, 234, 13; 670, 23; 737, 14.
633, 1 groffcr tro^ -= Rückhalt; s. oben S. 194, 15.
13 metjen = Mädchen.
33 uns nnncmen = bemächtigen.
34 getrieben = wiederholt.
37 trunrf § = truncus, ein Schulwort? sonst nicht belegt.
634, 6 gleic;^ = geradezu, gleichsam; s. U. A. Bd. 45, 486, 12, oben S. 158, 2.
25 TOordfotf s. z. B. U. A. Bd. 50, 288, 6; 28, 500.
34 gcf)t§ ba^in = muß es entbehren; s. U. A. Bd. 3, 586, 8.
636,2 ^Bleiben 'ferner U)ie fert d. i. sind unverbesserlich; s. U.A.
Bd. 41,450, 32.
4 befcl)miffcn s. unten Z. 26 und oben S. 627,32.
34 mit l^auffen = in .Menge.
38 für gott tragen = rühmend vorG. geltend machen; vgl. prae se ferre.
637,13 nim"bic{)5 an s.S. 633,33; Z. 18 1. ob (bu) bid^§ a.
638,16 lautet nicfjt gnug in auribus ist nicht volltönend genug.
32 unlentlid)e Übersetzung von inhumanus? oder zu lauten (Z. 16)?
639, 5ff. Icu t l'cligf eit die elymologisclie Erklärung ist echt lutherisch.
14 f)ot^b6cf = mürrische, unumgängliche Menschen; vgl. U. A. Bd. 45,
118, 7.
19 finb, feget s.S. 362, 20; fegel = eigentlich uneheliches Kind, von
L. in Briefen gebraucht.
38 gerolt ^ mutwillig, unstät herumlaufen; s. DWtb.
1. wohl bell, nit; vgl. Z. 18.
640,24 tDQg l^inbcrt bicf)S Gegensatz zu loas biftu gebeifert (,S. 151, 13);
^ was schadet es dir.
641, 18 ftredbein = der Tod.
Inmetfungen. 841
S. 641, 26 übe rmad^t = darüber weil erhaben.
642.14 brcd in ber lotern sprw.; s. U. A. Bd. 46, 585, 35; 591, 23.
15 SJle^e := Mädchen (nicht verächtlich gemeint).
643,35 über unb über geben s. S. 334, 29.
644,6 fc^cbidt)t = mit Aussatz, Ausschlag behaftet; von L. sonst nur bild-
lich gebraucht s. S. 691, 19.
33 fold) »refen angerid)t wohl = solcheZustände, Verhältnisse geschaffen;
vgl. U. A. Bd. 38, 40, 26 ; Bd. 46, 579, 6 ; oben S. 67, 18 ; anders unten.
646, 27 je igt für zeucht; s. R.
647, 20 leiigt an ^ verleumdet.
648,28 tanftu bie foc^el nitt berftefien ähnliches Bild U. A. Bd. 38, 218, 6;
Sinn: verstehst du das (Jeschöpf nicht, wirst du auch den Schöpfer
nicht verstehen.
649.15 erfeufft§ in feim f)Qlä verschrieben für Blut? die Wendung sonst
nicht belegt; doch vgl. etwa U.A. Bd. 46, 491, 34.
651,3 cogitarent er l^ette usw. ähnlich ursprünglich auch U.A. Bd. 32,
535, 21.
8 bümptci = Stümper.
27 bcnnodE)=^ doch wenigstens.
33 ftel^et geroü brauf wohl = es (das Herz) verläßt sich fest darauf.
652, 14 ff. tnorvig, ftorrig = verstockt, unzugänglich; vgl. U.A. Bd. 47,
288, 22 u. Bd. 31*, 210, 16 vom harten, schwer zu bearbeitenden Holz.
653, 11 Sd) 6 ff er s. U.A. Bd. 41,587, 25 ; =: Steuerbeamter, Beamter überhaupt.
31 baä mittel treffen = den Mittelweg finden; s. U. A. Bd. IQi, 499, 7
und 733.
654.3 l^art treiben = rück.=ichtslos anwenden; vgl. U. A. Bd. 38, 28, 4;
Bd. 311,315,22; Bd. 41, 125,22; vgl. auch S. 655, 28.
14 in5)luncf)§fopl)entieffen begraben vgl. U.A. Bd.47, 49,21; 511,31.
17 iftä l)ingcrid)t bezieht es sich, zielt es ab.
655,5 in hac schola ein Sieblin in der Form sonst nicht belegt; vgl.
aber U. A. Bd. 47, 852, 9; Bd. 41, 577, 29; Bd. 47, 541, 86.
6 fnor s. S. 652, 14, das Wort aus L. nicht belegt.
11 fcfieiben = ausgleichen, versöhnen, in Einklang bringen; doch auch =
unterscheiden; ©c[)eibeman Z. 23 der Schiedsrichter, der den Aus-
gleich herbeiführt; Z. 29 ist wohl fd^eiben zu lesen.
25 fterbcn in bein äugen bincin wold verderbt; I. ftoffen d.i. fest
ansehen (das Gesetz)?
26 Wo bu blcljbeft = wie es mit dir noch gehen wird.
656, 1 Wofe#I)ornerd.i.dieStrafandrohungenM.s; vgl. S. 657,22 und 140,7.
15 wie fett vgl. oben S. 636, 2.
18 ®rarorb(fer = die Schmarotzer bei Hof; s. Z. 37 und U.A. Bd. 38, 30, 14.
19 lieben tinbcr die sich beliebt machen; s. Z. 36 und oben S. 12, 33.
30 gefelttert unser 'kleingekriegt', nnirbc.
38 tcl)len wie oben S. 655, 11 fc^eiben ^ untersilieiden; s. S. 658, 2.
657, 25 tnifd^ maul = laß dichs nicht gelüsten, verzichte; vgl. U. A. Bd. 41.
134,35; Bd. 30», 559, 4.
26 bcS redeten = des Rechtes, Gesetzes.
27 junt natien madjen - widerlegen, verspotten oder täuschen; vgl.
U.A. Bd. 341, 511,9; Tischr. 1,251, 37; oben S. 305, 3.
658.4 ßalenber --= Sündenregister; s. S. 555,13.
842 Slnmctfungen.
S.658, 9 ftammert = stammelt, lallt.
11 nid^t yd^reiten = ihn übergehen.
661. 15 tvD^ = Zuversicht, '^ol^mut = Stolz, Sicherheit.
662.3 ftcdtcn = stecken bleiben, haltmachen.
664.4 fdllegt ein tliplin = ein Schnippchen; s. S. 18, 24.
5 tro^ s. S. 661, 15; hier etwa = Rückhalt; ebenso Z. 27; tro^igS 7 =
siegesgewiß.
17 tiemcn fic^§ an s. oben S. 54, 10.
20f. ein pflocllin furftecEen usw. die Stelle erklärt die Redensart in
voller Reslimmtlieit; weitere Stelle aus den Rriefen im DVVtb.
Pflöcklein und bei Thiele 313; s. U. .4. Rd. 31*, 195,27.
24 gebocfit = getrorzt.
665, 16 ben Jeuffel jum narren niQti)t wohl = widerlegt, wie oben S. 657,27.
666,21 fo long l)erQU§rccten usw. s. S. 664,20.
25 reinen btutetvopfcn s. S. 408.34ff.; rein ist betont; vgl. dagegen
U. A. Rd. 47, 695, 9. 30.
27 yiQfe breljcn = deuteln; s. S. 181,22.
667,6 fdimeiffen = hauen.
668.2 getrieben = oft behandelt.
669.3 rumpelt mit = vollbringt in großer auffäUiger Menge; vgl. etwa
U. A. Rd. 47, 216, 17.
34 tierfef)en = versäumen, überselien.
670,3 ma($t§ nü^ = benutzt es.
29 fi^einen vgl. S. 671,10 venit lux.
671, 20 tDuft = menschenleer.
673,2 glcicf) = gleichsam, geradezu; vgl. oben S. 158, 2.
11 gcjvonnen = entwickelt; vgl. U.A. Rd. 88, 49, 21.
80 gen,^et = ergänzt, erweitert.
674,27 un§ annemen = auf uns anwenden.
675,80 als ftunben fie gcöattern wörtlich = gleichsam als Taufpaten.
676,32 9Ber tiott — in^ leuffclä namcn wir: Wer, ins Teufels N., hat;
vgl. oben S. 549, 35.
84 gJHld&bieBin wie Söettermadjcvin Z. 37, S. 677, 12 = Hexe;
s. U.A. Rd. 47. 654, 19.
36 iQl| s. U. A. Rd. 30 2, 263 und 264.
677,15 nid^t ein flip = nichts; s. S. 32, 29. - -
23 barein - "^ofiert = das er verunreinigt hätte; vgl. Tischr. 1, 138, 11;
U.A. Rd. 47, 692, 20; L. braucht l^oficreu selten in dem Sinn;
s. DWtb. hofieren 9.
24 lüe'^emuttet = Hebamme.
34 mar nnbacf)t wohl verderbt, von aufrichtiger, echter Religionsübung
ist nicht die Rede.
39 I)er fpeiet von L. von dem Predigen etc. seiner Gegner oft gebraucht
neben f offen; vgl. U.A. Rd. 36, 532, 31.
678,19 ber fue unter bera fditoon^ = wer weiß, wo; nirgends; vgl.
S. 679, 22; bei L. sonst nicht gebräuchlich.
679, 13 lüefterfiemb = Taufhemd.
16 getrau = ^ofiert S. 677,23.
22 3m gtoudjlod) s. U. A. Rd. 18, 103, 28; Rd. 26, 362, 22 u. ö.
680,8 baS gemein gebet ücrtoren = die Achtung, Liebe der Menge ein-
gebüßt, sprw. s. U.A. Rd. 34 S 335, 30; Rd. 19, 402,23.
anmctfuitgen. 843
.680, 19 auSbubcn = austollen.
24 gratorocter s. S. 656, 18.
26 brecE regnen = übel gehen; s. U.A. Bd. 34 S 132,3.
681, 9 ftonen, Z. 20 ftöneu = stützen.
14 tüiber tcrcn = uinkeliren.
15 fot biv luot ftct)en = soll unersc-liütlert fortbestehen.
682. 12 bcn l^ol^iueg toeifen = auf Abwege führen; s. S. 214, 30.
29 gcif(i)t s. zu U. A. Bd. 46, 412, 29; Bd. 47, 91, 32.
34 trel}bt = verbreitet, verkündigt.
Anm. Sa fd^Ing ber Xeufel ju = hols der T.; vgl. U. A. Bd. 43,
544, 13.
683,32 5B arf) an t = Ignorant; ebenso S. 684, 21.
39 njtndcleljfen = Richtlinie (Werkzeug des Zimiuermanns und Stein-
metzen zur Fertigung rechtwinkliger Formen).
684, 32 )tia§ '^ab td) fcl§ bran = was schadet es mir; .s. S. 489, 7.
36 beineS gefallenS = nach deinem Belieben.
685.1 fol etl, gelDi(f)t fein vgl. S. 683, 3'.t das ähnliche Bild.
8 lüid^lern ^Jafe vgl. S. 181,22; U.A. Bd. 46, 465,4.
31 SBuIgcn = Wasserwogen; s. Dietz.
686.13 lambein wenn nicht verschrieben für lambeln eine grob mundart-
liche (bayrische) Form Rörers.
31 atter tuecE 1. allen? oder aller = allerwege, ganz und gar; vgl.
Dietz aller.
687, 37 lieblin fingen = verkünden oder .\nspielung auf ein Lied wie etwa
Uhland Volksl. Nr. 147.
688, 5 Nos poma natamus erklärt sich aus U.A. Bd. 26, 546, 13; Bd. 41,
704, 14; Thiele 371; so sprechen die Roßäpfel, wenn sie mit
wirklichen Äpfeln im Fluß schwimmen.
25 meinet fein bred ftindt nitt anders U. A. Bd. 36, 236, 19; Bd. 47,
781, 16 und Tischr. FB. 4,607.
30 ftet)en s. S. 681. 15.
37 ftredbein = der Tod.
40 '^aftug für btc^ wohl = steht es dir bevor; vgl. Z. 18.
689.2 bleib = sterbe.
17 uberjeuget = über.
32 an tan^ hier = zum Tod; vgl. noch allgemeiner U.A. Bd. 33, 412,35;
s. DWtb. Tanz 4a.
35 eingebogen = einbezogen, eingereiht; s. U. A. Bd. 38, 29, 20.
691,16 f d)ebid)t = schmutzig, wertlos.
40 fi^eft t)inbcr bem ofen vgl. qui sedet post fornaccm et habet bonaui
pacem, dazu U.A. Bd. 45, 714, 33.
692,23 Icnfe im pel^c sprw.; vgl. U.A. Bd. 30 ^ 280, 17.
35 la^t in bic fauft sprw.; vgl. U.A. Bd. 43, 453,15.
693, 36 toibcrfcven s. S. «81, 14.
694, 3 gnaro gcfa^et = so streng gcn.-gell, geordnet; s. U. A.ßd. 31', 173, 1.
12 t)ieugen an f i d) = machten zu ihren Anhängern, gewannen;
s. S. 443, 34 in gleichem Zusammenhang.
695,2 blutjuben als lutherisch nicht belegt.
18 turft = Frechheit.
696,36 pfeiffen ein^ieljcn s. S. 448, 24.
844 SInmerfungeit.
S. 697, 41 ü ernarrt = betört.
fi98. 8 ein grob capitet gctefcn = abgekanzelt; vgl. U.A. Bd. 46, 749, 2.
699,14 angerant wohl — im schnellen Vorbeigelien gestreift; nicht belegt.
700,18 atein ob! fort mit! 'bis auf den Grund zerstört'; DWlb. rein 10;
s. unten S. 730,24.
704,10 fli^jltn fi^logc s. oben S. 18, 24.
21 in rosarum horto vgl. U.A. Bd. 41, 464, 13.
22 squamae s. S. 244, 36.
35 fcl)ted)tc toort = einfache.
705,1 Unflat = Kot, Wertloses; befe wohl Fehler für bci^.
3 ber unflat wohl ironisch = dies, was jenen Unflat scheint, ist mein Besitz.
6 3ttiifrf)en (bcn) fporn s, S. 139, 33.
7 öermanret = verschanzt, abgeschlossen (gegen die Predigt usw.).
18 tocnbet baä blat umb = tritt er anders auf; hier ist das Bild weiter
ausgeführt ; vgl. U. A. Bd. 38, 153, 24.
40 aappeU= tut verzweifelt; vgl. oben S.102, 8; U.A.Bibel 3, 529,20.
706, 6 gctPolt, fpi^ wohl zu Adjektiven zu ergänzen.
13 3eud)t Dlat^an l^öi^er an wohl = zieht schärfere Saiten auf; oder
an3ief)en = Bezug nehmen auf; Sinn dann: hierauflegt N. größeres
Gewicht: dies betont er mehr.
23 h)o - bleiben vgl. S. 655,26.
28 fid}ten als unbiauchbar durchs Sieb werfen; vgl. U.A. Bd. 47, 594,41.
709, 30 öerbitten = losbitten, entschuldigen; s. U.A. Bd. 41, 149, 25.
711, 4 alte ^aut = sündiges Wesen; s. U.A. Bd. 46. 777, 5.
712, SO ftoct vgl. Z. 13 muta = leblose Götterbilder.
713, 19 ein anbcv .giaut vgl. S. 711, 4.
23 tori(^ten :^ in b = tollen Hunde; vgl. U. A. Bd. 46, 497, 39.
714,26 fallen niber =^ fallen fort; s. Z. 27.
715, 12 ftebet — hat darin seinen Stützpunkt.
14 aBarüber t)ebt fidjS = Was die Ursache ist, daß.
36 ftocit unb p^odt s. S. 3,34.
716,5 wunbcrlic^ = launisch; ftörrig = hartherzig.
17 fc^cneltct) = schrecklich, greulich.
717, 12 ran ff t = das harte Endstück.
719, 2 flecl)ten in s. U.A. Bd. 14, 16, 24.
720,31 nbcrniogen = bereden, veranlassen; s. U. A. Bd. 30^, 398, 21;
Bd. 31 ', 21, 20.
35 (angert ist nicht undenkbar = die Zeit fristen; s. DWtb. längern;
auch ist ju nac^t lagern nicht belegt.
721,34 ben nanien b^ben = in dem Rufe stehen, die Ehre genießen;
s. U.A. Bd. 311, 322,1.
37 nnibtonicn = auskommen; s. U. A. Bd. 45, 568, 19.
722,4 6^ ift beffer ein fauler Sieb usw. sprw. nur aus L. belegt;
s. Wander Dieb 99, 100. Die Variante Z. 8 ist nicht belegt.
7 frifdjcr 3{euber = ein entschlossener, eifriger.
723, 13ff. gbvtft ift crftanben bei Hoffmann v. Fallersieben N. 80.
724,9 bettend tool troffen = ihre Sache recht klug gemacht; vgl. U.A.
Bd. 38, 217, 26.
11 fcl)legt§ auff bte fd}nau^en = fertigt sie schroff ab; vgl. U. A.
Bd. 47, 341,28.
Slnmetfungeii. 845
S. 724, 22 Umtifc^Icger = Wucherer; s. S. 478, 19.
23 ein Äerl im anbern die Seele im Leih; ?. U. A. Bd. 36, 601, 29;
615,9; 620, 29.
36 M^ig = heftig; s. DWtb. d. W. 2. c. d.
725.32 tuc^ an l^alä s. S. 423,4.
36 gibt — für = legt vor, bietet dar (ein Buch in der Na(iir).
726, 14 Oerjdjorren = verscharrt, begraben.
34 über unfein t)ali unklar, etwa = überschreien uns? doch vgl.
S. 117, 3.
727, 5 ftoffen = treiben (die Wurzel).
728, 25 treiben = verkünden.
26 befleibe = Wurzel fasse; s. S. 167, 28 und U.A. Bd. 47, 862, 28.
34 ung annemen = uns aneignen; s. S. 419,27.
729.2 leidEinam = Leib.
730.3 Volenti non fit iniuria s. U. A. Bd. 31', 249,13.
24 rein t)in>Deg vgl. 700, 18 = ganz fort.
32 SOilltöfir bri^t !C'anbred)t besondere Festsetzung ist wirksamer
als allgemeine Rechtsgrundsätze; s. Frisch, Willkür.
731, 33 gleii^ = gewissermaßen, gleichsam.
734,10 bli(l = Augenblick.
25 nachbleiben = unterbleiben.
27 SJonner unb Jölit} = im gleichen 'Moment'; sprw. in dieser Bedeu-
tung nicht belegt; vgl. U. A. Bd. 47, 619, 18; die Verbindung von
Blitz und Blick ist richtig.
735.4 Slatatantara = Trompete; vgl. DWtb. und U.A. Bd. 47, 613, 28.
6 "^ui = Ausruf des Triumphes; s. U. A. Bd. 31^, 105, 18; 256, 13.
737, 6 tirret = schmettert (vnn Trompeten); vgl. auch U. A. Bd. 45, 391, 6.
738,9 freuäfc^tag = S)onner unb fd^tege ineinanber (vgl. U. A. Bd. 47,
619, 18) sonst nicht belegt.
36 aSebung, luebet s. S. 436, 27; U.A. Bd. 18, 210, 7.
739, 16 örtcu = Ecken, Himmelsrichtungen.
17 auffpaucfcn
19 ©d^mtr Schallnachalmiung des prasselnden Donners, dafür sonst
schwirren, als Interjektion keines von beiden belegt.
35 ^Pummerle pum wohl der Kindersprache entlehnt: aus dem 16, Jahrb.
mehrfach ahnlich belegt im DWtb. Pum; 5pti^, ^^lalj s. U. A.
Bd. 36, 235, 8.
740, 10 Uorbraber = Vorläufer, Einleitung; s. oben S. 313, 15 und U.A.
Bd. 45, 338, 22.
741, 15 au§bunb = Muster, ganz hervorragender Art.
742, 31 .ftu^et = Übernmt.
33 SBaS bu t^uft der lateinische Vers quidquid agis — respice fineni
beruht wohl auf Sirach.
743, 5 übereilet ^ überrascht, überfallen.
8 bonnerait =- Blitzstrahl; s, U.A. Bd. 50, 225,24.
744,2 @§ fd)einet bei bem Heben @ot unklar; vielleicht eine volkstüm-
liche Bezeichnung des ungefährlichen Wetterleuchtens oder = es ist
dem Belieben Gottes anheimgeslellt (oben S. 743, 39).
5 morgen toetter = Morgengewilter; s. Reinsberg-Düringsfeld, Wetter
im Sprichwort S. 57 f.
26 ^efjig = feindselig.
846 Slnmetfuiigen.
S. 745, 8 fungen tiom Sd^Iemmer es ist wohl an ein Lied wie Uhland
Nr. 212 Gen diser sumerzite oder 213 Wo sol ich mich hin keren
gedacht.
747, 9 S)a fcf)neiet§ mit vgl. S. 460, 8.
12 fiengten an fic^ s. oben S. 443, 34.
31 auf ellig wegen des einfachen f ist wohl anfetlig zu lesen = an-
steckend, sich (wie eine Epidemie) ausbreitend, also = Propaganda
treibend; ndd. ist anvalleg = aggressiv.
35 6ebin9t = gemietet oder vorherbestimmt, reserviert.
37 gefc{)tDevmt Bild vom Bienenschwarm; s. U.A. Bd. 31^ 409, 18.
751,38 fto|ct Quff ein Ijauffen = über den Haufen, um.
752, 25 3U boben = zugrunde.
753, 7 öortrab = Einleitung, Vorbild; s. U. A. Bd. 38, 220, 3.
32 ticvftanbt = Auffassung.
39 '^abcn gevod^en usw. s. S. 618, 6.
40 U'uft tuefen - zuehlloses Benehmen, Empörung; s. ü. A. Bd. 50,
270, 21; Bd. 46, 209,32.
754, 8 üerftur^t =- in Bestürzung versetzt; s. U.A. Bd. 46, 330, 18.
755, 33 tiernarit = betört, vgl. oben S. 697, 41; bejaubett S. 698, 26.
756, 2 Sangen, ferci)inuttev = Schweine; s. U.A. Bd. 18, 400, 35 u. Dietz,
Farclimutter.
5 'i)ai ©ato ben pan^ev an = ist hochmütig, Herr, sprw.; s. U.A.
Bd. 18, 139,29.
757, 12 cum ein f. gelaffcn vgl. auch U, A. Bd. 30-, 383, 23; 451, 7.
758, 10 navf)afftig wie ratfam = das sich zu erhalten verstand, erwerbs-
tüchtig; s. DWtb,
13 fdjiege der Uhr.
34 Sin ben (an ben = in fremden Landen; s. DWtb. Land 6e.
759, 16 Sveif in bev latern ~ nichts; s. oben S. 642, 14.
20 mag nid^t = kann nicht.
38 bei eine fah) usw. vgl. U. A. Bd. 41, 489, 22.
760,2 gvieffen ben all (= Aal) beim fdjtüan^, konnten nicht festhalten;
sprw.; vgl. U.A. Bd. 18, 169, 16.
31 ovtegnlben = Viertelgulden.
762, 11 ine iiianber gebrcmct = eng verbunden; vgl, U.A. Bd. 34 ', 214, 19.
763.9 flirtt nad) einanber wohl = bringt es stückweise nacheinander vor.
764. 10 brein gefaffet = eingeschlossen.
■ 765,9 bvuift ev nit rein fierauS bringt er nicht klar, direkt zum Aus-
druck; vgl. U.A. Bd. 47, 51, 7.
766, 12 3it)cn mani^erlei atev anff i'in§ fassen wieder Verschiedenes
zusammen.
767,27 tigt unter = unterliegt,
768, 4 "^eifd) --= heiser.
27 2ro^, ber mir§ tue t)r e ^ Wehe dem, der; s. oben S. 195,21.
29 gelegt -= untersagt, unmöglich gemacht; s. U. A. Bd. 38, 197,5.
770, 18 ftrid)eft — an =^ gäbest mir ein abscheuliches Aussehen.
21 trümm ein fierliii s. U. A. Bd. 38, 507, 13.
771, 20 in ber ':perfDn = angewendet auf; vergleiche unser: in der dritten
Person, ersten P. sprechen.
772, 12 Ijeljrfpi^cn = Heersäulen, Hecresabteilungen.
änmettungett. 847
773,5 flipltn fc|Iagen s. oben S. 18,24.
774.5 C I)evv @ot usw. s. oben S. 611,29; 654,16.
17 t)uiiblein velücl s. U. A. Bd. 44, 62, 3.
775, 7 ba§ fclber acE)jen wohl st. feite s. Z. 39.
17; 776,2 mit frieb u. freub s. U.A. der Lieder Nr. 13.
776, 19 aufrieben = in Ruhe.
37ff. aiewiitig s. S. 774, 17; s. U. A. Bd. 12, 12, 19 und DVVtb.
778,3 ba§ fdjlengliii ligt in b. Sonnen bei Scheil unerwähnt; auch
sonst nicht zu belegen.
779, 19 frcibigem = zuversichtlichem.
32 ^ünblin s. oben S. 774, 17.
780,26 b efd^ciff er = Betrüger.
32 toelcf)er "^unb gctroffenn luiibt usw. sprw.; s. V.A. Bd. 26, 304,19;
Bd. 46, 503, 12.
781, 3 ir fa'^r augftel^en =^ die Verantwortung dafür selbst tragen; s. U.A.
Bd. 301, 175,8.
15 toelcfier l^unb s. S. 780,32.
31 muttüillig fein = daß wir unsern Willen frei betätigen können.
782,10 bQ§ - Qbgelien = davon ablassen; vgl. Enders 9,28; U.A. Bd. 45,
530, 15; immer mit Genitiv (beö).
13 3U na^e geroeft = gekränkt; s. U.A. Bd. 38, 244, 5.
15 faben = auch nur das Geringste; s. U. A. Bd. 46, 407, 30.
22 Schuppet (Z. 38 f(^uttet auff) = verstoßt; vgl. U.A. Bd. 8, 139,15
und Bd. 46, 129, 1; die oberd. Form. S. hat das Wort wohl miß-
verstanden.
783,8 ftetjet ba§ locE) offen zum Entweichen; s.S. 319,30; 307,19.
18 rüd^tig =^- anrüchig; s. DWtb.
33 fte^t gfnr unb forg = besieht, nimmt auf sich; s. Tischr. 1, 64, 1.
37 fol ben Icuffel auffn f opff = nichts; s. S. 76, 18; 478, 10.
784, 17 toilg obge'^en s. S. 782, 10.
26 erljern = erhöre? gehorche? dagegen spricht der Dativ.
38 red^tf (Raffen = echt.
785, 12 ^öl^tin = die Kanzel ; s. U. A. Bd. 47, 422, 23.
33 Ikonen = erniedrigen, demütigen; s. DWtb. höhnen 1—3.
787,31 ttiie bie lenfe ben betttcr [lieben] sprw.; s. U.A. Bd. 33, 676 zu
S. 40, 20.
789, 7 gef(^nciet mit s. oben S. 460, 8.
12 raten = helfen.
19 öertragen = ausgleichen, schlichten.
790, 10 fd^nip ^ wohlan! rasch! s. U.A. Bibel 3, 87. 6.
15 fteigern = die Preise in die Höhe treiben.
19 toerbe brect regnen = es werde schlimm gehen; s. S. 680,26.
bem ■oa% ben boben [aufftoffen]; s. U.A. Bd. öO, 269, 24.
791.6 fliegt lebig ftro Erklärung s. Z. 40 f.; vgl. U.A. Bd. 46, 263, 14.
38 roilb unb Wüft s. oben S. 753,40.
792,34 Spigct bid) = prüfe dich (im Spiegel); s. S. 540,20.
793, 3 bie fd)aben Ergänzung kaum möglich, auch wenn man an Schaube
denkt.
31 too toittu blet)ben s. oben S. 655, 6.
32 mufteru = strafen; s. S. 543. 11.
848 9Iiinicrfunc)en.
S. 793, 34 rücjen = Unwesen; s. U. A. Bd. 47, 149, 5; oben S. 708, 32.
794, 36 teudEett = gaukelt, treibt Schwindel.
795, 1 ju raten = abzuhelfen s. S. 789, 12.
26 an fein IjaU vgl. U.A. Bd. 46, 129,21; oben S. 649, 15.
796, 12 unibloben = überladen? auf allen Seilen (um den Hals? s. S. 795, 26)?
nicht belegt.
28 gricff = Kunstgriff.
797.5 ben aaitm lafjen s. S. 378, 2.
799, 18 ju vecf)en = anzusehen, zu eracliten.
88 befd)meiftc = besudelte; s. zu S. 522, 13.
800.6 fd[)uppen s. S. 244, 36.
7 fc^Iafie ein flippicf)cn s. S. 18, 24.
10 beni 5}larcotffo jnu fein fpiegel = in den Hintern. Anspielung
auf die Geschichte, die im alten Salomo und Morolf enthalten, im
Volksi>ucli des 16. Jahrh. aber fehlt.
26 jU grunb nid^t = palst hierher gar nicht.
801, 2 <pan§ SBorft = Narr; vgl. S. 429, 11.
4 geloben, ba§ id) mir bie nafen usw. sprw.; s. Wander, verreden 2,5.
803, 9 une'^e = Konkubinat; vgl. U.A. Bd. 31 1, 130, 25.
804,31 befrf)nieiffcn s. S. 799,38.
35 aufgelebt ober überlebt = in Lebensdauer erreicht oder übertroffen.
'JJndjtrngc unb Jöcridittgungcn.
Zii, S. 1, IT. — Decr. Pars I. I>ist. Ijf.
Zu S. 16, 16. — Lyra zu Jes. 11, 6.
Zu S. 24 N. 1. — Lies nij statt nj;
Zu S. 49, 23. — Ausspruch der Mechthildis vgl. Unsre Ausg. Bd. 25, 32.% 26.
Zu S. 61,14. — Luther inemt die letzten WeihnacMspredigten Utisre Ausg. Bd. 46,867 ff.
Zu S. 100, 28. — Homil. in Evang. Hb. II; hom. XXXII Migne, PSL 76, 15'J6:
Si igitur lecta opera agimus. quibus opinionis bonae odore Ecclesiam respergamus,
quid in Domini corpore nisi unguentum fundimus ?
Zu S. 106. — Die Überschrift der Predigt Nr. 23 hat zu lauten ; Predigt am Oster-
dienstag nachmittags.
Zu S. 111. — Auf Sgl. 9X ij ist die Titelhlattiiberschrift vor dem Abdruck des Predigt-
textes nochmals in folgender Form wiederholt:
3100 l^tcbigten | ^. j| Wart, i'iitl). 9[iiff ber flinbet= \] tauffe brc- 3u"9C» .Oeitkiii*
SBcrntjarbÄ |[ gu^'f'E" 3o')o''ie" ^on 9lnt)alt ©011. ^n ge^ \[ geitlDettigfeit || befjelbeii
SBtübern ötib be^ fflijljdjop üon S3ranbenburg, ju beffatn |1 2)otnftQgd önb
gfreitaga in Oftcrn ]| gejclje^en. ?Inno jj 1540.
Sßeil toir fK. I).]
Zu S. 189, 26 f. — Vgl. hierzu, was Luther zu Jes. 62, 10 (in der noch ungedruckten
Vorlesung — Nachschrift von Anton Lauterbaeh — ) sagt: Ita ego M^artinus Liutherus
fni in 4 perioulis et tarnen ultra meum con.silium per deum «um liberatus.
Zu S. 218, 30. — Lies giratias ■'itatt giratis.
Zu S. 276, 37. — Über eine besonders derbe Art sich auszudrücken, erfahren wir
sonst bei A. nichts.
Zu S. 294 ff. — Die Bezeichnung R des oberen Textes ist falsch. Es handelt sich
nicht um eine Nachschrift Hörers. Vgl. die Einleitung zu dieser Predigt.
Zu S. 303, 30ff. — HieriÜier ist nichts bekannt.
Zu S. 342, 5. — % ist wohl zu Za\ä)e (oder HijaUx?) zu ergänzen.
Zu S. 342, 11 f. — Vgl. S. 826 zu der Stelle.
Zu S. 389, 32. — Welche Stelle gemeint ist, ist nicht ersicMlich.
Zu S. 392, 2. — Sonst nicht nachzuweisen.
Zti S. 520, 2] ff. - Bei Gerson nicht nachzuweisen.
Zu S. 521, 37 f. - Max ist zu Maximo zu ergänzen. Vgl. Unsre Ausg. Bd. 41, 718, 14 ff.
Wie perterr zu ergänzen ist, ergibt sieh nicht mit Sicherheit aus der stark ab-
gekürzten Stelle.
Zm S. 632, 16f. — 2. Sure: „Darauf sagten wir zu den Engeln: Fallet vor Adam
nieder! und sie thaten so, nur der hochmütige Teufel weigerte sich, «■ war ungläubig.
Zu S. 742, 16. Bei Hieronymus nicht zu finden. Dasselbe Wort, hier gleich-
falls Ilieronymus zugeschrieben, bei Bonaventura (ed. Peltier XIV, 33); auch dort hat die
Quelle nicht angegeben werden können.
Zu S. 801, HO. — Die Stelle war bei Augustin nicht zu finden.
Cutter? aSerte. XLIX
i'npitr »on ffictirübrr SniMin in aUuÜinscn (aPiirttcni6cr«i.
jMÜfeg^^i» J9